Taha’a

Maeva e Manava i nià i te tahua natirara Vitipetia a te mau tamarii a Hiro-i-te-pū-marama no Tahaa. Tahaa (pāpaìraa a Raapoto) aore rā Taha'a (pāpaìraa a te Fare Vāna'a), e fenua o ia no Pōrīnetia farāni, no te taamotu no Tōtaiete i te pae Hiti Raro (Raromataì). E 4,5 tiromētera te ātearaa ia Raìātea ; tē tātūhaa nei rāua i te tairoto. E fenua mātauhia no te faaàpuraa vānira e te pūhā, i taòhia ai i teie mahana o "Tahaa i te fenua vānira". Te hōhoà fenua E mouà ahi o Tahaa i mua ra o tei riro mai nei ei fenua i teie mahana. Tē ìte-noa-hia ra te âhui ihipapa o te mouà ahi i te rōpūraa o te fenua. O Ôhiri te mouà teitei-roa-aè (590 mētera i te teitei), i muri mai o Puurautī (550 mētera i te teitei), i muri mai o Mouà Roa (418 mētera i te teitei). Tē nā ô ra te ture a te Arii Tetūnaè : "Ia tura te taata i te âià, te metua i fānau ia òutou. Ia hiò te tāatoà i to na mouà, o te tura te reira o te âià". Te mau ôoà : - Te ôoà no Haamene (te ôoà roa-roa-aè i Pōrīnetia farāni nei), - Te ôoà no Hūrēpiti, - Te ôoà no Àpu, - Te ôoà no Faaàhā. Tē faaàtihia nei o Tahaa e te mau toà. Rave rau atoà mau motu. Te mau ava : - Te ava Paìpaì - Te ava no Toàhotu Te àhureva : Mai i te pae rahi o te mau fenua no te Moana Nui a Hiva, e piti ànotau : - Te tau àuhune, e tau ua roa ia. E haamata mai i te marama no Teeri (nōvema) e tae roa i te marama no Taaòa (èperēra) ; - Te tau anuanu, mai te marama no Aunuunu (mē) e tae roa i te marama no Huriama (âtopa), e tau toètoè ia. Te rāveà haere : Aita e tauraa manureva i te fenua Tahaa, e tià ia ia rave i te pahī aore rā te poti no tē fano i te fenua Tahaa. Aita te purūmu hātua e faaàti roa i te fenua Tahaa, te auraa ra te tahi mau paeàu o te fenua, e mea nā nià i te poti ia haere. Âai e âamu : Te tāipe o te fenua : - te pua-hō-vau e te Ùo-a-Hiro. O Ùpōrū (e hiò atoà mai Upolu i Hāmoa) i mua ra, o Tahaa i teie nei mahana. I te tau o te nuu atua : - O Tāne te Atua. Tei Ùpōrū to Tāne tooraa i te raì. Tāne mata ara i te raì tuatini, Tāne mata tīaì i te faaòhuraa o te tau : àere raì, àere moana, àere fenua, àere pō e te àere taata. Tāne mata ara ia Ùpōrū. - O Ùpōrū i te fare atua, o Ùpōrū fānau atua. No te mea, i mua ra i te tau o to tātou mau tūpuna, tei te Ùpōrū e faataahia ai te mau atua. E atua to te mau mea atoà : to te ùru, te ûmara, te rāau... I te tau o te mau tahuà : - O Ùpōrū i te fare àiraa ùpu. Tei te fenua Ùpōrū te fare haapiiraa. I Ùpōrū e faaineinehia ai te mau tahuà : tahuà tamaì, tahuà faaū, tahuà marae, tahuà vaa... I te tau o te hui àito : O Hiro te àito nui e te àito tuiroo i Tahaa. Ua fānauhia o Hiro i te fenua Tahaa, i te vaamataèinaa ra no Faaàhā. E tamarii nā Moeterauri no te fenua Vavau (Pōra-Pōra), o to na ia metua tāne e, e tamarii nā Faimano no te fenua Ùpōrū (Tahaa), o to na ia metua vahine. Ua haamau o Hiro i roto i te raì tuataa (raì tuaiva) te fetià "Te Ùo a Hiro", o tā to Hiti Nià (Niàmataì) e parau ra e "Te matau a Tāfaì", e o tā te mau Vaihī (Hawai'i) e parau ra e "Te matau a Māui". I Hiti Raro (Raromataì) nei, e parauhia "Te Ùo a Hiro", e no reira atoà mai te uri (û) o ta tātou e parau ra e e "ùoùo", no terā Ùo o ta Hiro-i-te-pū-marama i haamau i roto i te raì. I te tau o Taputapuātea i Havaîi (Raìātea) : Ua taòhia atu ra o Tahaa-i-te-pia-tāreà.