Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani

Il-Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani kienu tip ta' insedjament għall-poplu Guaraní ("Indjani" jew "Indios") f'żona li tmiss mal-fruntieri attwali tal-Arġentina, tal-Brażil u tal-Paragwaj (fruntiera tripla). Il-missjonijiet ġew stabbiliti mill-Ordni tal-Ġiżwiti tal-Knisja Kattolika fil-bidu tas-seklu 17 u ntemmu fl-aħħar tas-seklu 18 wara t-tkeċċija tal-Ordni tal-Ġiżwiti mill-Amerki. Il-missjonijiet ġew imsejħa esperiment tat-"teokrazija Soċjalista" jew eżempju rari ta' "kolonjaliżmu twajjeb". Oħrajn sostnew li "l-Ġiżwiti ħatfu l-libertà tal-Indjani, obbligawhom jibdlu l-istil ta' ħajja tagħhom b'mod radikali, abbużawhom fiżikament, u ġabu magħhom il-mard". Fid-dominji l-ġodda tagħhom fl-Amerka t'Isfel, l-Imperi Spanjoli u Portugiżi adottaw strateġija li jiġbru l-popolazzjonijiet nattivi f'komunitajiet imsejħa "riduzzjonijiet Indjani" (bl-Ispanjol: reducciones de indios; bil-Portugiż: reduções). L-objettiv tar-riduzzjonijiet kien li jgħallmu l-kultura Ewropea u l-Kristjaneżmu. Ir-riduzzjonijiet inħolqu minn awtoritajiet lajċi kif ukoll reliġjużi. Kollettivament, il-Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guaraní spiss jissejħu bħala l-missjonijiet ta' Río de la Plata. Il-Ġiżwiti ppruvaw joħolqu "stat fi ħdan stat" fejn il-popli nattivi fir-riduzzjonijiet, iggwidati mill-Ġiżwiti, kienu jibqgħu awtonomi u iżolati mill-kolonjalisti Spanjoli u mit-tmexxija Spanjola. Fattur ewlieni li kien jattira lin-nattivi lejn ir-riduzzjonijiet kien il-protezzjoni li kienu jingħataw mill-iskjavitù u mix-xogħol sfurzat tal-encomiendas. Taħt it-tmexxija kemm tal-Ġiżwiti kif ukoll tal-caciques nattivi, ir-riduzzjonijiet kisbu livell għoli ta' awtonomija fi ħdan l-imperi kolonjali. Bl-użu tal-ħaddiema nattivi, ir-riduzzjonijiet saru suċċess ekonomiku. Meta l-inkursjonijiet tal-merkanti tal-iskjavi Brażiljani ta' Bandeirante heddew l-eżistenza tar-riduzzjonijiet, ġew stabbiliti u armati l-milizji tal-Indjani (kontra l-ordnijiet irjali eżistenti kontra t-trasferiment tal-armi tan-nar lill-Indjani), u dawn iġġieldu b'mod effettiv kontra l-kolonjalisti Portugiżi. Madankollu, direttament minħabba s-soppressjoni tas-Soċjetà ta' Ġesù f'diversi pajjiżi Ewropej, inkluż Spanja, fl-1767, il-Ġiżwiti tkeċċew mill-missjonijiet fost il-Guaraní (u mill-Amerki) b'ordni mir-re Spanjol Karlu III. B'hekk intemmet l-era tar-riduzzjonijiet fil-Paragwaj. Ir-raġunijiet tat-tkeċċija kienu marbuta iktar mal-politika fl-Ewropa milli mal-attivitajiet tal-missjonijiet tal-Ġiżwiti stess. Ir-riduzzjonijiet Ġiżwiti ta' Río de la Plata laħqu popolazzjoni massima ta' 141,182 ruħ fl-1732 fi 30 missjoni fil-Brażil, fil-Paragwaj u fl-Arġentina. Ir-riduzzjonijiet tal-Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos, fil-Lvant tal-Bolivja, laħqu popolazzjoni massima ta' 25,000 ruħ fl-1766. Ir-riduzzjonijiet tal-Ġiżwiti f'Llanos