ပလဝမ်ကျွန်း

ပလဝမ် (Palawan) (စပိန်: Isla de La Paragua) သည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ ပလဝမ်ပြည်နယ် (Palawan Province) ၏ အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်ပြီး ဧရိယာအားဖြင့် နိုင်ငံ၏ ပဉ္စမအကြီးဆုံးကျွန်းနှင့် လူဦးရေအားဖြင့် ဒသမမြောက်အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ လူဦးရေ ၁,၀၂၃,၈၄၉ ဦး ရှိသည်။ ကျွန်း၏ အနောက်မြောက်ကမ်းရိုးတန်းသည် တောင်တရုတ်ပင်လယ်ရှိ ပလဝမ်ရေလမ်းကြား (Palawan Passage) တစ်လျှောက်တွင်ရှိပြီး၊ အရှေ့တောင်ကမ်းရိုးတန်းသည် ဆူလူပင်လယ်၏ မြောက်ဘက်နယ်နိမိတ်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖြစ်သည်။ ကျွန်း၏ နေရာအများစုသည် ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ထိန်းသိမ်းထားပြီး အချို့က ၎င်းအား ဖွံ့ဖြိုးမှုနည်းပါးသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ကြွယ်ဝသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ၊ တောင်တန်းများနှင့် ဖြူလွသော ကမ်းခြေအချို့သည် ခရီးသွားများနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးအခွင့်အလမ်းရှာဖွေနေသော နိုင်ငံတကာကုမ္ပဏီများကို ဆွဲဆောင်လျက်ရှိသည်။ ပလဝမ်ပြည်နယ်ရှိ မြို့နယ် ၂၃ ခုအနက် မြို့တစ်မြို့နှင့် မြို့နယ် ၁၂ ခုသည် ဤကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ပြစ်ဒဏ်ကျင့်သုံးရေးဗျူရို (Bureau of Corrections) ၏ လည်ပတ်ရေးယူနစ် ခုနစ်ခုအနက် တစ်ခုဖြစ်သော အိုင်ဝါဟစ်အကျဉ်းထောင်နှင့် ရဲဘက်လယ်ယာ (Iwahig Prison and Penal Farm) သည် ဤကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင် ကျွန်းတစ်ခုလုံးသည် တောင်တန်းများဖြစ်ပြီး အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်မှာ မန်တာလင်္ဂဂျန်တောင် (Mount Mantalingajan) ၌ ၂,၀၈၆ မီတာ (၆,၈၄၄ ပေ) ရှိသည်။ အခြားထင်ရှားသော တောင်ထိပ်များမှာ ဘာတာဇာရှိ ဂန်တွန်တောင် (Mount Gantung) (၁,၇၈၈ မီတာ (၅,၈၆၆ ပေ)) နှင့် နာရာရှိ ဗစ်တိုးရီးယားတောင်ထိပ် (Victoria Peak) (၁,၇၂၆ မီတာ (၅,၆၆၃ ပေ)) တို့ဖြစ်သည်။ ကျွန်းပတ်လည်ရှိ အခြားကျွန်းများတွင် အရှေ့ဖျားရှိ ကာဂါယန်ဆီလို (Cagayancillo)၊ အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ ဒူမာရန်ကျွန်း (Dumaran Island) နှင့် ကူယိုကျွန်းစုများ (Cuyo Archipelago)၊ မြောက်အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ လင်နာပကန် (Linapacan) နှင့် ဘူဆွမ်ဂါကျွန်း (Busuanga Island)၊ အနောက်ဖျားရှိ ကလယအန်မြို့နယ် (Kalayaan Municipality) နှင့် ကျွန်း၏အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းအောက်ရှိ ဘာလာဘတ်မြို့နယ် (Balabac Municipality) တို့ပါဝင်သည်။ ဘူမိဗေဒ ပလဝမ်၏ ဘူမိဗေဒသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့် မတူညီပါ။ အရှေ့မြောက်ပလဝမ်၏ မြေမျက်နှာသည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ တိုက်ချပ်လွှာ (continental crust) မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ၎င်းသည် ယူရေးရှန်းပြား (Eurasian Plate) ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် တရုတ်ပင်လယ်တောင်ပိုင်း၏ ဖြန့်ကျက်မှုနှင့်အတူ တောင်ဘက်သို့ ရွေ့လျားလာသော တိုက်ငယ် (microcontinent) ၏ ဖော်ထုတ်ပြသထားသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး၊ တရုတ်ပင်လယ်တောင်ပိုင်းရှိ ရီးဒ်ကမ်းပါး (Reed Bank) နှင့် အန္တရာယ်မြေ (Dangerous Ground) ဧရိယာတွင် ရေတိမ်ပိုင်းများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ ရှေးအကျဆုံးကျောက်များကို အရှေ့မြောက်ပလဝမ်တွင် တွေ့ရှိရပြီး (ပါမီယံ-ကာဗိုနီဖရာစ်ခေတ်)၊ အနောက်တောင်ပလဝမ်တွင် အဓိကအားဖြင့် အိုဖီယိုလိုက်တစ် (ophiolitic) ပစ္စည်းများ (သမုဒ္ဒရာမျက်နှာပြင်နှင့် မန်တယ်မှ တက်လာသော ကျောက်များ) ကို ဖော်ထုတ်ပြသထားသည်။ ဤ ၃၄ မီလီယံနှစ်သက်တမ်းရှိ (နောက်ဆုံး အီအိုဆင်း-အစောဆုံး အိုလီဂိုဆင်း) အိုဖီယိုလိုက်သည် ကုန်းမြေမျက်နှာပြင်နှင့် ရှေးဦးကရီတေးရှပ်အိုဖီယိုလိုက်နှင့် အနည်ကျကျောက်များပေါ်တွင် တွန်းအားပေးခံရပုံရသည်။ အနောက်တောင်မှ "သမုဒ္ဒရာ" အိုဖီယိုလိုက်မှ အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ "ကုန်းမြေ" ပုံစံကျောက်များသို့ အကူးအပြောင်းသည် ပလဝမ်အလယ်ပိုင်းရှိ အုလူဂမ်ပင်လယ်အော် (Ulugan Bay) နှင့် ဆဘန်ဒေသတွင် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ တောင်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းတွင် ပလဝမ်အိုဖီယိုလိုက်သည် ကုန်းမြေမှဆင်းသက်လာသော ကလပ်စတစ်ကျောက်များပေါ်တွင် တွန်းအားပေးခံရသည့် ဆဘန်တွန်းမြေ (Sabang thrust) ကို ဖော်ပြသည်။ ပလဝမ်ချိုင့် (Palawan Trough) သည် တရုတ်ပင်လယ်တောင်ပိုင်းရှိ ပလဝမ်ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းအနီးရှိ ရေနက်ပိုင်းဧရိယာဖြစ်သည်။ ပလဝမ်ရေလမ်းကြားသည် အိုဖီယိုလိုက်တွန်းအားပေးမြေလွှာ၏ အလေးချိန်ကြောင့် ကုန်းမြေမျက်နှာပြင် အောက်သို့ကွေးသွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူဆရသည်။ မာလမ်ပါယာဆောင်း (Malampaya Sound) ဧရိယာနှင့် အယ်နီဒိုဒေသ (El Nido) အထိ မြောက်ဘက်သို့ဆက်လျှင် ရှေးဦးခေတ် (ထရိုင်အာဆစ်-ဂျူရာဆစ်) ရေနက်ပိုင်းရှိ ချတ်ကျောက် (chert) နှင့် ထုံးကျောက်များကို တွေ့ရှိရသည်။ ထုံးကျောက်များသည် ရင်သပ်ရှုမောဖွယ်ရာ ကတ်စ်ဒေသ (karst terrain) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤယူနစ်များသည် မြောက်ပလဝမ်ဘလော့ (North Palawan Block) ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သော်လည်း ၎င်းတို့သည် ကုန်းမြေမျက်နှာပြင်နှင့် နီးကပ်သော ရေနက်ပိုင်းကျောက်များ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အရှေ့တောင်တရုတ်တွင် အန်ဒီယန်ပုံစံ ဆပ်ဒါက်ရှင်ဇုန် (subduction zone) ရှိခဲ့စဉ် မီဆိုဇိုးအိုက်ခေတ်တွင် တရုတ်ကုန်းမြေမျက်နှာပြင်သို့ စုစည်းခံရသည်။ ပလဝမ်အလယ်ပိုင်း (ကလီယိုပါထရာ၏ဆူးချွန် (Cleopatra's Needle)) နှင့် မြောက်ပလဝမ် (ကပိုးအာတောင် (Mount Capoas)) ဧရိယာတွင် ရှေးဦးဂရန်းနစ်ကျောက်တုံးများ (စစ်မှန်သောဂရန်းနစ်မှ ဂရန်နိုဒိုရိုက်အထိ) ကို ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်နေသည်။ ကပိုးအားကျောက်တုံးသည် မိုင်အိုဆင်းခေတ် (၁၃-၁၅ မီလီယံနှစ်သက်တမ်း၊ ဇါကွန်နှင့် မိုနာဇိုက် U-Pb နှစ်သက်တမ်းတိုင်းတာမှုအရ) ဖြစ်သည်။ တေ့တေ့ဧရိယာ (Taytay) တွင် ရှေးဦးဘေ့ဆော့လ်တစ် (basaltic) ဆင်ဒါကုန်း (cinder cone) သည် ရှေးဦးမက်ဂမတစ်လှုပ်ရှားမှု၏ နောက်ထပ်ထင်ရှားမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဂရန်းနစ်မက်ဂမတစ်နှင့် ဘေ့ဆော့လ်တစ်မက်ဂမတစ်တို့သည် တရုတ်ပင်လယ်တောင်ပိုင်းပျံ့နှံ့မှုအပြီး မက်ဂမတစ်လှုပ်ရှားမှု၏ ထင်ရှားသော ဖော်ပြချက်များဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် တရုတ်ပင်လယ်တောင်ပိုင်းပတ်လည်ရှိ နေရာများစွာကို ထိခိုက်ခဲ့သည်။ တိပ်တော့နစ်အားဖြင့်၊ ပလဝမ်နှင့် ကာလမီယံကျွန်းများ (Calamian Islands) သည် ဆွန်ဒါပြား (Sunda Plate) ၏ အရှေ့မြောက်ဘက်ထပ်ဆင့်အဖြစ် ယူဆပြီး၊ မင်ဒိုရိုတွင် ဖိလစ်ပိုင်မိုဘိုင်းဘဲလ် (Philippine Mobile Belt) နှင့် တိုက်မိလျက်ရှိသည်။ သစ်ပင်နှင့်တိရစ္ဆာန် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ အများစုနှင့်မတူဘဲ၊ ပလဝမ်သည် ဇီဝဘူမိဗေဒအရ (biogeographically) ဆွန်ဒါလန်း (Sundaland) ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး၊ ဘော်နီယိုနှင့် (Borneo) ဆက်စပ်သော သစ်ပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များရှိသည်။ သမိုင်းမတင်မီ အိုင်လီကျောက်ဂူ (Ille Cave) အတွင်း နယူးအိုင်ဘာဂျေးရွာအနီးတွင် ကျား ၏ ဆက်စပ်ခြေရိုးနှစ်ခုနှင့် နောက်ထပ်ခြေရိုးအစတစ်ခုကို အခြားတိရစ္ဆာန်ရိုးများနှင့် ကျောက်လက်နက်များနှင့်အတူ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ အခြားတိရစ္ဆာန်ရုပ်ကြွင်းများသည် ဖိလစ်ပိုင်ဆံရှည်မျောက် (Philippine long-tailed macaque)၊ သမင်၊ ပလဝမ်မုတ်ဆိတ်ဝက် (Palawan bearded pig)၊ သေးငယ်သော နို့တိုက်သတ္တဝါများ၊ အိမ်မြှောင်များ၊ မြွေများနှင့် လိပ်များနှင့် သက်ဆိုင်သည်။ ကျောက်လက်နက်များမှ၊ အရိုးများပေါ်ရှိ ဖြတ်ရာများနှင့် မီးအသုံးပြုမှု အထောက်အထားများအပြင်၊ ရှေးဦးလူသားများသည် အရိုးများကို စုဆောင်းထားပုံရသည်။ ထို့အပြင်၊ ခန့်မှန်းခြေ ၁၂,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ နှစ်ခန့်သက်တမ်းရှိ ကျားရုပ်ကြွင်းများသည် ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ခေတ်နှောင်းမှ အခြားရုပ်ကြွင်းများနှင့် ကွဲပြားပြီး၊ ကျားရုပ်ကြွင်းများသည် ရာသီဥတုဒဏ်ကြောင့် ကျောက်မျက်နှာပြင်၏ အလျားလိုက်အက်ကွဲမှုကို ပြသသည်၊ အသားစစစ်ဆေးရာ၊ ၎င်းသည် သေဆုံးပြီးနောက် အလင်းနှင့်လေထုနှင့် ထိတွေ့ခဲ့ရကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ကျားအစိတ်အပိုင်းများကို တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အဆောင်လက်ဖွဲ့အဖြစ် အသုံးများခဲ့သည်၊ ထို့ကြောင့် ကျားအစိတ်အပိုင်းများကို အခြားနေရာမှ တင်သွင်းခဲ့ပြီး၊ ၁၀ မှ ၁၂ ရာစုတွင် ဘူတူအန် (Butuan)၊ မင်ဒါနာအို (Mindanao) ရှိ အမ်ဘန်ဂန်နေရာများတွင် တွေ့ရှိခဲ့သော ကျားသွားများကဲ့သို့ ဖြစ်နိုင်သည်။ သို့သော်လည်း၊ ဘော်နီယိုနှင့် ပလဝမ်တို့၏ နီးကပ်မှုသည် ကျားသည် အစောပိုင်း ဟိုလိုဆင်းခေတ်မတိုင်မီ ဘော်နီယိုမှ ပလဝမ်သို့ ကိုလိုနီပြုလုပ်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ ဗွန်ဒန်ဒရီးရှ်ခ်ျ၏ လက်ရာကို အသုံးပြု၍ သွားများမှလွဲ၍ ရွေးချယ်ထားသော အဆစ်အမြစ်ဆိုင်ရာ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ အင်္ဂါရပ်များကို တိုင်းတာခဲ့ပြီး၊ ဆက်စပ်မှုရှိသော မျိုးစိတ်များအကြား ခွဲခြားရန်နှင့် အချိန်ကာလအလိုက် ပုံစံပြောင်းလဲမှုများကို လေ့လာရန်ဖြစ်သည်၊ သို့သော် ဝက်နှင့် သမင်အတွက်မဟုတ်ပါ။ ၎င်းတို့အတွက် အိုင်လီကျောက်ဂူမှ သမင်သွားများနှင့် ဦးခေါင်းခွံ (cranial) နှင့် မေးရိုး (mandibular) အစိတ်အပိုင်းများကို ဖိလစ်ပိုင်သမင်ညို (Philippine brown deer) (Cervus mariannus)၊ ကာလမီယံသမင်ဝက် (Calamian hog deer) (Axis calamianensis)၊ နှင့် ဗီဆယ်ယန်သမင်ပြောက် (Visayan spotted deer) (Cervus alfredi) တို့၏ နမူနာများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ရုပ်ကြွင်းများမှ သမင်မျိုးစိတ်နှစ်ခုကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်- အက်ဆစ် (Axis) နှင့် ဆာဗပ်စ် (Cervus)။ ဝက်ရုပ်ကြွင်းများကို ယူရေးရှန်းတောဝက် (Eurasian wild boar) (Sus scrofa) နှင့် ပလဝမ်မုတ်ဆိတ်ဝက် (Palawan bearded pig) (Sus ahoenobarbus) တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ခဲ့သည်။ ယူရေးရှန်းတောဝက်သည် နောက်ဆုံးဟိုလိုဆင်းခေတ်အတွင်း အရှေ့တောင်အာရှပြည်မကြီးမှ ကျွန်းများသို့ အိမ်မွေးဝက်အဖြစ် တင်သွင်းခဲ့သည်ကို သိရှိရသည်။ အိုင်လီကျောက်ဂူတွင် နောက်ဆုံးပိုင်းပိလီယိုသီးနစ်နှင့် အစောပိုင်းဟိုလိုဆင်းခေတ်မှ သမင်အရိုးများသည် ပုံမှန်ဖြစ်ပြီး၊ နောက်ဆုံးဟိုလိုဆင်းခေတ်တွင် တဖြည်းဖြည်းနည်းပါးလာပြီး ပျောက်ကွယ်သွားသည်။ တစ်ခုမှာ ‘ကြီးမား’ နှင့် တစ်ခုမှာ ‘သေးငယ်’ မျိုးစိတ်များဖြစ်ပြီး၊ အဆစ်အမြစ်အစိတ်အပိုင်းများနှင့် သွားများတွင် သိသာထင်ရှားသော အရွယ်အစားပြောင်းလဲမှုဖြင့် အလွယ်တကူ ခွဲခြားနိုင်သည်။ ရုပ်ကြွင်းသွားတစ်ခုချင်းနှင့် မေးရိုးသွားတန်းများ၏ မီဆီယယ်-ဒစ်စတယ် (mesial-distal) နှင့် လင်ဂွါလာဘီယယ် (labio-lingual) တိုင်းတာမှုများကို ဖိလစ်ပိုင်နှင့် အခြားအရှေ့တောင်အာရှကျွန်းများရှိ ရှင်သန်နေသော သမင်မျိုးစိတ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ရာတွင်၊ ကာလမီယံသမင်ဝက် (Calamian hog deer) သည် သေးငယ်သောမျိုးစိတ်အတွက် ဖြစ်နိုင်ချေအရှိဆုံးဖြစ်သည်။ သမင်ဝက်သည် ကူလီယံ နှင့် ဘူဆွမ်ဂါ ကျွန်းများပေါ်ရှိ သစ်တောနယ်နှင့် ပွင့်လင်းမြက်ခင်းနေရာများတွင် ရှိသော်လည်း၊ ယခုအခါ ပလဝမ်တွင် မရှိတော့ပါ။ ပလီယိုသီးနစ်ခေတ်အတွင်း ၎င်းတို့သည် ဂရိတ်တာပလဝမ်မြေမျက်နှာပြင်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ခဲ့သည်။ ပလဝမ်ရုပ်ကြွင်းများတွင်တွေ့ရသော ‘ကြီးမား’ သမင်မျိုးစိတ်အတွက်၊ လူဇွန်မှ ဖိလစ်ပိုင်သမင်ညိုသည် သွားဇီဝတိုင်းတာမှုနှိုင်းယှဉ်မှုများအရ ၎င်းနှင့် အနီးကပ်ဆုံးဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ဆာဗပ်စ် (Cervus) သို့မဟုတ် ရုဆာ (Rusa) မျိုးစုများရှိ ရှင်သန်နေသော မျိုးစိတ်များနှင့် ဆင်တူသည်၊ အထူးသဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်သမင်ညို (C. mariannus) နှင့် ဗီဆယ်ယန်သမင်ပြောက် (C. alfredi) တို့ဖြစ်သည်။ သါရ်ပိုင်သမင်ညိုသည် ၎င်း၏ ပထဝီဧရိယာအတွင်း သိသာထင်ရှားသည်။ သမိုင်း ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင်၊ တရားမဝင်သိမ်းဆည်းထားသော တိရစ္ဆာန်များတင်ဆောင်ထားသော ငါးဖမ်းသင်္ဘောတစ်စင်းသည် ပလဝမ်ကျွန်းအနီးရှိ သန္တာကျွန်းတစ်ခုပေါ်တွင် သောင်တင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလတွင်၊ ဖိလစ်ပိုင်တပ်မတော်၏ ဦးစီးအရာရှိချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အမ်မန်နယူရယ် ဘော်တစ်စတာ (Emmanuel T. Bautista) က ကမာပင်လယ်အော် (Oyster Bay) ကို အမေရိကန်ရေတပ်၏ ထောက်ပံ့မှုဖြင့် ရေတပ်အခြေစိုက်စခန်းအဖြစ် ဖွံ့ဖြိုးလာနိုင်သည်ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှု ဘာသာစကား ပလဝမ်နေထိုင်သူများ၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် တဂါလော့စကားကို ပြောဆိုကြသည်။ ကျွန်းပေါ်ရှိ ဌာနေဘာသာစကားများမှာ ကူယိုနွန် (Cuyonon) (၂၆.၂၇%) နှင့် ပလဝါနို (Palawano) (၄.၀%) တို့ဖြစ်သည်။ ကီနာရေး-အာ (Kinaray-a) ဘာသာစကားသည်လည်း ပလဝမ်တွင် ရှိပြီး နေထိုင်သူများ၏ ၁၉ ရာခိုင်နှုန်းက ပြောဆိုကြသည်။ ပလဝမ်၏ တောင်ပိုင်းသည် ဆူလူ စူလ်တန်နိတ် (Sultanate of Sulu) ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ခဲ့စဉ်က တောင်ဆူဘာသာစကား (Tausug) သည် မွတ်စလင်ဘာသာဝင်များဖြစ်သော မိုလဘော့ဂ် (Molbog)၊ မွတ်စလင်ပလဝါအန် (Muslim Palaw'an)၊ တောင်ဆူလူမျိုး (Tausug people) နှင့် နယ်လှည့် ဆာမာ-ဘာဂျောင်လူမျိုး (Sama-Bajau) တို့၏ ဘုံဘာသာစကား (lingua franca) ဖြစ်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဒေသခံမွတ်စလင်များနှင့် ကုန်သွယ်ရေးသူများစွာသည် ဆာဘားမလေးစကား (Sabah Malay) ကို ပြောဆိုနိုင်ကြသည်။ ၁၉ ရာစုတွင် တောင်ဆူစကားသည် ကူယိုနွန်စကား (Cuyonon) ဖြင့် အစားထိုးခံခဲ့ရပြီး၊ ၎င်းသည် အာဂူတေနွန် (Agutaynon)၊ ကာဂါယာနန် (Cagayanen)၊ တဂဘန်ဝါ (Tagbanwa)၊ ပလဝါအန် (Palawan) အပါအဝင် ပလဝမ်၏ ဌာနေလူမျိုးများစွာ၏ ဘုံဘာသာစကားဖြစ်လာခဲ့သည်။ တောင်ပိုင်းတဂါလော့ (Southern Tagalog)၊ အိုင်လိုကိုးစ်ဒေသ (Ilocos Region)၊ ဗဟိုလူဇွန် (Central Luzon)၊ နှင့် ပနေ (Panay) မှ လူမျိုးစုများ၏ အုပ်စုဖွဲ့ပြီး ပလဝမ်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ၎င်းတို့၏ ဘာသာစကားများကို ယူဆောင်လာခဲ့ပြီး၊ ၁၉၉၀ နှင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် တဂါလော့စကား ကျယ်ပြန့်လာခဲ့ပြီး ကူယိုနွန်စကားပြောသူများ၏ ဦးရေသည် သိသာစွာ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ပလဝမ်သည် ဘာတန်ဂတ်စ် (Batangas) နှင့် မင်ဒိုရို (Mindoro) တို့နှင့် ပထဝီအနေအထားအရ နီးကပ်မှုကြောင့် ဘာတန်ဂတ်စ်တဂါလော့စကား (Batangas Tagalog) သည် အများသုံးဖြစ်သည်။ ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှစတင်၍ မင်ဒါနာအိုရှိ မွတ်စလင်မိုရိုလူမျိုး (Moro people) များသည် အစိုးရဖြင့် ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပဋိပက္ခများ (Moro conflict) တွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် အချို့သည် သေဆုံးမှုများသာမက မင်ဒါနာအိုမှ ပလဝမ်သို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ရန် တွန်းအားပေးခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့၏ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ရာနေရာတွင်၊ ၎င်းတို့သည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှစတင်၍ ၎င်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် မွတ်စလင်ဘာသာဝင်အမှတ်အသားကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။ ဤရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများထဲတွင် အများစုမှာ မဂူအင်ဒါနာအို (Maguindanao)၊ မာရာနာအို (Maranao)၊ နှင့် အီရာနွန် (Iranun) စကားပြောသူများ ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်အင်္ဂလိပ်စကား (Philippine English) သည် ပွာတိုပရင်စီဆာ (Puerto Princesa) တွင် လူငယ်များ (အသက် ၂၀-၃၉) ၏ အများစုမှ ပြောဆိုပြီး၊ ပြည်နယ်၏ အခြားနေရာများတွင် လူနည်းစုမှသာ ပြောဆိုကြသည်။ ဓာတ်ပုံပြခန်း ကိုးကား Hogan၊ C. Michael (2011)။ Saundry၊ P.; Cleveland၊ C. J. (eds.)။ ဆူလူပင်လယ် (Sulu Sea)။ ဝါရှင်တန်ဒီစီ (Washington, D.C.): Encyclopedia of Earth။ ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် အန္တရာယ်ရှိသောနေရာ (Dangerous Ground) ပွတ်တိုပရင်စီဆာ မြစ်အောက်ပိုင်းအမျိုးသားဥယျာဉ် (Puerto Princesa Subterranean River National Park) ပွတ်တိုပရင်စီဆာရေတပ်အခြေစိုက်စခန်း (Naval Base Puerto Princesa) ကိုးကား ပြင်ပလင့်