ბუტირკის ციხე

ბუტირკის ციხესიმაგრე (რუსეთის სასჯელაღსრულების ფედერალური სამსახურის მოსკოვის მთავარი სამმართველოს №2 საგამოძიებო იზოლატორი), რომელიც ასევე ცნობილია როგორც ბუტირკის ციხე ან „ბუტირკა“ — საგამოძიებო იზოლატორი მოსკოვში, რუსეთის დედაქალაქის ყველაზე დიდი და ქვეყნის ერთ-ერთი უძველესი და ყველაზე ცნობილი ციხე. მდებარეობს ცენტრალური ადმინისტრაციული ოლქის ტვერის რაიონში, ნოვოსლობოდსკაიას ქუჩაზე (სახლი 45), ბუტირკის საგუშაგოსთან (ზასტავა) ახლოს, საიდანაც დაწესებულებამ თავისი სახელწოდება მიიღო. ციხის შენობა შეტანილია სახელმწიფოს მიერ დაცული ისტორიისა და არქიტექტურის ძეგლთა სიაში. ისტორია XVIII საუკუნე ეკატერინე II-ის მმართველობის პერიოდში, ბუტირკის დასახლებისა (სლობოდა) და ბუტირკის საგუშაგოს (ზასტავა) სამხრეთით, აშენდა ბუტირკის ჰუსართა პოლკის ყაზარმა, რომლის გვერდითაც ხის საპყრობილე (ოსტროგი) მდებარეობდა. ემელიან პუგაჩოვი 1775 წლის იანვარში სიკვდილით დასჯამდე ჯაჭვებით დაბმული ჰყავდათ გამომწყვდეული იმ კოშკის სარდაფში, რომელიც დღევანდელი ციხის ტერიტორიაზეა შემორჩენილი და ამჟამად მის სახელს ატარებს. 1784 წელს ეკატერინე II-მ მოსკოვის გენერალ-გუბერნატორ ზახარ ჩერნიშევისადმი მიწერილ წერილში თანხმობა განაცხადა ბუტირკის საგუშაგოსთან არსებული ხის საპყრობილის ნაცვლად ქვის გუბერნიის ციხესიმაგრის აშენებაზე. წერილს თან ახლდა მომავალი ციხის საერთო გეგმა. ციხის შენობა გამოჩენილმა მოსკოველმა არქიტექტორმა, მათე (მატვეი) კაზაკოვმა დააპროექტა. ბუტირკის ციხესიმაგრეს 4 კოშკი ჰქონდა: „პუგაჩოვის“ (1775 წლამდე — „სამხრეთის“), „პოლიციის“, „ჩრდილოეთის“ და „საათის“. 1782 წელს ბუტირკის გუბერნიის ციხესიმაგრის ცენტრში, ასევე კაზაკოვის პროექტით, ღვთისმშობლის საფარველის (პოკროვის) ტაძარი აღმართეს. XIX საუკუნე 1812 წელს ფრანგების მიერ მოსკოვის ოკუპაციამდე, ციხის პატიმრები ნიჟნი-ნოვგოროდში მოახდინეს ევაკუირება. მოსკოვის ოკუპაციის დროს ნაპოლეონმა ბრძანა ორი საარტილერიო ქვემეხის მეშვეობით ციხის გალავანში ხვრელი გაეჭრათ, რათა შეემოწმებინათ, გაუძლებდა თუ არა აგური და შესაძლებელი იქნებოდა თუ არა, საჭიროების შემთხვევაში, ციხის სიმაგრედ გამოყენება. 1868 წლიდან დაწესებულება ცენტრალურ ეტაპირების ციხეს წარმოადგენდა, რომელშიც ყოველწლიურად დაახლოებით 30 ათასი ადამიანი გადიოდა. ციხესთან მოქმედებდა სადურგლო, წიგნის ასაკინძი სახელოსნო, მეწაღეობისა და მკერავთა სახელოსნოები, აგრეთვე ვენური სკამების დამამზადებელი და ხეზე ამოწვის სახელოსნოები. ასევე ჩამოყალიბდა სერგი-ელისაბედის თავშესაფარი იმ ცოლებისა და შვილებისთვის, რომლებიც ციმბირში გადასახლებულებს ნებაყოფლობით მიჰყვებოდნენ. 1873 წელს ციხეში ყალბი ფულის მჭრელთა ჯგუფი გამოავლინეს. 1877-1879 წლებში ციხე არქიტექტორ ა. შიმანოვსკის პროექტით ა. ვეიდენბაუმმა გადააკეთა. 