Guarani

Guarani hína ava aty Ñembyamérika pegua. Hetaite Ñembyamérika ypykuéra tupi-guarani rehegua oikóva América-pe og̃uahẽ mboyve Españaguakuéra. Guaraníkuera ombyatýva heta aty'ive ipype, oikóva ko'ág̃a rupi tetã Paraguái, Volívia, Uruguái, Brasil ha Arahentína-pe. Opaite aty oĩva Guaranikuéra apytépe, ha oguerekóva jepokuaa, jerovia ha ambue mba'e peteĩchaite, avei iñe'ẽ peteĩva ha'éva tupi ha guarani ñe'ẽ rehegua. Ha'ekuéra ohenói iñe'ẽme ñe'ẽngatu he'i ambue tapicha oikuaáva, ojekuaánte avei avañe'ẽme, he'iséva yvypóra ñe'ẽ. Ko ñe'ẽ Guarani omoñepyrũ heta ñe'ẽ oipurúva ambue aty'i, péicha oĩ tupinamba ñe'ẽ, tupi ñe'ẽ, ha acheñe'ẽ umi ojekuaavéva apytépe. Ou mboyve Epáña retãygua kuéra ko yvy tuichaitévape ha'éva Amérika, Guaranikuéra oipyso ijyvy oikoha Ñembyamérika ipehẽngue mbyteguápe, oñemombe'u ha'ekuéra oipysoha ijyvy yvytyrysýi Andes guive paraguasu Atlántiko peve, ha Gujána guive Río de la Plata peve. Guarani rete Ha'ekuéra hete ipoguasu ha joja porã. Ikangue poguasu, imbarete ha ipya'e. Oĩ avei he'íva'ekue iporãitereiha ava guarani. Ha'ekuéra ipyti'a guasu ha ipe, hetyma ha ijyva ndaipukuiete ipoguasu, ipy ha ipo michĩ. Hova kanguepo, itĩ mbyky, inambi ha ijuru ndatuichái, hembe pererĩ, haĩ morotĩ ha iporã, Guaranikuéra ima'ẽ arandu. Hete ndahague hetái, ha katu iñakãrague heta, ipoguasu, hũ ipuku, ha iñapopẽ, hasy jajuhu hag̃ua ava guarani akãperõ terã iñakãrague morotĩva, itujárõ mante morotĩ. Hekoasykuaa katuete ndohechaukái hemimbyasy terã hasýva chupe. Potĩme ndaijojahái, ha'ekuéra omopotĩ, hete, óga ha itáva ojahu manterei ha ojepohéi okaru mboyve, oñakãky'o sukara terã ñandyrãme (frutos machacados de espinas de corona). Iñakãrague rupive ha'ekuéra ohechauka tesaĩ ha mbarete upévare ijavuku ha oñangareko porã hese. Voi omenda, amo papo ary rupi. Kuña ha kuimba'e ndaikatúi oiko oñondive omenda'ỹre. Ha umi kuimba'e, túva térã mburuvicha, katu ikatu oguereko heta kuña ndoguerekói rupi relaciones sexuales hembireko ndive hyeguasu térã oguereko aja menstruación. Pe membykua sa'ieterei ha'ekuéra ndojapói. Heta imemby hikuái ha hi'ánte kuimba'e meme heñói, ha oguereko voi hikuái pohã osẽ hag̃ua mitã kuimba'e. Heta távape kuimba'e ojapo “Couvade” pe túva oñeno ha ndo'úi mba'eve ho'a peve mitã puru'ã. Pe kuimba'e ndoikuaaporãirõ ha'eha pe mitã ru ndojapói pe “Couvade”. Og̃uahẽvo pe mitãrusu reko kuimba'e oñemoakãperõ ha ipuku jeývo oikéma kuimba'e kakuaa apytépe kuña avei menstruación ñepyrũvo oikytĩ iñakãrague ha ipuku jeývo, oĩma omenda hag̃uáicha. Umi iména ha hembireko manóva oikytĩ iñakãrague péva he'ise