Սանոկի ամրոց

Սանոկի ամրոց (լեհ.՝ Zamek Królewski w Sanoku), թագավորական ամրոց Լեհաստանում՝ Սանոկ քաղաքի մոտ, Սան գետի ափին, ծովի մակերևույթից 317 մետր բարձրության վրա, բլրի ուղղաձիգ լանջին։ Կառուցվել է XIV դարի վերջում։ Ներկայումս այստեղ պատմական թանգարան է գործում։ Պատմություն Սանոկ քաղաքի մասին առաջին անգամ հիշատակվել է 12-րդ դարի տարեգրություններում։ Իսկ ամրոցի մասին ամենավաղ հիշատակումը տեղ է գտել 1150 թվականի Իպատյան տարեգրությունում։ Ռութենյան մատենագիրը նկարագրում է Հունգարիայի թագավոր Գեզա II-ի արշավանքը Ռութենիա և Պշեմիսլ ու Սանոկ քաղաքների գրավումը։ Ամրոցը 13-րդ դարում՝ 1241 թվականին թաթարների արշավանքի ժամանակ ավերվել է։ 14-րդ դարում Սանոկը ամրացվել է, պաշտպանական նոր ամրոց է կառուցվել, 1339 թվականին էլ Բոլեսլավ Գեորգ 2-րդ թագավորը բնակավայրին քաղաքի կարգավիճակ է շնորհել։ Պիաստների դինաստիայի ժամանակ՝ Կարմիր Ռութենիայի վերականգնումից հետո, Կազիմիր III Մեծ թագավորի հրամանով բլրի գագաթին կառուցվել է պաշտպանական պարսպով շրջապատված թագավորական պալատ։ 1417 թվականի մայիսի 2-ին Եղիսաբեթ Պիլիցացու հետ Վլադիսլավ Յագելլո թագավորի հարսանիքը տեղի է ունեցել այս ամրոցում։ 1425 թվականին Սանոկի ամրոցում ստեղծվել է գերմանական իրավունքի բարձրագույն դատարան։ Ամրոցը եղել է նաև թագավորի չորրորդ կնոջ՝ Սոֆյա Հալշանիի նստավայրը մինչև նրա մահը, որը տեղի է ունեցել 1461 թվականին։ Գոթիկա ոճով կառուցված ամրոցը 1523-1548 թվականներին վերակառուցվել է Վերածննդի ոճով։ 1555-1556 թվականներին ամրոցը եղել է Հունգարիայի թագուհի Իզաբելլա Յագելոնի նստավայրը՝ Տրանսիլվանիայից վերջինիս փախչելուց հետո։ 16-րդ դարի վերջում ամրոցը վերակառուցվել է ու ընդարձակվել. հենց այդ ժամանակ է կառուցվել հարավային թևը։ 18-րդ դարի սկզբին ավելացվել է հյուսիսային թևը։ Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ ամրոցը հաջողությամբ պաշտպանվել է ավստրիական ուժերից գեներալ Ֆրանցիշեկ Քսավերի Կրասիցկու հրամանատարությամբ, ով Սանոկի շրջանում հակաավստրիական ապստամբության առաջնորդն էր։ 1915 թվականին ռուսական ներխուժումից հետո հարավային թևը քանդվել է։ Միջպատերազմյան ժամանակաշրջանում ամրոցը ծառայել է որպես երկրագիտական թանգարան։ 1939 թվականի սեպտեմբերին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին, ամրոցը կողոպտվել է։ 1944 թվականի օգոստոսին տեղի գերմանական իշխանությունները թալանել են լեհական մշակույթի պահպանված հուշարձանները, որոնց մի մասը պատերազմից հետո հետ է բերվել Լեհաստանի կառավարության ջանքերով։ Վերադարձված հավաքածուները տեղափոխվել են ամրոց, որտեղ 1945 թվականից ի վեր դրանք կազմում են այստեղ գործող պատմական թանգարանի ցուցադրության մի մասը։ Վերջինիս հավաքածուին ավելացվել են Լեմկոյից և շրջակա այլ գյուղերից բերված մոտավորապես 200 սրբապատկերներ։ Զդիսլավ Բեքսինսկու պատկերասրահ Սանոկում ծնված ժամանակակից նկարիչ Զդիսլավ Բեքսինսկին իր ամբողջ գեղարվեստական ստեղծագործությունը կտակել է Սանոկի ամրոցի պատմական թանգարանին, որին իր կենդանության օրոք արդեն իսկ նվիրել էր շուրջ 300 աշխատանք։ Նկարչի մահից հետո թանգարանն ստացել է նրա վերջին նկարներից ևս 20-ը, մոտավորապես հազար լուսանկար ու գրաֆիկական աշխատանք, ինչպես նաև նրա ողջ ունեցվածքը՝ բնակարաններ, բանկային հաշիվներ, համակարգչային տեխնիկա։ Թանգարանի հավաքածուներն ավելի են ընդլայնվել՝ ներառելով նաև մուլտիմեդիա ձայնագրություններ, նամակներ ու ֆիլմեր, որոնք ներկայացնում են նկարչի ընտանեկան կյանքը։ Թանգարանը ներկայումս ունի նկարչի աշխատանքների ամենամեծ հավաքածուն, որը ներառում է մի քանի հազար նկարներ, ռելիեֆներ, քանդակներ, գծանկարներ, գրաֆիկա և լուսանկարներ։ 2010 թվականին Լեհաստանի տարածաշրջանային զարգացման նախարարը հիմնադրել է Սանոկի ժամանակակից արվեստի Զդիսլավ Բեկսինսկու պատկերասրահը, որը հանդիսավոր կերպով բացվել է 2012 թվականի մայիսի 19-ին։ Պատկերասրահն իր տեսակի մեջ միակն է Եվրոպայում և առաջինն է աշխարհում։ Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում Սանոկի ամրոցի սրբապատկերների հավաքածուն, որտեղ ի մի են հավաքվել Լեհաստանի հարավ-արևելքում 14-ից մինչև 20-րդ դարերը ստեղծված գրեթե բոլոր սրբապատկերները։ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Muzeum Historyczne w Sanoku (Սանոկի ամրոցի պատմական թանգարան), (Լեհերեն), (անգլերեն) Zamek w Sanoku i niemieckie fortyfikacje – podsumowanie badań Grupy „Cztery Historie” Могитич. Оборонні вежі Галицької і Волинської земель ХІ - початку XVI ст., Вісник інституту Укрзахідпроектреставрація 11, 2000 Галицько-Волинська держава ХІІ-XIV ст. Львів, В-во "Світ", 2002 Іван Крип’якевич, Галицько-Волинське князівство. Київ, 1984