سنڌو درياھ

سنڌو درياھ (Indus River) ايشيا جو هڪ سرحد پار وهندڙ ۽ ڏکڻ توڻي وچ ايشيا جو هڪ اهم درياه آهي. هي 3,180 ڪلوميٽر (1,980 mi) ڊگهو درياه چين جي تبيت واري علائقي مان نڪري ٿو، جتي کيس سنگي زانگبو چيو ويندو آهي. اتان کان هي اتر-اولهه طرف متنازع ڪشمير واري علائقي مان وهي ٿو؛ پهريان هندستاني انتظام هيٺ لداخ ۽ پوءِ پاڪستاني انتظام هيٺ گلگت بلتستان مان گذري ٿو. نانگا پربت وٽان هي تيزيءَ سان موڙ کائي ڏکڻ-اولهه طرف سڄي پاڪستان ۾ وهي ٿو ۽ آخرڪار شاخن ۾ ورهائجي عربي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو، جتي ان جو مکيه وهڪرو بندرگاهه واري شهر ڪراچي جي ويجهو واقع آهي. سنڌو درياھ جو ڪُل نيڪالي وارو علائقو (drainage area) اٽڪل 1,120,000 چورس ڪلوميٽر (430,000 mi2) آهي. ان جو ساليانو وهڪرو تقريباً 175 km3/a (5,500 m3/s) آهي، جيڪو کيس سراسري سالياني وهڪري جي لحاظ کان دنيا جي 50 وڏن درياهن ۾ شامل ڪري ٿو. لداخ ۾ ان جي کاٻي ڪناري واري معاون ندي زانسڪار آهي، جڏهن ته ميداني علائقن ۾ ان جي مکيه معاون ندي پنجند آهي، جيڪا پنجاب جي پنجن درياهن (چناب، جهلم، راوي، بياس ۽ ستلج) جي ميلاپ سان بڻجي ٿي. ساڄي ڪناري جي اهم ندين ۾ شيوڪ، گلگت، ڪابل، ڪرم ۽ گومل شامل آهن. هماليه، قراقرم ۽ هندوڪش جي پهاڙي سلسلن جي گليشيئرن ۽ چشمن مان پاڻي حاصل ڪندڙ هي درياه ٻيلن، ميداني علائقن ۽ ريگستاني حصن جي ماحولياتي نظام کي زندگي بخشي ٿو. تاريخي طور تي، سنڌو درياه ڪيترن ئي تهذيبن لاءِ اهم رهيو آهي. ٽي هزار سال قبل مسيح ۾ هتي سنڌو تهذيب جو عروج ٿيو، جيڪا برونز ايج (Bronze Age) جي هڪ وڏي شهري تهذيب هئي. قديم تاريخي ڪتابن جهڙوڪ رگ ويد* ۾ هن علائقي کي سپت سنڌو (ست درياه) چيو ويو آهي. سنڌو درياه قديم زماني کان ئي مغربي دنيا جي علم ۾ هو؛ 515 قبل مسيح ڌاري فارس جي بادشاهه دارا (Darius the Great) پنهنجي يوناني ماهر اسڪائيلڪس (Scylax) کي هن درياه جي کوجنا لاءِ موڪليو هو. نالا، سڃاڻپ ۽ تاريخي تصور اهو علائقو جنهن کي يوناني سنڌوءَ مان ”پراچين“، هندو ”سنڌو ديس“، عرب جاگرافيدان مهراڻ ۽ سنڌ جا رهواسي پڻ ”سنڌوديس“ جي نالي سان سڏيندا آيا آهن. قديم دور ۾ سنڌ جون حدون ”اتر ڏي بهاولپور جو علائقو، ڏکڻ ڏانهن عربي سمنڊ، اڀرندي طرف وارياسو رڻ پٽ ۽ الهندي ڏي جبلن جي هڪ قطار هيون.“ وهڪرو، رخ ۽ جاگرافيائي رستو هڪ ڊگهي عرصي تائين سنڌو درياهه بابت تحقيق مانسروور ڍنڍ تائين محدود سمجهي ويندي رهي. پر 1811ع ۾ وليم مُورڪرافٽ هن علائقي جو دورو ڪري اها ڄاڻ ڏني ته سنڌو درياهه جو اصل آغاز واريو ھنڌ مانسروور ڍنڍ نه، پر اهي نديون آهن جيڪي ڏکڻ طرف کان اچي هن ڍنڍ ۾ شامل ٿين ٿيون. انهيءَ نظريي جي بنياد تي وڌيڪ تحقيق ڪندي، سوَين هيڊِن 1907ع ۾ مانسروور ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر مٿي سنگي ڪباب يا سينگي ڪباب جي علائقي تائين پهتو. هتي وهندڙ گارتنگ يا گارتانگ ندي مانسروور ڍنڍ کي پاڻي فراهم ڪري ٿي. ان ڪري گارتنگ ندي کي سنڌو درياهه جو اصل سرچشمو قرار ڏنو وڃي ٿو. سنگي ڪباب جو مطلب آهي ”شينھن جو منهن“. انهيءَ مناسبت سان سنڌو درياهه کي ”شير درياهه“ پڻ چيو ويندو آهي۔ گارتنگ ندي اتر اولهه طرف کان اچي مانسروور ڍنڍ۾ ڇوڙ ڪري ٿي، جتان سنڌو درياهه لداخ جي طرف پنهنجو سفر شروع ڪري ٿو. درياهه جي اتر ۾ قراقرم ۽ ڏکڻ ۾ هماليه جبلن جون قطارون جبلن جا سلسلا واقع آهن. نيبرا وادي وٽ سياچن گليشيئر جي پاڻيءَ مان ٺهندڙ نيبرا ندي سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. هتي تائين درياهه جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 450 ڪلوميٽر ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌو درياهه پاڪستاني علائقي بلتستان ۾ داخل ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سڀ کان پهرين شيوڪ ندي سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. ان کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر اڳتي، اسڪردو شهر ڀرسان شيگر ندي سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان کان پوءِ هندوڪش جبلن جي ڇانوَ هيٺ گلگت ندي ۽ پوءِ نانگا پربت کان ايندڙ استور ندي سنڌوءَ ۾ شامل ٿين ٿيون. جڏهن سنڌو درياهه اوچن جبلن مان لهي ميداني علائقن ۾ داخل ٿئي ٿو ته تربيلا جي مقام تي هڪ وڏو بند (ڊيم) ٺاهي ان کي ذخيري ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جنهن کي تربيلا ڊيم سڏيو وڃي ٿو. ٿورو اڳتي، آٽڪ وٽ جرنيلي سڙڪ جي قريب ڪابل درياءَ سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿو. سنڌو درياهه پوٺوهاري پهاڙي علائقي مان گذرندي ڪالاباغ تائين پهچي ٿو، جتي ان جو پهاڙي سفر ختم ٿي ميداني سفر شروع ٿئي ٿو. ڪالاباغ وٽ ئي سوان ندي سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. ان کان اڳتي اولهه طرف کان ايندڙ ڪرم ندي ۽ پوءِ سليمان جبلن مان ايندڙ گومل ندي]] سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مظفرڳڙھ کان اڳتي پنجند جي مقام تي پنجاب جا پنجئي وڏا درياھ ــ جهلم، چناب، راوي، ستلج ۽ بياس ــ گڏ ٿي سنڌو درياهه ۾ شامل ٿين ٿا. گڊو کان پوءِ سنڌو درياهه ڏکڻ طرف وهي ٿو، [[سکر[] شهر جي وچ مان گذري، لاڙڪاڻو ۽ موئن جو دڙو جي اوڀر کان ٿيندو، سيوهڻ جي پهاڙين تائين پهچي ٿو. پوءِ حيدرآباد ڀرسان لنگهي، ٺٽو جي اوڀر کان ٿيندو ڪيٽي بندر وٽ ڪيترين ئي ننڍين شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو سنڌوندي کي ”مٺو سمنڊ“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. سنڌوءَ جو عام وهڪرو اتر کان ڏکڻ طرف آهي. سنڌوندي ”بکر (سکر) ۽ روهڙيءَ جي شهرن وچان پهاڙن کي چيريندي آهستي آهستي ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿي.“ سکر بيراج ٻڌجڻ کان پوءِ سنڌوءَ مان ڪيترائي واهه ڪڍيا ويا جيڪي سنڌ جي مختلف حصن کي سرسبز ۽ آباد ڪن ٿا. سيوهڻ وٽ جبلن جي روڪ سنڌوءَ کي سڌو اڳتي وڌڻ کان روڪي ٿي جنهن ڪري ان جو رخ حيدرآباد تائين ڏکڻ ـ اوڀر طرف ڦيرائي ٿي. سنڌوندي جو آخري ڇوڙ سمنڊ ۾ ٿئي ٿو جتي دنيا جي هڪ خوبصورت ڊيلٽا جڙي ٿي. قديم وھڪرا سنڌ جي محقق محمد حسن پنھور پنهنجي 1964ع ۾ ڇپيل ڪتاب گرائونڊ واٽر ان حيدرآباد اينڊ خيرپور ۾ انگريز ماهر ھينري ڪزنس جي ڪتاب اينٽيڪئٽيز آف سنڌ جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون نوابشاهه ضلعي اندر گهڻيون ٿيون. سندس مطابق سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي سنڌو درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائيندو 18 ميل اولهه طرف هليو ويو. اڳ سنڌو لُهاڻي ڍوري مان وهندو هو، جيڪو نوشهري فيروز تعلقي ۾ هو. پنھور لکي ٿو ته جڏهن ستين عيسوي صديءَ ۾، 641ع ۾، يعني محمد بن قاسم جي حملي کان ستر ورهيه اڳ، چيني سياح يوان چوانگ سنڌ ۾ آيو، تڏهن هتي چچ جي بادشاهت هئي. ان وقت سنڌو ندي ڪنڊياري تعلقي جي اترئين پاسي 17 ميل پري وهندي هئي، جتان ديهات نالي هنڌ وٽان چچ ندي ٽپي بغاوت کي چيڀاٽڻ آيو هو. هو وڌيڪ لکي ٿو ته اٺين عيسوي صديءَ ۾ به سنڌو ندي لُهاڻي ڍوري مان وهندي هئي، جيڪو نوشهري فيروز کان ٻه ٽي ميل اوڀر ۾ لنگهندو هو، ۽ ذري گهٽ نائين صديءَ ۾ به سنڌوءَ جو وهڪرو لُهاڻي ڍوري وٽان هو. انگريز ليکڪ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ پڻ پنهنجي ڪتاب ھسٽري آف سنڌ: اَ جنرل انٽروڊڪشن، جلد پهريون، سنڌي ادبي بورڊ، 1964ع، ۾ لکي ٿو ته چچ بادشاهه ديهات ڳوٺ وٽان مهراڻ درياهه ٽپيو هو، جيڪو ڪنڊياري تعلقي جي سرحد تي هو، جتي موجوده سنڌو درياهه جو پراڻو وهڪرو لُهاڻي ڍوري مان لنگهندو هو. موسمي چاڙهه، گهٽتائي ۽ هائيڊرولاجي سنڌو درياءَ جي اترئين علائقن ۾ جڏهن برسات پوي ٿي يا جڏهن هماليا جي برف تيز گرمي سبب پگهرجي ٿي تڏهن مارچ ڌاري ان ۾ چاڙهه شروع ٿئي ٿو جيڪو آگسٽ ۾ پنهنجي جوانيءَ کي پهچي ٿو ۽ نيٺ آڪٽوبر ڌاري لهڻ شروع ٿئي ٿو. قديم بندرگاهه ۽ ڊيلٽا جي فطري اهميت سنڌوءَ جا قديم بندرگاهه الور، بلري، منصوره، منجابري، نيرون ۽ رابيل وغيره هئا. سنڌوءَ جي ڊيلٽا مڇين جي نرسري سڏجي ٿي جتي تمر جا ٻيلا آهن جيڪي مڇين جي واڌويجهه لاءِ خوراڪ جو ڪم ڏين ٿا اهڙي طرح اهي ٻيلا سامونڊي کاڌ کان بچاءُ جو پڻ اهم ذريعو آهن. تاريخ سنڌو تهذيب جا اهم شهر، جهڙوڪ هڙپا ۽ موهن جو دڙو، تقريباً 3300 ق.م جا آهن، جيڪي قديم دنيا جي وڏين انساني آبادين جي نمائندگي ڪن ٿا. سنڌو تهذيب اتر-اوڀر افغانستان کان وٺي پاڪستان ۽ اتر-اولهه هندستان تائين پکڙيل هئي، جنهن جي اوڀر واري حد درياهه جهلم کان وٺي مٿئين ستلج تي واقع روپڙ تائين هئي. ساحلي آباديون پاڪستان-ايران سرحد تي ستڪاگين دڙو کان وٺي جديد گجرات، هندستان جي علائقي ڪڇ تائين پکڙيل هيون. اتر افغانستان ۾ آمو درياه تي شارٽوگئي نالي هڪ سنڌو ماڳ موجود آهي، جڏهن ته سنڌو ماڳ عالمگير پور، جيڪو هندن درياه تي واقع آهي، دهليءَ کان صرف 28 ڪلوميٽر (17 mi) پري آهي. هن وقت تائين 1,052 کان وڌيڪ شهر ۽ آباديون دريافت ٿيون آهن، جيڪي گهڻو ڪري گھاگر-هاڪڙو درياه ۽ ان جي معاون ندين جي علائقي ۾ آهن. انهن آبادين ۾ هڙپو ۽ موهن جو دڙو، گڏوگڏ لوٿل، دھولاويرا، گنيري والا، ۽ راخي ڳڙهي اهم شهري مرڪز هئا. سنڌو درياه ۽ ان جي معاون ندين تي صرف 40 سنڌو ماڳ دريافت ٿيا آهن. پر، اها ڳالهه قابلِ ذڪر آهي ته دريافت ٿيل سنڌو لکت وارين مهرن ۽ لکيل شين جي اڪثريت سنڌو درياه جي ڪنارن تي موجود ماڳن تان ملي آهي. ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته ابتدائي هند-آريائي ماڻهن جي گندھارا قبر تهذيب جون آباديون 1700 ق.م کان 600 ق.م تائين گندھارا ۾ تڏهن وڌيون ويجهيون، جڏهن موهن جو دڙو ۽ هڙپو اڳي ئي متروڪ ٿي چڪا هئا. رگ ويد ۾ ڪيترن ئي درياهن جو ذڪر آهي، جنهن ۾ هڪ جو نالو "سنڌو" آهي. رگ ويد واري "سنڌو" کي موجوده سنڌو درياه سمجهيو وڃي ٿو. ان جو ذڪر متن ۾ 176 ڀيرا آيو آهي، جنهن مان 94 ڀيرا جمع جي صورت ۾ آهي، ۽ اڪثر ڪري عام "درياهه" جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. رگ ويد ۾، خاص طور تي بعد وارن مذهبي گيتن ۾، لفظ جي معنيٰ کي محدود ڪري خاص طور تي سنڌو درياه لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي؛ مثال طور، ندِي اِستُوتي سُوڪتا جي گيت ۾ ذڪر ڪيل درياهن جي فهرست ۾. رگ ويد جي گيتن ۾ برهمپترا کان سواءِ ٻين تمام درياهن لاءِ مونث جنس استعمال ڪئي وئي آهي. لفظ "انڊيا" سنڌو درياه (Indus River) مان نڪتل آهي. قديم زماني ۾، "انڊيا" مان مراد شروعاتي طور تي سنڌو درياه جي اوڀر واري ڪناري سان لڳندڙ علائقا هئا، جتي هاڻي پنجاب ۽ سنڌ واقع آهن، پر 300 ق.م تائين، يوناني لکندڙن بشمول هيروڊوٽس ۽ ميگاستينيز هي اصطلاح پوري ننڍي کنڊ لاءِ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو اوڀر طرف گهڻو پري تائين پکڙيل آهي. سنڌو درياه جو هيٺيون وهڪرو ايراني پليٽو ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي وچ ۾ هڪ قدرتي حد بنائي ٿو؛ هن خطي ۾ پاڪستاني صوبا بلوچستان، خيبر پختونخوا، پنجاب ۽ سنڌ، گڏوگڏ افغانستان ۽ هندستان جا ڪجهه حصا شامل آهن. سنڌو ماٿري کي فتح ڪندڙ پهرين اولهه يوريشيائي سلطنت پارسي سلطنت هئي، جيڪا دارا اعظم جي دور ۾ هئي. سندس دور ۾ يوناني سياح سڪيلڪس کي سنڌو درياه جي وهڪري کي ڳولڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ سڪندر اعظم جي حملي آور فوجن هن درياه کي پار ڪيو. جڏهن سندس مقدوني فوجن درياه جي اولهندي ڪناري کي فتح ڪري ان کي يوناني دنيا سان ملايو، تڏهن هنن درياه جي ڏاکڻي رستي تان واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان سڪندر جي ايشيائي مهم جو خاتمو ٿيو. سڪندر جي ايڊمرل نيارڪس سنڌو ڊيلٽا کان فارس جي نار تائين دريافت لاءِ سفر ڪيو، جيستائين هو درياهه دجله تائين پهتو. سنڌو ماٿري بعد ۾ موريا سلطنت، ڪشن سلطنت، هند-يوناني بادشاهت، انڊو-سڪيٿين ۽ هفتالين (Huna) جي قبضي ۾ رهي. صدين تائين محمد بن قاسم، محمود غزنوي، محمد غوري، تيمور ۽ بابر جي مسلمان فوجن سنڌ ۽ پنجاب تي حملي لاءِ هن درياه کي پار ڪيو، جيڪو ننڍي کنڊ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ هڪ اهم رستو هو. ڊيگهه، ماخذ ۽ وهڪرو (تفصيلي رستو) سنڌو ندي (Indus River) دنيا جي وڏين ۽ تاريخي ندين مان هڪ آهي، جنهن جي ڪُل ڊيگهه لڳ ڀڳ 1800 ميل بيان ڪئي وڃي ٿي. هن نديءَ جو ماخذ هماليه جبلستان ۾ واقع سنگي ڪباب جي برفاني ڌارا آهي، جيڪو ٿٻيٽ (تبت) جي علائقي ۾ منسرور ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 30 ميل پري واقع آهي. سنگي ڪباب مان نڪرندڙ هي برفاني وهڪرو آهستي آهستي هڪ عظيم درياهي نظام جي صورت اختيار ڪري ٿو. سنڌو ندي پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ والاريل ڪشمير مان گذري ٿي، جتان اها آزاد ڪشمير ۾ داخل ٿئي ٿي، پوءِ خيبر پختون خواهه ۽ پنجاب جي علائقن مان وهي ٿي. پنجاب ۾ هي ندي اهم ڀرتي ڪندڙ ندين—جهڙوڪ جهلم، چناب، راوي ۽ ستلج—جو پاڻي پاڻ ۾ سمائي ٿي، جنهن کان پوءِ پنهنجي مڪمل قوت سان ڏکڻ طرف وڌي ٿي. سنڌو ندي سنڌ صوبي ۾ ڪشمور وٽان داخل ٿئي ٿي ۽ صوبي جي زرخيز ميدانن کي سرسبز ۽ آباد ڪندي آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. سنڌو سڀيتا جي قديم تهذيبي دور ۾، موجوده سنڌ جي حدن اندر سنڌو ندي هڪ کان وڌيڪ شاخن ۾ وهندي هئي. ان دور ۾ نديءَ جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهي، لوهم جو دڙو، لوهري ۽ آمري جي ڀرسان لنگهي، حيدرآباد جي علائقي مان گذرندي سڌي طرح سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ساڳئي وقت هاڪڙو درياهه کي به سنڌو ندي مان پاڻي ٻن اهم هنڌن تان ملندو هو: هڪ ڪشمور واري شاخ مان ۽ ٻيو سکر واري شاخ مان. هي درياهي ورهاست ۽ شاخن جو نظام سنڌو ماٿريءَ جي زرعي، معاشي ۽ شهري ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪندو رهيو سنڌو درياءَ جي سڀيتا ۽ قديم شاخون سنڌو سڀيتا جي مٿي ڄاڻايل تهذيبي دؤر ۾ موجوده سنڌ ۾ سنڌو ندي ٻن حصن ۾ وهندي هئي. ان جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهندي لوهم جو دڙي، لوهري، آمري جي ڀرسان لنگهندي، حيدرآباد وٽان ٿيندي وڃي سمنڊ ۾ پوندي هئي. هاڪڙو کي سنڌوندي مان پاڻي ٻن هنڌن تان ملندو هو. هڪ ڪشمور واري شاخ ۽ ٻيو سکر واري شاخ مان. بئراج، پلون، بچاءُ بند ۽ ڊيم پاڪستان ۾ هن وقت سنڌو درياه تي ڇهه بئراج آهن: گڊو بئراج، سکر بئراج، ڪوٽڙي بئراج (جنهن کي غلام محمد بئراج به چيو ويندو آهي)، تونسا بئراج، چشما بئراج ۽ جناح بئراج. هڪ نئون بئراج جنهن کي "سنڌ بئراج" جو نالو ڏنو ويو آهي، سنڌو درياه تي آخري بئراج طور منصوبا بندي هيٺ آهي. سنڌو درياه تي ڪيتريون ئي پلون پڻ آهن، جهڙوڪ دادو-مورو پل، لاڙڪاڻو-خيرپور سنڌو درياه پل، ٺٽو-سجاول پل، جهرڪ-ملا ڪاتيار پل ۽ تازو منصوبا بندي ڪيل ڪنڌڪوٽ-گهوٽڪي پل. سنڌ صوبي ۾ سنڌو درياه جي پوري کاٻي ڪناري کي درياهي ٻوڏ کان بچائڻ لاءِ اٽڪل 600 ڪلوميٽر ڊگها بچاءُ بند (levees) تعمير ڪيا ويا آهن. ساڄي ڪناري واري پاسي به گڊو بئراج کان منڇر ڍنڍ تائين بچاءُ بند ٻڌل آهن. انهن بچاءُ بندن جي تعمير جي نتيجي ۾، گذريل 20 سالن دوران درياه جي تهه ۾ لٽ جو مقدار تيزيءَ سان وڌيو آهي (aggradation)، جنهن جي ڪري بئراجن کان مٿئين وهڪري ۾ گهارا لڳڻ ۽ وڏن علائقن جي ٻڏڻ جا واقعا پيش اچن ٿا. پاڪستان ۾ ترٻيلا ڊيم سنڌو درياه تي تعمير ٿيل آهي، جڏهن ته تڪراري ڪالاباغ ڊيم پڻ سنڌو درياه تي تجويز ڪيل آهي. ان کان علاوه پاڪستان منڊا ڊيم پڻ تعمير ڪري رهيو آهي. ٻيلا ۽ دريائي جيوت سنڌو ميدان ۾ درياهه کان پري نه، ڪنڊيدار وڻن جهڙوڪ ايڪيشيا، جهنگلي ٻوٽن ۽ جڙي ٻوٽين (جهڙوڪ پوپي، ويچ، ٿِسل ۽ چِڪ ويڊ) جا جهنگ ملن ٿا. درياهه جي ويجهو اوچي گھاس جا کليل علائقا آهن، جڏهن ته واهن ۽ نالن جي ڪنارن تي اڪثر تمر (tamarisk) جا وڻ ۽ گهاٽو جهنگ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بهرحال، ڪٿي به مڪمل قدرتي ٻيلو موجود ناهي. سنڌو درياهه مڇين جي لحاظ کان وچولي درجي تائين مالا مال آهي. سڀ کان مشهور مڇي هلسا (hilsa) آهي، جيڪا درياهه ۾ ملندڙ سڀ کان اهم خوراڪي مڇي سمجهي وڃي ٿي. سنڌ ۾ ٺٽو، ڪوٽڙي ۽ سکر اهم مڇيگيري مرڪز آهن. سوات ۽ هزارا جي علائقن جي وچ ۾ درياهه ٽراوٽ مڇي لاءِ مشهور آهي. ڊيمن ۽ بئراجن جي ذخيرن ۾ مڇي پالڻ پڻ اهميت اختيار ڪري چڪو آهي. سنڌو درياهه جي ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي جانور پڻ رهن ٿا، جن ۾ مگرمڇ، گهڙيال (مگرمڇ جهڙا رينگڻ وارا جانور)، اژدها (پائيٿن) ۽ جهنگلي سؤر شامل آهن. سنڌو درياهه پاڻ به حياتياتي اهميت جو حامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌو درياهي ڊالفن جو قدرتي مسڪن آهي. هي تازو پاڻيءَ ۾ رهندڙ ڊالفن شڪار، آلودگي ۽ ڊيمَن ۽ بيراجن جي تعمير سبب سخت خطري ۾ آهي، جنهن ڪري ان جي قدرتي رهائش گهڻي حد تائين متاثر ٿي آهي.سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي وٽ—سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ 150 ميل (240 ڪلوميٽر) تائين—ڪيتريون ئي سامونڊي ناريون ۽ گهٽ اوچائيءَ وارو سمنڊ موجود آهي. هي علائقو سامونڊي مڇين سان ڀرپور آهي، جن مان اهم شڪار پامفريٽ ۽ جهينگا (prawns) آهن، جيڪي نومبر کان مارچ تائين پڪڙيا وڃن ٿا. ڪراچي جي بندرگاهه ڀرسان هڪ جديد فِش هاربر تعمير ڪيو ويو آهي، جتي ٿڌي ذخيريداري ۽ مارڪيٽنگ جون سهولتون موجود آهن. جهينگن جي برآمدي واپار ۾ واڌ ٿي آهي، ۽ سامونڊي مڇي پاڪستان جي مختلف حصن ۾ مارڪيٽ ڪئي وڃي ٿي. جهنگلي جيوت سڪندر اعظم جي مهم واري دور جا سنڌو ماٿري جا احوال هن خطي ۾ گهاٽن ٻيلن جي موجودگي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. مغل شهنشاهه بابر پنهنجي يادگيرين (تزڪ بابري) ۾ درياه جي ڪناري گينڊن سان مقابلي جو ذڪر ڪيو آهي. شوالڪ جي پهاڙن جي ماحوليات ۾ انساني مداخلت ۽ وڻن جي وڏي پيماني تي واڍي جي ڪري نباتات ۽ واڌ ويجھ جي حالتن ۾ سخت گهٽتائي آئي آهي. سنڌو ماٿري جا علائقا گهٽ نباتات سان گڏ خشڪ آهن. زراعت جو گهڻو دارومدار آبپاشي جي نظام تي آهي. سنڌو درياه ۽ ان جي پاڻي واري علائقي (watershed) ۾ وسيع حياتياتي تنوع (biodiversity) موجود آهي. هي تقريباً 25 جل ٿلي (amphibian) نسلن جو گهر آهي. ٿڻائتا جانور سنڌو درياه جي ٻولهڻ (Platanista indicus minor) صرف سنڌو درياه ۾ ملي ٿي. هيءَ ڏکڻ ايشيائي ندي جي ٻولهڻ جو هڪ ذيلي نسل آهي. ماضيءَ ۾ سنڌو درياه جي ٻولهڻ ان جي معاون ندين ۾ به ملي سگهندي هئي. ورلڊ وائلڊ لائيف فنڊ (WWF) موجب، هي سڀ کان وڌيڪ خطري هيٺ آيل جاندارن (cetaceans) مان هڪ آهي، جنهن جو تعداد هاڻي صرف 1,816 جي لڳ ڀڳ بچيو آهي. ڊيم ۽ نهرن جي تعمير سبب رهائش جي تباهي، مڇي مارڻ جي ڄارن ۾ ڦاسڻ، ۽ صنعتي گندي پاڻي جي آلودگي ان لاءِ وڏو خطرو آهن. سنڌو درياه جي بيسن ۾ لُڌڙن جا ٻه نسل مليا آهن: اتر-اوڀر وارن مٿانهن علائقن ۾ يوريشيائي لڌڙو ۽ درياه جي ٻين حصن ۾ ليسي کل وارو لڌڙو. سنڌو درياه ۾ ملندڙ ليسي کل وارا لڌڙا هڪ اهڙي ذيلي نسل جي نمائندگي ڪن ٿا جيڪو ٻئي ڪٿي به نٿو ملي، جنهن کي سنڌي لڌڙو (Lutrogale perspicillata sindica) چيو وڃي ٿو. مڇيون سنڌو درياه جي بيسن ۾ مڇين جي وڏي تنوع موجود آهي، جيڪو مٺي پاڻي جي مڇين جي 180 کان وڌيڪ نسلن جو گهر آهي، جنهن ۾ 22 اهڙا نسل آهن جيڪي ٻئي ڪٿي به نٿا ملن. مڇي هن خطي جي قديم ثقافتن ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، بشمول قديم سنڌو ماٿري جي تهذيب، جتي مڇين جون تصويرون عام هيون. سنڌو لکت ۾ مڇي جي هڪ نشاني عام طور تي استعمال ٿيندي هئي، جنهن جو مطلب شايد صرف "مڇي" يا ستارن يا ديوتائن ڏانهن اشارو هوندو هو. سنڌو درياه جي مٿانهين حصي ۾ مڇين جا ڪجهه نسل ملن ٿا جهڙوڪ: Diptychus، Ptychobarbus، برفاني مڇي (Schizothorax) ۽ ٻيا. هيٺئين وهڪري ۾ ماهيگيرن جي پسنديده مڇي گولڊن مهار سير (Tor putitora) پڻ ملي ٿي. ٽرٻيلا ڊيم، درياهه ڪابل ۽ سنڌو درياه جي سنگم، اٽڪ ۽ پشاور کان پوءِ مڇين جي تنوع ۾ تمام گهڻو اضافو ٿئي ٿو، جنهن ۾ ڪيپرينائڊس (cyprinids)، لڌڙا مڇيون (loaches)، ۽ ڪيٽ فش (catfish) جا ڪيترائي نسل شامل آهن. جڏهن درياه پنجاب جي ميدان مان گذري ٿو، ته وهڪرو سست ٿي وڃي ٿو ۽ وڏا ڪارپ (carp) عام ٿي وڃن ٿا. سنڌوءَ جي هيٺئين ميداني حصي ۾ پهچندي برفاني مڇي غائب ٿي وڃي ٿي ۽ مهار سير گهٽجي وڃي ٿي. هيٺئين سنڌو واري حصي ۾ ملندڙ خاص مڇين ۾ پلي مڇي (Tenualosa ilisha)، ڪُڙھو (Labeo catla)، ۽ روهو (Labeo rohita) شامل آهن. درياه جو آخري حصو ۽ ان جو ڊيلٽا مٺي پاڻي سان گڏوگڏ کاري پاڻي ۽ سامونڊي مڇين جو به گهر آهي، جنهن ۾ پاپليٽ (pomfret) ۽ جهنگا (prawns) شامل آهن. درياه جي پلو مڇي (Palla fish) درياه جي ڪناري رهندڙ ماڻهن لاءِ هڪ خاص سوغات آهي. درياه ۾ مڇين جو تعداد ڪافي بهتر آهي، جتي سکر، ٺٽو ۽ ڪوٽڙي مڇي ماري جا وڏا مرڪز آهن—جيڪي سڀ سنڌ جي هيٺئين وهڪري ۾ واقع آهن. نتيجي طور، ڊيم سازي ۽ آبپاشي جي ڪري مڇي پالڻ (fish farming) هڪ اهم معاشي سرگرمي بڻجي وئي آهي. معيشت سنڌو درياه پنجاب ۽ سنڌ جي ميداني علائقن لاءِ پاڻي جي وسيلن جو سڀ کان اهم ذريعو آهي – هي پاڪستان ۾ زراعت ۽ اناج جي پيداوار لاءِ ڪرنگهي جي هڏي جي حيثيت رکي ٿو. هي درياه ان ڪري به وڌيڪ اهم آهي جو سنڌو ماٿري جي هيٺئين حصي ۾ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. آبپاشي جي نهرن جو بنياد پهريان سنڌو تهذيب جي ماڻهن وڌو، ۽ پوءِ ڪشن سلطنت ۽ مغليه سلطنت جي انجنيئرن ان تي ڪم ڪيو. جديد آبپاشي نظام 1850ع ۾ برٽش ايسٽ انڊيا ڪمپني متعارف ڪرايو – جنهن تحت پراڻن واهن جي بحالي سان گڏ جديد نهرن جي تعمير ڪئي وئي. انگريزن جي نگرانيءَ ۾ دنيا جي پيچيده ترين آبپاشي نيٽ ورڪن مان هڪ تيار ڪيو ويو. گڊو بئراج 1,350 m (4,430 ft) ڊگهو آهي – جيڪو سکر، جڪب آباد، لاڙڪاڻو ۽ قلات کي سيراب ڪري ٿو. جڏهن ته سکر بئراج 20,000 چورس ڪلوميٽر (7,700 چورس ميل) کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ، 1960ع ۾ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ پاڻي جي ورهاست جو هڪ معاهدو ٿيو، جنهن اها ضمانت ڏني ته پاڪستان سنڌو درياه ۽ ان جي ٻن معاون ندين درياهه جهلم ۽ درياهه چناب مان هندستان جي ڪنٽرول کان آزاد پاڻي حاصل ڪندو. انڊس بيسن پراجيڪٽ بنيادي طور تي ٻن وڏن ڊيمن جي تعمير تي مشتمل هو: هڪ منگلا ڊيم جيڪو درياه جهلم تي تعمير ٿيو ۽ ٻيو ترٻيلا ڊيم جيڪو سنڌو درياه تي تعمير ڪيو ويو، گڏوگڏ انهن سان لاڳاپيل ننڍا ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. پاڪستان جي واٽر اينڊ پاور ڊولپمينٽ اٿارٽي (WAPDA) چشما-جهلم لنڪ ڪينال جي تعمير ڪئي – جيڪو سنڌو ۽ جهلم درياهن جي پاڻي کي پاڻ ۾ ملائي ٿو – جنهن سان بهاولپور ۽ ملتان جي علائقن تائين پاڻي جي فراهمي ممڪن بڻائي وئي. پاڪستان راولپنڊي جي ويجهو ترٻيلا ڊيم تعمير ڪيو – جيڪو 2,743 metres (9,000 ft) ڊگهو ۽ 143 metres (470 ft) اوچو آهي، ۽ ان جو ذخيرو 80-ڪلوميٽر (50 mi) ڊگهو آهي. هي ڊيم ڊيرا اسماعيل خان جي ويجهو چشما بئراج کي آبپاشي ۽ سيلاب جي بچاءَ لاءِ مدد فراهم ڪري ٿو، ۽ ڊيرا غازي خان جي ويجهو تونسا بئراج کي پڻ، جيڪو 100,000 ڪلوواٽ بجلي پڻ پيدا ڪري ٿو. حيدرآباد جي ويجهو ڪوٽڙي بئراج 915 metres (3,000 ft) ڊگهو آهي ۽ ڪراچي لاءِ پاڻي جي اضافي فراهمي کي يقيني بڻائي ٿو. معاون ندين کي سنڌو درياه سان ڳنڍڻ جي ڪري خيبر پختونخوا جي علائقي پشاور جي ماٿري تائين پاڻي جا وسيلا پهچايا ويا آهن. اهي وسيع آبپاشي ۽ ڊيم منصوبا پاڪستان جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ فصلن جهڙوڪ ڪپهه، ڪمند ۽ ڪڻڪ جي پيداوار لاءِ بنياد فراهم ڪن ٿا. ان کان علاوه اهي ڊيم وڏين صنعتن ۽ شهري مرڪزن لاءِ بجلي پڻ پيدا ڪن ٿا. ماڻهو سنڌو درياه هندن لاءِ هڪ مقدس درياه آهي. سنڌو درياه جي ڪنارن تي هر سال گُرو پورنيما جي موقعي تي سنڌو درشن فيسٽيول ملهايو ويندو آهي. سنڌو ماٿري (پاڪستان ۽ اتر-اولهه هندستان) جي نسلي گروهن ۾ ٻين ڏکڻ ايشيائي ماڻهن جي مقابلي ۾ ANI (يا مغربي يوريشيائي) نسل جي ملاوٽ وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ مغربي اسٽيپي ريڍارن (Western Steppe Herders) جو حصو پڻ شامل آهي. جينياتي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اولهه کان لڳاتار ۽ ڪيترن ئي لهرن ۾ هجرت جا سلسلا جاري رهيا آهن. جديد مسئلا سنڌو ڊيلٽا اصل ۾، سنڌو ڊيلٽا کي سنڌو درياه جو تقريباً سمورو پاڻي ملندو هو، جنهن جو ساليانو وهڪرو اٽڪل 180 billion cubic metres (240×10^9 yd3) هوندو هو ۽ ان سان گڏ 400 million tonnes (390×10^6 long tons) لٽ (مٽي) اچي نڪرندي هئي. 1940ع واري ڏهاڪي کان وٺي، درياه تي ڊيم، بئراج ۽ آبپاشي جا ڪم شروع ڪيا ويا. سنڌو طاس جو آبپاشي نظام دنيا ۾ ڪٿي به "گذريل 140 سالن دوران تيار ڪيل سڀ کان وڏو گڏيل آبپاشي نظام" آهي. جنهن جي نتيجي ۾ پاڻي جي وهڪري ۾ گهٽتائي آئي ۽ 2018ع تائين، ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ پاڻي جو ساليانو سراسري وهڪرو 33 billion cubic metres (43×10^9 yd3) رهجي ويو، ۽ ساليانو خارج ٿيندڙ لٽ جو مقدار 100 million tonnes (98×10^6 long tons) اندازو لڳايو ويو. نتيجي طور، 2010ع واري ٻوڏ کي ڊيلٽا جي ماحولياتي نظام ۽ آباديءَ لاءِ "سٺي خبر" قرار ڏنو ويو ڇاڪاڻ ته اها گهربل مٺو پاڻي کڻي آئي هئي. درياهي طاس جي پاڻي جو وڌيڪ استعمال هاڻي معاشي طور تي فائديمند ناهي رهيو. مٺي پاڻي جي گهٽ آمد، ٻيلن جي واڍي، صنعتي آلودگي ۽ گلوبل وارمنگ سبب سنڌو ڊيلٽا جي نباتات ۽ جهنگلي جيوت کي خطرا درپيش آهن. ڊيمن جي تعمير سنڌو درياه جي ٻولهڻ جي ڊيلٽا واري آبادي کي مٿئين وهڪري وارن حصن کان الڳ ڪري ڇڏيو آهي. آبپاشي لاءِ درياه جي پاڻي جو وڏي پيماني تي رخ موڙڻ سان ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا آهن. واهن جي ناقص سار سنڀال سبب لٽ جي جمع ٿيڻ زرعي پيداوار کي متاثر ڪيو آهي. آبپاشي پاڻ زمين جي لوڻياٺ (salinization) ۾ اضافو ڪري رهي آهي، جنهن سان فصلن جي پيداوار گهٽجي رهي آهي ۽ ڪجهه حالتن ۾ زمين کي پوکي جي قابل نه بڻايو ويو آهي. درياه تي موسمياتي تبديلين جا اثر تبيت جو پليٽو دنيا ۾ برف جو ٽيون نمبر وڏو ذخيرو رکي ٿو. چين جي موسمياتي کاتي جي اڳوڻي سربراهه، چن داهي (Qin Dahe)، چيو آهي ته برف پگهرڻ جي تيز رفتار ۽ گرم گرمي پد مختصر مدي لاءِ زراعت ۽ سياحت لاءِ سٺو ٿي سگهي ٿو، پر هن سخت خبرداري ڏني آهي: > "تبيت جا گليشيئر دنيا جي ڪنهن به ٻئي حصي جي مقابلي ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پٺتي هٽي رهيا آهن... مختصر مدي ۾، هي ڍنڍن کي ڦهلائيندو ۽ ٻوڏون ۽ گپ آڻيندو... ڊگهي مدي ۾، اهي گليشيئر سنڌو درياه جي زندگي آهن. هڪ دفعو اهي ختم ٿي ويا ته پاڪستان ۾ پاڻي جي فراهمي خطري ۾ پئجي ويندي." ورلڊ بئنڪ جي سينيئر واٽر ايڊوائيزر ڊيوڊ گري چيو آهي ته، "اسان کي سخت ڊپ آهي ته موسمياتي تبديلي (climate change) جي نتيجي ۾ گليشيئر پگهرڻ سبب سنڌو جو وهڪرو 50 سيڪڙو تائين گهٽجي سگهي ٿو. ان جو مطلب ان آباديءَ لاءِ ڇا هوندو جيڪا ريگستان ۾ رهي ٿي، جتي درياه کانسواءِ زندگي ناهي؟" آمريڪي سفارتڪار رچرڊ هولبروڪ 2010ع ۾ وفات کان ڪجهه وقت اڳ چيو هو ته، کيس يقين آهي ته سنڌو درياه ۾ پاڻي جي سطح جو گهٽ ٿيڻ "ٽين عالمي جنگ جو سبب بڻجي سگهي ٿو." گندگي ڪيترن ئي سالن کان سنڌو درياه جي ڪنارن تي موجود فيڪٽرين درياه جي پاڻي ۽ ماحول ۾ آلودگي جي سطح کي وڌائي ڇڏيو آهي. پاڻي ۾ آلودگي جي ڪري ناياب سنڌو ٻولهڻ جي موت جا واقعا پڻ رپورٽ ٿيا آهن. سنڌ جي ماحولياتي تحفظ واري اداري (Sindh Environmental Protection Agency) درياه جي چوڌاري آلودگي پکيڙيندڙ فيڪٽرين کي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي. سنڌو ٻولهڻ جي موت جو هڪ سبب ماهيگيرن پاران مڇيون مارڻ لاءِ زهر جو استعمال پڻ ٻڌايو وڃي ٿو. نتيجي طور، حڪومت گڊو بئراج کان سکر تائين مڇي مارڻ تي پابندي لڳائي ڇڏي هئي. سنڌو درياه دنيا جي انهن 10 درياهن مان ٻئي نمبر تي آهي جيڪي سمنڊ تائين پهچندڙ تقريباً 90 سيڪڙو پلاسٽڪ آلودگي جا ذميوار آهن. رڳو درياه يانگزي سنڌو درياه کان وڌيڪ پلاسٽڪ کڻي وڃي ٿو. 2010ع واري ٻوڏ سنڌو درياه ۾ اڪثر وچولي کان سخت ٻوڏون اينديون رهن ٿيون. جولاءِ 2010ع ۾ معمول کان وڌيڪ برساتن کانپوءِ درياه سنڌوءَ پنهنجا ڪنارا ٻوڙي ڇڏيا. آگسٽ ۾ سکر ويجهو درياه ۾ لڳل گهاري سبب ڪيترائي ڳوٺ ٻڏي ويا. هن ٻوڏ سبب پنجاب ۽ سنڌ ۾ لکين ايڪڙن تي بيٺل فصل تباهه ٿي ويا، 2000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ لکين گهر تباهه ٿيا. 2011ع واري ٻوڏ 2011ع واري ٻوڏ آگسٽ جي وچ ۾ شروع ٿي، جيڪا سنڌ، مشرقي بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب ۾ تيز برساتن جو نتيجو هئي. هن ٻوڏ ۾ اٽڪل 434 شهري فوت ٿيا ۽ 5.3 ملين ماڻهو متاثر ٿيا. سنڌ جي 16 ضلعن ۾ تمام گهڻي تباهي ٿي ۽ لکين ايڪڙ زرعي زمين پاڻي هيٺ اچي وئي. سنسڪرتي اصل، لفظي معنيٰ ۽ اصطلاحي تبديليون سنڌو لفظ جو مطلب سنڌي مؤرخن مطابق سنسڪرت ۾ ”سنڌو“ جو بنيادي مطلب ”سمنڊ“ يا ”وڏو درياهه“ آهي.جي.ايم سيد مطابق آڳاٽي دور ۾ ڪابل ندي، گومتي وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون سمجهيون وينديون هيون، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو رواجي ندين جي ڀيٽ ۾ تمام وڏي وهڪري واري ندي رهي آهي، تنهنڪري آڳاٽن لوڪن وٽ هن نالي جي چونڊ هڪ فطري ۽ معنوي جواز رکي ٿي. لفظ ”سنڌو“ بابت اٽيمولوجي (لفظي/ڌاتوي) تشريح ۾ ٻن راين جو ذڪر ملي ٿو: (1) سنسڪرت لفظ ”سيند“ (Sind) کي ڌاتو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب ”وهڻ“ آهي؛ (2) ٻي راءِ موجب ”سڌ“ (Sidh) کي ڌاتو قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب ”رکي وٺڻ“ يا ”بچاءُ ڪرڻ“ آهي. عالمن جي نظر ۾ پهريون مفهوم (وهڻ) وڌيڪ مناسب ۽ قابلِ قبول قرار ڏنو ويو آهي. تاريخي لسانيات ۾ اهو به بيان ڪيو وڃي ٿو ته قديم ايرانين وٽ ”سنڌو“ جو اچار ڦري ”هندو“ ٿيو، يعني ”س“ جي جاءِ تي ”هه“ اچي ويو. قديم ايراني، سنڌو ماٿري (سنڌ ۽ پنجاب) کان گهڻو پري نه ويا؛ انهن علائقن ۾ آرين کي رهندي ڏسي ”هندو-آسٿان“ جهڙا نالا رائج ٿيا، جيڪي پوءِ ارتقا ڪندي ”هندستان“ تائين پهتا. اهڙي ريت قديم ايرانين وسيلي قديم يونانين کي هندستان بابت ڄاڻ ملي، ۽ سڪندراعظم سان گڏ ايندڙ تاريخ نويسن سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن کي اچار ڦيرائي ”انڊو“ سڏيو ۽ سنڌونديءَ کي ”انڊوس“؛ پوءِ لئٽن ٻوليءَ ۾ اهي اچار ڦري ”انڊس“ ۽ ”انڊيا“ بڻجي ويا. ”سنڌو/هندو“ لفظ جو اصل مفهوم ”سنڌونديءَ جي ڪناري رهندڙ“ سان وابسته سمجهيو وڃي ٿو؛ جڏهن⁠تہ ڪجهه تاريخدانن ان جي معنيٰ کي ڦيرائي ”ڪارو“ يا ”چور“ به ظاهر ڪيو آهي. ساڳيءَ طرح ”هندستان“ جو اصل مطلب ”سنڌوندي وارو ملڪ“ بيان ڪيو وڃي ٿو؛ پر پوءِ جڏهن مسلمانن جون حڪومتون قائم ٿيون ته ڪيترن علائقن ۾ ”هندستان“ جو مفهومي استعمال ڦري ”برهمڻي ڌرم کي مڃيندڙ“ جهڙي اصطلاحي معنيٰ ڏانهن به ويو. اهڙي طرح وقت سان گڏ ڪيترن لفظن جا اصل مطلب ڪمزور پيا ۽ نوان مفاهيم رائج ٿيندا ويا؛ ۽ عربن کي ”هند“ بابت ڄاڻ پڻ قديم ايرانين جي معرفت پهتي. محمد اسماعيل عرساڻي مطابق تاريخي طور سنڌو نديءَ کي اڳي ”مهراڻ“ جي نالي سان به سڏيو ويندو هو، جيڪو نالو سٿين يا تاتارين ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو. سنسڪرت ۾ ”مهارڻو“ لفظ پڻ موجود آهي، جنهن ۾ ”مها“ جي معنيٰ وڏو، ۽ ”ارڻو“ جي معنيٰ جل يا سمنڊ آهي، يعني ”وڏو سمنڊ“. عام طور سمنڊ جو پاڻي کارو هوندو آهي، پر سنڌو نديءَ جو پاڻي مٺو رهيو آهي، جنهن سبب هن نديءَ لاءِ ”مهراڻ“ جو نالو رائج ٿيو. لسانياتي/اصطلاحي بحث ڀاشا ۾ شبدن جو ارٿ ھجي ٿو ۽ شبد پنهنجي سنسڪرتي سان جُڙيل ھجن ٿا. اسان جي مُوڙھ مَتِيَن توپ دانشورن کي ڪير سمجھائي جن سنڌو ندي (Sindhu Nadi/ Indus river) کي پِيءُ يا ديوتا سڏڻ شروع ڪيو آهن. سنڌو ندي ماءُ يا ديوي ٿي سگهي ٿي، پيءُ يا ديوتا نه. اھا ڀرانتي رڳو ان ڪري ٿي آهي ته سنڌي ڀاشا ۾ سنڌو ھڪ نَدِي آهي ۽ نَدِي شبد استريلنگ (مونث) آهي. دريا فارسي شبد آهي ۽ پُلنگ (مذڪر) آهي. تنهن ڪري سنڌو کي دريا جي بدران سنڌو ندي چوڻ کپي. تاريخي وهڪري جي تبديليون ۽ شهري اثر سنڌو جي وهڪري جي تبديلي سنڌو، حيدرآباد جي اوسي پاسي گذريل صديءَ جي پوئين اڌ ۾ رسي آهي. سڪندر جي حملي کان هزار سال پوءِ، جڏهن عربن سنڌ کي فتح ڪيو، ته سنڌو ان وقت گهڻو اوڀر طرف ڇوڙ واري علائقي جي مٿيئن راڄڌاني ڀرسان وهندي هئي. ميان غلام محمد ڪلهوڙي جي دور سان واڳيل جيڪي دلچسپ واقعا آهن، تن ۾ سنڌو درياهه جي وهڪري جي تبديلي اهم آهي. جيڪا 59 – 1758ع ۾ آئي. اڳين صدي دوران سنڌوءَ درياهه جو مکيه وهڪرو ته پنهنجو اصلي پيٽ ڇڏي پورو هڪ سئو ميل پنهنجو رخ مٽائي ويو، ۽ ساڳئي وقت ريڻ وارو وهڪرو به سُڪي ويو، جيڪو سنڌو جي هاڻوڪي وهڪري کان پورا ستر ميل پري هو. سنڌو درياهه پنجويهه ڊگريون، ۽ چاليهه فوٽ ڊگهائي ۽ اٺهٺ ڊگريون ۽ ايڪٽيهه فوٽ ويڪرائي ڦاڪ وٽان هڪدم وڪڙ ڪري، اولهه ڏانهن وهڻ لڳو ۽ ڏکڻ – اوڀر ڏانهن وهندڙ اڳيون وهڪرو بند ٿي ويو. رخ بدلائڻ کان اڳ ۾ نصرپور واري وهڪري ۾ ٿورن سالن تائين پاڻي هوريان هوريان گهٽبو ويو ۽ نيٺ بند ٿي ويو. انهي ڏس ۾ سر رچرڊ برٽن پنهنجي ڪتاب هسٽري آف سنڌ ۾ لکي ٿو ته: ” سنڌو درياهه جي درياهي وهڪري جي تبديلي بابت جڏهن حيدرآباد جي هڪ جهونڙيءَ کان پڇيم، تڏهن وراڻيائين ته ”سندس پيءُ جي ڏينهن ۾ گدو بندر ڪوٽڙي جي سامهون درياهه تانگهو ٿي ويندو هو.“ ڪئپٽن برٽن کي هي ڄاڻ 1884ع ۾ ملي. انهي ڳالهه جي ليکي سان اُن جهونڙي جو پيءُ ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ جي حقيقتن کان ضرور واقف هوندو. لڳي ٿو ته ان زماني ۾ نصرپور وارو وهڪرو هوريان هوريان سُڪندو پئي ويو ۽ اولهه واري نئين وهڪري ۾ هوريا هوريان پاڻي وڌيو پئي. تنهنڪري امڪان آهي، ته ڪنهن موسم ۾ درياهه تانگهو ٿي ويندو هوندو ۽ پوڙهيءَ جي بيان ڪيل حقيقت بلڪل صحيح آهي. هن وڏي تبديليءَ سنڌو درياهه کي، اولاهين ٽڪرائي علائقي جي دنگ سان موجود لٽاسي خطي ۾ آڻي بيهاريو. سندس ڇڏيل ۽ هاڻوڪي وهڪري جي وچ ۾ ستر ملين جي وٿي آهي. تڏهن کان وٺي هاڻوڪي دور تائين درياهه ڪنارو پائيندو وڃي ٽڪرين جي بلڪل ڪڇ ۾ پيو آهي. مٿيون جابلو علائقو اولهه کان اوڀر ڏانهن لهندو ۽ لهوارو ٿيندو وڃي ٿو. اهڙي ريت سيوهڻ کان ٺٽي تائين درياهه کي اولهه ڏانهن سرڪڻ لاءِ ڪا جاءِ ئي ڪانهي. ريڻ وهڪري جي سڪي وڃڻ جي ڪري، سندس پاڻي تي آباد ٿيندڙ علائقي کي ڏاڍو هاڃو رسيو، پر ڦليلي ڦاٽ جي پاڻي ان برپٽ واري جُوءِ کي سائو ستابو ڪري ڪجهه پورائو ڪيو. هيءَ ڇاڙهه حيدرآباد کان ڏهه ميل اُتر سنڌوءَ مان ڇڄندي هئي ۽ گنجي ٽڪر جي اوڀارين ڪڇ ڏئي سنڌو جو پراڻو پيٽ اُڪري، وڃي ريڻ واري ڇڏيل وهڪري ۾ پوندي هئي ۽ ڪيترن ميلن جي پنڌ تائين اُن جي پراڻي پيٽ مان به وهندي هئي. جنهن ماڳ وٽان ڦليلي ڦاٽ درياهه جي مکيه وهڪري کان ڇڄي ڌار ٿئي ٿو، اتان ئي سنڌوءَ جي ڇوڙ واري ٽڪنڊي جي شروعات سمجهڻ گهرجي. ڇو ته وهڪرو درياهه کان ڇڄڻ کان پوءِ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ تائين وري ڪٿي به سنڌو سان ڪونه ٿو ملي. جڏهن ته وچ تي ڪٿي کيس گونيءَ جي نالي سان به سڏيو وڃي ٿو. سندس روپ آبپاشيءَ جي هڪ وڏي واهه جهڙو هوندو آهي. ميان غلام شاهه ڪلهوڙي کي رڳو ڦليلي جي هتان وهڻ ڪارڻ حيدرآباد جي قلعي اڏڻ جو خيال آيو هو. انهي کان اڳ ۾ هن 60- 1762ع ۾ شاهپور جو بنياد رکيو هو. کيس اهو خيال هوندو هو، ته راڄڌاني اهڙي جاءِ تي قائم ڪئي وڃي، جتي درياهه جي ٻوڏ کان بچاءُ هجي. سندس ڀاءُ مرادياب خان، مراد آباد نالي هڪ راڄڌاني جو بنياد رکيو هو، پر درياهه ان کي ٻوڙي پائي کڻي ويو هو، تنهنڪري کيس ڊپ ٿي بيٺو. هن سوچيو ته راڄڌاني ڪنهن محفوظ ماڳ تي هجڻ گهُرجي. مٿيون مراد آباد جو شهر نصرپور ڀرسان هو، جيڪو 57- 1756ع واري ٻوڏ ۾ لڙهي ويو. مرادياب خان ۽ سندس ٻن پُٽن ٻيڙي ۾ چڙهي نڪري جان بچائي هئي. پوءِ اُتر ۾ سڪرنڊ جي پرڳڻي ۾ وڃي نئين راڄڌانيءَ جو بنياد رکيو هئائين. جنهن جو نالو هن احمد آباد رکيو هو. امڪان اُهو آهي ته هيءَ ٻوڏ هن علائقي ۾ وڏين درياهي تبديلين ڪري آئي، يا ٿي سگهي ٿو، ته هن وڏي ٻوڏ ڪري مٿيون درياهي تبديليون اچي ويون هيون. عطا محمد ڀنڀرو، تيرون ڪوٽ ۽ مورخن جا مونجهار ۾ لکي ٿو ته نيرون (حيدرآباد) جي ماڳن وٽ ڪونه هو، ڇو ته حيدرآباد وارو ماڳ نصرپور واري سنڌوءَ جي وهڪري کان ويهارو ميل اولهه ۾ آهي، ۽ حيدرآباد ۽ نصرپور جي وچ تي ڦليلي ڦاٽ کان سواءِ ٻيو ڪو درياهي وهڪرو به موجود ڪونه هو. جيڪو 1758ع کان اڳ جو وهڪرو هجي. ٻين لفظن ۾ ائين کڻي چئجي، ته نصرپور وارو درياهه جو صفا پويون وهڪرو هو، جيڪو هيٺ هلي ٻه درياهي جي صورت ۾ وهندو هو، جن مان اولاهين کي ڪلري ۽ اوڀارين کي بگهاڙ سڏيندا هئا. جنرل هيگ جي نقشن ۾ ديبل بندر، ڪلري- بگهاڙ ڦاٽن جي سنگم واري ٿاڪ تي چار ميل هيٺ ڏيکاريل آهي ارضييات سنڌو درياه هڪ قديم درياه (antecedent river) آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي هماليه جبلن جي وجود ۾ اچڻ کان اڳ به موجود هو ۽ جئين جئين جبل مٿي اڀرندا ويا، هن پنهنجو رستو گهاٽو ڪيو. سنڌو درياه پنهنجي گپ ۽ لٽ ذريعي سمنڊ جي اندر سنڌو فين (Indus submarine fan) کي هٿي ڏئي ٿو، جيڪو دنيا ۾ رسوبيات (sediment) جو ٻيو نمبر وڏو جسم آهي. هي تقريباً 50 لک ڪعب ڪلوميٽر مادي تي مشتمل آهي جيڪو جبلن جي لهرجڻ (erosion) سبب هتي پهتو آهي. جديد درياهي رسوبيات جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته اتر پاڪستان ۽ هندستان ۾ واقع قراقرم جا جبل هن مادي جو سڀ کان وڏو ذريعو آهن، جڏهن ته ان کان پوءِ هماليه مان پنجاب جي وڏن درياهن (جهلم، راوي، چناب، بياس ۽ ستلج) ذريعي مواد پهچي ٿو. عربي سمنڊ جي رسوبيات جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنجاهه لک سال اڳ سنڌو درياه انهن پنجاب جي درياهن سان ڳنڍيل نه هو، جيڪي ان وقت اوڀر طرف وهندي گنگا ۾ شامل ٿيندا هئا ۽ ان کان پوءِ سنڌو درياه انهن کي پاڻ ۾ ملائي ڇڏيو. اڳوڻي تحقيق موجب اولهه تبيت جي واري ۽ لٽ 4.5 ڪروڙ سال اڳ به عربي سمنڊ تائين پهچي رهي هئي، جنهن مان ان وقت به هڪ قديم سنڌو درياه جي وجود جي خبر پوي ٿي. انهي قديم سنڌو درياه جو ڊيلٽا بعد ۾ پاڪ-افغان سرحد تي واقع ڪٽواز بيسن ۾ دريافت ڪيو ويو آهي. نانگا پربت واري علائقي ۾، سنڌو درياه پاران ڪيل وڏي پيماني تي لهرجڻ (erosion) جي ڪري زمين جي هيٺين پردن جا پٿر سطح تي اچي ويا آهن. نومبر 2011ع ۾ سيٽلائيٽ تصويرن مان معلوم ٿيو ته سنڌو درياه (ٻوڏ جي صورت ۾) ٻيهر هندستان ۾ داخل ٿيڻ لڳو ۽ ڪڇ جي رڻ ۽ احمد آباد ويجهو هڪ ڍنڍ نل سروور کي پاڻي پهچائڻ لڳو. تمام گهڻي برساتن جي ڪري درياهي طاس سان گڏ منڇر ڍنڍ، حمل ڍنڍ ۽ ڪينجهر ڍنڍ (جيڪي سڀ موجوده پاڪستان ۾ آهن) ٻڏي ويا هئا. اها صورتحال انهي وقت کان ٻه صديون پوءِ پيدا ٿي جڏهن سنڌو درياه 1819ع جي ڪڇ واري زلزلي کانپوءِ پنهنجو رخ اولهه طرف موڙي ڇڏيو هو. معاون نديون ساڄي ڪناري جون نديوُن گهڻو ڪري هندوڪش، قراقرم ۽ سليمان جبلن مان نڪري سنڌو ۾ شامل ٿين ٿيون. کاٻي ڪناري جون نديوُن بنيادي طور پنجاب جي پنجن دريائن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. درياءِ چترال ۽ درياءِ سوات عملي طور درياءِ ڪابل وسيلي سنڌو ۾ شامل ٿين ٿا، پر هائڊروگرافڪ نظام ۾ انهن کي سنڌو ساڄي ڪپ واري دريائي ٽربييوٽرين. ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌو درياهي نظام سنڌو درياهه ۽ ان جي وڏين ڀرتي ڪندڙ ندين تي مشتمل آهي، جن ۾ ساڄي ڪناري کان ڪابل ندي ۽ ڪرم ندي، جڏهن ⁠تہ کاٻي ڪناري کان راوي ندي، جھلم ندي، چناب ندي، ستلج ندي ۽ بياس ندي شامل آهن. ساڄي ڪناري واريون نديون (ڪابل ۽ ڪُرّم) سنڌو سان جبلن مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير بعد ملي وڃن ٿيون، جڏهن⁠ تہ کاٻي ڪناري واريون نديون هيٺئين ميداني علائقن ۾ سنڌو سان سنگم ڪن ٿيون. بياس درياھ مڪمل طور ڀارت ۾ واقع آهي، جڏهن ⁠تہ راوي ۽ ستلج جا مٿيان وهڪرا به ڀارت ۾ آهن؛ ان جي ابتڙ، چناب ۽ جهلم جا وڏا حصا تڪراري ڪشمير واري علائقي ۾ واقع آهن. سڄي سنڌو درياهي حوض جو ڪُل رقبو لڳ ڀڳ 384,000 چورس ميل آهي، جنهن مان تقريباً 204,000 چورس ميل پاڪستان ۾ واقع آهي. ان کان علاوه لڳ ڀڳ 29,000 چورس ميل اهڙو علائقو پڻ آهي جيڪو جغرافيائي طور سنڌو حوض کان ٻاهر آهي، پر پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن ۽ آبپاشيءَ لاءِ سنڌو درياهي نظام تي ڀاڙيندو آهي. سنڌو جي پاڻيءَ کان سواءِ پاڪستان ۾ زراعت انتهائي غير يقيني ٿئي ها، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ۾ قدرتي برسات تمام محدود آهي. اڄ به، جڏهن پاڪستان تيزيءَ سان صنعتي ترقي ڪري رهيو آهي، پاڻيءَ جا وسيلا اهم حيثيت رکن ٿا، ڇو⁠تہ ملڪ جي صنعتن جو وڏو حصو زرعي پيداوار کي خام مال طور استعمال ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سنڌو حوض جو تقريباً سڄو علائقو سالياني طور 15 انچن کان گهٽ برسات حاصل ڪري ٿو؛ ان مان لڳ ڀڳ 60٪ علائقو 10 انچن کان گهٽ ۽ تقريباً 16٪ علائقو 5 انچن کان به گهٽ برسات حاصل ڪري ٿو. برسات سڄي سال ۾ يڪسان نه پوي ٿي، بلڪه اها گهڻي ڀاڱي مانسون جي موسم دوران مرڪوز رهي ٿي . انڊس ٽڪور (ڊيلٽا) ڊاڪٽر ايم ايم اشفاق پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته، سنڌو درياءَ جو ڊيلٽا (Indus delta) جيڪو ڪنهن زماني ۾ جهازرانيءَ واري ڊيلٽا هئي اڄ اهو ان حوالي سان دفن ٿيل ڊيلٽا ٿي چڪو آهي. سنڌو درياءَ جي ديلٽا سنڌي جي تهذيب جي شروعات کان وٺي گذريل صدي تائين، سنڌ ۽ پري پري جي ملڪن مصر، حجاز، سمير، ايران، اوڀر آفريڪا، مها راشٽر، شريلنڪا ۽ چين سان گڏيل واپار جو مرڪز رهي آهي. انڊس ڊيلٽا جي هاڻوڪي زميني پٽي 16,000 چورس ميل يعني 41,440 چورس ڪلوميٽرز جي رقبي تائين پکڙيل آهي. ڊيلٽا جي هيءَ پٽي سمنڊ سان 130 ميل يعني 210 ڪلوميٽرز تائين پکڙي پئي آهي. سنڌو دريا 3000 ڪلوميٽر جو سفر ڪندي ڏکڻ سنڌ تائين اچي ٿو، پر اها ٻي ڳالهه ته هاڻي سنڌو درياءَ ۾ رڳو 350 ملين ايڪڙ فٽ (ايم اي ايف) پاڻي اچي ٿو. مذهبي ۽ ادبي حوالا رگ ويد ۾ سنڌو ندي شڪتيءَ جو ذڪر رگوید جو ھي منتر، سنڌو ندي شڪتي بيان ڪري ٿو؛ سنسڪرت ۾؛ त्वं न इन्द्रा भरँ ओजो नृम्णं शतक्रतो विचर्षणो۔ आ वीरं पृतनाषहम्..... ऋग्वेद ८/८७/१० ھندي ۾ हे बहु कर्म करने वाले, विशेषरूप से देखने वाले, शक्तियुक्त एवं सेना को पराजित करने वाले इंद्रा! हम तुमसे शक्ति और बल मांगते हैं। ऋग्वेद ८/८७/१० سنڌي ۾ ترجمو؛ اي اندر ديوتا! تون جيڪو اڻ ڳڻيا ڪَرِمَ ڪرڻ وارو آهين، وِشيش (خاص) رُوپ جي دِرشٽي (نظر) رکڻ وارو آھين، شڪتي شالِي آهين ۽ سينائُن کي پِراجِت (شڪست) ڪرڻ وارو آهين، اسين تو کان شَڪتِي ۽ ٻَلُ گهرون ٿا. سياحت لداخ ۾ موجود ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، سنڌو درياه ۽ سرسوتي درياه (گھاگر-هاڪڙو درياه) جي ڪنارن تي سنڌو-سرسوتي ماٿري جي تهذيب جا ماڳ، سنڌ ساگر دوآب، سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا، مختلف ڊيم جهڙوڪ باگليهار ڊيم، هر سال ليه ۾ منعقد ٿيندڙ سنڌو درشن فيسٽيول، ۽ هر 12 سالن کانپوءِ نمو (Nimoo) وٽ سنڌو ۽ زانسڪار درياه جي ميلاپ واري هنڌ ملهائيندڙ "سنڌو پشڪرم" ميلو (جيڪو 12 ڏينهن تائين جاري رهندو آهي)، سياحت لاءِ بهترين موقعا فراهم ڪن ٿا. گيلري پڻ ڏسو سنڌو ٽِڪور وادي سنڌ جي تهذيب حوالا