ojapoha abstinencia ha ikatúntema oheka jey iñirũrã. Ha'ekuéra oguerovia oñongatúramo peteĩ ava akãrague oguerekoha pokatu upe mávare. Guarani hi'upyrã Ava guarani hi'upyrã oguenohẽ yva ñembyatýgui, mymba jejukágui, pira kutuhágui ha oñemitỹkuégui. Umi guarani oikuaa mba'éichapa ikatu ombo'are tembi'u ani hag̃ua oñembyai so'o ha pira omoka'ẽ tata vevuimíme umi ka'avo rapo omokã ha umi oguerekóva tóxico oipe'a chugui oiporu hag̃ua, ha ojapo avei hu'itĩ. Ava guarani oipuru heta tembi'u apópe avati, ko'ág̃a peve ñande jaiporúva heta mba'e jajapo hag̃ua. Ha'ekuéra ho'u avati mimoĩ, avati maimbe, avati ku'i, ojapo avei chugui chícha, avati pororo, ka'i ku'a ha hetave. Umi ka'avo rapo ombopupu térã ohesy tatapỹi ári. Oikuaa avei pe tatakua jeporu ha o avei oiporúva tatakua yvyguy. Mandi'o: oĩ mandi'o iróva (mandioca tóxica), pe mandi'o he'ẽ oiporu upeichaite ombopupu, térã ohesy ha avei ojapo chugui aramirõ ha typyraty. Pe mandi'o iróva katu ojeipe'araẽva'erã chugui pe irokue (tóxico) oguerekóva ikatuhag̃ua oje'u, ndojejapói chugui aramirõ, pe iñaramirõre opyta pe irokue, ha katu ojejapo chugui typyraty. Arro ka'aguy: oñembopupu terã oñemaimbe ña'ẽpyrũme (plato de barro). Manduvi: oje'u ipýra, maimbe, térã iku'i pyre oñembojehe'a avati ku'íre ha ojejapo chugui tortilla térã oje'u eíra rehe. Jety: oñembopupu térã ojehesy. Kumanda: oñembopupu ha oñembojehe'a avati, arroz silvestre térã so'óre. Ho'u avei ha'ekuéra: andai ha kurepepẽ. Cultura Guarani omymba juka, oipirakutu ha omono'õ ñemitỹngue, téra ka'avo saite tembi'urã, ha'ekuéra oikuaa ñemitỹngue rehegua, oikuaa hetáichagua lo demuestra plantas tropicales ikatúva oñeñemitỹ, oikuaa mymbakuéra ñemoñemoña ogapýpe, umíva apytépe, ype, ryguasu, gua'a, tu'ĩ, ha hetave. Oiko tapỹi oñemopu'ãva ojoykére okarusu jerére. Hembipurukuéra ñorãirõrã ha'e: takape, mimbuku ha hu'y. Umi tembiapoporãnguéra apytépe oĩ alfarería ha tejido-kuéra rehegua. Oke kyhápe, ojejapóva tejido rupive telares verticales-gui. Jerovia tuicha mba'e chupekuéra g̃uarã, oguerovia oĩha peteĩ tupã añónte ha upévape ohenói Ñanderu, Ñanderamói, Ñanderupapa Tenonde, Ñanderuguasu, omyakãva tembiapo aty jave jeroviarã paje, oikuaapáva, ha ha'énte ikatúva oñe'ẽ Ñanderu ndive ombohovakévo opaitéichagua apañuãi oĩva ijapytépekuéra. Okaru térã oka'u'y jave, tekotevẽvante ho'u, araka'eve ndojahéiri, akóinte okaru'ỹ ha ojapo opáichagua tembiapo térã ñembosarái oñangarekóvo hetére. Upévare oiko puku hikuái, oĩ jehaípe ojejuhu hague peteĩva 200 ary orekóva, péva ha'e ha'ekuéra oñangareko haguére hembi'urãre ha avei upe jeikoháichare, ha'ekuéra