Lenn Laach

Lenn Laach (alamaneg : Laacher See, [ˈlaːxɐ ˈzeː]) zo ul lenn en Alamagn hag a leugn ur galdeira a zo e krater ur menez-tan e torosennad an Eifel, e Rheinland-Pfalz, 275 metr a-us live ar mor. Emañ war-dro 24 km er gwalarn da Goblenz, 27 km er su da Vonn hag 8 km er c'hornôg da Andernach, e rann reterel ar Vulkaneifel, an Eifel volkanek. Goude un darzhadenn blinian (e doare re ar Vesuvio) a c'hoarvezas e-tro 13 000 vloaz zo e voe stummet al lenn. War he ribl kreisteizel e c'heller gwelet gazoù volkanek a ziskouez n'eo ket marv ar menez-tan. Lec'hiadur Deskrivadur Hirgelc'hiek eo stumm Lenn Laach, 2 km he ledander brasañ, 3,33 km² he gorread ha 51 metr en he donañ ; uhel eo he ribl. Ur vengleuz a oa bet aozet evit dastum lava a yae da ober mein-malañ, adalek mare ar Romaned betek ma voe ijinet rolloù houarn evit drailhañ greun. N'eus difourk naturel ebet d'al lenn, met ur riboul-dizourañ a voe kleuzet kent ar bloaz 1170 diwar atiz an abad Fulbert, a renas an abati adalek 1152 betek 1177 ; meur a wech ez eo bet kempennet abaoe. N'eus ti ebet war ar ribl, nemet Abatia Lacensis er mervent, abati beneadat Maria Laach, a voe savet adalek 1093. Un dachenn-gampiñ zo war ribl an norzh. Koadeier zo tro-dro d'al ledennad dour. An darzhadenn A-hed milionoù a vloaziadoù ez eus bet volkanerezh en Alamagn, liammet ouzh stummadur rift Europa ar C'hornaoueg e-kerzh ar C'henozoeg (-66 M – bremañ) en abeg da dektonik ar plakennoù, pan eas plakenn Afrika ha plakenn Eurazia a-benn an eil en heben ; dre man ae ar skornegi gwech war-raok, gwech war-dreñv e voe berniet skorn gwasket, ar pezh a zegasas tarzhadennoù. Pa grogas ar menez-tan da darzhañ e dibenn an nevezamzer pe e deroù an hañv e flastras gwez betek pevar c'hilometr tro-ha-tro dezhañ. Pignat betek gorre an Douar a eure ar magma kent tarzhañ e-pad un dek eurvezh bennak, ar moged o sevel betek 35 km en oabl. Oberiant e chomas ar menez-tan a-hed meur a sizhunvezh, a vizvezh marteze, en ur vannañ gazoù, ludu ha roc'helloù hag a leunias an traoñiennoù betek 10 km tro-dro d'ar menez-tan. Betek 50 metr uhelder e voe berniet ar gouzedoù tost d'an toull-diskarg, ha hiziv an deiz c'hoazh e tizhont un dek metr bennak pemp kilometr pell dioutañ. Hep mar ebet e voe peurzistrujet pep boud bev, loen pe blantenn, war un hed a 60 km er biz ha 40 km er gevred Jedet ez eus bet e voe diskarget war-dro 6 km³ a vagma, a stummas war-dro 16 km³ a c'houzedoù, par da darzhadenn ar C'hrakatau e 1883. Stanket e voe ar Roen gant ar gouzadoù, ar pezh a stummas ul lenn 140 km² he gorread. Pa dorras ar stankell e voe skubet pep tra gant ar froud, a lezas gouzadoù betek ker pell ha Bonn, a zo 27 km er Su. Kavet ez eus bet roudoù eus an darzhadenn war ur gorread a 300 000 km², adalek kreiz Bro-C'hall betek norzh Italia hag adalek su Sveden betek Polonia, ar pezh a zo un dachenn-studi dibar evit keñveriañ ar gouzadoù a-fet mareadoù an henoniezh ha re ar vevoniezh. Goude an darzhadenn Meur a hañvezh yen a voe goude an darzhadenn, ha gwall drubuilhet e voe an endro en Alamagn e-pad un ugent vloaz bennak. Gwall drubuilhet ivez e voe buhez poblad ar sevenadur Federmesser (-14 000 – -12 800) : kent an darzhadenn e vevent dre gutuilh ha chaseal, koulz gant goafioù, gwaregoù ha saezhoù. Hervez an henoniour Felix Riede e voe stlabezet ar boblad tra ma kreske ar boblañs e mervent Alamagn hag e mervent Bro-C'hall. Daou sevenadur nevez a voe ganet, ar sevenadur Bromme e su Skandinavia hag an hini Perstuniat e biz Europa Izeloc'h e oa ampartiz ar sevenadurioù-se a-fet aozañ binvioù ; evit doare, ne ouie mui tud ar sevenadur Bromme fardañ gwaregoù ha saezhoù. Un heuliad eus tarzhadenn menez-tan Lenn Laach e oa kement-se, da lavaret F. Riede. Lakaet eo bet an darzhadenn da unan eus abegoù marevezh an Dryas Nevez (-12 850 – -22 650), ma voe yenoc'h hin an Douar. Er bloaz 2021 avat e voe embannet ur studiadenn hag a ziskouez e krogas an Dryas Nevez un 200 vloaz bennak goude an darzhadenn. Notennoù Liammoù diavaez