ماچوو پیکچوو

ماچوو پیکچوو قەڵایەکی سەدەی پازدەھەمی ئینکاکانە و دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی کۆردیلێرا لە باشووری پێروو لەسەر ڕیزێکی شاخ بە ٢٬٤٣٠ مەتر (٧٬٩٧٠ پێ). دەکەوێتە ناوچەی ماچوو پیکچوو لە پارێزگای ئوروبامبا نزیکەی ٨٠ kiloمەتر (٥٠ mi) لە باکووری ڕۆژاوای کوسکۆ، لە سەرووی دۆڵی پیرۆز و بەدرێژایی ڕووباری ئوروبامبا، کە دۆڵێکی قووڵ پێکدەھێنێت کە کەشوھەوای شاخاوی ژێر گەرمە. زۆرجار بە «شاری ونبووی ئینکاکان» ناودەبرێت، ماچوو پیکچوو یەکێکە لە ھێما ئایکۆنییەکانی شارستانیەتی ئینکاکان و شوێنێکی شوێنەواریی سەرەکییە لە ئەمریکا. بەپێی خەمڵاندنەکان لە دەوروبەری ساڵی ١٤٥٠ دروستکراوە، پێدەچێت وەکو موڵکێک بۆ ئیمپراتۆری ئینکا پاچاکوتی بووبێت، ھەرچەندە ھیچ تۆمارێکی نووسراوی ھاوچەرخ بوونی نییە بۆ پشتڕاستکردنەوەی. شوێنەکە نزیکەی سەدەیەک دواتر جێھێڵرا، پێدەچێت لە کاتی داگیرکردنی ئیسپانیادا. مێژووی مۆدێرن بۆ ڕادیۆکاربۆن داگیرکردنی لە نێوان ١٤٢٠ و ١٥٣٠. ماچوو پیکچوو بە شێوازی کلاسیکی ئینکا دروستکراوە، دیواری بەردی وشکی وردی تێدایە. پێکھاتە دیارەکان بریتین لە پەرستگای خۆر, پەرستگای سێ پەنجەرە, و بەردی ڕێوڕەسمی ئینتیواتانا. ھەرچەندە شوێنەکە لە ناوخۆدا ناسرابوو و لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لەلایەن گەڕانی پیرۆیی ئاگوستین لیزاراگاوە گەیشتە ئەوێ، بەڵام لە ساڵی ١٩١١ لەلایەن مێژوونووسی ئەمریکی ھیرام بینگھامی سێیەمەوە خرایە بەردەم سەرنجی نێونەتەوەیی. ناوی ڕەسەنی ئینکاکانی شوێنەکە ڕەنگە ھواینا پیکچوو بووبێت، کە ناوی ئەو شاخەیەیە کە بەشێک لە کۆمەڵگەکە لەسەری وەستاوە. ماچوو پیکچوو لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن پێرووەوە وەک پارێزگایەکی مێژوویی نیشتمانی و لە ساڵی ١٩٨٣ وەک میراتی جیھانیی یوونێسکۆ دەستنیشانکرا، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٧دا وەک یەکێک لە حەوت سەرسووڕھێنەرەکەی جیھان. مێژوو کڕۆنۆلۆژیای پێشووی ماچوو پیکچوو بەردەوامە لەوەی ببێتە بابەتێکی مشتومڕی زانستی. مۆدێلە کڕۆنۆلۆژییەکانی پێشووتر، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بنەمای ئاوەدانکردنەوەی مێژوویی جۆن ئێچ ڕۆو بۆ سەردەمی دەسەڵاتی پاچاکوتی ئینکا یووپانکی دامەزراون، دەستپێکی بیناسازییان لە دەوروبەری ١٤٥٠ داناوە، ١٠ ساڵ دوای دەستبەکاربوونی. بەڵام، لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢١ بە سەرۆکایەتی ڕیچارد ئێڵ بێرگەر، مامۆستای مرۆڤناسی لە زانکۆی یێڵ، کە ٢٦ پێوانەی ڕادیۆکاربۆنی ئەی ئێم ئێسی پاشماوەی مرۆڤی ڕاگەیاندووە، گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە ماچوو پیکچوو لە دەوروبەری ١٤٢٠–١٥٣٠ ئاوەدان بووە. دەرەنجامی ھاوشێوە کە پشتگیری لە کڕۆنۆلۆژیایەکی پێشوەختەی سەدەی ١٥ دەکەن لەلایەن لێکۆڵینەوەکانی تری ڕادیۆکاربۆنەوە ڕاگەیەندراون. وادیارە بیناسازییەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دوو ساپا ئینکا، پاچاکوتێک ئینکا یووپانکی (١٤٣٨–١٤٧١) و تووپاک ئینکا یووپانکی (١٤٧٢–١٤٩٣). کۆدەنگییەک لە نێوان شوێنەوارناساندا ھەیە کە پاچاکوتێک فەرمانی دروستکردنی بنکەی پاشایەتیی داوە دوای داگیرکردنی ئورووبامبای ناوەڕاست و خواروو، ئەمەش وەک بەشێک لە بەرنامەیەکی بەرفراوانتر بۆ دامەزراندنی بنکە پاشایەتییەکان لە درێژایی ڕووباری ئورووبامبا لێکدراوەتەوە. پێدەچێت کۆمەڵگەی کۆشکی ماچوو پیکچوو وەک شوێنێکی پشوودانی وەرزیی پاشایەتی کاری کردبێت. ھەرچەندە ماچوو پیکچوو وەک بنکەیەکی پاشایەتی دادەنرێت، بەڵام لە ڕێگەی ڕیزبەندی جێنشینییەوە نەگوێزراوەتەوە. بەڵکو بۆ ماوەی ٨٠ ساڵ بەکارھاتووە پێش ئەوەی چۆڵ بکرێت، دیارە بەھۆی داگیرکارییەکانی ئیسپانیا لە بەشەکانی تری ئیمپراتۆرییەتی ئینکا. ئەگەری ئەوە ھەیە کە زۆربەی دانیشتووانەکەی بەھۆی نەخۆشیی ھاوڵە کە لەلایەن گەشتیارانەوە ھێنرابوو گیانیان لەدەستدابێت پێش ئەوەی کۆنکیستادۆرە ئیسپانییەکان بگەنە ناوچەکە. پێش گەیشتنی ئیسپانییەکان ژیانی ڕۆژانە لە ماچوو پیکچوو لە ماوەی بەکارھێنانی وەک بنکەیەک، مەزەندە دەکرێت نزیکەی ٧٥٠ کەس لەوێ ژیاون، کە زۆربەیان وەک کارمەندی پشتیوانی (yanaconas) کاریان کردووە کە بە بەردەوامی لەوێ ژیاون. ھەرچەندە بنکەکە سەر بە پاچاکوتێک بووە، پسپۆڕانی ئایینی و کرێکارانی کاتیی پسپۆڕ (mayocs) لەوێ ژیاون، بە ئەگەرێکی زۆرەوە بۆ باشی و چێژوەرگرتنی فەرمانڕەواکە. لە ماوەی زستاندا، کە بەزۆری وەرزە سەختەکە بوو، ژمارەی کارمەندان بۆ چەند سەد خزمەتکارێک کەم دەکرایەوە، و چەند پسپۆڕێکی ئایینی تەنھا سەرنجیان لەسەر چاککردنەوە بوو. لێکۆڵینەوە لە پاشماوەی ئێسکەپەیکەرەکان کە لە ماچوو پیکچوو دۆزراونەتەوە نیشانی دەدەن کە زۆربەی ئەو کەسانەی لەوێ ژیاون کۆچبەری پاشبنەمای جۆراوجۆر بوون. شیکارییە جینۆمییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کۆمەڵگەی خزمەتکاران (yanacona و acllaی پێشوو) لە ڕووی بۆماوەیییەوە جۆراوجۆر بوون، لەوانە ڕەچەڵەکی ئەندێز، کەناراوەکان، ئێکوادۆر، و ئەمازۆن، لەگەڵ کەسانێک لە ڕەچەڵەکی جیاواز کە پێکەوە دەژیان، زاوزێیان دەکرد و پێکەوە دەنێژران. ئەوان بێبەش بوون لە نیشانە کیمیایییەکان و نیشانە ئۆستیۆلۆژییەکان کە دەبوو ھەیانبێت ئەگەر تەواوی تەمەنیان لەوێ بژیانایە. لە جیاتی ئەوە، توێژینەوە لەسەر پاشماوەی ئێسکەپەیکەرەکان زیانی ئێسکیان دۆزیوەتەوە کە بەھۆی جۆرە جیاوازەکانی مشەخۆرە ئاوییەکانەوە بووە کە بومی ناوچە جیاوازەکانی پێروون. ھەروەھا فشاری جیاوازی ئێسکناسی و چڕی کیمیایی جیاواز ھەبووە، کە پێشنیاری خۆراکی درێژخایەنی جیاوازی تایبەت بە ناوچە دیاریکراوەکان دەکەن کە لە یەکدی دوور بوون. ئەم خۆراکانە لە ئاستی جیاوازی گەنمەشامی، پەتاتە، دانەوێڵە، پاقلەمەنییەکان و ماسی پێکھاتبوون، بەڵام دواین خۆراکی کورتخایەنی ناسراوی ئەم کەسانە بە گشتی لە ماسی کەمتر و گەنمەشامی زیاتر پێکھاتبوو. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە چەندین کۆچبەر لە ناوچە کەنارییەکانەوە ھاتبوون و گواستبوویانەوە بۆ ماچوو پیکچوو، کە گەنمەشامی بەشێکی گەورەتری خۆراکەکە بوو. زۆربەی پاشماوەی ئێسکەپەیکەرەکان کە لەو شوێنەدا دۆزراونەتەوە ئاستی ھەوکردنی جومگەکان و شکاوی ئێسکیان کەمتر بووە لەوەی کە لە زۆربەی شوێنەکانی ئیمپراتۆرییەتی ئینکا دۆزراونەتەوە. ئەو کەسانەی ئینکا کە ھەوکردنی جومگە و شکاوی ئێسکیان ھەبوو، بە شێوەیەکی ئاسایی ئەوانە بوون کە کاری جەستەیی قورسیان ئەنجام دەدا (وەک Mit'a) لە سوپای ئینکا خزمەتیان دەکرد. گومان دەکرێت ئاژەڵیش ھێنرابێتە ماچوو پیکچوو، چونکە چەندین ئێسک دۆزراونەتەوە کە بومی ناوچەکە نەبوون. زۆربەی ئێسکە ئاژەڵە دۆزراوەکان ھی لاما و ئەلپاکا بوون. ئەم ئاژەڵانە بە شێوەیەکی سروشتی لە بەرزایییەکانی ٤٬٠٠٠ مەتر (١٣٬٠٠٠ پێ) دەژین نەک لە بەرزاییی ٢٬٤٠٠ مەتر (٧٬٩٠٠ پێ)ی ماچوو پیکچوو. بە ئەگەرێکی زۆرەوە، ئەم ئاژەڵانە لە ناوچەی پونا بۆ خواردنی گۆشت و بۆ پێستەکەیان ھێنراون. بەرازە دەریایییەکانیش لە ئەشکەوتە تایبەتەکانی گۆڕەکاندا دۆزراونەتەوە، کە ئەوە دەگەیەنێت کە لانیکەم بۆ ڕێوڕەسمی پرسە بەکارھاتوون، چونکە لە تەواوی ئیمپراتۆرییەتی ئینکادا باو بووە بۆ قوربانی و گۆشت بەکاریان بھێنن. شەش سەگیش لەو شوێنە دۆزراونەتەوە. بەھۆی جێگیرکردنیان لە نێوان پاشماوەی مرۆڤەکاندا، پێدەچێت وەک ھاوەڵی مردووەکان بووبن. تێبینییەکان سەرچاوەکان دەروازەی ھونەرەکان