omomba'eguasu tekoha ha ndo'úi mba'e naiporãiva hetépe g̃uarã. Guaranikuéra ndohejái monumentos térã construcciones, ndohejái aranduka. Péicharamo jepe ikatupyry ha iñarandu hikuái oikuaa hag̃ua opaite mba'e hekohágui ha oguenohẽ hag̃ua ka'aguýgui, ysyrýgui ha yno'õgui umi mba'e ikatúva oipuru térã oikotevẽ oikove hag̃ua. Guaranikuéra itenonde tuicha arandupýpe umi Epáña retãygua og̃uahẽramoguare, péva ikatu jahecha ijerovia, ijeguerekokuaáre, iñarandu arapy reheguápe, hembiapoporãnguéra ha hembikuaápe. Ome'ẽ ko'ãga peve iñe'ẽ he'ẽ asýva, oñemohendakuaáva ha ohenóikuaáva opa mba'e, oñemono'õva jahai rupive catequista ha misionero-kuéra rupive. Ombohéra botánica ha zoológica racional omohypy'ũva ciencias naturales-pe. Ha'ekuéra ombyatykuaa mymba ha ka'avokuéra, ohecharamoitéva ciencias naturales-pegua tembikuaaharakuéra omohendárõ mymba ha ka'avo, especies, géneros ha familias-pe. Ava oĩháicha yvy ape'ári ohecharamo joaite imba'ekuakuéra pohã ñana rehegua, omboguera hag̃ua hetáichagua mba'asy oguerekóva hikuái. Oikuaa yvyramatakuéra yvyra pytã, palo santo, quebracho, pindokuéra ha incienso. Pohã ñana apytépe oĩ ojeipurúva diuréticas, refrescantes, depurativas, vermífugas, parasiticidas, anticépticas, repelentes, sedantes, narcóticas, estimulantes, antiespasmódicas, antirreumáticas, abortivas, digestivas, espectorantes, ha hetaveichagua. Mba'asy ñemonguera pohã ñana rupive Ava guarani oguerekova'ekue arandu tuichaitereíva ha oikuaa porãiterei pohã ñana oguerekoha pokatu oporomonguera hag̃ua, oikuaa avei mba'éichapa ombojehe'áva'erã, máva mávapa ikatu oipuru oñondive ha mávapa ndaikatúi ombojehe'a ambue ndive. Ka'aguy ha ñúme ojuhu umi ka'avo oiporúva pohãramo. Oñangarekokuaa tekoháre, jesareko rupive ojuhu hekohápe pe omongueráva'erã chupekuéra, oikuaa porãiterei pohã ñana jeporu, péva ohechauka ñandéve kuaaty. Ndaikatúi ja'epa mboy pohã ñana oipuruva'ekue ha'ekuéra oikuaa rupi pe oguerekóva ipype mba'épe g̃uarã, ha katu ojehechakuaa ohejaha iñarandu tuichaitereíva, ko ára peve ojeipuru gueteri. Pe kuaaty ohechauka mba'eichaitépa tuicha ava Guarani arandu, ndojuavýi pe jeporu ha'ekuéra ome'ẽva'ekue chupe. Ava Guarani oikuaa porã mba'épe g̃uarã pohã oipurúva, upéicha ombojuavy pohã ro'ysã ha pohã aku. Pohã ro'ysã oiporu py'a rakúpe g̃uarã ha pohã aku katu, to'ysãme g̃uarã. Oĩ avei pohã pochy (remedios peligrosos) ikatúva ojeporu michĩmínte, oikuaa pohã omboguevíva akãnundu, hu'u, kuru vai, py'a vai, ke'ỹ, kuarurã, sevo'i pohã, oitýva mitã. Ha'ekuéra he'i oĩha sa'ieterei pe ñana ndoguerekóiva pohã ha umívape ohenói ka'amarãmba'e. Og̃uahẽ guive Epáña retãygua kuéra pya'eterei ojekuaa oĩva ko yvy pyahúpe, ha'ekuéra ohechakuaa hetaiterei mba'e oguerekoha yvy ojuhúva'ekue. Umi Epáña retãygua kuéra ohechauka oikuaaseha pe kuaaty oĩva. Oguerahauka Epáña-pe heta ñana oikuaa porãve hag̃ua mba'épa oguereko, kuaaty rupive.Oikuaávo ijepuru oguerahauka hetáichagua, yvyra, ñana, ta'y'i, yva oñeñotỹ hag̃ua upépe ha oĩ avei oguerahauka hetáva, ohepyme'ẽ hag̃ua. Umi ou ypýva ogueruka España-gui ava iñararandúva ojesareko ha ombotuichave hag̃ua iñarandu ka'aty. Umi Epáña retãygua avei ogueru America-pe yva, ñana, ta'ỹi hetãgui. Ava Guarani avei oikuaava'ekue mba'eichaitépa oipuruva'erã pohã, ndaha'éi omoĩnteva. Ko'ág̃a peve ava okaraygua oipuru, umíva ha'e: peteĩ jeme, mbohapy kuã, peteĩ púño, ha oñemoĩvéva togue ha yva apytépe ha'e papapy mbohapy térã pokõi. Ko árape jaguerekóma jaikuaa hag̃ua hekopete mba'éichapa jaipuruva'erã pohã. Techapyrã: gramos, gotas, centímetros cúbicos. Hetaiterei pohã ijapopyre ñanágui, upévare ja'ekuaa mba'eichaitépa ava Guarani iñaranduva'ekue, oike'ỹre ha'ekuéra peteĩ laboratorio-pe oikuaa mba'éichapa jaipurúva'erã. Péva ndaha'éi ja'énteva, hetaiterei pohãma ha'ekuéra oipurúva'ekue oñemoinge laboratorio-pe ha ojehecha ndojuavýiha pe ijepuru ava Guarani ome'ẽva'ekue chugui. Pohã ñana oñehenói umi ñana ojeporúva oñepohãno hag̃ua ha oñemombia hag̃ua opáichagua mba'asy ikatúva og̃uahẽ. Paraguáipe og̃uahẽ arandu pohã ñana rehegua umi Guaranígui. Pohã ñana jeporu, ojeikuaa avei umi ñande jarýi, ñande sy, ñande túva térã kuñakarai ha karai ymaguarégui ha ñande ñambohasa jey ñane arandu ñane ñemoñarépe. Jajesarekóramo ñande jerére ha umi okarayguáre jahechakuaave mba'eichaitépa tuicha pe arandu pohã ñana rehegua ohejava'ekue ñandéve umi ava Guarani, heta ogaygua ndohupytýiva pirapire oho hag̃ua farmacia-pe ojogua hag̃ua pohã, upévare oipuru pohã ñana ojuhúva, ohepyme'ẽ'ỹre, térã, heta'ỹre, ha katu oipurúramo hekopete pe ñana imba'asýpe g̃uarã, okueránte avei. Hetaite tapicha piko omano'aramo'ã hi'ára g̃uahẽ mboyve ndajaikuaái rire pohã ñana jeporu. Ko árape oĩ ava oñotỹva pohã ñana ha ohepyme'ẽ laboratorios-kuérape ojejapo hag̃ua chugui pohã farmacia-pe, ojehepyme'ẽva. Umi indigena-kuéra apytépe, pe oporopohãnóva, ojeheróva'ekue Chaman, térã Paje. Ko'ág̃a umi oiporopohãnóva pohã ñana rupive, ojehero “Médico ñana”. Guaranikuéra naimba'asýi voi, ojeguereko kuaágui, okaru porãgui, tekoha oikohápe, omombarete upe hete, omohesãi, ha omoingo pukuve chupekuéra. Umi pytagua og̃uahẽvo, ogueru imba'asy ha ojapyhývo chupekuéra, hetaiterei ho'a ha