Marquesaseilande

Die Marquesaseilande (Frans: Îles Marquises of Archipel des Marquises; Marquesaans: Te Henua (K)enana (noorde) of Te Fenua `Enata (suide), wat albei "Die Land van die Mens" beteken) is ’n groep vulkaniese eilande in Frans-Polinesië, ’n oorsese kollektief van Frankryk in die suidelike Stille Oseaan. Die hoogste punt is die piek van die berg Oave op die eiland Ua Pu – 1 230 m bo die seevlak. Volgens navorsing in 2010 is die eilande vinnig in twee vlae gekoloniseer deur inheemse bewoners van Wes-Polinesië. Dit het in ~1025-1120 n.C. begin en gelei tot die ontwikkeling van ’n "merkwaardig eenvormige kultuur, menslike biologie en taal". In die 21ste eeu vorm die Marquesaseilande een van die vyf administratiewe afdelings van Frans-Polinesië. Die hoofstad is Taiohae op die eiland Nuku Hiva. Volgens die 2012-sensus was daar 9 264 bewoners op die eilande. Die Marquesaseilande is in 2024 deur Unesco as wêrelderfenisgebied gelys. Geografie Marquesas is een van die mees afgeleë eilandgroepe in die wêreld. Dit lê sowat 1 370 km noordoos van Tahiti en 4 800 km suidwes van Mexiko (die naaste kontinentale landmassa). Dit is vermoedelik gevorm deur opwellende kolomme magma, bekend as die Marquesas- warm kol. Die eilande in die groep val natuurlik in twee geografiese afdelings. Een is die noordelike groep, bestaande uit Eiao, Hatutu (Hatutaa), Motu One en die eilande om die groot eiland Nuku Hiva: Motu Iti, Ua Pou, Motu Oa en Ua Huka. Die ander val in die suidelike groep: Fatu Uku, Tahuata, Moho Tani (Motane), Terihi, Fatu Hiva en Motu Nao, wat om die hoofeiland, Hiva ʻOa, lê. Die eilande is een van die grootste groepe in Frans-Polinesië. Saam is hulle 1 049 km2 groot. Een van die eilande, Nuku Hiva, is die grootste eiland in die hele gebied naas Tahiti. Met die uitsondering van Motu One, het al die Marquesaseilande 'n vulkaniese oorsprong. Hoewel Polinesië gewoonlik verbind word met foto's van welige tropiese plantegroei, en die Marquesas in die trope lê, is die eilande taamlik droog. Dis omdat hulle die eerste voorwerpe in die pad van die oostewinde is wat uit die (atmosferies) droë Humboldtstroom ontstaan. Dit onderwerp die Marquesas dikwels aan droogtetoestande. Net die eilande wat die hoogste in die wolke reik (gewoonlik hoër as 750 m bo die seevlak) het betroubare tydperke van reën. Tydperke van 'n watergebrek maak dat sekere dele van die argipel soms moeilik lewe onderhou. Ua Huka-eiland, met 'n maksimum hoogte van 857 m bo die seevlak, het 'n geskiedenis van lae bewonervlakke en Eiao-eiland is soms onbewoon. Eilande van die Marquesas Seeberge Daar is ook 'n paar seeberge (ondersese berge), hoofsaaklik in die noordelike streek. Van hulle is: Clarkbank Hinakurabank Lawsonbank Bank Jean Goguel Geologie Die meeste Marquesaseilande is van vulkaniese oorsprong en is geskep deur die Marquesas- warm kol onder die Pasifiese plaat. Die Marquesaseilande is geleë op 'n ondersese vulkaniese plato met dieselfde naam. Die plato, nes die eilande, is vermoedelik minder as 5 miljoen jaar oud. Na raming wissel die Marquesaseilande van 1,3 miljoen jaar oud (Fatu Hiva) tot 6 miljoen jaar oud (Eiao). Almal buiten Motu One is vulkaniese eilande. Motu One is 'n lae eiland wat bestaan uit 'n klein sandbank op 'n koraalrif, die enigste atol in die Marquesaseilande. Anders as die meeste Frans Polinesiese eilande word die ander Marquesaseilande nie deur beskermende riwwe omring nie. By dié eilande word koraal net in baaie en ander beskermende gebiede aangetref. Die Suidekwitoriale Stroom slaan ongenadig teen dié eilande. Dié krag het seegrotte uitgekalwe wat oral aan hulle kuste voorkom. Hoewel die eilande valleie het wat in klein baaie uitloop, is hulle ongewoon vir hulle bergriwwe wat skielik aan die rand van die see in kranse eindig. Klimaat Temperature in die Marquesas is deur die jaar stabiel. Reënval verskil baie: Dit reën meer in die noordelike en oostelike, bowindse streke en berge, met 'n gemiddelde van 2 500 mm per jaar, en baie minder in die westelike, onderwindse dele. Die gemiddelde jaarlikse reënval in die "woestynstreek" van Nuku Hiva is net 510 mm. Droogtes kom dikwels voor en duur soms tot jare; dit lyk of dit verband hou met die El Niño-verskynsel. Geskiedenis Die eerste aangetekende setlaars van die Marquesas was Polinesiërs van Wes-Polinesië. Volgens vroeëre koolstofgedateerde bewyse het hulle voor 100 n.C. gearriveer. 