de Moxos, fil-Bolivja wkoll, laħqu popolazzjoni ta' madwar 30,000 ruħ fl-1720. F'Chiquitos, l-ewwel riduzzjoni ġiet stabbilita fl-1691 filwaqt li f'Llanos de Moxos l-ewwel riduzzjoni ġiet stabbilita fl-1682. Storja Fis-seklu 16, patrijiet minn ordnijiet reliġjużi differenti marru jevanġelizzaw l-Amerki, u b'hekk wasslu l-Kristjaneżmu fost il-komunitajiet indiġeni. Il-gvernijiet kolonjali u l-missjunarji qablu dwar l-istrateġija li l-popolazzjonijiet indiġeni li spiss kienu nomadiċi jinġabru f'komunitajiet akbar imsejħa riduzzjonijiet sabiex ikunu jistgħu jiġu ggvernati, intaxxati u evanġelizzati b'mod iktar effettiv. Ġeneralment ir-riduzzjonijiet kienu meqjusa wkoll bħala strument biex l-Indjani jadottaw stili ta' ħajja u valuri Ewropej. Fil-Messiku din il-politika kienet imsejħa congregación, u ħadet ukoll il-forma ta' sptarijiet bħal dak ta' Vasco de Quiroga u l-Missjonijiet tal-Franġiskani ta' California. Bil-Portugiż tal-Brażil ir-riduzzjonijiet kienu magħrufa bħala aldeias. Legalment, taħt it-tmexxija kolonjali, l-Indjani kienu kklassifikati bħala minuri, effettivament bħala tfal, li jridu jiġu protetti u ggwidati lejn is-salvazzjoni (ikkonvertiti għall-Kristjaneżmu) mill-missjunarji Ewropej. Il-Ġiżwiti, li formalment ġew stabbiliti fl-1540, waslu pjuttost tard fid-Dinja l-Ġdida, għall-ħabta tal-1570, speċjalment meta mqabbla mad-Dumnikani u mal-Franġiskani. Għaldaqstant kellhom iħarsu lejn il-fruntieri tal-kolonizzazzjoni għal żoni ta' missjonijiet. Ir-riduzzjonijiet tal-Ġiżwiti oriġinaw fil-bidu tas-seklu 17 meta l-Isqof Lizarraga staqsa għal missjonijiet għall-Paragwaj. Fl-1609, skont l-istruzzjonijiet mingħand Filippu III, il-gvernatur Spanjol ta' Asunción għamel patt mal-Provinċjal Ġiżwita tal-Paragwaj. Il-Ġiżwiti qablu li jistabbilixxu missjonijiet f'punti strateġiċi tul ix-xmara Paraná, li kienu popolati bl-Indjani u żammew separazzjoni mill-bliet Spanjoli. Il-Ġiżwiti "gawdew minn eżenjoni ta' ħlas tat-taxxa għal 10 snin" li mbagħad ġiet estiża għal iktar żmien. Din l-istateġija tal-missjonijiet baqgħet għaddejja għal 150 sena sat-tkeċċija tal-Ġiżwiti fl-1767. Fundamentalment l-iskop, f'dak li għandu x'jaqsam mal-gvern, kien li tiġi ssalvagwardjata l-fruntiera bir-riduzzjonijiet fejn l-Indjani saru midħla tal-kultura Ewropea. Xi filosfi kkunsidraw ir-riduzzjonijiet bħala komunitajiet idilliċi ta' slavaġ nobbli, u ġew imfaħħra minn Montesquieu f'L'Esprit des Lois (1748), u saħansitra minn Rousseau, li ma tantx kellu għal qalbu l-Knisja Kattolika. Il-ġrajja tagħhom baqgħet suġġett tar-Romantiċiżmu, bħal fil-film The Mission (1986), bi ġrajja relatata mal-avvenimenti tas-snin 50 tas-seklu 18 fuq skala żgħira. Ir-riduzzjonijiet tal-Ġiżwiti ġew imfaħħra sew bħala "utopija Soċjalista" u bħala "repubblika komunitarja Kristjana", u ġew ikkritikati minħabba "r-reġimentazzjoni riġida, severa u metikoluża" ta' ħajjet il-popli indiġeni mmexxija b'mod strett