1881 წლიდან ციხეში დაიწყეს ადმინისტრაციული პოლიტიკური გადასახლებულების მოთავსება, გადასახლების ადგილზე გაგზავნამდე. როგორც მოსკოვის გუბერნატორის მიერ ციხეების მთავარი სამმართველოსთვის გაგზავნილი შეტყობინებიდან ჩანს, 1882 წლის მარტში პოლიტიკური პატიმრები ბუტირკის ციხის ოთხ კოშკში იყვნენ გადანაწილებულნი: პუგაჩოვის კოშკში — 9 ქალი, პოლიციის კოშკში — 5 კაცი, ჩრდილოეთის კოშკში — 16 კაცი, ხოლო საათის კოშკში — 2 კაცი. 1884 წელს ლევ ტოლსტოიმ ბუტირკის ციხეში მოინახულა მისთვის ნაცნობი პოლიტპატიმარი ეგორ ლაზარევი. მოგვიანებით ლაზარევი ტოლსტოის რომან „აღდგომაში“ რევოლუციონერ ნაბატოვის პროტოტიპად იქცა. რომანზე მუშაობისას, 1899 წლის იანვარში, ტოლსტოი ეწვია ბუტირკის ციხის ზედამხედველ ი. ვინოგრადოვს და ციხის ყოფა-ცხოვრების შესახებ გამოჰკითხა. 1899 წლის აპრილში ტოლსტოი მივიდა ბუტირკის ციხეში, რათა ციმბირში გასაგზავნ მსჯავრდებულებთან ერთად გაევლო გზა ნიკოლოზის (ამჟამად ლენინგრადის) ვაგზლამდე, რაც შემდგომში რომანში გამოსახა. XX საუკუნე 1905 წლის დეკემბრის აჯანყების დროს მეამბოხე რაზმები (ძირითადად მიუსის ტრამვაის პარკის მუშები, აგრეთვე სავიოლოვოსა და ბრესტის რკინიგზელები) შეეცადნენ ციხის აღებას, თუმცა ბადრაგის გუნდმა ისინი მოიგერია; ბრძოლები 14 დეკემბრამდე გაგრძელდა, სანამ მიუსის პარკი დრაგუნთა რაზმმა არ გაათავისუფლა. 1907 წელს ციხეში შეიქმნა საგამოძიებო განყოფილება. 1908 წელს კი ბუტირკის ციხეში ჩამოყალიბდა საკატორღო განყოფილება („დროებითი ცენტრალი“). 1905-1910 წლებში ციხეში იმყოფებოდნენ ივან კალიაევი, ნიკოლაი შმიტი, აჯანყებული კრეისერ „ოჩაკოვის“ მეზღვაურები, აგრეთვე ვლადიმერ მაიაკოვსკი. 1908 წელს ბუტირკაში გამოვიდა ილუზიონისტი ჰარი ჰუდინი. პატიმართა საყოველთაო აღფრთოვანებად, მან 28 წუთში მოახერხა თავის დაღწევა სპეციალური სატრანსპორტო „ყუთიდან“, რომლითაც დაპატიმრებულები მოსკოვიდან ციმბირში გადაჰყავდათ. მაესტროს ბორკილები და ჯაჭვები დაადეს, კონტეინერში ჩაკეტეს და თავსახურით კედლისკენ მიადგეს, თუმცა მან თავისუფლებისკენ მიმავალ გზაზე ყველა დაბრკოლება გადალახა. 1908 წელს ბუტირკაში სასჯელს იხდიდა მარკ ვენგეროვი — რუსი ჟურნალისტი და რევოლუციონერი. 1911-1917 წლებში ბუტირკაში იმყოფებოდა ნესტორ მახნო. როგორც ყველა სხვა პოლიტპატიმარი, იგი თებერვლის რევოლუციის დროს გაათავისუფლეს. 1917 წლის 1 მარტს ბუტირკის ციხიდან გაათავისუფლეს ფელიქს ძერჟინსკიც, რომელსაც ერთი წლით ადრე 6 წლით კატორღა ჰქონდა მისჯილი. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ბუტირკის ციხე საგამოძიებო და ეტაპირების ციხედ გამოიყენებოდა. 1921 წელს ბუტირკაში იმყოფებოდა ყოფილი არმიის სარდალი (კომანდარმი) ფ. მირონოვი, რომელიც გუშაგმა მოკლა. ციხის ტაძარი 1922 წელს დაიკეტა. 1920-იან წლებში საავადმყოფო განყოფილებაში ზედამხედველად გარკვეული დროის განმავლობაში მსახურობდა მომავალი მწერალი ევგენი პეტროვი. 