ئینتەرپول

ڕێکخراوی پۆلیسی تاوانکاری نێونەتەوەیی (بە ئینگلیزی: International Criminal Police Organization) بە کورتی ئینتەرپول (INTERPOL)، ڕێکخراوێکی نێونەتەوەیییە کە بۆ ھاوکاریکردنی پۆلیسی نێونەتەوەیی ئاسانکاری دەکات. ئەم ڕێکخراوەیە لەژێر ناوی ڕێکخراوی پۆلیسی تاوانکاری نێونەتەوەیی لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزرا و ناوە گشتییەکەی لە ساڵی ١٩٥٦ ھەڵبژێردرا. ڕێکارەکانی کارکردن بە پێچەوانەی بیرۆکە باوەکە بەھۆی نیشاندانی زۆر لە میدیا جەماوەرییەکاندا، ئینتەرپۆل دەزگایەکی جێبەجێکردنی «یاسای سەروونەتەوەیی» نییە و ھیچ بریکارێکی نییە کە دەسەڵاتی دەستگیرکردنیان ھەبێت. لەبری ئەوە، ڕێکخراوێکی نێونەتەوەیییە کە وەک تۆڕێکی دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسای وڵاتە جیاوازەکان کار دەکات. بەم شێوەیە ڕێکخراوەکە وەک پەیوەندییەکی کارگێڕی لە نێوان دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسای وڵاتانی ئەندامدا کار دەکات، و ھاوکاریی پەیوەندییەکان و بنکەدراوە دابین دەکات، زیاتر لە ڕێگەی بارەگا ناوەندییەکەی لە لیۆن، لەگەڵ ھاوکاریی نووسینگە ناوخۆیییە بچووکەکان لە ھەر وڵاتێکی ئەندامیدا. بنکەدراوەکانی ئینتەرپۆل لە بارەگای لیۆن دەتوانن یارمەتیی جێبەجێکردنی یاسا بدەن لە بەرەنگاربوونەوەی تاوانی نێونەتەوەییدا. لە کاتێکدا دەزگا نیشتمانییەکان بنکەدراوەی تاوانی فراوانی خۆیان ھەیە، زانیارییەکان بە دەگمەن لە سنووری وڵاتێک زیاتر تێدەپەڕن. بنکەدراوەکانی ئینتەرپۆل دەتوانن شوێنپێی تاوانباران و ئاڕاستەکانی تاوان لە جیھاندا بگرن، بەتایبەتی لە ڕێگەی کۆکردنەوە ڕێپێدراوەکانی پەنجەمۆر و وێنەی دەموچاو، پێڕستی داواکراوان، نموونەکانی دی ئێن ئەی، و بەڵگەنامەکانی گەشتکردن. تەنھا بنکەدراوەی بەڵگەنامە ونبوو و دزراوەکانی گەشتکردنی ئینتەرپۆل زیاتر لە ١٢ ملیۆن تۆماری تێدایە. بەرپرسانی بارەگاکە ھەروەھا شیکاری بۆ ئەم داتایانە دەکەن و زانیاری لەسەر ئاڕاستەکانی تاوان بۆ وڵاتانی ئەندام بڵاو دەکەنەوە. تۆڕێکی پەیوەندیی جیھانیی کۆدکراو لەسەر بنەمای ئینتەرنێت ڕێگە بە بریکارانی ئینتەرپۆل و وڵاتانی ئەندام دەدات لە ھەر کاتێکدا بێت پەیوەندی بەیەکەوە بکەن. ئەم تۆڕە کە بە ئای-٢٤/٧ (I-24/7) ناسراوە، دەستگەیشتنی بەردەوام بە بنکەدراوەکانی ئینتەرپۆل پێشکەش دەکات. لە کاتێکدا نووسینگە ناوەندییە نیشتمانییەکان شوێنی سەرەکیی دەستگەیشتنن بە تۆڕەکە، ھەندێک لە وڵاتانی ئەندام فراوانیان کردووە بۆ ناوچە سەرەکییەکانی وەک فڕۆکەخانەکان و خاڵەکانی پەڕینەوەی سنووری. وڵاتانی ئەندام ھەروەھا دەتوانن لە ڕێگەی سیستم ئای-٢٤/٧ـەوە دەستیان بگات بە بنکەدراوە تاوانکارییەکانی یەکتر. ئینتەرپۆل