omano, hete ndojepokuaáigui, ndoguerekóigui defensa upe mba'asýpe g̃uarã. Péicha oĩ jehaípe umi mba'asykuéra apytépe, ojukavéva ichupekuéra ha'e viruela, sarapĩu, disentería, catarro, paludismo, dermatosis ha úlcera. Umi haiharakuéra omombe'u ha'ekuéra ndahasýi iñakãgui. Omombe'u karai Berotni umi mba'asy leishmaniasis ha sífilis europeo-kuéra avei ogueru hague. Mba'éichapa ohecha ñemano hikuái Opavavete okyhyje ñemanógui, ha péicha avei opavavete oha'arõ upe ñemano ha heta jey omanose pya'e hikuái. Ha'ekuéra oguereko ijeroviápe ñemano ndaha'éi tekove ijapýpe og̃uahẽva, ndahái ñembyai, pe máva omanóva oho peteĩ tendápe oikovejeyhápe, oñembyaty ipehẽnguekuéra ndive, Ñanderuvusu, ha ikatu upépe oikovejey. Ijapytépe oĩ ñembo'e tekove oñembopuku haua, oñemboyke hag̃ua mba'evai, mba'asykuéra ha avei ojejerurévo ñemano. Peteĩ mba'e okyhyjeitereíva ha'e yvy ñembyai, umi oikóva gueteri, oúvo pe amaguasu ha ojaho'ipa yvy, omanombáta, hete ha hi'ága avei. Guaranikuéra ojaty omanóvape hóga jerére ha upéi iva upégui; oĩ avei Guaranikuéra omoingéva omanóva rete peteĩ urna-pe, tujúgui ijapopyréva, ha hi'ári omoĩ opa mba'e pe máva ohayhúva'ekue. Guarani rekove ha tembiapo ñemohenda ary rupive Kuimba'e Michĩ vove ojehero mitã, mitã'i, oiko ituvakuéra ndive; oguerekópe 7 térã 8 ary oñepyrũma oipirakutukuaa taha'e inimbo térã hu'y ndive, guyra'api, yva ñemono'õ, jatyta ha mba'e ojeipurúva tembi'urã. Tuvakuéra ohóvo omba'ejuka, ha'ekuéra oho avei hendivekuéra ha upekuévo oikuaáma hekoha ha ikatupyry ohóvo tembiapokuéra. Okakuaave ohóvo ha oikóma chugui mitãrusu, mitãkuimba'e, mitãkaria'y, hembiapo pohyiváma, yvy ñemohu'ũ, yvyra jeity, omymbajuka, hu'y apo, oipirakutukuaa, ojupi ygápe, oipytyvõ tuvakuérape, omendakuaáma ha oñangareko hogayguakuérare. Upe rire oiko karia'y, upéi karai, ava; ojapokuaa opaite tembiapo kuimba'e rehegua, ikatúma oñombohovake ambue aty ndive. Og̃uahẽvo 40 arýpe, oiko chugui tuja, ojeguereko pysyrõháraramo, mburuvicha, cacique, paje, shaman, ojeguereko techapyrãrõ opavavépe g̃uarã. Kuimaba'e rembiapo Kuimba'e isãsovéva'erã ikatuhag̃uáicha omymbajuka, orãirõ oipysyrõvo itáva, oipirakutu, ojeoga'apo hag̃ua, taha'e tapỹi térã maloka; ojapo hag̃ua tembipuru; ojapo hag̃ua tembiapojegua pindo roguégui térã takuara, ojapo hag̃ua redes mandyjúgui, ojapo hag̃ua kyha, hu'y, jepe'a, tata apo; ogueru hag̃ua so'o ha pira. Kuimba'e rembiapo apytépe oĩ rosado apo ha ohejáma upéi ñemitỹ rendarã kuñanguérape, oity hag̃ua yvyramáta, jehapy, ha ñemitỹ peteĩha rire omopotĩmbaite hag̃ua, avei oiko jave ñembyaty ojapo hag̃ua oimeháichagua