'n Ander raming was omstreeks 600 n.C., maar onlangse, onafhanklike studies dui op 'n onlangser aankoms. 'n Studie van 2010 stel voor die eerste kolonisasie van Oos-Polinesië het heelwat later, en in 'n korter tydperk, in twee vlae geskied: Die eerste een was 'n migrasie na die Geselskapseilande tussen omstreeks 1025 en 1120 (vier eeue later as wat voorheen geglo is); die tweede vlaag, tussen 70 en 265 jaar later, was 'n verspreiding van migrante na die Marquesaseilande tussen omstreeks 1190 en 1290. Historiese kultuur Die rykdom van die natuurlike hulpbronne op die eilande het histories ’n groot bevolking onderhou. Die inwoners het tradisioneel ’n bestaan gevoer deur hengel, die versameling van skulpvis, die jag van voëls en tuinmaak. Hulle het sterk staatgemaak op broodvrug, maar het minstens 32 ander ingevoerde gewasse verbou. Harde bewyse van beduidende voor-Europese handel tussen argipels is gevind in basalt van die Marquesaanse steengroefeiland Eiao. Dit is bekend dat dit via seilkano’s oor afstande van meer as 2 500 km versprei is om bylkoppe aan Mo'orea (Geselskapseilande), Mangareva (Gambiereilande), Tubuai (Austraaleilande), Rarotonga (Cookeilande) en Tabuaeran (Noordelike Lyneilande) te voorsien. Europese kontak Die eerste Europeërs wat moontlik die Marquesaseilande bereik het, was die bemanningslede aan boord van die San Lesmes, ’n Spaanse vaartuig wat in Junie 1526 in ’n storm verdwyn het; dit was deel van ’n ekspedisie onder leiding van García Jofre de Loaísa. Die Spaanse ontdekkingsreisiger Álvaro de Mendaña het hulle byna 70 jaar later, op 21 Julie 1595, bereik. Hy het die eilande genoem na sy beskermheer, García Hurtado de Mendoza, 5de Markies van Cañete, wat van 1590 tot 1596 as onderkoning van Peru gedien het. Mendaña het eers Fatu Hiva en daarna Tahuata besoek voordat hy na die Salomonseilande gereis het. Sy ekspedisie het die vier suidelikste Marquesaseilande gekarteer as "Magdalena" (Fatu Hiva), "Dominica" (Hiva ʻOa), "San Pedro" (Moho Tani) en "Santa Cristina" (Tahuata). In die laat 18de eeu het Europese ontdekkingsreisigers geraam dat die bevolking tussen 80 000 en 100 000 was. Europeërs en Amerikaners was beïndruk met hoe maklik die lewe op die eilande gelyk het, aangesien dit ’n ryk habitat en omgewing gehad het. In 1791 het die Amerikaanse maritieme pelshandelaar Joseph Ingraham die noordelike Marquesaseilande vir die eerste keer besoek terwyl hy bevel gevoer het oor die brik Hope. Hy het hulle die "Washingtoneilande" genoem. Van 1797 tot 1799 het William Pascoe Crook die eerste Protestantse sendeling geword wat in die Marquesaseilande gewoon het. In 1813 het kommodoor David Porter die eiland Nuku Hiva vir die Verenigde State opgeëis, maar die Amerikaanse Kongres het dié aanspraak nooit bekragtig nie. Vir ’n kort tydperk het die eilande sandelhout uitgevoer, maar die hulpbron was binne vier jaar uitgeput. Die eilande was ’n gewilde aandoenplek vir walvisvaarderskepe in die Seiltydperk. Die eerste aangetekende besoek was dié van die Hope in April 1791. Die laaste bekende besoeker van dié soort was die Amerikaanse walvisvaarder Alaska in Februarie 1907. In 1842 het Frankryk ’n suksesvolle militêre operasie uitgevoer ter ondersteuning van die inheemse hoofman Iotete se aanspraak dat hy koning van die hele eiland Tahuata was. Die Franse regering het daarna die hele eilandgroep opgeëis en ’n nedersetting op Nuku Hiva gevestig. Dié nedersetting is in 1857 laat vaar, maar Frankryk het in 1870 weer beheer oor die groep gevestig. Later is die Marquesaseilande by