Punu suyu

Punu suyu nisqaqa (aymara simipi: Punu jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Puno) Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Punu llaqtam. Wiñay kpawsay Kamasqa 26 ñiqin ayriway killapi 1822 watapi. Allpa saywachi Amachasqa sallqa suyukuna: Bahuaja-Sonene mamallaqta parki - Titiqaqa mama llaqta risirwa - Aymara-Lupaka risirwa suyu Mayukuna: Huchusuma mayu - Jilawi mayu - Lampa mayu - Pukara mayu - Quwata mayu - Ramis mayu - Such'i mayu - San Gabán mayu - Wankani mayu; Kallawaya pruwinsyapi: Makusani mayu - Ayapata mayu - Ayuyani mayu; Melgar pruwinsyapi: Nuñuwa mayu - Q'urawiña mayu (Río Corahuiña) Q'asakuna: Krus Laqa (4.850 msnm) - Sipitlaqa (4.800 msnm) (Chukuwitu llaqtapi) - Iskay Krus (4.800 msnm) (San Antonio de Putina llaqtapi); Susuyu (4.375 msnm) (Kallawaya Puwirtu Punu). Quchakuna: Arapa qucha - Chakchura qucha - Lagunillas qucha - Lurisquta - Pukaqucha - Saqa qucha - Sara qucha - Such'i qucha - Suytuqucha - Titiqaqa qucha - Umayu qucha; Kallawaya pruwinsyapi: Q'umir umiña qucha - Chunkara qucha - Ururillu qucha (Ururillu distritupi) - Janq'uquta (Janjojota) (Ururillu distritupi) Wat'akuna: Titiqaqa quchapi: Amantani - Chilata - Chirita nº 1 - Chirita nº 2 - - Istiwis - Intika - Qipata - Sutu wat'a - Suwasi - Tikunata wat'a - Titiqaqa wat'a - Uru wat'akuna - Ustuti Wiñaymarka quchapi: Sikaya - Luti - Qawana - Patawata - Yuspiki Yaqa wat'akuna: Chukuwitu yaqa wat'a - Kapachika - Qupaqhawana yaqa wat'a - Wat'a yaqa wat'a - Wat'asani yaqa wat'a Wallakuna: Apulupampa walla - Kallawaya walla - Raya walla - Willkanuta walla Urqukuna Yurakuna Sillu-sillu Alchemilla pinnata Ch'ihi Agrostis breviculmis Garbasillu Astragalus garbancillus (Garbancillo) Yarita Azorella yareta Willma cebadilla Bromus lanatus Bromus unioloides (Cebadilla) Sura-sura Calamagrostis heterophyla Mula pastu Calamagrostis rigida Waylla ichhu Calamagrostis sp. Ñapha pastu Calamagrostis vicunarum (Crespillo) Kunkuna, champa icha kunkush Distichia muscoides Awha-awha icha quwi mirachi Erodium sp. (Amor chico) Ch'illiwa Festuca dolichophylla Unu jallu icha aya phallcha Gentiana peruviana Uhutilla Geranium sp. Hununcara Gnaphalium sp. Pilli plateado Gomphrena sp. Huk'uchaq chupan Hordeum muticum (Cola de ratón) Pilli-pilli Hypochoeris sp. Hunquillo Juncus sp. Mula pilli Liabum ovatum Lucilia aretioides (Pasto estrella) Muhlenbergia ligularis (Grama dulce) Llapha icha ñapha pastu Muhlenbergia peruviana Plantago sp. (Llantén) Ch'akí llantin Plantago monticola Q'achu Poa sp. Poa candamoana (Grama) Tuturilla Scirpus rigidus (Totorilla) Ichhu Stipa ichu Layu Trifolium peruvianun Phusa-phusa Valeriana Hampi yurakuna: ñuñu-ñuñu yawar ch'unqa Oenothera pinku punku San Pedro Sasawi wamanlipa Senecio caementarius wirwina verbena ñukch'u salvia q'illu t'ika Calendula officinalis hinchu-hinchu ch'iri-ch'iri Grindelia boliviana sillu-sillu genus Alchemilla uhutilla saqarara Plantago major payqu Chenopodium ambrosioides qhanachu Uywakuna Ururillu quchapiqa, Melgar pruwinsyapi, kay pisqu layakunam kawsanku: Maraq-maraq Plegadis ridgwayi Chuqa: Fulica americana Ajoya Fulica gigantea Puna pili Anas versicolor Lophonetta specularioides = Anas specularoides (kastilla simipi: pato cordillerano) Puka pili Anas cyanoptera Yuraq waqar Egretta thula Sutru Anas flavirostris K'ili ("Kele") Centropelma microptera = Rollandia microptera Ch'inqu Lessonia oreas Q'upu Oxyura ferruginea Tiwtinku Tringa melanoleuca Chulpurunku Rollandia rolland Urin alqamari Phalcoboenus albogularis Puna qiwlla Larus serranus Pichinku