Галоўны архіў старажытных актаў

Гало́ўны архі́ў старажы́тных а́ктаў (ГАСА; польск.: Archiwum Główne Akt Dawnych, AGAD) — цэнтральны дзяржаўны архіў у Варшаве, створаны ў 1808 годзе. Захоўвае найбольш каштоўныя дакументы пра дзейнасць вышэйшых улад Польскай дзяржавы, пачынаючы з XII стагоддзя. Гісторыя Заснаваны 2 верасня 1808 года герцагам варшаўскім Фрыдрыхам Аўгустам як Агульнакраёвы архіў (польск.: Archiwum Ogólne Krajowe). З 1816 па 1889 год насіў назву Галоўны архіў Польскага Каралеўства (польск.: Archiwum Główne Królestwa Polskiego). Да 1918 года называўся Варшаўскім галоўным архівам старажытных актаў Каралеўства Польскага, а з 1918 года атрымаў сучасную назву. Сядзіба У 1831—1944 гадах сядзібай архіва быў будынак Мытнай каморы на вуліцы Доўгай, 24. Будынак быў спалены ў 1944 годзе падчас Другой сусветнай вайны. Пасля заканчэння вайны архіў часова размяшчаўся ў палацы «Пад бляхай», а прылеглая да яго Каралеўская бібліятэка ў Каралеўскім замку была прыстасавана пад сховішча. У 1952—1953 гадах фонды паступова пераносіліся ў палац Рачынскіх (вул. Доўгая, 7), які стаў пастаяннай сядзібай ГАСА. Ваенныя разбурэнні Перад 1939 годам архіўны фонд чатырох варшаўскіх архіваў (Галоўнага архіва старажытных актаў, Архіва старажытных актаў, Скарбовага архіва і Архіва асветы) налічваў каля 20 тысяч пагонных метраў спраў. Па стане на 31 жніўня 1939 года зборы Архіва старажытных актаў налічвалі прыблізна 600 тысяч кніг, сшыткаў, актаў і карт (каля 10 тысяч пагонных метраў). У верасні 1939 года большасць памяшканняў Скарбовага архіва была знішчана. Ацалелыя дакументы ў 1940 годзе былі аб'яднаны ў будынку на вуліцы Падвале, 15. Паводле нямецкай справаздачы ліпеня 1942 года, Скарбовы архіў утрымліваў 24 197 тамоў кніг і больш за 100 дакументаў. Каля 90 % гэтых збораў згарэла падчас Варшаўскага паўстання ад бамбёжак і ў выніку наўмыснага падпалу сховішчаў салдатамі Вермахта 2 верасня 1944 года. Фонды Сучасны архіў захоўвае дакументы, якія храналагічна ахопліваюць перыяд ад XII стагоддзя да Першай сусветнай вайны (за выключэннем прыватных архіваў і метрычных кніг з тэрыторый, далучаных да СССР, так званых «Забужанскіх»). Зборы ўключаюць архіваліі польскіх і іншаземных (акупацыйных) улад, устаноў, цэнтральных і правінцыйных інстытутаў, а таксама сямейныя архівы з тэрыторый: Рэч Паспалітая (Карона, Літва); Каралеўства Прусія (Паўднёвая і Новаўсходняя Прусія); Французская імперыя (Варшаўскае княства); Расійская імперыя (Каралеўства Польскае); Аўстра-Венгрыя (Галіцыя). Самы старажытны дакумент датуецца 1155 годам. У 1998 годзе ГАСА налічваў больш за 300 тысяч архіўных адзінак у 392 фондах (каля 6 пагонных км). Сучасны фонд уключае таксама рэшткі збораў, знішчаных падчас Другой сусветнай вайны, матэрыялы, перанятыя дзяржаўнай архіўнай службай (у тым ліку прыватныя архівы, напрыклад, Радзівілаў), а таксама архіваліі, вернутыя ў 1960-х гадах (напрыклад, калекцыя Цэнтральных рэлігійных улад). Дакументы па гісторыі Беларусі Сярод найбольш каштоўных дакументаў, што датычаць Беларусі, у архіве захоўваюцца: Асобныя кнігі Метрыкі ВКЛ, сумарыуш і копія метрыкі сярэдзіны XVIII стагоддзя; Пергаментныя дакументы з Нясвіжскага архіва князёў Радзівілаў (каралеўскія і прыватныя, XVI—XVIII стст.); Радавыя архівы Патоцкіх з Радзыні (1500—1841), Браніцкіх (1526, 1661—1790), Панятоўскіх (1461—1797), Патоцкіх з Яблоны (1486—1926), Пшаздзецкіх (1539—1729), Радзівілаў з Паланечак (XV—XIX стст.), Фашчаў (1583—1865), Прозараў і Ельскіх (1624—1915); Маянтковыя архівы. У аддзеле картаграфічных фондаў маецца збор планаў і картаў тэрыторыі Беларусі. Структура Архіў складаецца з пяці аддзелаў: Аддзел I: Акты ўлад, упраўленняў і грамадскіх інстытутаў да 1795 года. Аддзел II: Акты ўлад, упраўленняў і грамадскіх інстытутаў 1795—1918 гадоў. Аддзел III: Акты сем'яў і прыватных асоб, а таксама іх уладанняў. Аддзел IV: Картаграфічныя зборы. Аддзел V: Інфармацыя, улік і прадастаўленне доступу да фондаў. Крыніцы Літаратура У. Л. Стэмпняк. Галоўны архіў старажытных актаў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 469. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4). Encyklopedia Warszawy. — Warszawa: PWN, 1994. — С. 349. — ISBN 83-01-08836-2. Kwiatkowska M. I. Pałac Raczyńskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980. — ISBN 83-01-00500-9. Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Галоўны архіў старажытных актаў agad.gov.pl — афіцыйны сайт