permezz ta' intermedjarji Guaraní. Falliment Fl-1609 tliet Ġiżwiti bdew l-ewwel riduzzjoni f'San Ignacio Guazú fil-Paragwaj modern. Għat-22 sena ta' wara, il-Ġiżwiti ffukaw fuq l-istabbiliment ta' 15-il missjoni fil-provinċja ta' Guayrá, li tikkorrispondi għal żewġ terzi tal-Punent tal-istat attwali ta' Paraná tal-Brażil, mifruxa fuq erja ta' iktar minn 100,000 kilometru kwadru (39,000 mil kwadru). Il-popolazzjoni totali tan-nattivi ta' dawn l-inħawi x'aktarx li kienet madwar 100,000 ruħ. L-istabbiliment ta' dawn il-missjonijiet ma kienx wieħed faċli u kien mimli perikli. Ix-xamani Guaraní rreżistew l-impożizzjoni ta' reliġjon ġdida u xi seba' Ġiżwiti nqatlu mill-Indjani matul l-ewwel ftit snin wara li ġew stabbiliti l-missjonijiet. Fl-1618 l-ewwel waħda minn sensiela ta' epidemiji nfirxet fost il-missjonijiet u qatlet eluf ta' Guaraní. Il-kongregazzjoni tal-poplu Guaraní f'insedjamenti kbar fil-missjonijiet iffaċilitat it-tifrix tal-mard. Minkejja dan, il-missjonijiet f'qasir żmien kellhom 40,000 resident Guaraní. Għexieren ta' eluf ta' Guaraní jgħixu fl-istess reġjun baqgħu jgħixu barra mill-missjonijiet bil-mod tradizzjonali tagħhom u baqgħu jipprattikaw ir-reliġjon tradizzjonali tagħhom. Ir-riduzzjonijiet kienu jinsabu fi ħdan it-territorju tal-Portugiżi u fl-1628 bdew attakki fuq skala kbira mill-merkanti tal-iskjavi Bandeirante ta' São Paulo fuq il-Guaraní tal-missjonijiet u 'l barra minnhom. Il-merkanti tal-iskjavi Bandeirante qerdu bosta missjonijiet u fnew u sparpaljaw il-popolazzjoni tal-missjonijiet. Huma kienu jħarsu lejn ir-riduzzjonijiet bil-konċentrazzjoni ta' Guaraní bħala opportunità biex jaqbdu l-iskjavi iktar faċilment mis-soltu. Mill-1631 sal-1638, il-Ġiżwiti ttrasferew ir-residenti tal-missjonijiet li baqgħu ħajjin, madwar 12,000 ruħ, lejn in-Nofsinhar b'madwar 500 kilometru (310 mili) lejn żona taħt il-kontroll Spanjol li fis-seklu 21 inqasmet bejn il-Paragwaj, l-Arġentina u l-Brażil. Diġà kien hemm missjonijiet tal-Ġiżwiti fl-inħawi u r-refuġjati minn Guayrá ngħaqdu wkoll flimkien ma' refuġjati Guaraní mill-Urugwaj u minn Tapé (illum il-ġurnata Rio Grande do Sul, il-Brażil) li kienu ġarrbu esperjenzi simili. Fis-snin 30 tas-seklu 17, il-Ġiżwiti stabbilew ukoll missjonijiet b'għomor qasir fir-reġjun ta' Itatín li llum il-ġurnata jinsab f'Mato Grosso do Sul, il-Brażil. Dawn inqerdu mill-merkanti tal-iskjavi Bandeirantes u minn rewwixti mill-popli indiġeni lokali. Stabbiliment mill-ġdid u suċċess Fil-postijiet il-ġodda, il-Ġiżwiti stabbilew 30 riduzzjoni, li kollettivament spiss kienu jissejħu bħala l-missjonijiet ta' Rio de la Plata. Sal-1641, minkejja l-merkanti tal-iskjavi u l-epidemiji, il-popolazzjoni Guaraní tal-missjonijiet ta' Rio de la Plata laħqet is-36,190 ruħ. Għal kważi seklu ieħor minn hemm 'il quddiem, il-popolazzjoni tal-missjonijiet żdiedet sa massimu ta' 141,242 ruħ fl-1732. Il-popolazzjonijiet tar-riduzzjonijiet individwali kienu jvarjaw bejn 2,000 u 7,000 ruħ. Il-ħtieġa immedjata tal-poplu Guaraní fis-snin 40 tas-seklu 17 kienet li jipproteġu lilhom infushom mill-merkanti tal-iskjavi. Il-Ġiżwiti bdew jarmawhom, u bdew jipproduċu l-porvli u l-armi tan-nar fil-missjonijiet. Kisbu wkoll il-permess mingħand il-Kuruna Spanjoli, kif ukoll xi armi tan-nar, biex jitħejjew milizji Indjani ta' difiża tar-riduzzjonijiet mill-attakki. Il-merkanti tal-iskjavi Bandeirante segwew ir-riduzzjonijiet fit-territorju Spanjol, iżda fl-1641 il-milizji Guaraní għelbu armata ta' 1,500 merkant tal-iskjavi Bandeirante jew iktar kif ukoll awżiljarji Tupi fil-Battalja ta' Mbororé. Il-milizji eventwalment kienu jammontaw għal saħansitra 4,000 persuna u l-kavallerija tagħhom kienet tassew effettiva; kienu jilbsu uniformijiet bi stil Ewropew u kienu jkunu armati bil-qwies u bil-vleġeġ kif ukoll bl-azzarini. Għadda seklu sat-Trattat ta' Madrid tal-1750, meta l-Ispanjoli ċedew it-territorji lill-Portugiżi, inkluż il-Misiones Orientales, jiġifieri r-riduzzjonijiet li issa jinsabu fil-Brażil, u b'hekk heddew li jesponu lill-Indjani mill-ġdid għas-sistema Portugiża iktar oppressiva. Il-Ġiżwiti kkonformaw u ppruvaw jirrilokaw il-popolazzjoni fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Urugwaj skont it-Trattat, iżda l-milizji Guaraní taħt Sepé Tiaraju rreżistew. Dik li saret magħrufa bħala l-Gwerra tar-Riduzzjonijiet jew il-Gwerra tal-Guaraní, intemmet meta forza ikbar ikkombinata ta' 3,000 suldat Spanjol u Portugiż għelbu r-rewwixta fl-1756, u l-Guaraní ġarrbu bosta mwiet kemm fil-battalja kif ukoll fil-massakri sussegwenti (1,500 ruħ b'kollox). Ir-riduzzjonijiet bdew jitqiesu bħala theddida mill-awtoritajiet lajċi u nqabdu fl-attakki dejjem jiżdiedu kontra l-Ġiżwiti fl-Ewropa għal raġunijiet mhux relatati. Is-suċċess ekonomiku tar-riduzzjonijiet, li kien konsiderevoli, għalkemm mhux kbir daqs kemm spiss jiġi deskritt, flimkien mal-indipendenza tal-Ġiżwiti, sar punt ta' tħassib. Tkeċċija Fl-1767, ir-Re Karlu III ta' Spanja (1759–1788) keċċa lill-Ġiżwiti mid-dominji Spanjoli fl-Amerki. It-tkeċċija kienet parti minn sforz fir-Riformi tal-Borboni biex jiġi asserit iktar kontroll fuq il-kolonji Amerikani. B'kollox, 78 Ġiżwita telqu mill-missjonijiet u ħallew warajhom 89,000 Guaraní fi 30 missjoni. Skont l-istoriku Sarreal, il-biċċa l-kbira tal-Guaraní inizjalment laqgħu t-tkeċċija tal-Ġiżwiti. L-awtoritajiet Spanjoli għamlu wegħdiet lill-mexxejja Guaraní u kisbu l-appoġġ tagħhom. Il-mexxejja Guaraní ta' missjoni minnhom irringrazzjaw lill-awtoritajiet li "lliberawhom mir-rabta li permezz tagħha kienu jgħixu bħala skjavi". Madankollu, fi żmien sentejn, is-sitwazzjoni finanzjarja tal-missjonijiet bdiet sejra għall-agħar u l-poplu Guaraní beda jitlaq mill-missjonijiet biex ifittex il-libertà u pagi ogħla. Permezz ta' digriet fl-1800 il-poplu Guaraní li kien għadu fil-missjonijiet inħeles mill-obbligu komunali tiegħu