ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ

ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ (ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ Urdu: میاں میر درگاہ) ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਗਾਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਟਿਕਾਣਾ ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਅੰਦਰੂਨ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਧਰਮਪੁਰਾ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਆਲਮ ਗੰਜ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਸਈਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਨੱਥਾ ਸ਼ਾਹ ਗਿਲਾਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਕਬਰਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1640 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਲਾ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ। ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਬਣਵਾਏ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਮਕਬਰਾ ਇੱਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਬਣਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸਲੇਟੀ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਅਤੇ ਛੱਜਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਮਕਬਰਾ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਚੌਰਸ ਚਬੂਤਰੇ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਹਰ ਕਿਨਾਰਾ 54 ਫੁੱਟ ਮਾਪ ਦਾ ਹੈ। ਮਕਬਰਾ ਲਾਲ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਣੇ ਵਿਹੜੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਫ਼ੈਦ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਵਿਹੜੇ ਤੋਂ ਕਬਰ ਤੱਕ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਹਰ ਪਾਸੇ 200 ਫੁੱਟ ਮਾਪ ਵਾਲ਼ੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਤੁਰਭੁਜ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਵਲ਼ੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਸੈੱਲ ਹਨ ਜੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਰਾਹਦਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਗੁਲਾਬੀ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਮਸਜਿਦ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਉੱਪਰ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਗੁੰਬਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਗੁਲਾਬੀ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਦਰਗਾਹ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਹੜਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: Mian Mir, the title page of devotees, the earth of whose door is as luminous as the Philosopher's stone, took his way to the eternal city when he was weary of this abode of sorrow. ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਰਗਾਹਾਂ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਨਸ਼ੀਨ, ਜਾਂ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਕਬਰਾ, ਹਾਜੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਲੇਹ ਦੀ, ਵੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਗਾਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੁੱਲਾ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਰਸ ਤਿਉਹਾਰ ਉਸਦੀ ਬਰਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਰਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਸਾਲ ਉਸਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇੜਲੀ ਲਾਹੌਰ ਛਾਉਣੀ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ਼ "ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਛਾਉਣੀ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਕਬਰਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। <re>Boivin, Michel (2015). Devotional Islam in Contemporary South Asia: Shrines, Journeys and Wanderers. Routledge. ISBN 9781317379997.</ref> ਇਸ ਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਇੱਕ ਔਕਾਫ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੱਜ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੈਲਰੀ ਹਵਾਲੇ