ھەشت جۆر لە ئاگادارکردنەوەکانی ئینتەرپۆل دەردەکات، کە حەوت دانەیان ئەمانەن: سوور، شین، سەوز، زەرد، ڕەش، پرتەقاڵی، و وەنەوشەیی. ئاگادارکردنەوەی ھەشتەمی تایبەت لەسەر داوای تایبەتی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان دەردەکرێت. تا ساڵی ٢٠١٩، ٦٢،٤٤٨ ئاگادارکردنەوەی سووری کارا و ١٢،٢٣٤ ئاگادارکردنەوەی زەرد لە ئارادابوون. لە ئەگەری کارەساتێکی نێونەتەوەیی، ھێرشی تیرۆریستی، یان تیرۆرکردن، ئینتەرپۆل دەتوانێت تیمێکی وەڵامدانەوەی ڕووداوەکان (IRT) بنێرێت. تیمەکانی وەڵامدانەوەی ڕووداوەکان دەتوانن کۆمەڵێک لێھاتوویی و دەستگەیشتن بە بنکەدراوە پێشکەش بکەن بۆ یارمەتیدان لە ناسینەوەی قوربانییەکان، ناسینەوەی گومانلێکراوەکان، و بڵاوکردنەوەی زانیاری بۆ دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسای وڵاتانی تر. جگە لەوەش، لەسەر داوای دەسەڵاتە ناوخۆیییەکان، دەتوانن وەک ئۆپەراسیۆنێکی فەرماندەیی ناوەندی و لۆجستی کار بکەن بۆ ھەماھەنگی لەگەڵ دەزگاکانی تری جێبەجێکردنی یاسا کە تێوەگلاون لە کەیسێکدا. ئەم جۆرە تیمانە ھەشت جار لە ساڵی ٢٠١٣دا بڵاوەیان پێ کراوە. ئینتەرپۆل لە ساڵی ٢٠٠٩دا دەستی کرد بە دەرکردنی بەڵگەنامەکانی گەشتکردنی خۆی بەو ھیوایەی وڵاتان مەرجی ڤیزا بۆ ئەو کەسانە لابدەن کە بۆ کاروباری ئینتەرپۆل گەشت دەکەن، بەمەش کاتەکانی وەڵامدانەوە باشتر بکەن. لە ئەیلوولی ٢٠١٧دا، ڕێکخراوەکە دەنگی دا بۆ وەرگرتنی فەلەستین و دوورگەکانی سولەیمان وەک ئەندام. دارایی لە ساڵی ٢٠١٩دا، داھاتی کارپێکردنی ئینتەرپۆل ١٤٢ ملیۆن یۆرۆ بوو، کە ٤١ لەسەدی بەشداریی یاساییی وڵاتانی ئەندام بوو، ٣٥ لەسەدی بەشداریی نەختیی ئارەزوومەندانە بوو و ٢٤ لەسەدی بەشداریی دەستی بوو بۆ بەکارھێنانی ئامێر، خزمەتگوزاری و تەلارەکان. بە ئامانجی بەھێزکردنی ھاوکاریی نێوان ئینتەرپۆل و کەرتی تایبەت بۆ پشتگیریکردنی ئەرکەکانی ئینتەرپۆل، دەزگای ئینتەرپۆل بۆ جیھانێکی ئارامتر لە ساڵی ٢٠١٣دا دروست کرا. ئەگەرچی لە ڕووی یاسایییەوە لە ئینتەرپۆل سەربەخۆیە، بەڵام پەیوەندیی نێوان ئەو دووانە ئەوەندە نزیکە کە سەرۆکی ئینتەرپۆل لە ساڵی ٢٠١٥دا توانی وازھێنانی بەڕێوەبەری جێبەجێکاری «ئێچ ئێس بی سی» لە ئەنجومەنی دەزگاکە بەدەست بھێنێت دوای بانگەشەکانی «سویس لیکس». لە ساڵی ٢٠٠٤–٢٠١٠، چاودێرە دەرەکییەکانی ئینتەرپۆل «دادگای وردبینی»ی فەڕەنسی بوو. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٠دا، «نووسینگەی وردبینیی گشتیی نەرویژ» جێگەی دادگای وردبینیی گرتەوە بۆ ماوەی سێ ساڵ لەگەڵ بژاردەی سێ ساڵی تر. سەرچاوەکان ویکیپیدیای ئینگلیزی en:Interpol ھێمای دەروازەدەروازەی پۆلیس دەروازەی فەڕەنسا دەروازەی کۆمەڵگا