Frans-Polinesië ingelyf. Die inheemse bevolking van die Marquesaseilande het hoë sterftesyfers gehad weens siektes wat deur Westerse ontdekkingsreisigers gebring is, soos pokke en masels, omdat geen van hulle enige immuniteit daarteen gehad het nie. Die bevolking het van meer as 78 000 in die 18de eeu gekrimp tot sowat 20 000 teen die middel van die 19de eeu, en tot net meer as 4 000 teen die begin van die 20ste eeu, met ’n rekordlaagtepunt van 2 255 in 1926. Daarna het die bevolking weer begin toeneem en 8 548 bereik teen die tyd van die sensus van November 2002 en 9 346 teen die tyd van die sensus van Augustus 2017. Regering en politiek Die Marquesaseilande vorm een van die vyf administratiewe afdelings van Frans-Polinesië. Frans en Tahitiaans is die amptelike tale van die regering. Die hoofstad van die administratiewe onderafdeling van die Marquesaseilande is die nedersetting Taioha'e op die eiland Nuku Hiva. Die yl bevolkte Marquesaseilande is 1 371 km van Tahiti af geleë. Met 183 645 inwoners (volgens die 2012-sensus) is Tahiti die digs bevolkte eiland van Frans-Polinesië en huisves dit 68,5% van die totale bevolking van die gebied. Inwoners van die Marquesaseilande het hulle lank vererg oor Tahiti se oorheersing en gekla oor verwaarlosing deur politici wat in Tahiti gesetel is. Leiers het voorgestel dat ’n direkte verhouding met die metropool, die regering in Parys, eerder ontwikkel word as om van Papeete afhanklik te wees. Namate die gevoel in Tahiti in die 21ste eeu vir onafhanklikheid van Frankryk gegroei het, het verskeie prominente Marquesaanse politieke leiers in 2007 die idee geopper dat die Marquesaseilande van Frans-Polinesië sou afskei, maar steeds binne die Franse Republiek sou bly. Dit het omstredenheid in Tahiti ontketen, waar Tahitileiers ten gunste van onafhanklikheid die Franse sentrale regering daarvan beskuldig het dat hulle die afskeiding van die Marquesaseilande van Frans-Polinesië aanmoedig. Demografie Historiese bevolking Migrasie Die geboorteplek van die 9 346 bewoners van die Marquesaseilande volgens die sensus van 2017 was soos volg: 63,2% is in die Marquesaseilande gebore (minder as die 70,5% in die sensus van 2007) 29,2% in Tahiti (meer as die 20,9% van 2007) 4% in Europese Frankryk (minder as die 4,5% van 2007) 2,5% in Frans-Polinesië (buiten Marquesas en Tahiti, minder as die 3% van 2007) 0,8% in die buiteland (meer as die 0,6% van 2007) 0,3% in oorsese Franse gebiede (buiten Frans-Polinesië, minder as die 0,5% van 2007) Tussen die sensusse van 2007 en 2017 het die getal bewoners wat in Tahiti gebore is, met 50,5% gestyg (van 1 810 in 2007 tot 2 726 in 2017). ’n Groot deel van dié aankomelinge uit Tahiti is egter kinders van Marquesasbewoners wat na Tahiti migreer en daar die lewe geskenk het, en wie se kinders nou na die eilande terugkeer, soos gesien kan word in die taalstatistieke: 50,8% van die bewoners van die Marquesaseilande wat 15 jaar of ouer was, in Tahiti gebore is en tydens die 2017-sensus in die Marquesaseilande gewoon het, het aangedui dat die taal wat hulle meestal by die huis praat Marquesaans is, terwyl 42,1% Frans en slegs 6,6% Tahitiaans aangedui het. Godsdiens Die grootste deel van die bevolking van die eilande is Christelik vanweë suksesvolle sendingbedrywighede van die Katolieke Kerk en verskeie Protestants-Christelike groepe. Die hoofkerk in die gebied is die Katedraal van Ons Dame van Taioha'e, die setel van die Katolieke Bisdom Taioha'e. Volgens data van 2017 was 90,1% van die bevolking met die Katolieke Kerk geaffilieer, ’n toename van 1950 af toe Katolieke 87,3% van die eilandbevolking uitgemaak het. Die eerste sendelinge wat van 1797 af in die Marquesaseilande aangekom het, afkomstig uit Engeland via Tahiti, was William Pascoe Crook (1775-1846) en John Harris (1754-1819) van die Londense Sendinggemeenskap. Harris kon die omstandighede glad nie verdra nie en het slegs ’n paar maande later na Tahiti teruggekeer. ’n Verslag van destyds lui