Chankillo

Chankillo jew Chanquillo huwa kumpless monumentali tal-qedem fid-deżert kostali Peruvjan, li jinstab fil-baċir ta' Casma-Sechin fid-Dipartiment ta' Ancash fil-Perù. Il-fdalijiet jinkludu l-forti ta' Chankillo fil-quċċata ta' għolja, l-osservatorju solari tat-13-il Torri fil-qrib, u ż-żoni residenzjali u fejn kienet tinġabar il-kultura li ħolqot dawn l-istrutturi. It-Tlettax-il Torri ġew interpretati bħala osservatorju astronomiku li nbena fis-seklu 3 Q.K. Il-kultura li pproduċiet Chankillo tissejjaħ il-kultura ta' Casma/Sechin jew il-Kumpless ta' Sechin. Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2021. Is-sit ikopri madwar 4 kilometri kwadri (1.5 mil kwadru) u ġie interpretat bħala tempju ffortifikat. Osservatorju solari tat-13-il Torri It-13-il torri ta' Chankillo spazjati b'mod regolari bejniethom inbnew fuq il-quċċata ta' għolja baxxa u orjentati kważi mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. Dawn jiffurmaw qisu orizzont "bis-snien" bi spazji dojoq f'intervalli regolari. Lejn il-Lvant u l-Punent l-investigaturi tas-sit iddeżinjaw żewġ punt ta' osservazzjoni possibbli. Minn dawn il-punti, il-firxa twila 300 metru tat-torrijiet tul ix-xefaq tikkorrispondi qrib ħafna għall-pożizzjonijiet tat-tlugħ u tal-inżul tax-xemx matul is-sena, għalkemm mhux kollha jkunu viżibbli. Fis-solstizju tax-xitwa, ix-xemx kienet titla' wara l-iżjed torri lejn ix-xellug ta' Chankillo u kienet titla' wara kull wieħed mit-torrijiet sa ma kienet tilħaq l-iżjed torri lejn il-lemin sitt xhur wara fis-solstizju tas-sajf, u b'hekk kien jiġi mmarkat it-trapass taż-żmien. It-13-il Torri ta' Chankillo jaf huma l-iżjed osservatorju bikri magħruf fl-Amerki. L-abitanti ta' Chankillo jaf kienu kapaċi jiddeterminaw id-dati bir-reqqa, b'marġni ta' żball ta' jum jew tnejn, bis-saħħa tal-osservazzjoni tat-tlugħ u tal-inżul tax-xemx mit-torri kkonċernat. Sit kontemporanju fil-Wied ta' Chincha, il-Perù, tal-kultura ta' Paracas, li wkoll kien jimmarka s-solstizju, dan l-aħħar ġie eżaminat ukoll. It-torrijiet kienu ilhom magħrufa fost il-vjaġġaturi għal 200 sena iżda ma ġewx iddeterminati bħala sit astronomiku qabel l-2007 abbażi tal-istudji ta' Iván Ghezzi u Clive Ruggles. Sit ta' Wirt Dinji Il-Kumpless Arkeoastronomiku ta' Chankillo ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021. Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem". Referenzi