1937-1938 წლების დიდი ტერორის დროს თითოეულ საკანში პატიმართა რაოდენობა 170 კაცამდე აღწევდა. მთლიანობაში, იმ პერიოდში ციხეში ერთდროულად დაახლოებით 20 ათასი ადამიანი იმყოფებოდა. გამოძიების დასრულების შემდეგ ათასობით ტუსაღი დახვრიტეს. 1930-1940-იან წლებში ციხეში სასჯელს იხდიდნენ: ვარლამ შალამოვი ოსიპ მანდელშტამი სერგეი კოროლიოვი ალექსანდრე სოლჟენიცინი ევგენია გინზბურგი ბორის ფომინი დიდი სამამულო ომის დროს ციხის ნაწილი სახელოსნოებად გადაკეთდა, სადაც პატიმრები არმიის საჭიროებისთვის მუშაობდნენ. 1996 წლამდე ბუტირკის ციხეში სრულდებოდა სსრკ-ისა და რსფსრ-ის უზენაესი სასამართლოების (სსრკ-ის დაშლის შემდეგ — რუსეთის ფედერაციის უზენაესი სასამართლოს), მოსკოვის საქალაქო და მოსკოვის საოლქო სასამართლოების მიერ გამოტანილი სიკვდილით დასჯის განაჩენები. აქვე ახდენდნენ ვლადიმირის, ივანოვოს, იაროსლავლის, სმოლენსკის, ტულის, კალუგისა და კალინინის საოლქო სასამართლოების მიერ სიკვდილმისჯილი პირების ეტაპირებას განაჩენის აღსასრულებლად. სწორედ ბუტირკის ციხეში სიკვდილით დასაჯეს მოღალატე ანდრეი ვლასოვი და მისი თანამებრძოლები; 1971 წლიდან ციხესთან მოქმედებს მუზეუმი. მისი მონახულება შესაძლებელია მხოლოდ ექსკურსიის ფარგლებში, იურიდიული პირის მიერ წარდგენილი განაცხადის საფუძველზე. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ 1992 წლიდან ციხეში კვლავ მოქმედებს მართლმადიდებლური ღვთისმშობლის საფარველის (პოკროვის) ტაძარი. 1994 წლის მაისში რამდენიმე „ავტორიტეტმა“, ყოფილმა პატიმარმა, „სიბირიაკის“ (სერგეი ლიპჩანსკი) ხელმძღვანელობით, ციხის თანამშრომლებთან წინასწარი შეთანხმებით, ბუტირკის ციხეში მყოფი მეგობრების მონახულება გადაწყვიტა. თუმცა, ამის შესახებ სამართალდამცავი ორგანოებისთვის გახდა ცნობილი, რის შედეგადაც 34 ადამიანი — იზოლატორის თანამშრომლები და „სტუმრები“ — დააკავეს. ციხის ორ თანამშრომელს ერთწლიანი პატიმრობა მიესაჯა, ხოლო ბევრი მათგანი საკუთარი განცხადების საფუძველზე გაათავისუფლეს ან პენსიაზე გაუშვეს. 1996 წლიდან ბუტირკის ციხეში, საავადმყოფოს ფსიქიატრიული განყოფილების გარდა, ქალებს აღარ ათავსებენ. ბოლო პერიოდის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ პატიმრად შეიძლება დასახელდეს ვლადიმერ გუსინსკი, რომელმაც 2000 წლის ივნისში ციხეში სამი დღე გაატარა. ახლანდელი დრო ამჟამად ციხე მოსკოვის უდიდეს საგამოძიებო იზოლატორად გამოიყენება. იგი წარმოადგენს დაახლოებით 20 სამსართულიანი კორპუსისგან შემდგარ კომპლექსს. აგრეთვე, 1980-იან წლებში ციხის საჭიროებებისთვის გადაიცა მრავალსართულიანი საცხოვრებელი სახლი. ციხეში 434 საკანია, რომელთაგან 101 — საერთო ტიპის საკანია, ზომით დაახლოებით 6 х 12 მეტრი. კედლებზე არსებული ტანსაცმლის საკიდი კაუჭები მოწმობს, რომ თავდაპირველად ამ საკნებში 20-25 პატიმრის მოთავსება ივარაუდებოდა. კიდევ 301 საკანი უფრო მცირე ფართობისაა: თავდაპირველად თითოეულ მათგანში არაუმეტეს ოთხი პატიმრის განთავსება იგეგმებოდა. 