Вежа ў Столпі

Вежа у Столпі (польск.: Wieża w Stołpiu), часам таксама вежа у Стоўп'і, або Стоўпненская вежа — руіны сярэдневяковай вежы ў вёсцы Столпе на Холмшчыне, у 8 кіламетрах ад Хэлма. Самая старая каменная пабудова на тэрыторыі ўсходняй Польшчы, не мае вядомых аналагаў. Гісторыя Назва Столпе адсылае да слова стоўп (вежа). Як распавядаў першы гісторык Холмшчыны біскуп Суша, быў там калісьці вялікі замак, а пры ім чатыры вежы. Паводле праведзеных радыёлагічных аналізаў вугляроду С14, вежа была пабудавана ў канцы XII ст. з часаных блокаў вапняку. Верагодна, яе заклаў князь Данііл Галіцкі пры дарозе да яго стольнага Хэлма на штучна насыпаным узгорку. На карысць гэтага прыводзяць запіс у Рускім летапісе пад 1259 годам пра будаўніцтва князем непадалёк Хэлма абарончых вежаў для ўзмацнення яго абароны. Іх ідэнтыфікуюць як вежы ў Бялавіне і Столпі. Пасля знішчэння татарамі на мяжы ХIII-XIV стст. яна не адбудоўвалася ў выглядзе абароннага збудавання, хоць магла выкарыстоўвацца для іншых мэтаў. Археалагічныя даследаванні вежы праводзіліся ў XIX ст., 1909—1912 гадах, 1970-х гадах і 2003—2005 гадах. Архітэктура Вежа мае ў плане форму прамавугольніка (6,6 на 5,7 м) з круглай унутранай прасторай дыяметрам 3-3,6 м, якая пераходзіць у верхніх ярусах у васьмівугольнік. Дагэтуль захаваліся сцены трох ярусаў вежы вышынёй 17 м. Мяркуецца, што вежа пры будаўніцтве мела 4-5 ярусаў. На верхнім ярусе, верагодна, знаходзілася капліца ў форме грэчаскага крыжа з падлогай, пакрытай паліванай пліткай, і вітражамі ў вокнах. Мяркуюць, што вышыня капліцы ўдвая перавышала вышыню ніжніх ярусаў вежы. У сценах верхняга яруса захаваліся скразныя адтуліны, у якія, верагодна, устанаўлівалі бэлькі знешняй абароннай галерэі па тыпу падсябіцця. Каля паўднёвай сцяны вежы знойдзены каменны падмурак будынка (12,5 на 15,4 м). З заходняга боку вежы драўляны памост вёў да крыніцы. Каля 1280-х гадоў вежа выконвала абарончыя функцыі і пагорак, на якім яна ўзведзена, быў абнесены частаколам і ровам. Капліца-ратонда Спаса на вежы Археалагічныя даследаванні далі падставы меркаваць, што верхнія ярусы неаднаразова перабудоўваліся і выкарыстоўваліся як капліцы. Паліваныя пліткі з яе падлогі аналагічныя плітцы з тэрыторыі замка караля Данілы Раманавіча ў Хэлме. Мяркуюць, што вежа магла знаходзіцца каля манастыры і прызначацца для пражывання паважанай асобы. Такім тварам магла быць Ганна Марыя Ангел — маці князя Данілы Раманавіча, якая завяршыла жыцця ў невядомым манастыры непадалёк ад Хэлма. Даследаванні 1970-х гадоў выявілі існаванне васьміграннай капліцы верхняга яруса з вялікімі чатырма конха мі, арыентаванымі па баках свету, якія надавалі ёй форму грэчаскага крыжа. Верагодна, ярус меў васьміпялёсткавае скляпенне на патоўшчаных рэбрах раннегатычнага тыпу. См. таксама Камянецкая вежа Берасцейская вежа Вежа-слуп у Бялавіне Васільеўскім ратонда Зноскі Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вежа ў Столпі Годованюк, О. Прояви готики в мурованому монументальному будівництві волині в кінці XIII — упродовж XVI століття(недаступная спасылка) // Українське мистецтвознавство: матеріали, дослідження, рецензії: Зб. наук. пр. — К.: ІМФЕ ім. М. Т. Рильського НАН України, 2009. (польск.)Археалагічныя даследаванні 2003—2005 гадоў Выгляд вежы з паветра