dat hy op die strand opgetel is, volkome wanhopig, kaal en beroof. Crook het tot 1799 aangebly. Die Amerikaanse sending uit Hawaii was nie suksesvoller nie. William Patterson Alexander (1805-'64), Benjamin Parker (1803-'77) en Richard Armstrong (1805-'60) het in 1834 met hulle vroue en ’n baba van drie maande van Hawaii in die Marquesaseilande aangekom. Hulle het dieselfde jaar teruggekeer. In 1853 het meer sendelinge onder leiding van James Kekela (1824-1904) saam met hulle vroue uit Hawaii op Fatu Hiva aangekom, maar kon nie daar bly nie weens botsings met Katolieke sendelinge wat op ’n Franse oorlogskip gearriveer het. Protestante het na Hiva Oa gegaan, maar ook min sukses behaal. Daar was min bekeerlinge; stamoorloë, kannibalisme en menslike offerandes het voortgeduur. Protestantse sendelinge het Hiva ʻOa geleidelik verlaat en na Hawaii teruggekeer, en slegs James Kekela het agtergebly. In 1899 het hy na Hawaii teruggekeer en op 29 November 1904 in Honolulu gesterf. Van 1838 tot 1839 kon die Katolieke sending hom vestig, ondersteun deur die Franse orde Pères et religieuses des Sacrés-Cœurs de Picpus. Die sendelinge het dieselfde vyandige stamontvangs as die vorige Protestante ervaar. Met die ondersteuning van die Franse owerhede kon hulle egter op die lang duur volhou, ten spyte van die struikelblokke. Hulle het selfs daarin geslaag om koning Moana van Nuku Hiva te doop. Hy sou egter in 1863 aan pokke sterf. Taal Frans en Tahitiaans is die amptelike tale van die hele Frans-Polinesië, maar die Marquesaanse tale, in hulle verskillende vorme, bly die primêre kommunikasiemiddel onder inwoners van die Marquesaseilande. Daarbenewens is kennis van Frans nou byna universeel onder inwoners van die argipel. Marquesaans is ’n versameling Oos-Sentrale Polinesiese taaldialekte van die Marquesaanse groep wat in die eilande gepraat word. Hulle word gewoonlik in twee groepe geklassifiseer: Noord- en Suid-Marquesaans, wat rofweg met geografiese skeidings ooreenstem. Soos ander Polinesiese tale, word die fonologie van die Marquesaanse tale gekenmerk deur ’n skaarste aan konsonante en ’n oorvloed vokale. In die sensus van 2017 het 97% van die bewoners van 15 jaar of ouer aangedui hulle kan Frans praat (meer as die 94,1% van 2007). Volgens 92,6% kon hulle dit ook lees en skryf. Kommunikasie Telekommunikasie Die Marquesaseilande word bedien deur telefone, sowel as radio en televisie, hoofsaaklik van Tahiti af. Onlangse toevoegings sluit in Vini, ’n selfoondiens wat ’n kommersiële filiaal is van die Franse openbare Office des postes et télécommunications de Polynésie française, die enigste verskaffer van landtelefone in die grootste deel van Polinesië. Oor ’n tydperk van sowat ses jaar het Vini uitgebrei en dit dek nou die meeste van die bevolkte eilande. Lughawens Daar is vier lughawens in die Marquesaseilande, een elk op die eilande Nuku Hiva, Ua Pou, Ua Huka en Hiva ʻOa. Die terrein van Tahuata is te onreëlmatig om die bou van ’n kostedoeltreffende landingstrook moontlik te maak, en hoewel die hoogliggende plato van sentrale Fatu Hiva groot genoeg is vir die bou van ’n landingstrook, maak die eiland se piepklein bevolking so ’n onderneming van twyfelagtige nut. Kuns en kultuur Die Marquesaseilande het ’n ryk kunstradisie. Kuns wissel van groot houtbeelde van voorvaders wat vir tempels geskep word tot klein, fyn persoonlike ornamente wat van been en skulp gemaak word. Gesnede voorwerpe is versier met uitgebreide antropomorfiese en geometriese motiewe, soortgelyk aan tatoeëerontwerpe wat deel vorm van ’n tradisionele gebruik. Biologie Die ekostelsel van die Marquesaseilande is in sommige gebiede verwoes deur die bedrywighede van wilde diere. As ’n eerste stap om dit wat oorbly te bewaar is die Marquesaanse Natuurreservate in 1992 geskep. Die eilande is ook in 2024 op Unesco se lys van wêrelderfenisgebiede geplaas onder die naam "Te Henua Enata" ("Die Land van die Mens"). Sien ook Lys van Wêrelderfenisgebiede Verwysings