tembiapo. Opaite ára oñangarekova'erã hembirekóre ha ita'ýrakuérare, ha osẽ jave oguata oñondivepa ohechava'erã tenda ojepyta hag̃ua, ha'ekuéra mburuvicha, oĩva'erã cacique, ha tuja ijatyhápe. Ome'ẽ hag̃ua iñe'ẽ añetegua, ikatu oiko chuguikuéra paje, avare, ha upéi o'ávo ita'ýra oñangareko hese ojapóvo couvade ramo. Kuña Michĩ aja ojehero mitãkuña, mitãkuña'i. Oiko ituvakuéra ndive, oñeñangarekóva hese. Okakuaa ohóvo ha oiko chugui mitãkuña, kuñataĩ. Oipytyvõ ogapýpe, ombovyvy, ojapo tembi'urã ha hetave mba'e. Ikatúma omenda ha imemby, oñangarekokuaátama membykuéra rehe, omba'apokuaáma ñemitỹme, hui'tĩ apópe, ñandyry ha mba'e. Okakuaavévo oiko chugui kuña, kuñataĩ, ojapopaitéma tembiapo ogapýpegua, oipytyvõ isýpe. Oñangareko ménare osẽvove guatahápe, ogueraha tembipurukuéra ha membykuéra. Ohasa ary ha oiko chugui kuñakarai, oguereko jave 25 ha 40 ary; ojapopaite ha ojapokuaa opa mba'e. Upéi og̃uahẽ g̃uag̃uime, ohasapa rire 40 ary. Ha'e omyakã ka'u'y ha hu'itĩ apo; tembiapojegua ñai'ũgui. Kuña rembiapo Kuña ikatu omba'apo óga ñemopu'ãme, tembiapo ogapýpegua avei ojapokuaáva'erã, ohekombo'e imembykuñanguérape oñepyrũ vove ikuñataĩ, ohupiva'erã memby iku'áre, ha avei oguerahava'erã tembipuruku'éra. Avei omoirũ kuimba'ekuérape osẽ jave guatahápe, ojapo hag̃ua tembi'urã, orojávo y, ha ogueraha hag̃ua tembi'urã ha tembipuru. Oñagarekóva'erã óga ñemopotĩre, ha ijerére, ohechava'erã ani hag̃ua opa tata, oroja y, otembi'u apo, moka'ẽ apo, taha'e pira, térã so'o. Ombyatýva'erã ka'avo rapo, yva, ñemitỹngue, hu'itĩ apo, mbokaja ñandy, ka'u'y, pirakutu, ryguasurupi'a ñemono'õ, ao johéi. Tembiapojegua apo pindo roguégui, takuara roguégui ha mba'e. Avei tembiapojegua ñai'ũgui, ombovyvy ao mandyjúgui, oñangareko mymbáre ha ñemitỹngue ñemono'õ. Avei kuña ohendyva'o va'erã kuimba'épe, oipytyvõ hapicha kuñáme imemby hag̃ua. Guarani ñe'ẽ, ha'e mba'e tuichavéva ohejáva ñandéve hikuái Kóva ha'e upe mba'e tuichavéva ohejáva'ekue Paraguáipe Guaranikuéra ypykue, ñepyrũrã ko ñe'ẽ oipuru hikuái ayvúpente ha upéi og̃uahẽ español-kuéra ha ombokuatia ñepyrũ hikuái, jaikuaháicha español-kuéra oguerekose ipoguýpe ñandeypykuépe ha ndaikatúimarõ oñepyrũ oñehekombo'e hikuái Guaraníme, péicharõ ñoite ikatúta omoambue Guaranikuñeragui ijerovia ha oguerekóta pu'aka hi'árikuéra, hetápe ojukarei hikuái, oguereko asy chupekuéra, tembiguáiramo umi jesuíta, upeichavérõ ha'ekuéra ojepokuaa iñe'ẽ ayvu rupive oñomomarandu. Paraguái retãygua niko mestizo, Epáña retãygua ha Guarani memby ñemoñare, upévare oiméne ojehecharamoite ko ñe'ẽ he'ẽasýva. Epáña retãygua omomemby kuña