ta' għomor ta' xogħol. Sal-1840, l-eks missjonijiet kienu fi stat ta' fdalijiet. Filwaqt li xi Guaraní ġew impjegati 'l barra mill-missjonijiet, bosta familji ftaqru. Għadd dejjem ikbar ta' mestizos okkupaw l-artijiet li qabel kienu tal-missjonijiet. Fl-1848, il-President tal-Paragwaj Carlos Antonio López iddikjara li l-Indjani kollha kienu ċittadini tal-Paragwaj u qassam l-aħħar artijiet komunali tal-missjonijiet. Uħud mir-riduzzjonijiet baqgħu abitati bħala bliet. Córdoba, l-Arġentina, l-ikbar belt assoċjata mar-riduzzjonijiet, kienet atipika bħala insedjament Spanjol ta' qabel żmien il-Ġiżwiti u ffunzjonat bħala ċentru għall-preżenza tal-Ġiżwiti, b'ċentru tan-novizjat u kulleġġ li issa sar l-università lokali. Il-missjoni ta' Córdoba ttieħdet mill-Franġiskani fl-1767. Bosta mill-missjonijiet fi stat ta' fdalijiet ġew iddikjarati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, fosthom sitt Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos fil-Bolivja, u l-fdalijiet tal-Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue fil-Paragwaj. Żewġ lingwi kreole, il-Língua Geral u n-Nheengatu, ibbażati fuq il-Guaraní, it-Tupi u l-Portugiż, oriġinaw fir-riduzzjonijiet. Sit ta' Wirt Dinji Il-Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983 b'modifiki sinifikanti fil-konfini tas-sit fl-1984. Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem". Riduzzjonijiet oħra Is-suċċess tal-Ġiżwiti fil-missjonijiet ta' Rio de la Plata, ta' Chiquitos u ta' Llanos de Moxos ma kienx ripetut fil-missjonijiet fost il-Guaraní Bolivjani tal-Lvant (Chiriguanos) iktar ġellieda tal-għoljiet ta' qabel l-Andes. Missjoni tal-Ġiżwiti fost iċ-Chiriguanos fl-1767 wasslet għal 268 ikkonvertit biss. Bl-istess mod, il-Ġiżwiti ma tantx kellhom suċċess fost il-popli Guaycuru u d-diversi tribujiet nomadiċi f'Gran Chaco. Missjonijiet tal-Ġiżwiti skont il-pajjiżi Arġentina San Ignacio Mini fil-Provinċja ta' Misiones Nuestra Señora de Santa Ana fil-Provinċja ta' Misiones Nuestra Señora de Loreto fil-Provinċja ta' Misiones Santa María la Mayor fil-Provinċja ta' Misiones Il-Blokka tal-Ġiżwiti u l-Estancias ta' Córdoba f'Córdoba Bolivja San Javier Concepción San Ignacio de Velasco Santa Ana de Velasco San Miguel de Velasco San Rafael de Velasco San José de Chiquitos Santiago de Chiquitos San Juan Bautista Santo Corazón San Ignacio de Zamucos Brażil São Miguel das Missões São João Batista São Lourenço Martir São Nicolau São Francisco de Borgia São Luis Gonzaga Santo Ângelo Custódio Paragwaj La Santisima Trinidad de Paraná Jesús de Tavarangue San Cosme y Damian Encarnacion de Itapua Santa Maria de Fey San Ignacio Guazú Santiago Apóstol Santa Rosa de Lima Urugwaj Nuestra Señora de los Desamparados, mal-kosta tax-xmara Santa Lucia. Estancia del Rio de las Vacas, stabbilita fl-1741 u llum magħrufa bħala "Calera de las Huérfanas", fid-Dipartiment ta' Colonia qrib Carmelo. Gallerija Referenzi