Bougainvilleko Eskualde Autonomoa

Bougainvilleko Eskualde Autonomoa (ingelesez: Autonomous Region of Bougainville) Papua Ginea Berriko 22 probintzietako bat da, eskualde autonomo estatusa duena. Bougainville eta hurbileko beste uharte batzuk hartzen ditu. 9.384 kilometro koadroko eremua du, eta 2024an 367.093 biztanle zituen. Behin-behineko hiriburua Buka da. NBEren laguntzari esker independentziarako erreferendum bat egin zen 2019an, Papua Ginea Berritik askatzeko. Independentziaren aldeko aukerak irabazi zuen %98,31ko aldeko botoekin, 2027.urtean nazio independiente bat bihurtzeko. Historia Prehistoria Bougainville irla gizakiez habitatua izan dela estimatzen da gutxienez orain dela 30000 urteetatik. Eskualdeko papuar eta austronesiar hizkuntzen nahasketari buruzko ikerketa modernoek, historiaurreko lehen kolonoak zein ondorengo Lapita herriak, ekialderantz migratu zutela iradokitzen dute, Irlanda Berritik eta Britania Berritik Bougainvillera. Historia koloniala 1768.urtean izan zen Bougainville irla Louis de Bougainville ikertzaileak deskubritu zuenean, ondoren berak emango ziona Bougainville izena, bere izenean. Ondoren, 1885.urtean Ginea Berriko Alemaniako Konpainiak Ginea Berria, Britainia Berria, Irlanda Berria eta Salomon Uharteak gain, Bougainville uhartea anexionatu zuten. 1899.urtea Britaniar eta Alemaniarren arteko akordioz Salomon Uharteetaz banandu zen eta Alemaniar gobernuaren kontrolean jarraitu zen, Salomon Uharteak berriz, Britaniarrek gobernatuz. I.Gerra Mundialaren ondorioz, 1914.urtean Australiak uhartea okupatu zuen eta Nazioen Ligaren parte izan zen, eta Alemaniak gerra galdu ondoren, 1920.urtean Australiaren parte izatea erabaki zen. II.Gerra Mundialean zehar Japoniar Inperioak irla okupatu zuen 1942.urtean eta hainbat aerodromo eta aktibo estrategiko eraiki zituzten uhartea base militar gisa erabiltzeko. Baina 2 urte ondoren, 1944.urtean Estatu Batuak Japonia kanporatu zuten eta 1945.urtean Australiaren kontrolpean jarri zen berriro. Historia modernoa 1960ko hamarkadan kobrea eta urrea aurkitu ziren uhartean, eta ondorioz, Bougainvilleko biztanle eta meatzaritza enpresen arteko gatazka piztu zen. Honen ondorioz, 1969.urtean Pangunako meatze zabaldu zen Bougainville Copper Limited enpresak bideratuta. 1968an haustekundeak egin ziren Papua Ginea Berrian. Bougainvillek sezesioari buruzko erreferenduma eskatu zuen, baina Papua Ginea Berriko gobernuak ez zuen eskaera bete. 1975ean Papua Ginea Berria independizatu zen, eta ondorioz, Bougainville bere parte bihurtu zen. 1975ko abenduan Bougainvillek bere independentzia deklaratu zuen eta Nazio Batuen Erakundeari apelatu zuen baina arrakastarik gabe. Urte bat geroago, Papua Ginea Berriko gobernuarekin egindako negoziazioetan autonomia mugatua lortu zuen, Papua Ginea Berriko probintzia gisa. Bougainville krisia 1980. hamarkadan Pangunako meatzearen gainean tentsioak goratu ziren eta ondorioz, 1988.urtean Bougainvilleko Armada Iraultzailea (ingelesez Bougainville Revolutionary Army (BRA)) sortu zen eta meategiaren aurkako sabotaje ekintzek eta langileen segurtasunarekiko kezkek meategia ixtera eraman zuten. Meategia ixteko borroka autodeterminazioaren eta indigenen kontrolaren aldeko borroka bihurtu zen. Ondorioz, urte berean gerra zibil bat hasi zen Bougainvilleko Armada Iraultzailea eta Papua Ginea Berriko Defentsa Indarraren artean (ingelesez Papua New Guinea Defence Force (PNGDF)). Papua Ginea Berriaren armada Bougainvilletik atera zen eta blokeoa ezarri zuen 1990eko apirilean. 1990eko maiatzean Bougainvillek bere independentzia aldarrikatu zuen ofizialki bigarren aldiz, eta Bougainvilleko Behin-behineko Gobernua ezarri zen. 1991eko apirilean, Papua Ginea Berriko armadak Bougainville inbaditu zuen berriro. 1990.urtearen ondoren gatazkari irtenbide politikoa emateko ahaleginak hasi ziren. 1994ko azaroan Margini Charterra sinatuz. Gutunak Papua Ginea Berriaren uhartean zerbitzuak berrezartzera eta Bougainvillerako trantsizio gobernu bat sortzera konprometitu ziren. Azkenik, 2001ean Bougainvilleko bake akordioa sinatu zen. Independentzia Bougainvilleko bake akordioa sinatu zenetik bakea mantendu izan da, eta gobernatzeko autonomia eman zaio Bougainvilleri, Papua Ginea Berriko eskualde bezala. Bougainvilleko lehen gobernu autonomoa 2005.urtean inauguratu zen, Joseph Kabui presidentearen agintaldian. 