ပဝ်လဳနဳရှာ ပြင်သေတ်

ပဝ်လဳနဳရှာ ပြင်သေတ် (အၚ်္ဂလိက်: French Polynesia၊ ပြင်သေတ်: Polynésie française) ဝွံ ဒှ် ရးဒေသ မ္ၚးဍုင် (Overseas collectivity) မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵု ဍုင်ပြင်သေတ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖိတ် လပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု တိုက် အဝ်သဳယေနဳယျာ ရ။ ဍေံဝွံ ပ္ကောံစွံလဝ် ဂကောံတကအ် သီုဖအိုတ် ၁၁၈ တကအ် မနွံကဵု ဗွိုက်အနာံ တိဍာ် မလှဲလး ဗွဲမလောန်ရ။ တကအ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞိဟ်မမံင်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးဒေသဏအ်ဂှ် ဒှ် တကအ် တာဟဳတဳ (Tahiti) တုဲ ဍုင်ဇၞော် ပါပဳတေ (Papeete) ဂှ် နွံလတူ တကအ်ဏအ်ရ။ ဝၚ် (History) ပဝ်လဳနဳရှာ ပြင်သေတ် ဝွံ နွံကဵု ဝၚ်အတိက် မဗဗိုန်လဝ် နကဵု ပရေင်ပြံင်ဆောတ် ညးဒေသ ပဝ်လဳနဳရှာ (Polynesian migration) မဒှ် အရာသ္ဂေဟ်သွဟ်မွဲရ။ အခိင်ကိုပ်ကၠာ (Early Settlement): ၜိုတ် ဘဳသဳ ၁၅၀၀ စဵုကဵု အေဒဳ ၃၀၀ အကြာဂှ် ကောန်ဂကူ အဝ်သတြဝ်နဳရှာ (Austronesian peoples) တအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ စမံင်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံတကအ်ဏအ်ရ။ ညးတအ်ဝွံ အာကၠုင် နကဵု က္ၜင်ကြေက် တုဲ ပ္တန်လဝ် ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ မခိုင်ကၠိုက်ရ။ အခိင် ဥရောပ စိုပ် (European Arrival): ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၁ ဂှ် သၟာအာတရဴ ဥရောပ မနွံယၟု ဖာဒဳနာန် မာဂျေလလာန် (Ferdinand Magellan) စဆဵု တကအ်ဏအ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ ဂှ် သၟာက္ၜင် ဗြိတိန် သာမျူအေဝ် ဝေါလဳသ် (Samuel Wallis) ကေုာံ သၞာံ ၁၇၆၉ ဂှ် ကာပ်တိန် ဂျိမ်းသ် ကွတ် (James Cook) တအ် စိုပ်ကၠုင် လ္ၚတ်လဝ်ရ။ သၟဝ်တဲ ပြင်သေတ် (French Rule): ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၂ ဂှ် ဍုင်ပြင်သေတ် သီကေတ် တကအ် တာဟဳတဳ ကေုာံ တကအ်ဆက်စပ်တအ် နဒဒှ် ဒေသစဵုဒၞာ (Protectorate) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် ပြံင်လှာဲစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ရးဒေသ မ္ၚးဍုင် (Overseas territory) တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင်အုပ်ဓုပ် ရးဒေသ မ္ၚးဍုင် ပြင်သေတ် (Overseas collectivity) ရ။ ပထဝဳ ကေုာံ ဒတန် (Geography) ဒေသဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံတကအ် အဓိက (၅) ဂကောံရ - ဂကောံတကအ် သိုဝ်သိုက်တဳ (Society Islands) - တကအ် တာဟဳတဳ (Tahiti) ကေုာံ ဗိုဝ်ရာ ဗိုဝ်ရာ (Bora Bora) ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ်။ ဂကောံတကအ် တူအာမဝ်တူ (Tuamotu Archipelago) ဂကောံတကအ် ဂါမ်ဗဳယာ (Gambier Islands) ဂကောံတကအ် မာကေသာသ် (Marquesas Islands) ဂကောံတကအ် အဝ်သတြေဝ် (Austral Islands) ပရေင်အာတရဴ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Tourism & Economy) သဘာဝပွဳပွူ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် (Nature and Wildlife) ပဝ်လဳနဳရှာ ပြင်သေတ် ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တကအ်ဒဵုပၟတ် (Volcanic islands) ကေုာံ တကအ်သန္ထာန် ဂစေမ် (Coral atolls) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥတု (Climate): နွံကဵု ဥတုဂမ္တဴ (Tropical climate) တုဲ ရာသဳဥတု သၟဟ်ညဳ ခိုဟ်မံင် အလုံမွဲသၞာံရ။ ဘဝ သၟဝ်ဍာ် (Marine Life): လတူတိဂှ် တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် ဟွံစိစောန်ကွေဟ်ကီုလေဝ်၊ သၟဝ်ဍာ်တေံဂှ် ပ္ကောံလဝ် သတ်ဍာ် မဂၠိုင်ဂၠင် ဗွဲမလောန် မပ္တံကဵု သၞေက် (Sharks)၊ မင်ဂလာန် (Manta rays)၊ ကေုာံ သတ်က နာနာသာ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဗၠိုပ်ဍာ် (Scuba diving) ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်ရ။ ဆက်လ္ၚတ် အဝ်သဳယေနဳယျာ (Oceania) သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖိတ် (Pacific Ocean) ပြင်သေတ် (France) နိဿဲ