32 კარცერი კი დისციპლინური სასჯელებისთვის არის განკუთვნილი. საერთო ჯამში, ბუტირკის ციხეში არაუმეტეს 3500 პატიმარი უნდა იმყოფებოდეს. რეკონსტრუქციამდე 75 კვადრატული მეტრი ფართობის დიდ საკნებში 60 კაცამდე იმყოფებოდა, რომლებსაც აქ 3-4 ცვლად ეძინათ (1996 წელს ასეთ საკნებში 120-ზე მეტი პატიმარიც კი ხვდებოდა). 2008 წლის 28 იანვარს რუსეთის ფედერაციის სასჯელაღსრულების ფედერალური სამსახურის დირექტორის მოადგილემ, ვლადიმერ სემენიუკმა ჟურნალისტებს განუცხადა: „იყვნენ მსურველები, რომლებსაც ამ შენობის ჩვენგან გამოსყიდვა სურდათ, მაგრამ ჩვენ ვუთხარით: აგვიშენეთ იზოლატორი და ეს კი წაიღეთ“. თუმცა, მისივე თქმით, როდესაც ინვესტორებმა ახალი საგამოძიებო იზოლატორის მშენებლობის ღირებულება უფრო დეტალურად გათვალეს, მათ გარიგებაზე უარი თქვეს. 2018 წლის დეკემბერში რუსეთის სასჯელაღსრულების ფედერალური სამსახურის ხელმძღვანელის მოადგილემ, ვალერი მაქსიმენკომ გაზეთ „მოსკოვსკი კომსომოლეცის“ ჟურნალისტს აცნობა მიღებული გადაწყვეტილების შესახებ, რომლის მიხედვითაც №2 საგამოძიებო იზოლატორი „ბუტირკა“ და №3 საგამოძიებო იზოლატორი „პრესნია“ უნდა დახურულიყო, მათ ნაცვლად კი 5 ათას ადგილზე გათვლილი ახალი საგამოძიებო იზოლატორი გაიხსნებოდა — კალუგის ან დმიტროვის გზატკეცილის რაიონში (ახალ მოსკოვში). ვალერი მაქსიმენკოს მტკიცებით, სამუშაოები 2019 წლის იანვარში უნდა დაწყებულიყო, ხოლო მშენებლობის დასრულება „უმოკლეს ვადებში, შესაძლოა ერთ წელიწადშიც კი“ იგეგმებოდა. სტატიის ქვესათაურში აღნიშნული იყო, რომ ახალი საგამოძიებო იზოლატორი მოსკოვის საავტომობილო რგოლისებრი გზის (МКАД) მიღმა განთავსდებოდა. მიუხედავად ამ განცხადებებისა, 2024 წლის მდგომარეობით „ბუტირკა“ კვლავ მოქმედ პენიტენციურ დაწესებულებად რჩებოდა. ბოლო წლებში საგამოძიებო იზოლატორში პატიმრობაში იმყოფებოდნენ შემდეგი ცნობილი პირები: იურისტი-გამომძიებელი სერგეი მაგნიტსკი, ბოლოტნაიას საქმის ფიგურანტი ნიკოლაი კავკაზსკი, ფეხბურთელები ალექსანდრ კოკორინი და პაველ მამაევი, ალექსეი ნავალნის ძმა ოლეგ ნავალნი, მოსკოვისპირეთის სერპუხოვის რაიონის ყოფილი ხელმძღვანელი ალექსანდრ შესტუნი.2022 წელს მასში ასევე იმყოფებოდა ილია იაშინი. 1905 წლიდან 1913 წლამდე ბუტირკის ციხიდან რამდენიმე გაქცევა განხორციელდა. 1909 წელს (საგამოძიებო პატიმრების მიერ) და 1913 წლის 16 მაისს (კატორღელთა მიერ) იგეგმებოდა მასობრივი გაქცევები, რომლებიც ჩაიშალა. საბჭოთა პერიოდში გაქცევების შესახებ ინფორმაცია არ ვრცელდებოდა. პოსტსაბჭოთა პერიოდში: 1992 წელს „ბუტირკიდან“ პირველი გაქცევა ორმა საგამოძიებო პატიმარმა მოაწყო. 1996 წლის ივლისში დაფიქსირდა „ბუტირკიდან“ ქალის გაქცევის პირველი შემთხვევა (ნატალია სოროკოჟერდევა, 26 წლის). სამი დღის შემდეგ იგი მოსკოვის დოროგომილოვოს ბაზარში დააკავეს. 