2019an uharteak Bougainvilleko Independentzia Erreferenduma hartu zuen. Erreferendumean autonomia handiagoa edo independentzia osoa egon behar ote zen zalantzan jartzen zen, eta %98,31a independentziaren aldekoa izan zen. 2021ean, Papua Ginea Berriko eta Bougainville uharteko buruzagiek Bougainvillek 2027an Papua Ginea Berriarekiko independentzia osoa lortuko zuela adostu zen. Gobernua eta administrazioa Erakunde-esparrua Bougainville lurralde autonomo gisa gobernatzen da Papua Ginea Berrian, 2001eko Bougainvilleko Bake Akordioak, Papua Ginea Berriko Konstituzioak eta 2004ko Bougainvilleko Konstituzioak ezarritako esparru hibrido baten pean. Bougainvilleko Gobernu Autonomoak (ABG) bere egitura betearazle, legegile eta judizial propioekin funtzionatzen du, botere autonomo garrantzitsuak erabiliz, formalki nazioaren parte jarraitzen duen bitartean. Botere betearazlea Bougainvilleko presidentearen esku dago. Hau zuzenean hautatzen da boto bidez, eta lurralde autonomoko gobernuburu eta buruzagi politiko gisa jarduten du. Presidenteak Bougainvilleko Kontseilu betearazle bat izendatzen du, ministerio-kabinete bat bezala funtzionatzen duena, politikaren funtsezko arloak gainbegiratzeko eta gobernuaren erabakiak betearazteko. 2020an hautatutako Ismael Toroama presidentearen agintaldian, politika publikoek autodeterminazioa, gatazka ondoreko adiskidetza eta estatu bideragarri bat sortzeko prestakuntza izan dituzte ardatz. Botere legegilea Bougainvilleko Ordezkarien Etxea (ingelesez Bougainville House of Representatives) da. Parlamentu hau hautatutako kideez osatuta dago eta emakumeentzat eta borrokalari ohientzat bakarrik gordetako eserleku zehatzak daude, Bougainvilleko Gerra Zibilaren ondorengo akordio politiko integratzaile baten ondorioz. Erakunde hau legeak idazteaz, botere exekutiboa gainbegiratzeaz eta eskualdeko erronka sozial, ekonomiko eta administratiboei aurre egiteko politikak formulatzeaz arduratzen da. Independentzia prozesua eta maila politikoa Bougainvilleko politikaren ezaugarri bereizgarri bat erabateko subiranotasunerako trantsizioa zehazteko prozesua da. 2019ko abenduan, erreferendum historiko batean, herritarren gehiengoak (%98ak) Papua Ginea Berriarekiko independentziaren alde bozkatu zuen. Emaitza honekin, Bougainville eta Papua Ginea Berriko gobernuen arteko kontsulta bateratuen aldi bat hasi zen, trantsizio posible baten baldintzak negoziatzeko. Trantsizio horrek, azkenean, parlamentu nazionalaren berrespena behar du. Erreferendumaren emaitza argia izan arren, independentziarako bideak oztopo politiko garrantzitsuei egin behar izan die aurre. Berrespen prozedurei, prestaketa ekonomikoari eta epeei buruzko desadostasunek blokeo politikora eraman dute prozesua, buruzagi nazionalek Papua Ginea Berria hausteari uko egiten diotelako. Atzerapen horiei erantzuteko, Bougainvilleko gobernu autonomoak behin betiko jarrera sendoa hartu zuen 2026ko ekainean, eta hiru etapako bide bat proposatu zuen, autogobernua 2027ko irailera arte prestatzeko, eta ondoren, autogobernu osoko aldi bat, 2030ean estatu burujabe gisa aldarrikatzeko. Trantsizio politiko hau babesteko, Bougainvilleko agintariek garapen integraleko estrategiak ezarri dituzte, estatua eta autosufizientzia ekonomikoa eraikitzeko. Ahalegin horiek erakundeen gaitasuna indartzera, tokiko zerga-bilketa hobetzera eta baliabide naturalak arduraz kudeatzera bideratzen dira, oinarrizko zerbitzu publikoak finantziatzeko. Azpiegituretarako eta administrazio publikorako esparru sendo eta gardenak ezarriz, gobernu autonomoak oinarri ekonomiko bat eraiki nahi du, Bougainville independente bat mantentzeko gai izango dena, gobernu nazionalarekin elkarrizketa kooperatiboa mantentzen den bitartean. Banaketa administratiboa Barrutiak Eskualdearen banaketari dagokionez hiru barruti nagusitan sailkatzen da. Maila-lokaleko gobernuak (LLG) Eskualdeak bigarren mailako banaketa ere badu, ingelesez Local-level governments deitua. Geografia Bougainvilleko eskualdeak Salomon uhartediaren iparraldea hartzen du, talde honetako uharterik handiena dena. Papua Ginea Berria eta Salomon uharteen arteko muga hegoaldean dago, Shortland uharteetatik banatzen duen 9km-ko itsasartearen erdian. Bougainville uharte guzti hauetaz osatuta dago: Bougainville Buka Green uharteak, uharte nagusia Nissan dena. Carteret uharteak. Takuu. Nukumanu uharteak. Nuguria. Erreferentziak Kanpo estekak Bougainville gobernuaren webgune ofiziala.