Zonotrichia capensis Uywantullu Podiceps occipitalis Tikichu Gallinula chloropus Likichu Vanellus resplendens Tuturiru Phleocryptes melanops Pariwana Phoenicopterus ruber Q'illunchu Sicalis uropygialis Hukkunapas Punu suyupi: Pisqukuna: liq'ichu, likiliki icha liqli Vanellus resplendes phicilanka q'illu pisqu k'ilinchu (= K'illichu ?) qhuruqutu allqamari Phalcoboenus megalopterus chiwanku icha ch'iwanku Turdus chiguanco pasupakuy icha ch'iwanku Turdus albicollis puku puku hak'akllu Colaptes rupicola michi-michi anka Geranoaetus melanoleucus qiwlla Laridae ch'ayña Carduelis magellanica Yaku pisqukuna: chuqa Fulica ch'uwankira icha yanawiku Plegades ridgwayi pariwana Allpa yaku kawsaqkuna: k'ayra hamp 'atu Ñuñuqkuna: Atuq Vulpes tamka puma Puma concolor usqhullu Leopardus colocolo Suchuqkuna: Mach'aqway subordo Serpentes qaraywa subordo Sauria Challwakuna: trucha Salmo trutta pihirriy (pejerrey) Pulitika Rakiy Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan: Wiñay kawsay Manqu Qhapaq / Mama Uqllu Sinchi Ruqa Antisuyu Kallawaya (Kallawaya pruwinsyapi, Sandia pruwinsyapipas) Runakuna 2005 watapiqa Punu suyupi 1.245.508 runakunam kawsachkanku. Simikuna Punu suyupiqa Qusqu-Qullaw runasimita, kastilla simita, aymara simita rimanku. 1993 watapi Kay pruwinsyakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku 1993 watapi: Kallawaya (88,1%), Lampa (85,0%), Asankaru (83,3%), Melgar (76,9%). Kay pruwinsyakunapi aswanta huk indihina simitam (aswanta aymara simitam) rimanku 1993 watapi: Muhu (87,2%), Yunkuyu (82,5%), Chukuwitu (81,2%), Qullaw (80,9%), Wankani (60,2%). San Ruman pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku (45,1%) 1993 watapi. Pukyu: www1.inei.gob.pe Kunan Kay llaqtakunapi aswanta aymara simitam rimanku: Chimu, Ojerani, Ichhu, Chuchitu, Aqura, Illawi, Chulli, Pomata, Sipita, Yunkuyu, Huchusuma Kay llaqtakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku: Pawqarqulla, Hatunqulla, Sillustani, Kapachika yaqa wat'a, Intika, Amantani, Hullaqa, Pukara, Ayawiri, Lampa, Asankaru, Makusani, Sandia. /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu: Raymikuna Mamacha Kandilariya Raymi (Punu) Tusuy Pandilla Puneña Kallawaya pruwinsyapi tusuykuna: Unkaku Walaychu Kallawaya Wiphala Puli-Puli Asachu Allpaqiru Qhaswa Cortamonte Malli Qillwa Karu puriy Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan. Titiqaqa qucha Uru wat'akuna Intika Amantani Kapachika Sillustani (chullpakuna) Allinqhapaq 5.780 m Jisk'a Iru Muqu Istiwis wat'a Aramu Muru Punku Kiyaqa qaqa siq'ikuna Qulu Qulu chullpakuna Trinchira pukara Kutimpu Yachachiy Wawa wasikuna : 423 Huch'uy yachay wasikuna: 1.897 Chawpi yachay wasikuna: 468 Yachay sunturkuna Universidad Nacional del Altiplano Universidad Andina Néstor Cáceres Velásquez Universidad San Carlos Universidad Peruana Union Universidad Los Ángeles de Chimbote - Centro Académico Apaykachana Inka Manqu Qhapaq antanka pampa, Hullaqapi Qusqumanta Punukama khillay ñan Suyupi paqarisqa Kaypipas qhaway Apulupampa walla Kallawaya walla Antikuna Willay pukyukuna www.encolombia.com www.ign.gob.pe / Instituto Geográfico Nacional www.minem.gob.pe * Evaluación, recuperación y conservación dl germoplasma de la alpaca raza suri color (Nuñoa - Melgar - Puno pdf Hawa t'inkikuna Saywitu: Punu suyu bvirtual.proeibandes.org/ Yanet Tapia: Estrategias metodológicas de enseñanza y uso de lenguas en docentes de escuelas EBI en el distrito de Mañazo, Puno (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p. 153 - 157) Manifiesto de Taquile (Kastilla simipi)