مۆسکۆ

مۆسکۆ (بە ڕووسی: Москва) پایتەختی ڕووسیا و گەورەترین شارەکانییەتی، لەسەر ڕووباری مۆسکۆ کە بە ڕووباری فۆڵگاوە بەستراوەتەوە لە ڕێگەی کەناڵی مۆسکۆ لە ناوەڕاستی ڕووسیا کەوتووە، و ژمارەی دانیشتووانەکەی بە زیاتر لە ١٣ ملیۆن کەس لە ناو سنوورەکانی شارەکەدا دەخەمڵێندرێت، و زیاتر لە ١٩٫١ ملیۆن کەس لە ناوچە شارییەکەدا، و زیاتر لە ٢١٫٥ ملیۆن کەس لە ناوچەی مۆسکۆی پایتەختدا، مۆسکۆ ناوەندی ڕامیاری، ئابووری، ڕۆشنبیری، ئایین، دارایی، پەروەردە و گواستنەوەیە لە ڕووسیا، و بە شارێکی جیھانی دادەنرێت. مۆسکۆ لە نێوان گەورەترین شارەکانی جیھاندایە، چونکە قەرەباڵغترین شارە لە تەواوی ئەورووپادا، و گەورەترین ناوچەی شارییە لە ئەورووپادا. لەسەر ڕووباری مۆسکۆ لە ناوچەی فیدراڵیی ناوەندی لە ناوچەی ئەورووپیی ڕووسیا کەوتووە. مۆسکۆ لەسەر یەکگرتنی سێ سەکۆی زەویناسی کەوتووە. لە مێژوودا، مۆسکۆ پایتەختی یەکێتیی سۆڤیەت بووە، و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا (بۆ ماوەی سێ ساڵ ١٧٢٨–١٧٣٠)، ڕووسیای قەیسەری، و میرنشینی مۆسکۆی مەزن، و شوێنی کرێملینی مۆسکۆیە، یەکێک لە شوێنەکانی کەلەپووری جیھانی لە شارەکەدا، کە وەک ماڵ بۆ سەرۆکی ڕووسیا خزمەت دەکات. پەرلەمانی ڕووسیا (ئەنجومەنی دووما و ئەنجومەنی فیدراڵی) و حکومەتی ڕووسیاش لەم شارەدا کەوتوون. مۆسکۆ بە ناوەندێکی ئابووریی سەرەکی دادەنرێت، چونکە چەندین دامەزراوەی زانستی و پەروەردەیی لەخۆ دەگرێت، و چەندین دامەزراوەی وەرزشیش بە ھەمان شێوە. خاوەنی سیستمێکی گواستنەوەی ئاڵۆزە کە چوار فڕۆکەخانەی نێونەتەوەیی، نۆ وێستگەی ھێڵی ئاسن، و سیستمی مێترۆی دووەم قەرەباڵغترین لە جیھاندا (دوای تۆکیۆ) دەگرێتەوە کە بە نژیاروانی و کارە ھونەرییەکانی بەناوبانگە. مێترۆکە قەرەباڵغترین مێترۆیە کە بۆ ھەر کەسێک لە جیھاندا کار بکات. مێژوو شارەکە لەسەر ناوی ڕووبارەکە ناونراوە (ڕووسیی کۆن: гра́д Моско́в، بە واتای «شارەکە لە تەنیشت ڕووباری مۆسکۆ»). لە گێڕانەوەی کارڵ جێل لە زانکۆی ھارڤارد «لەدایکبووی ڕووبار» باس لەوە دەکات کە ناوەکە ئاماژەیە بۆ پشتیوانی زۆری شوێنە پیرۆزەکان کە لەلایەن ھۆزە سلاڤییەکانەوە دروست کراون کە شارەکەیان لە سەرەتای سەدەی دەیەمدا دامەزراندووە. یەکەم سەرچاوەی ڕووسی کە باسی مۆسکۆ دەکات لە ساڵی ١١٤٧ دەرچووە کاتێک یوری دۆڵگۆرۆکی میرنیشینی