Guaraníme, ha ha'e jey omongakuaa, mitã okakuaa isy ndive Guarani ñe'ẽme, upéva rehe opay, oñembosarái, opytu'u, oke, oñembo'eha hetave mba'e, karaiñe'ẽ ndoikuaaporãi. Ohasa ary, ha oiko Paraguáipe heta jejahéi rire, ko'ág̃a ikatu oñeñe'ẽ ha oñeñandu Paraguái membytee Guarani ñe'ẽme. Upévape ñande jakaru, jake, ñañembosarái, ñande rasẽ, javy'a. Ko'ág̃a rupi, Guarani oike tekombo'épe, mitã, mitãrusu, karia'y ha kuña oñemoarandu Guaraníme, oĩ haguére léipe, Paraguái Léi Guasúpe, karaiñe'ẽ ykére, ha Mercosur iñe'ẽteeramóicha. Ojehecha ojeipuruite gueteri oiko upe mundial Sudafrica-pe ary 2010-pe ojejapóva'ekue ha Paraguái jugador-kuéra Guaraníme oñombohasa vakapipopo, oporomomandu'a Cháko ñorãirõre, upérõ ko ñe'ẽ Guaranígui oiko ñe'ẽ bélico ha ombotavy volikuérape ñorairõme, péva heta oipytyvõ Paraguái ipu'akápe, arandupýpe ko ñe'ẽ omopeteĩ ko tetã. Ambue mba'e ohejáva'ekue Paraguáipe ha'e pohã ñana, ko'ág̃aite peve ojeipurúva ha ombohérava hetaite ka'avo ha mba'e oporopohanóva apytépe haimete 10000 téra. Péva ko mba'e opaite katuete oikuaa, taha'e terererã, ka'ayrã, térã pohãnorã. Py'aruru, ohéo, kambyryrujere ha hetave mba'e pohã ñana mante omonguerakuaa upéicha. Ñemosẽ ijyvýgui Ava Guarani heta jey oñemosẽ ijyvýgui, ymaguare guive, Paraguái oiko jave Epáña retã koloniaramóicha arapa'ũme: Paraguái retã isãso mboyve oñemuña ijyvýgui Epáña retãygua kuérare ha avei upéi bandeirantes rehe, oúva oipe'apa chuguikuéra hembi'u, ha opa mba'e ohecharamóva. Paraguái sãso arapa'ũme oñemonguatia Decreto ára 7 jasypa 1848 rupive, karai Carlos Antonio López, ombotove guaranikuéra jeikove itávape. Ñorairõ Guasu Triple Alianza opa rire oñeguenohẽ ijyvykuéra Ava Chiripakuéragui, upérõ Gral Bernardino Caballero ohepyme'ẽ “La Industrial Paraguaya S.A”-pe, péicha haimete opyta tenda'ỹre. Mokõisa ary aja, mbyte rupi, ka'aguy heta joaite oĩva Ysyry Parana rembe'ýpe, ha ysyrymimi oñehẽva ysyry Paranáme ipotĩ gueteri. Guaranikuéra oikove ijatýpe ysyry rembe'ýre, okaru pira oguenohẽva chuguígui, upe rupi ou ha oho hikuái, upépe ojahu, ovy'a ha avei hoy'u. Oñepyrũ vove ary 1970, ohendu joaite ojejapótaha peteĩ yno'õ ndetuichapa jepéva ojaho'ipátava tenda oikohápe hikuái. Ojejapokuévo embalse, opavave guaranikuéra opyta ijyvy'ỹre, mavavéva nde'íri chupekuéra upérõ mba'eve upe oikótavagui ha ojegueraha ambue tenda rupi, isarambipa hikuái. Ojehechaháicha Paraguái rembiasa pukukue ojejahéi hesekuérare, ha ojeho gueteri hína ko'ãga meve. Joaju Ohai: ombohasa Guaraníme Matilde Galeano Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga Guarani rehegua Commons.