Тула

Ту́ла — места ў Расеі, на рацэ Ўпе. Адміністрацыйны цэнтар Тульскай вобласьці. Насельніцтва на 2021 год — 467 955 чал. Знаходзіцца за 193 км на поўдзень ад Масквы. Вузел чыгунак і аўтамабільных дарог. У XV стагодзьдзі места ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага і зьяўлялася найбольш усходнім пунктам дзяржавы за ўсю яе гісторыю. Гісторыя 1146: першы меркаваны пісьмовы ўспамін пра Тулу ў Ніканаўскім летапісе. 1342—1361: у часы залатаардынскай царыцы Тайдулы горадам кіравалі баскакі. 1401: у Разанскім княстве. 1427: у складзе Вялікага Княства Літоўскага; цэнтар аднайменнай воласьці. 1430/32: згадваецца як замак («Tula, Castrum») у сьпісе местаў, якія належылі вялікаму князю Сьвідрыгайлу. 1432: з пачаткам фэўдальнай вайны (1432—1439) Вялікае Княства Літоўскае страціла ўладу на Тулай. 1461/62: у складзе купленага князем Васілём III Цёмным масіву зямель, імаверна, трапіла да Масковіі. 1463, 1507: крымскія ханы Хаджы-Гірэй і Мэнглі-Гірэй перадавалі Тулу вялікім князям літоўскім (магчыма, намінальна). 1514—1520: на загад Васіля III у Туле збудавалі мураваную крэпасьць з мэтай умацаваньня маскоўскай улады ў рэгіёне. XVI—XVII стагодзьдзі: цэнтар павету Маскоўскай дзяржавы. 1605: у Туле знаходзіўся Дзьмітры-Самазванец I, якому прысягнула на вернасьць мясцовае насельніцтва і разанскія служылыя людзі. 1607: вытрымала аблогу войска Васіля Шуйскага. 1654: у пачатку вайны Расеі з Рэччу Паспалітай маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч загадаў выслаць у Тулу частку палоннай дубровенскай шляхты. 1797: цэнтар губэрні. 1941: 45 дзён знаходзілася ў нямецкай аблозе. Геаграфія Клімат Лета цёплае, зіма халодная. Сярэдняя тэмпэратура студзеня — −9,8 °C, ліпеня — +18,3 °C. Насельніцтва XIX стагодзьдзе: 1897 год — 115 тыс. чал. XX стагодзьдзе: 1923 год — 124 тыс. чал.; 1939 год — 285 тыс. чал.; 1959 год — 351 тыс. чал.; 1972 год — 478 тыс. чал.; 1993 год — 539 тыс. чал. XXI стагодзьдзе: 2010 год — 492 тыс. чал. Эканоміка Чорная мэталюргія, машынабудаваньне і мэталаапрацоўка (ВА: мэталаапрацоўчых заводаў, «Тульскі камбайнавый завод»; заводы: машынабудаўнічы, горнага і транспартнага машынабудаваньня, зброевы, «Штамп» — мотаролеры, самавары і інш.), хімічная (хімічнага валакна, плястмасы і інш.), лёгкая, харчовая прамысловасьць, вытворчасьць будматэрыялаў і музычных прыладаў. Славутасьці Крэмль (XVI ст.) Благавешчанкая царква (1692) Усьпенская царква (1762—1764) Царква Сьвв. Флёра і Ляўра (1772—1796) Усіхсьвяцкі катэдральны сабор (1776—1800) Царква Сьв. Дзімітрыя Салунскага (1795—1801) Богаяўленскі сабор (1855—1862) Шчаглоўскі манастыр (1860—1889) У месьце знаходзіцца адзіны ў Тульскай вобласьці каталіцкі касьцёл — Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1896). Галерэя Месты-сябры Магілёў, Беларусь Кутаісі, Грузія Олбані, штат Нью-Ёрк, ЗША Філінген-Швэнінген, Нямеччына Банска Быстрыца, Славаччына Асобы Эдуард Загарульскі (нар. 1928) — беларускі археоляг, гісторык Глядзіце таксама Тульскі трамвай Крыніцы Літаратура Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2010. — Т. 3: Дадатак А — Я. — 690 с. — ISBN 978-985-11-0487-7 Tuła // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892. S. 617—619 Вонкавыя спасылкі