نۆڤگۆرۆد-سێڤێرسکیی بانگ کرد و گوتی «وەرە بۆ لام، ئەی براکەم، بۆ مۆسکۆ». دوای نۆ ساڵ لە ساڵی ١١٥٦، میر یوری دۆڵگۆرۆکی فەرمانی بە شاری ڕۆستۆڤ کرد بۆ دروستکردنی دیوارێکی دارین، کە چەندین جار دووبارە دروست کرایەوە بۆ دەورەدانی شارە نوێیەکە. دوای تێکدان لە ساڵی ١٢٣٧–١٢٣٨، کاتێک مەغۆلەکان شارەکەیان بە تەواوی سووتاند و دانیشتووانەکەیان کوشت، مۆسکۆ چاک بووەوە و لە کۆتایی سەدەی سێزدەھەمدا لە ماوەی دەسەڵاتی دانیێل ئەلێکساندرۆڤیچ بوو بە پایتەختی میرنشینی مۆسکۆی سەربەخۆ. شوێنی گونجاوی لەسەر سەرچاوەکانی ڕووباری فۆڵگا یارمەتیدەری فراوانبوونی جێگیر بوو. مۆسکۆ گەشەی کرد بۆ میرنشینێکی جێگیر و گەشەسەندوو، کە بە میرنشینی مۆسکۆ دەناسرێت، و بۆ چەندین ساڵ ژمارەیەکی زۆر لە پەنابەرانی ناوچە جیاجیاکانی ڕووسیای ڕاکێشا. لە ژێر دەسەڵاتی ئیڤانی یەکەمی مۆسکۆ، شارەکە شوێنی شاری تڤێری وەک ناوەندی ڕامیاری ڤلادیمێر-سۆزداڵ گرتەوە و بوو بە تەنیا کۆکەرەوەی باجەکانی مەغۆلەکان. بە ستایشێکی زۆرەوە، ئیڤان سازشێکی گەورەی لە خان بردەوە. بە پێچەوانەی میرنشینەکانی دیکەی ئەو سەردەمە، ئیڤان مۆسکۆی دابەش نەکرد بۆ ئەوەی بەشێک بدات بە ھەر کوڕێکی، بەڵکو دای بە کوڕە گەورەکەی. بەڵام دژایەتی مۆسکۆ بۆ دەسەڵاتی بیانی زیادی کرد. لە ساڵی ١٣٨٠، میر دمیتری دۆنسکۆی لە مۆسکۆ سەرکردایەتی سوپایەکی یەکگرتووی ڕووسی کرد بۆ سەرکەوتنێکی گرینگ دژی تاتارەکان لە جەنگی کولیکۆڤۆ، بەڵام جەنگێکی یەکلاکەرەوە نەبوو. دوای دوو ساڵ مۆسکۆ لەلایەن خانی تۆختەمیش تاڵان کرا. لە ساڵی ١٤٨٠ ئیڤانی سێیەم دواجار دەسەڵاتی تاتارەکانی بەسەر ڕووسەکاندا ڕاگرت، ڕێگەی دا مۆسکۆ ببێتە ناوەندی ھێزی ڕووسیا. لە ژێر دەسەڵاتی ئیڤانی سێیەمدا، شارەکە بوو بە پایتەختی ئیمپراتۆریەتێک کە لە کۆتاییدا ھەموو خاکەکانی ڕووسیای ئێستا و ناوچەکانی دیکەشی لەخۆ دەگرت. لە ساڵی ١٥٧١ تاتارەکانی کریمیا ھێرشیان کردە سەر مۆسکۆ، ھەموو شتێکیان سووتاند جگە لە کرێملین. لە ساڵی ١٦٠٩، سوپای سوێد بە سەرکردایەتی کۆنت جەیکۆب دی لا گاردیا و ئێڤێرت ھۆم دەستیان بە ڕێپێوانەکەیان کرد لە ڤێلیکی-نۆڤگۆرۆدەوە بۆ مۆسکۆ بۆ ئەوەی یارمەتی قەیسەر ڤاسیلی شویسکی بدەن، و لە ١٦١٠دا چوونە ناو مۆسکۆ و یاخیبوونی دژی قەیسەریان ڕاگرت، بەڵام زوو لە ١٦١١دا جێیان ھێشت، دوای ئەوە سوپای پۆڵەندی-لیتوانی داگیری کرد. لە