1996 წელი — კიდევ 2 წარმატებული გაქცევა (ორმა პატიმარმა სასეირნო ეზოში გისოსი გადაღუნა, სახურავის გავლით თოკით დაეშვა ქუჩაში და გაიქცა. მათი დაკავება საკმაოდ სწრაფად მოხერხდა). 2000 წლის 24 მარტს გაიქცა საქართველოდან ჩამოსული ყაჩაღი (ბანდიტი), რომელიც მოგვიანებით (5 დღეში) დააკავეს. 2001 წლის სექტემბერში „სიკვდილმისჯილთა საკნიდან“ გაიქცა დიდი ვადით მსჯავრდებული სამი განსაკუთრებით საშიში დამნაშავე. მათ რამდენიმე დღის განმავლობაში მავთულის შტირით გამოჩიჩქნეს ამორტიზებული ცემენტის იატაკი კოლექტორამდე, რომლის საშუალებითაც ქუჩაში გავიდნენ. ორი მათგანი სამი კვირის შემდეგ მოსკოვის ოლქში დააკავეს, ხოლო მესამე (ბორის ბეზოტეჩესტვო) მხოლოდ 2003 წლის აპრილში ჩაიგდეს ხელში. 2001 წლის ოქტომბერში პაემნების ოთახის გისოსიდან გაიქცა ივან ვინოგრადოვი. იგი ერთ თვეში დააკავეს. 2010 წლის 22 მარტს პატიმრობიდან გაიქცა ბელარუსში დაბადებული 25 წლის ვიტალი ოსტროვსკი, რომელიც საგამოძიებო იზოლატორში ქურდობების სერიის ბრალდებით იმყოფებოდა. „გაქცევა განხორციელდა კონვოირების (ბადრაგირების) დროს საგამოძიებო იზოლატორის ძირითადი გალავნის გადალახვით. მან ბადრაგს ხელი ჰკრა, ციხის შიდა ეზოში გაირბინა და რამდენიმე წამში მოახერხა 4,5 მეტრზე მეტ სიმაღლის კედელზე აცოცება — აგურის წყობაში ოდნავ გამოწეულ აგურებზე ჩაჭიდებით, რის შემდეგაც მავთულხლართებს გადააუარა და ციხის გარეთ, ქუჩაში დაეშვა“. ცხელ კვალზე გაქცეულის დაკავება ვერ მოხერხდა. მედიის ცნობით, იგი წლების განმავლობაში ალპინიზმით იყო დაკავებული. 2 წლის შემდეგ იგი ფინეთში დააკავეს. 2010 წლის 24 აპრილს გაიქცა და იმავე დღესვე (მოსკოვში, ზუბოვის ბულვარზე) დააკავეს წარსულში ნასამართლევი, არასრულწლოვანზე ძალადობაში ეჭვმიტანილი 24 წლის ვასილი ლოკალევი. ლოკალევმა საკნის ფანჯრის გისოსი გამოსწია, ამ გზით გარეთ გამოვიდა, შემდეგ იზოლატორის სახურავზე აძვრა, იქიდან ჩამოხტა და დაწესებულების ტერიტორია დატოვა.<ref>Заключённый, сбежавший из Бутырки, пойман через несколько часов ლიტერატურა Рожаева Е. Бутырка. — М.: Эксмо, 2008. — 352 с. — 7000 экз. — (История тюрем России). რესურსები ინტერნეტში Официальный сайт Следственного изолятора № 2 УФСИН «Бутырская тюрьма» Бутырская пересыльная тюрьма Описание тюрьмы Побеги из Бутырской тюрьмы Е.Заподинская. Бутырская кунсткамера Футажи, видео кадры из бутырской тюрьмы Побег из «Бутырской тюрьмы» Дарья Загвоздина. (2013-06-18) Бутырская тюрьма: вчера, сегодня, завтра» - Газета.Ru. Газета.Ru. Москва. Топография террора. История Бутырской тюрьмы в советские годы. История тюрьмы История тюрьмы История и фотография тюрьмы Новомученики — узники Бутырской тюрьмы История Покровского храма и Бутырской тюрьмы Тюремное служение в Бутырском изоляторе სქოლიო