Իվան Տուրգենևի թանգարան (Մոսկվա)

Տուրգենևի թանգարան (Մումուի տուն) (ռուս.՝ Музе́й И. С. Турге́нева (дом Муму), Մոսկվայի հրդեհից հետո՝ 1812 թվականին կառուցված փայտե առանձնատուն Օստոժենկա փողոցի թիվ 37 հասցեում, որտեղ 1840-1850 թվականներին ապրել է Իվան Տուրգենևի մայրը՝ Վարվառա Տուրգենևան, որտեղ էլ տեղի են ունեցել «Մումու» պատմվածքի հենքը կազմող իրադարձությունները։ 2007 թվականին այդ տանը հիմնադրվել է Տուրգենևի թանգարանը։ Պատմություն 1812 թվականի Մոսկվայի հրդեհից հետո Օստոժենկայի վրա գտնվող հողամասը, որը պատկանում էր գեներալ-լեյտենանտ Կառլ Քնորինգին, ձեռք է բերվում տիտղոսակիր խորհրդական Դ. Ն. Ֆեդորովի կողմից։ 1819 թվականին, հետհրդեհային շինություններին բնորոշ ամպիրային ոճով կառուցված վեց սյունանոց սյունասրահով, բազրիքավոր, բաց վերնասրահով և ճակատի երկայնքով յոթ պատուհաններով մեկ հարկանի առանձնատունը Ֆեդորովը սկսել է վարձով տալ։ 1820-ական թվականներին վարձով ապրող բնակիչների թվում են եղել Ակսակովների ընտանիքը, 1812 թվականի Հայրենական պատերազմի մասնակից Ն. Վ. Լևաշովը։ 1830-ական թվականներին տունը կապված էր Ալեքսանդր Պուշկինի միջավայրի անունների հետ։ 1833 թվականին առանձնատունը ձեռք է բերել հանքարդյունաբերության գերատեսչության պաշտոնյա Նիկոլայ Վասիլևիչ Լոշակովսկին, ով այն վարձով է տվել Պուշկինի հորաքրոջ՝ Էլիզաբեթ Լվովնայի ամուսին սենեկապետ Մ. Մ. Սոնցովին։ 1830-ականների վարձակալների թվում էին բանաստեղծի լիցեյի դասընկեր, արքունի խորհրդական Ալեքսանդր Պավլովիչ Բակունինը, գնդապետ Ֆեոդոր Տոլստոյը, ով մասնակցել է բանաստեղծի Նատալյա Նիկոլաևնա Գոնչարովայի հետ խնամախոսությանը։ Օստոժենկայի վրա գտնվող տանը ապրում էր նաև 1812 թվականի պատերազմի հերոս՝ գաղտնի խորհրդական գեներալ-մայոր Ա. Վ. Բոգդանովսկին։ 1840 թվականի սեպտեմբերի 6-ին առանձնատանը բնակություն է հաստատել Վ. Պ. Տուրգենևան՝ փոխարինելով գաղտնի խորհրդականին։ Վարվառա Պետրովնան Բեռլինում գտնվող որդուն գրել է․ Առաջին անգամ, Տուրգենևն այցելել է Օստոժենկայի վրա գտնվող տուն 1841 թվականի մայիսին, այնուհետև նա հաճախ է այցելել մորը Սանկտ Պետերբուրգից Սպասսկոյե-Լուտովինովո գնալիս և վերադառնալիս, նա այդ տանը ապրել է երկու գարուն՝ 1844 և 1845 թվականներին։ 19-րդ դարի կեսերի արխիվային փաստաթղթերում նշված է, որ տունը «կառուցվել է քարե հիմքի վրա՝ պատված երկաթով, ճակատային մասերը ոչ թե սվաղված են, այլ պատված են եղել տաշած բարակ տախտակով»։ Հայտնի է, որ տունն ունեցել է ընդունարան, որի հետևում եղել է հանդիսասրահ, որը ծառայել է որպես ճաշասենյակ։ Երեք պատուհանով հյուրասենյակն եղել է ճաշասենյակին կից, իսկ դրան կից անկյունային սենյակը ծառայել է որպես Վարվառա Պետրովնայի ննջասենյակ և զարդասենյակ։ Գրողի սենյակները գտնվել են վերնահարկում, պատուհանները նայել են դեպի այգի։ Վարվառա Պետրովնան մահացել է այդ տանը 1850 թվականի նոյեմբերին, որից հետո Իվան Սերգեևիչը երկու ամիս ապրել է այդտեղ՝ ձևակերպելով ժառանգական փաստաթղթերը։ Նրան հյուրընկալել են Տիմոֆեյ Գրանովսկին, Միխայիլ Շչեպկինը, Վասիլի Բոտկինը, Բակունին եղբայրները, Ակսակովները և այլ հայտնի դեմքեր։ 1851 թվականից հետո Տուրգենևը այլևս չի վերադարձել Օստոժենկայի վրա գտնվող տուն։ 1852 թվականին այդ տանը բնակություն է հաստատել Տուրգենևների հեռավոր ազգականուհի՝ Է. Ն. Կրիվցովան, իր երեխաների հետ։ 1860-ական թվականներին առանձնատանը բնակություն է հաստատել բանաստեղծի զարմիկի՝ Ա. Ի. Բարատինսկու ընտանիքը։ Ընտանիքի բոլոր անդամները նվագել են տարբեր երաժշտական գործիքներ և տունը դարձել է դասական երաժշտության սիրահարների հավաքատեղի։ 1891 թվականից