کاتی جەنگی پۆڵەندا و مۆسکۆ (١٦٠٥–١٦١٨) ھێتمان ستانیسلاڤ جۆلکیێڤسکی دوای سەرکەوتنی بەسەر ڕووسەکان لە جەنگی کلوشینۆ، چووە ناو مۆسکۆ. سەدەی ھەڤدەیەم دەوڵەمەند بوو بە ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان، وەک ڕزگارکردنی مۆسکۆ لە داگیرکاری پۆڵەندی-لیتوانی (لە ساڵی ١٦١٢)، ئاژاوەی خوێ (ساڵی ١٦٤٨)، ئاژاوەی مس (ساڵی ١٦٦٢)، و ڕاپەڕینەکانی مۆسکۆ لە ساڵی ١٦٨٢. پەتای تاعون لە ساڵانی ١٥٧٠–١٥٧١، ١٥٩٢ و ١٦٥٤–١٦٥٦ مۆسکۆی گرتەوە. شارەکە پێگەی خۆی وەک پایتەختی ڕووسیا لە ساڵی ١٧١٢ و دوای دامەزراندنی سەنت پیتەرزبورگ لەسەر دەستی پیتەری گەورە لە نزیک کەناراوی باڵتیک لە ساڵی ١٧٠٣ لەدەستدا. تاعونی ١٧٧١ دوایین پەتای تاعون بوو لە ناوەڕاستی ڕووسیا، کە تەنیا لە مۆسکۆ سەد ھەزار کەسی کوشت. لە کاتی داگیرکاریی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا لە ساڵی ١٨١٢، دانیشتووانی مۆسکۆ شارەکەیان بە تەواوی سووتاند و لێی چوونە دەرەوە، لەکاتێکدا ھێزەکانی ناپۆلیۆن لە ١٤ی ئەیلوول نزیک دەبوونەوە. سوپای ناپۆلیۆن گراند ئارمی برسییەکان، کە بە سەرمایەکی زۆر و تەقەمەنییەکی کەمەوە دەورە درابوون، سوپاکە ناچار بوو پاشەکشە بکات دوای ھاتنی وەرزی زستانی ڕووسیای سارد، و ھێرشی جیاجیا لەلایەن ھێزە سەربازییەکانی ڕووسیاوە. زیاتر لە چوارسەد ھەزار کەس لەم خولەدا گیانیان لەدەستدا، لەگەڵ چەند ھەزار سەربازێک کە گەڕانەوە بۆ نیشتمانەکەیان. لە کانوونی دووەمی ١٩٠٥، بیرۆکەی دامەزراوەی پارێزگاری شار یان سەرۆکی شارەوانی بە فەرمی لە مۆسکۆ پێشکەش کرا، و ئەلێکساندەر ئادرییانۆڤ بوو بە یەکەم سەرۆک شارەوانی فەرمیی مۆسکۆ. دوای شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١١٩١٧، لە ١٢ی ئازاری ١٩١٨ مۆسکۆ بوو بە پایتەختی کۆماری ڕووسیای سۆڤیەتی فیدراڵی سۆسیالیستی و یەکێتیی سۆڤیەت دوای کەمتر لە پێنج ساڵ. لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەم (لە ماوەی نێوان ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٤١ تا ٩ی ئایاری ١٩٤٥ کە لە ڕووسیا بە جەنگی نیشتمانیی مەزن دەناسرێت) دوای داگیرکاریی ئەڵمانیا بۆ سەر یەکێتیی سۆڤیەت، لیژنەی بەرگریی حکوومی سۆڤیەت و دەستەی ئەرکانی گشتی سوپای سوور لە مۆسکۆ جێگیر بوون. لە ساڵی ١٩٤١، شازدە تیمی خۆبەخشی نیشتمانی (زیاتر لە ١٦٠٬٠٠٠ کەس)، ٢٥ کەتیبە (١٨٬٥٠٠ کەس)، چوار فەوجی ئەندازیارییان لە نێوان دانیشتووانی مۆسکۆ پێکھێنا. لە مانگی تشرینی دووەمدا، سوپای ئەڵمانیا لە دەوروبەری شارەکە وەستا بەڵام لە جەنگی مۆسکۆدا دەرکران. زۆرێک لە کارگەکان لە کار وەستابوون لەگەڵ بەشێکی زۆری حکوومەت، و لە بیستی تشرینی یەکەمدا ڕای گەیاند کە شارەکە لە ژێر گەمارۆدایە. دانیشتووانی مۆسکۆ کە مابوونەوە بەرگرییەکانی دژە تانکیان دروست کرد و بەرگرییان لێ کرد، لەو کاتەی شارەکە لە ئاسمانەوە بۆردومان دەکرایەوە. جۆزێف ستالین ڕەتی کردەوە شارەکە جێبھێڵێت، ئەمەش بەو واتایە بوو کە ئەرکانی گشتی و نوێنەرانی ئەنجومەنی گەلیش لە شارەکەدا مانەوە. سەرەڕای گەمارۆ و بۆمبەکان، دروستکردنی مێترۆی مۆسکۆ لە جەنگدا نەوەستا، و تا کۆتایی جەنگ چەندین ھێڵی مێترۆ کاریان دەکرد. زیانەکانی ئەڵمانیا و سۆڤیەت ھەردوولا لەسەر دانوستان بوون و زۆرێک لە سەرچاوەکان زانیاری جیاوازیان پێشکەش کردووە. لەبەر ئەو ھۆکارە زیانەکان لە سیی ئەیلوولی ساڵی ١٩٤١ و حەوتی کانوونی دووەمی ١٩٤٢ بە ٢٤٨ ھەزار تا ٤٠٠ ھەزار بۆ ڤێرماخت و لە ٦٥٠ ھەزار و ١٬٢٨٠٬٠٠٠ بۆ سوپای سوور خەمڵێندراوە. لە یەکی ئایاری ١٩٤٤ مەدالیای سەرکەوتنی مۆسکۆ لە ساڵی ١٩٤٧ و مەدالیایەکی دیکە لە یادی ٨٠٠ ساڵەی مۆسکۆدا پێشکەش کران. لە بیستەمین ساڵیادی سەرکەوتن بەسەر ئەڵمانیای نازی لە ھەشتی ئایاری ١٩٦٥ مۆسکۆ بوو بە یەکێک لە ١٢ شارە سۆڤیەتییەکە کە نازناوی شاری پاڵەوانیان پێ بەخشرا. لە ساڵی ١٩٨٠ یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠، کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکان و ژمارەیەک وڵاتی ڕۆژئاواوە پشتگوێ خرابوون بەھۆی دەستێوەردانی یەکێتیی سۆڤیەت لە ئەفغانستان لە کۆتایی ١٩٧٩. مۆسکۆ بوو بە پایتەختی ڕووسیا لە ساڵی ١٩٩١ دوای ھەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت. لەو کاتەوە دەرکەوتنی ئابووری بازاڕ بووەتە ھۆی تەقینەوەیەک لە دوکانە ڕۆژئاوایییەکان، خزمەتگوزارییەکان، ئەندازە، و شێوازی ژیان. لە ١٩٩٨، مۆسکۆ میوانداری یەکەمین یارییەکانی جیھانیی بۆ گەنجان کرد. ئەمانەش ببینە ئۆبلاستی مۆسکۆ شانۆی بۆلشۆی تامبۆڤ پارکی زەریادێ سەرچاوەکان ویکیپیدیای ئینگلیزی دەروازەی ئەورووپا دەروازەی جوگرافیا دەروازەی ڕووسیا دەروازەی ئۆڵۆمپیاد ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان