مڪلي

مڪلي قبرستان (Urdu: شہرِ خموشاں مکلی) دنيا جي سڀ کان وڏن تدفيني ماڳن مان هڪ آهي، جيڪو پاڪستان جي صوبي سنڌ ۾ ٺٽو شهر جي ڀرسان تقريباً 10 ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن ماڳ تي لڳ ڀڳ 500,000 کان 10 لک تائين قبرون موجود آهن، جيڪي تقريباً 400 سالن جي عرصي دوران تعمير ڪيون ويون. مڪلي قبرستان ۾ ڪيترائي وڏا تدفيني يادگار، حڪمران خاندانن جا مقبرا، مختلف صوفي بزرگن جون آرامگاهون ۽ نامور عالمن جا مدفن موجود آهن. هن ماڳ کي 1981ع ۾ يونيسڪو طرفان عالمي ورثي واري ماڳ جي حيثيت سان درج ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو چوڏهين کان ارڙهين صديءَ جي وچ واري عرصي دوران سنڌي تهذيب ۽ تمدن جو هڪ "غيرمعمولي شاهدي" طور سڃاتو وڃي ٿو. جاءِ وقوع مڪلي قبرستان مڪلي شهر ۾ واقع آهي، جيڪو ٺٽي شهر کان لڳ ڀڳ 6 ڪلوميٽر پري هڪ بلند ميداني پٽ (سطح مرتفع) تي آباد آهي. هيٺين سنڌ جو هي علائقو سترهين صديءَ تائين گاديءَ جو مرڪز رهيو هو. هي ماڳ ڪراچي کان تقريباً 98 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ڏکڻ-اوڀر سنڌ ۾ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جي مٿئين حصي جي ويجهو موجود آهي. قبرستان جي ڏاکڻي ڇيڙي کان وچئين دور جي قلعي ڪلان ڪوٽ (ڪلان ڪوٽ قلعو) جي کنڊرن تائين فاصلو تقريباً 5 ميل اتر طرف آهي. نالي جو پسمنظر چيو وڃي ٿو ته هن ماڳ ۽ ڀرپاسي جي ٽڪرين جو نالو هڪ مشهور روايت مان نڪتل آهي. ان روايت موجب هڪ حج جو مسافر هتان لنگهندي روحاني وجد ۽ سرشاريءَ جي حالت ۾ اچي ويو ۽ اعلان ڪيائين ته هي ماڳ سندس لاءِ مڪو جي برابر آهي. ان کان پوءِ صوفي بزرگ شيخ حماد جمالي، ان حاجيءَ جي ڳالهه ٻڌي، هن ماڳ جو نالو "مڪلي" يا "ننڍو مڪو" رکيو. تنهن هوندي به، تاريخي شاهديون هن روايت جي تصديق نٿيون ڪن. مورخ علي احمد بروهي جي راءِ موجب "مڪلي" نالو قديم مهاڪالي (ماءُ ڪالي) جي مندر مان نڪتل آهي. هو ٻين مشهور نظرين کي غير تسلي بخش ۽ غير يقيني قرار ڏئي ٿو. بروهي موجب ڄام نظام الدين ثاني جي مقبري ۾ استعمال ٿيل ڪجهه پٿر اهڙي نوعيت جا آهن، جيڪي ڪنهن قديم مندر جي اڏاوتي پٿرن سان مشابهت رکن ٿا. تاريخ صوفي بزرگ، شاعر ۽ عالم شيخ جمالي مڪلي ۾ هڪ خانقاهه قائم ڪئي، جيڪا صوفين جي گڏجاڻين ۽ روحاني مرڪز طور استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ کيس پڻ اتي ئي دفن ڪيو ويو. چوڏهين صديءَ جي سما خاندان جي حڪمران ڄام تماچي ان بزرگ سان وڏي عقيدت رکندو هو ۽ هن خواهش ظاهر ڪئي ته سندس تدفين پڻ بزرگ جي ويجهو ڪئي وڃي. اهڙيءَ ريت مڪلي کي تدفيني ماڳ طور استعمال ڪرڻ جي روايت جي شروعات ٿي. هي ماڳ سما خاندان جي دورِ حڪومت ۾ هڪ اهم قبرستاني مرڪز طور مشهور ٿيو، جڏهن سما حڪمرانن پنهنجي گاديءَ جو هنڌ ٺٽو جي ويجهو قائم ڪيو هو. هن ماڳ تي موجود تعميري لحاظ کان سڀ کان اهم ۽ نمايان مقبرا مغل سلطنت جي دور سان تعلق رکن ٿا، ۽ انهن جي تعمير تقريباً 1570ع کان 1640ع عيسوي جي وچ واري عرصي ۾ ٿي. ترتيب ۽ ڍانچو مڪلي قبرستان 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ هتي گهٽ ۾ گهٽ 500,000 قبرون موجود آهن. هي قبرستان مڪلي ٽڪرين جي ڏاکڻي ڇيڙي تي واقع پير پاٺو کان شروع ٿي اتر طرف تقريباً هيرن نما (Diamond-shaped) شڪل ۾ پکڙيل آهي. ان جي اوڀرئين حد مڪلي ٽڪرين جي جبلائي سلسلي سان ٺهي ٿي. سڀ کان وڏيون ۽ شاندار يادگار اڏاوتون عام طور ماڳ جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهن، جڏهن⁠تہ سما دور جا مقبرا قبرستان جي اترئين حصي ۾ موجود آهن. فن تعمير جي ارتقا سڀ کان وڏين يادگار قبرن جي تدفيني اڏاوت ۾ اسلامي، هندو، فارسي، مغل ۽ گجراتي اثرن جو سنگم ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جيڪو هيٺين سنڌ جي اُن طرزِ تعمير ۾ نمايان ٿيو، جيڪا بعد ۾ چوکنڊي طرز جي نالي سان مشهور ٿي. هن طرز جو نالو چوکنڊي مقبرن تان پيو، جيڪي ڪراچي جي ڀرسان واقع آهن. چوکنڊي طرز ۾ وارياسي پٿر جون اهڙيون سلون شامل ٿي ويون، جن کي سنگتراشن وڏي نفاست سان تراشي پيچيده ۽ شاندار نقش و نگار سان سينگاريو. شروعاتي قبرن ۾ عام طور ٽي کان ڇهه پٿر جون سلون هڪ ٻئي مٿان رکي ننڍڙي هرمي شڪل ٺاهي ويندي هئي. تدفيني فنِ تعمير جي ارتقا سان بعد ۾ ننڍا چبوترا پڻ شامل ٿيڻ لڳا. پندرهين صديءَ تائين قبرن ۾ سينگاريل گلن جهڙا نقش (Rosettes) ۽ دائري نما نمونا شامل ٿيڻ لڳا. ان کان پوءِ وڌيڪ پيچيده نمونا ۽ عربي خطاطي ظاهر ٿي، جنهن ۾ دفن ٿيل شخص بابت سوانحي معلومات پڻ درج ڪئي ويندي هئي. بعد وارن دورن جي وڏين يادگارن ۾ راهداريون ۽ ڪائناتي تصور (Cosmology) کان متاثر ٿيل نقشا پڻ شامل هئا. سورهين صديءَ جي هرمي نما اڏاوتن ۾ گلن جي نمونن سان سينگاريل مينار استعمال ٿيڻ لڳا، جيڪو ترخان خاندان جي دور جي مقبرن جي هڪ منفرد خصوصيت هئي. قبرستان جي ليلو شيخ واري حصي ۾ سترهين صديءَ جون اڏاوتون اهڙن وڏن مقبرن تي مشتمل آهن، جيڪي پري کان جين مندرن سان مشابهت رکن ٿا، ۽ انهن تي ويجهي گجرات واري علائقي جو نمايان اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ڪيترن ئي وڏن مقبرن تي جانورن، جنگجوئن ۽ هٿيارن جون تراشيل تصويرون پڻ موجود آهن، جيڪا مسلم تدفيني يادگارن ۾ نسبتاً غير معمولي روايت آهي. ماڳ تي موجود ڪجهه ديرين دور جي قبرون مڪمل طور سرن مان ٺهيل آهن، جن ۾ رڳو هڪ وارياسي پٿر جي سل استعمال ڪئي وئي آهي. چوکنڊي طرز جي سڀ کان نمائندي اڏاوتن ۾ زرد رنگ وارياسي پٿر جا گنبذن وارا ڇپر شامل آهن، جن تي سفيد پلستر ٿيل هوندو هو ۽ ڪاٺ جا دروازا لڳل هوندا هئا. هي طرز وچ ايشيا ۽ فارس جي اثرن جي عڪاسي ڪري ٿو. گنبذ جي جسامت دفن ٿيل شخص جي اهميت کي ظاهر ڪندي هئي، جڏهن⁠تہ گنبذ جي هيٺئين حصي کي تراشيل گلڪاري سان سينگاريو ويندو هو. ڪجهه ڇپرن جي اندرين سطح تي ڪمل گل پڻ تراشيل آهن، جيڪو هڪ اهڙو نشان آهي جيڪو عام طور هندو ڌرم سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. ڪجهه مقبرن تي سنڌ جي روايتي نيري ٽائيلن جي سينگار جو وسيع استعمال پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. تدفيني ڇپرن ۽ ايوانن جي استعمال بعد ۾ هيٺين سنڌ کان ٻاهر به پکڙجڻ شروع ڪيو ۽ پاڙيسري گجرات جي تدفيني فنِ تعمير تي پڻ اثرانداز ٿيو. شاهي مقبرا شاندار شاهي مقبرا ٻن وڏن مجموعن ۾ ورهايل آهن: سما مجموعو ۽ ترخان، ارغون ۽ مغل مجموعو. پهرئين مجموعي ۾ سما خاندان جي دور جا مقبرا شامل آهن، جڏهن⁠تہ ترخان، ارغون ۽ مغل دور جا مقبرا هڪ الڳ گڏيل مجموعي جي صورت ۾ موجود آهن. سما مجموعو سما خاندان جي دور جا مقبرا قبرستان جي اترئين ڇيڙي ۾ تقريباً 5 ايڪڙن تي پکڙيل علائقي ۾ واقع آهن. سما راجپوت شهزادن جو خاندان هو، جنهن 1335ع ۾ ٺٽي تي قبضو ڪري حڪومت قائم ڪئي. سما دور جي مقبرن تي گجرات جي فنِ تعمير جو گهرو اثر موجود آهي ۽ انهن ۾ اسلامي ۽ هندو آرائشي عنصر گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿا. بادشاهه ڄام نظام الدين ثاني جو مقبرو، جيڪو 1510ع ۾ مڪمل ٿيو، هڪ شاندار چوڪنڊي عمارت آهي، جنهن جي هر پاسي جي ڊيگهه 11.4 ميٽر آهي. اهو وارياسي پٿر مان تعمير ڪيو ويو ۽ گلڪاري ۽ هندسي تمغن سان سينگاريو ويو. مقبري جي چوڪنڊي شڪل شايد ڪعبو، مڪو مان متاثر هجي. ان جو گنبذ ڪڏهن به تعمير نه ٿي سگهيو، جنهن سبب اندريون حصو موسمي اثرن لاءِ کليل رهجي ويو. هن يادگار ۾ گجراتي طرز جو هڪ وڏو ۽ نهايت نفاست سان تراشيل جهروڪو (بالڪوني) موجود آهي، جنهن جي مٿان هڪ ننڍڙي چوٽي به ٺهيل آهي، جنهن سبب مقبرو ڪنهن مندر جهڙو ڏيک ڏئي ٿو. مقبري جي ٻاهرئين حصي تي آرائشي نقش و نگار جون 14 پٽيون موجود آهن، جن ۾ قرآني آيتون ۽ هندو علامتون شامل آهن. بهرحال اسلامي روايت مطابق سڀ سينگار هندسي نمونن تي ٻڌل آهي، سواءِ هڪ پٽيءَ جي جنهن تي مقامي ٻٽن (پاڻيءَ جي پکين) جون تصويرون تراشيل آهن. ڄام نظام الدين جي پاليل پٽ دريا خان جو مقبرو راجستان جي قلعن سان مشابهت رکي ٿو ۽ سندس وفات کان پوءِ 1521ع ۾ تعمير ڪيو ويو. دريا خان غلام جي حيثيت سان پيدا ٿيو هو، پر هڪ جنگ ۾ ارغون فوج کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ هڪ نامور سپهه سالار بڻجي ويو. کيس "سنڌ جو هيرو" جو لقب ڏنو ويو ۽ آخرڪار مدرالمهام يعني وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. ارغون، ترخان ۽ مغل مجموعو عيسيٰ خان ترخان اول، جنهن 1554ع کان 1565ع تائين حڪومت ڪئي، جو مقبرو سما دور جي تدفيني فنِ تعمير کان هڪ نمايان تبديلي ظاهر ڪري ٿو. هن مقبري ۾ يادگاري قبر (Cenotaph) واري نئين طرز کي اختيار ڪيو ويو آهي ۽ ان جي بناوت مستطيل شڪل ۾ آهي، جڏهن⁠تہ اندريون ڀتيون مڪمل طور قرآني آيتن سان ڍڪيل آهن. مقبري ۾ سندس پنجن شاهي گهروارين جي قبرن لاءِ پڻ هڪ مخصوص حصو موجود آهي. عيسيٰ خان حسين ثاني ترخان (وفات 1651ع) جي مقبري ۾ ٻه ماڙ پٿريلي عمارت، گنبذ نما ڇتيون ۽ بالڪونيون شامل آهن. روايت مطابق هي مقبرو عيسيٰ خان پنهنجي حياتيءَ ۾ ئي تعمير ڪرايو هو. مقبرو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، ڏند ڪٿا موجب، هن ڪاريگرن جا هٿ ڪٽرائي ڇڏيا ته جيئن هو سندس مقبري جهڙي ٻي عمارت تعمير نه ڪري سگهن. ڄام بيگ ترخان (وفات 1600ع) جو مقبرو اٺ ڪنڊين سرن واري عمارت آهي، جنهن جو گنبذ نيرن ۽ فيروزي رنگ جي چمڪدار ٽائيلن سان ڍڪيل آهي. ڇپري يا ڇتري نما مقبرا (ڇتري مقبرو) ۽ احاطي وارا مقبرا پڻ هند-اسلامي فنِ تعمير جون نمايان خصوصيتون آهن. مغل دور جي نمائندگي قبرستان جي ڏاکڻي حصي ۾ موجود ڪيترن ئي مقبرن ذريعي ٿئي ٿي. انهن ۾ مرزا جاني بيگ ۽ مرزا غازي بيگ جا مقبرا، نواب شرفا خان جو مقبرو، مرزا محمد باقي ترخان جو احاطو، مرزا جان بابا جو مقبرو ۽ عيسيٰ خان ترخان صغير جو شاندار بحال ڪيل مقبرو شامل آهن. تحفظ ۽ سار سنڀال مڪلي قبرستان کي 1981ع ۾ يونيسڪو طرفان عالمي ورثي واري ماڳ (ورلڊ ھيريٽيج سائيٽ) قرار ڏنو ويو. ماڳ جي تعميري سالميت کي مٽيءَ جي تهن جي جمع ٿيڻ، غيرقانوني قبضي، ناقص انتظام، تخريب ڪاري ۽ ٺوس فضلي جي ڍيرن سبب نقصان پهتو آهي. 2010ع جي پاڪستاني ٻوڏن ماڳ جي تباهي ۽ زوال کي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو. تصويري نمائش پڻ ڏسو پاڪستان ۾ يونيسڪو عالمي ورثي وارن ماڳن جي فهرست مقبرن جي فهرست پاڪستان جي قلعن جي فهرست پاڪستان جي عجائب گهرن جي فهرست حوالا ٻاهريان ڳنڍڻا مشرقي فنِ تعمير – مڪلي قبرستان مڪلي ٽڪريءَ جي تصويري نمائش سنڌي ٽائيلن جي تصويري نمائش اياز آصف جو مڪلي ٽڪرين ۽ شاهجهاني مسجد بابت تصويري مجموعو آرڪ نيٽ ڊجيٽل لائبريري (تصويرون) مڪلي ٽڪريءَ تي ٻه يادگار http://www.fotopedia.com/items/4vlcmdk21v1b9-sL5b9ds78r0 آرڪائيو ڪيا ويا 2020-10-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. http://www.fotopedia.com/items/4vlcmdk21v1b9-Rby790BKO18 آرڪائيو ڪيا ويا 2020-10-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. http://www.fotopedia.com/items/4vlcmdk21v1b9-sL5b9ds78r0 آرڪائيو ڪيا ويا 2020-10-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. سانچو:World Heritage Sites in Sindh سانچو:Cultural heritage sites in Sindh