տանն ապրել է արկտիկական հետախույզ Վասիլի Յակովլևիչ Չիգանովի ժառանգորդ Լեոնիդ Միխայլովիչն իր ընտանիքի հետ, ով թողել է զինվորական ծառայությունը և դարձել վանական՝ Սերաֆիմ անունով։ 1890-ականների վերջին տանը ստեղծվել է մեծ իշխան Սերգեյ Ալեքսանդրովիչի անունով մանկատուն։ 1917 թվականի հեղափոխությունից հետո տունը վերակառուցվել է որպես կոմունալ բնակարան։ 1976 թվականին բնակիչները վերաբնակեցվել են, վերանորոգումից հետո տունը հատկացվել է սպորտային կազմակերպությանը։ Գրականության մեջ Առանձնատունը, նրա բնակիչները և այնտեղ տեղի ունեցած իրադարձությունը նկարագրվել են Տուրգենևի կողմից «Մումու» (1852) պատմվածքում։ Գրողի քույրը՝ Վ. Ն. Ժիտովան, վկայել է․ Տուրգենևը հերոսի ուղին նկարագրել է հետևյալ կերպ․ Մոսկվացի գավառագետների կարծիքով Գերասիմը Խիլկովի նրբանցքով գնացել է Մոսկվա գետ, իսկ Մումուն խեղդվել է Ղրիմյան կամուրջ (Մոսկվա) և Լուժնիկիի միջև՝ Նեսկուչնի այգու տարածքում։ Չնայած այն հանգամանքին, որ, ըստ պատմվածքի տեքստի, «Մումուն չէր գնում պարոնի տուն և երբ Գերասիմը վառելափայտ էր տանում սենյակները, նա միշտ մնում էր հետևում և անհամբեր սպասում էր նրան շքամուտքում», բանավոր քաղաքային ֆոլկլորի համաձայն, Օստոժենկայի առանձնատունը հայտնի էր որպես «Մումուի տուն»։ Թանգարան 1990-ականների սկզբից Մոսկվայի մշակութային համայնքը հանդես է եկել տանը Տուրգենևի թանգարան ստեղծելու առաջարկով։ 1992 թվականին Մոսկվայի կառավարությունը որոշել է տունը հանձնել Պետական գրական թանգարանին, սակայն այդ գաղափարը չի իրականացել վերականգնման աշխատանքների համար ֆինանսավորման բացակայության պատճառով։ 2007 թվականի ապրիլին, Մոսկվայի կառավարության որոշման համաձայն, տունը դարձել է Պուշկինի պետական թանգարանի մասնաճյուղ։ 2009 թվականի հոկտեմբերի 9-ին այնտեղ բացվել է Իվան Տուրգենևի թանգարանը։ Թանգարանի հավաքածուում ներառված են՝ Պոլինա Վիարդոյի երաժշտական ալբոմը, ջութակահար Լեոնար Յուբերի համերգի հրավերը, Տուրգենևի բնօրինակ նամակները Բելինսկուն, Նեկրասովին, Ակսակով եղբայրներին, գրողի ձեռքի և մահվան դիմակի ծեփապատճեն, ինչպես նաև աճուրդներից գնված և ռուսական տարբեր թանգարաններից փոխանցված այլ ցուցանմուշներ։ Տուրգենևյան ժամանակաշրջանի ներքին շինություններից պահպանվել է միայն գլխավոր դահլիճը, որտեղ տեղակայված է «Մոսկվա՝ Օստոժենկա՝ Տուրգենև» էքսպոզիցիան։ Թանգարանում անցկացվում են ցուցահանդեսներ և գրական-երաժշտական երեկոներ։ Տեղանքում պահպանվել են պատմական այգու մի հատված և Տուրգենևի ժամանակաշրջանի կաղնի, որի տնկին է ուղարկվել է Սպասսկի-Լուտովինովոյի կալվածքի անտառապահի կողմից։ Տունը ունի դաշնային նշանակության մշակութային ժառանգության օբյեկտի կարգավիճակ։ 2014 թվականին Մոսկվա քաղաքի մշակութային ժառանգության վարչությունը հայտարարել է առանձնատան վերականգնման ծրագրերի մասին։ 2015 թվականի սեպտեմբերին առանձնատունը փակվել է ռեստավրացիայի աշխատանքների իրականացման նպատակով։ Վերակառուցված թանգարանը բացվել է Իվան Տուրգենևի 200-ամյակին՝ 2018 թվականի նոյեմբերի 10-ին, Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կողմից։ Նույն օրը թանգարանի մոտ հանդիսավոր կերպով բացվել է գրողի հուշարձանը, որի հեղինակն է քանդակագործ Սերգեյ Կազանցևը։ Մոտակայքում տեղակայված է Մումուի փոքրիկ արձանը։ Պատկերասրահ Գրականություն Москва. Остоженка. Тургенев: Альбом-каталог выставки. — М., 2009. Кисель А., Сальникова М. Москва. Остоженка. Тургенев // Октябрь : журнал. —М., 2010. — № 2. Кирсанова В. Серый дом с белыми колоннами : журнал. —М., 2018. — № 4 (58). — С. 18—31. Նշումներ Ծանոթագրություններ