ئاشی با

ئاشی با یان ئاشی ھەوایی پێکھاتەیەکە کەوا بەھۆی ھێزی باوە باڵەکانی دەسوڕێن، وزەی با دەگۆرێت بۆ وزەی لۆژیکی، بە تایبەتی بەکاردێت بۆ دانەوێلەکان. بەڵام واژەکەی فراوانتر کرا بۆ پەمپی ھەوایی، وزە بەرھەمھێنەر، و جۆری تریش. پێشینەکان ئامێرە بایییەکان پێشتر بەکار ھێنراون. ئیمپراتۆری بابلی حامورابی وزەی ئاشی بایی بۆ پڕۆژەی ئاودێرییەکەی لە مێزۆپۆتامیا لە سەدەی ١٧ی پێش زایین بەکار ھێنابوو. دواتر، ھیرۆی ئەلێکساندریا لە سەدەی یەکەمی میسری ڕۆمانی ئەوەی پەسن (وەسف) کرد کە وادیارە چەرخێکی بایی بێت بۆ کارپێکردنی ئامێرێک. پەسنکردنی ئەو بۆ ئۆرگنێکی بایی ئاشێکی باییی کرداری نییە، بەڵکوو یان یارییەکی باییی سەرەتایی بووە یان چەمکێکی نەخشەسازی بووە بۆ ئامێرێکی بایی کە لەوانەیە ئامێرێکی کارا بووبێت یان نا، چونکە لێڵییەک لە دەقەکەدا ھەیە و کێشەش لە نەخشەسازییەکەیدا ھەیە. نموونەیەکی تری سەرەتایی چەرخی بایی چەرخی نزا بوو، کە باوەڕ وایە بۆ یەکەم جار لە تبت و چین بەکار ھێنرابێت، ھەرچەندە نادڵنیایی لەسەر ڕێکەوتی یەکەم دەرکەوتنی ھەیە، کە دەکرا یان نزیکەی ٤٠٠، یان سەدەی ٧، یان دوای سەدەی ٩ بێت. یەکێک لە کۆنترین نەخشەسازییە تۆمارکراوەکانی ئاشی بایی کە دۆزرابێتەوە، لە نزیکەی ٧٠٠–٩٠٠ی زایینی لە فارس داھێنراوە. ئەم نەخشەسازییە پانێمۆن بوو، کە باکێشی دارینی سووکی ستوونی ھەبوو و بە داربەستی ئاسۆیی بە شەفتێکی ستوونیی ناوەندییەوە بەسترابوونەوە. سەرەتا بۆ پاڵدانی ئاو دروست کرابوو و دواتر دەستکاری کرا بۆ ئەوەی دانەوێڵەش بھاڕێت. سەرچاوەکان بەستەرە دەرەکییەکان تەلارسازی: میلەی با لە کێرلی زانستی زەوی ئوستراڵیا، وزەی با و میلەی با کۆمەڵگای مولینۆلۆجی نێودەوڵەتی میلەی با لە جیھانی میلەی با بنکەدراوی میلە، بەلجیکا و ھۆلەندا ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. دەروازەی نژیاروانی دەروازەی تەکنۆلۆژیا