Ροτόντα του Αγίου Προκοπίου (Στσέλνο)

Η Ροτόντα του Αγίου Προκοπίου (πολωνικά: Rotunda św. Prokopa‎‎) στο Στσέλνο αποτελεί τη μεγαλύτερη ρομανική εκκλησία στην Πολωνία που έχει ανεγερθεί σε κυκλική κάτοψη. Βρίσκεται στην Πλατεία Αγίου Αδαλβέρτου 1. Καταγραφή στα χρονικά του Γιαν Ντουούγκος αναφέρει ως ημερομηνία καθαγιασμού της την 16η Μαρτίου 1133. Ωστόσο, νεότερες αρχειακές έρευνες υποδεικνύουν ότι η ολοκλήρωση της ροτόντας συνέπεσε χρονικά με εκείνη της παρακείμενης Εκκλησίας της Αγίας Τριάδας και της Υπεραγίας Παρθένου Μαρίας, δηλαδή κατά τη δεύτερη δεκαετία του 13ου αιώνα. Από το 2018, το μνημείο έχει ανακηρυχθεί ιστορικό μνημείο εθνικής σημασίας. Ροτόντα Το οικοδόμημα κατασκευάστηκε από λαξευμένους γρανιτένιους λίθους, με δομικά και διακοσμητικά στοιχεία από ψαμμίτη, καθώς και με μεταγενέστερες προσθήκες από πλίνθους. Στη ροτόντα, η οποία επιτελεί τη λειτουργία του κυρίως ναού, προσαρτώνται: στην ανατολική πλευρά – το Ιερό Βήμα (πρεσβυτέριο) σε τετράγωνη κάτοψη. Αξίζει να σημειωθεί ότι πρόκειται για τον μοναδικό ρομανικό ναό στον κόσμο με τετράγωνο πρεσβυτέριο στη βόρεια πλευρά – δύο μικρές αψίδες στη δυτική πλευρά – υψηλός πύργος σε σχήμα πετάλου, με έντονη αντηρίδα στη δυτική όψη και γυναικωνίτη στον όροφο. Κατά την ανακατασκευή στα τέλη του 15ου ή στις αρχές του 16ου αιώνα, το ανώτερο τμήμα του πύργου κατεδαφίστηκε και οικοδομήθηκε εκ νέου από πλίνθους, ενώ προστέθηκε και πλίνθινη αντηρίδα στη δυτική πλευρά. Σε μεταγενέστερη περίοδο, η ροτόντα έπαψε να επιτελεί λατρευτικές λειτουργίες και εντάχθηκε στα κτίρια της μονής των Νοβερτανών μοναχών ως πύλη της μονής. Ο ιερός χαρακτήρας του οικοδομήματος αποκαταστάθηκε τον 18ο αιώνα. Κατά τον εκ νέου καθαγιασμό το 1779, η αφιέρωση του ναού μεταβλήθηκε από τον Τίμιο Σταυρό στον Άγιο Προκόπιο. Το 1812, η εκκησία βεβηλώθηκε από στρατιώτες του Ναπολέοντα και πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε για οικονομικούς ή βοηθητικούς σκοπούς. Κατά την περίοδο αυτή πραγματοποιήθηκαν περαιτέρω μετατροπές, μεταξύ των οποίων η κατεδάφιση των αψίδων στη βόρεια πλευρά και η προσθήκη τετράπλευρου ορόφου στον πύργο. Το 1892 πραγματοποιήθηκε η πρώτη συντήρηση του ναού· κατά τη διάρκειά της αποκαταστάθηκαν οι αψίδες στη βόρεια πλευρά και τμήμα των ρομανικών παραθύρων. Νέα συντήρηση έλαβε χώρα κατά τα έτη 1924–1925, με στόχο την προσαρμογή του εσωτερικού στις ανάγκες της λατρείας. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ροτόντα μετατράπηκε σε αποθήκη. Το 1945 οι Γερμανοί τοποθέτησαν εκρηκτικά στο εσωτερικό της. Η έκρηξη και η επακόλουθη πυρκαγιά κατέστρεψαν τα ανώτερα τμήματα του πύργου και ολόκληρο τον εσωτερικό εξοπλισμό, ενώ οι τοίχοι διατηρήθηκαν στη θέση τους. Εργασίες συντήρησης πραγματοποιήθηκαν κατά τα έτη 1948–1952, με σκοπό την αποκατάσταση του αρχικού ρομανικού χαρακτήρα του ναού. Κατά την ανακατασκευή, στο κλείσιμο του γυναικωνίτη του πύργου ενσωματώθηκε δίλοβο παράθυρο, το οποίο στηρίχθηκε σε αυθεντική ρομανική κολόνα άγνωστης προέλευσης. Στα στοιχεία του διακόσμου περιλαμβάνονται: χυτό αντίγραφο του ιδρυτικού τυμπάνου (από το πρωτότυπο, το οποίο μετά την πυρκαγιά του 1945 διασώζει μόνο την κεφαλή του Χριστού), κολυμβήθρα του 12ου αιώνα λαξευμένη από έναν ενιαίο λίθο, ρομανικός τάφος, πέντε σταθμοί της Οδού του Σταυρού του 17ου αιώνα, σκαλισμένοι σε ξύλο φλαμουριάς, καθώς και ανάγλυφες παραστάσεις του Αγίου Ονούφριου και της Αγίας Μαρίας της Αιγυπτίας του 16ου αιώνα. Τύμπανο θεμελίωσης Στο πρεσβυτέριο, στην αριστερή πλευρά, φυλάσσεται ανακατασκευή του ρομανικού τυμπάνου θεμελίωσης της εκκλησίας του 12ου αιώνα, του οποίου το πρωτότυπο καταστράφηκε το 1945. Το αντίγραφο κατασκευάστηκε με βάση εκμαγείο από τις συλλογές του Εθνικού Μουσείου της Κρακοβίας, καθώς και φωτογραφίες του αυθεντικού έργου από το αρχείο του επαρχιακού συντηρητή μνημείων στο Πόζναν. Εάν το πρωτότυπο είχε διασωθεί, θα αποτελούσε το παλαιότερο τύμπανο θεμελίωσης στην Πολωνία και ένα από τα σημαντικότερα ρομανικά μνημεία, καθώς ανάλογα τυμπανά διαθέτουν μόνο οι ναοί στο Στσέλνο και στο Βρότσλαβ. Ωστόσο, δεν είναι γνωστή η αρχική του θέση. Συνήθως, τα τυμπανά τοποθετούνταν πάνω από την είσοδο των ναών, όμως στην περίπτωση αυτή η υπόθεση αυτή απορρίπτεται, καθώς οι διαστάσεις του δεν αντιστοιχούν στο άνοιγμα της θύρας εισόδου. Ο Χριστός απεικονίζεται στο κέντρο, καθισμένος σε θρόνο, ευλογώντας με το δεξί του χέρι, ενώ στο αριστερό κρατά ανοικτό βιβλίο. Ο κτήτορας, σε στάση ταπεινότητας και σεβασμού (με ελαφρώς λυγισμένα γόνατα και σκυμμένος), προσφέρει το ομοίωμα του ναού στον Χριστό. Το ομοίωμα που απεικονίζεται στο τύμπανο αντιστοιχεί με ακρίβεια στη σημερινή μορφή της ροτόντας. Εικονοθήκη Παραπομπές