وانا، پاکستان

وانا یا وانه (به پشتو: واڼه؛ ‎به اردو: وانا) بزرگ‌ترین شهر وزیرستان جنوبی در استان خیبر پختونخوای پاکستان است. این شهر در تابستان مرکز اداری این منطقه به‌شمار می‌رود و تانک در شهرستان تانک همسایه، مرکز زمستانی ادارهٔ منطقه است. وانا ۱٬۳۸۷ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است. وانه همچنین یکی از سه بخش شهرستان وزیرستان جنوبی است، در کنار لده و سروکای. بخش وانه خود به سه تحصیل تقسیم می‌شود: وانه، برمل و توی‌خوله. از اکتبر ۲۰۲۲، «وانا» به‌عنوان مرکز اداری «وزیرستان جنوبیِ سفلی» تعیین شده است. طبق ابلاغ دولت ایالت خیبرپختونخوا، بخش وزیرستان جنوبی به دو شهرستانِ «سفلی» (مرکز: وانا) و «علیا» (مرکز: اسپینکای رَغزَی) تفکیک شد؛ شهرستان سفلی یک ناحیه (زیرمجموعهٔ وانا) و چهار تحصیل دارد: وانا، شاکی/شَکّی، تُلخَیله/تولکھیله و بِرمَل. کمیسیون ملی انتخابات پاکستان (ECP) در فهرست تماس‌های رسمیِ «وزیرستان جنوبیِ سفلی» از کمپ وانا به‌عنوان نشانی ادارهٔ انتخاباتی یاد می‌کند. تاریخ دوران استعمار بر پایه یک ریشه‌شناسی عامیانه که اثبات نشده، وانا WANA مخفف جملهٔ «Women Are Not Allowed» (زن‌ها اجازه ندارند) است، به این معنا که زنان در این منطقه از حقوق و موقعیت کمتری برخوردارند. در زمان امپراتوری بریتانیا و از اواخر سدهٔ نوزدهم، انگلیسی‌ها یک اردوگاه در دشت وانه برپا کردند که تا هنگام تقسیم هند در ۱۹۴۷ به‌عنوان ستاد نیروهای بریتانیایی در وزیرستان جنوبی به‌کار می‌رفت. در دوران سلطهٔ آنان، قبایل پشتون وزیرستان – که بخشی از اتحاد قبیله‌ای کرلانی بودند – مشکلات فراوانی برای بریتانیا ایجاد کردند. در دههٔ ۱۹۳۰ شورشی تمام‌عیار در وزیرستان جریان داشت و در مقطعی، بریتانیا تا ۱۸ هزار سرباز را در این منطقه مستقر کرده بود. وانه در آن زمان ستاد پیشروی و پایگاه هوایی آنان بود. «پست/پادگان بریتانیاییِ وانا» دست‌کم از حوالی ۱۹۱۹ ثبت تصویری دارد و وزیرستان در دههٔ ۱۹۳۰ صحنهٔ عملیات گستردهٔ ارتش بریتانیا و نیروی هوایی سلطنتی بود. پس از استقلال در سال ۱۹۸۹، شهر شاهد افزایش شدید مالاریا بود که روستای اعظم ورسک بیشترین آسیب را دید. وانه در جنگ با ترور وانه در جنگ علیه ترور درگیر بوده‌است، به‌ویژه به دلیل حضور اعضای القاعده که با وزیری‌های احمدزی هم‌پیمان طالبان در دشت وانه ارتباط داشتند. از اوت ۲۰۰۳ ارتش پاکستان چندین عملیات نظامی علیه این افراد انجام داد که موفقیت محدودی داشت. شاید خشونت‌بارترین رخداد این شهر در جریان جنگ علیه ترور، نبرد وانه در مارس ۲۰۰۴ بود که در آن ارتش پاکستان با نیروهای القاعده و طالبان جنگید. در این نبرد بیش از ۱۰۰ نظامی در طول یک هفته کشته شدند. در اوت ۲۰۲۵ انفجارِ کنترل از راه دور در رُستم‌بازار وانا دست‌کم چند کشته و زخمی برجا گذاشت؛ خبر را رسانه‌های سراسری (دُن، خبرگزاری ملی APP و بیزنس‌رِکوردر) پوشش دادند. وانا کانون تجمعات مدنیِ ضد ناامنی نیز بوده است (از جمله راهپیمایی‌های اعتراضی سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۵). جمعیت‌شناسی ساکنان وانه پشتون‌های مسلمان هستند، عمدتاً از تیرهٔ احمدزی وزیری، اما دیگر قبایل پشتون از جمله محسود و بیتنی نیز در پیرامون وانه زندگی می‌کنند. جمعیت تحصیلِ وانا در سرشماری ۲۰۱۷ برابر ۱۵۳٬۱۵۶ نفر ثبت شده است. (به‌استناد سرشماری ۲۰۱۷). زبان غالب در تحصیل وانا پشتو است (۱۴۹٬۲۷۴ نفر از ۱۵۳٬۱۵۶ نفر) و سهم زبان‌های دیگر بسیار اندک است. در ۱۹۸۹ و اوایل دههٔ ۹۰ میلادی موج شدید مالاریا در پیرامون وانا (از جمله روستای «اعظم‌وارسک») ثبت شد؛ مرجع علمیِ WHO افزایش شیوع از ماه مه تا سپتامبر را به‌طور مشخص گزارش می‌کند. اقتصاد محلی و بازار «بازار وانا/رُستم بازار» مهم‌ترین کانون تجاری منطقه است؛ گزارش رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی آن را بزرگ‌ترین بازار منطقه با تا ۵۰۰۰ دکان توصیف می‌کند. تجارت چلغوزهٔ وزیرستان نقش پررنگی دارد؛ از یک‌سو خبر سرقت محموله‌های چلغوزه در وانا (۱۳۹۸/۲۰۱۹) و از سوی دیگر گزارش‌های رسانه‌ای دربارهٔ نوسانات بازار و فشارهای گمرکی (۲۰۲۵) منتشر شده‌است. آموزش در وانا «دانشکده دولتی وانا» (پسران) و «دانشکده دولتی دخترانه وانا» فعال‌اند و درگاه رسمی آموزش عالیِ خیبرپختونخوا برنامه‌ها و ظرفیت رشته‌ها را منتشر می‌کند. در کنار شبکه مدارس، «کالج نظامی وانا/Cadet College Wana» به‌عنوان یک مرکز شبانه‌روزی آموزش متوسطه در منطقه مستقر است. آبان ۱۴۰۱ (نوامبر ۲۰۲۲) دانشجویانِ دانشکده دخترانه وانا در اعتراض به غیبت معلمان دست به تجمع زدند؛ خبر آن در رسانه‌های ملی پاکستان بازتاب یافت. بهداشت و درمان «بیمارستان سرپزشکی/ضلع (DHQ) وانا» مرکز درمانیِ مرجع شهرستان است و در فهرست بیمارستان‌های دارای بخش ایزوله کووید-۱۹ ثبت شده. اداره «بنیاد سلامت خیبرپختونخوا» اعلام کرده ادارهٔ DHQ وانا به‌صورت قراردادی به MERF (Medical Emergency Resilience Foundation) سپرده شده است؛ گزارش عملکرد آن نیز منتشر شده. ترابری «فرودگاه/باند هوایی وانا» پس از سال‌ها توقف، در ۲۰۱۲ افتتاح/بازگشایی شد و برای پروازهای غیرنظامی و امدادی معرفی شد (خبرهای دنیانیوز و اکسپرس‌تریبیون). ارتفاع باند هوایی وانا حدود ۱۳۹۰ متر گزارش شده است. جستارهای وابسته فهرست شهرهای پاکستان منابع Government of Khyber Pakhtunkhwa. "Lower South Waziristan notified as a new district with headquarters at Wana." KP Government Notification, October 2022. Pakistan Bureau of Statistics. Population and Housing Census 2017 – Tehsil Wana. Islamabad: PBS, 2017. Higher Education Department, Government of Khyber Pakhtunkhwa. "Government Degree College Wana (Boys) and Government Girls Degree College Wana." HED Official Portal. Cadet College Wana. "About Us." Official Website. Dawn News. "Students of Govt Girls Degree College Wana protest against absence of teachers." DAWN, November 2022. Khyber Pakhtunkhwa Health Foundation. "DHQ Hospital Wana handed over to MERF." KP Health Foundation Report, 2021. Express Tribune. "Wana airport reopened after years." The Express Tribune, 2012. Pakistan Civil Aviation Authority. "Airstrip data: Wana." CAA Database. Altitude: 1390m. RFE/RL Radio Mashaal. "Rustam Bazaar in Wana, hub of trade with thousands of shops." Radio Free Europe/Radio Liberty, 2020. The News International. "Pine nut traders robbed in Wana." The News, 2019. Business Recorder. "Pine nut trade faces hurdles in Wana amid rising costs." Business Recorder, 2025. Imperial War Museum. "British Army in Wana, 1919." IWM Photographic Archive. The Washington Post. "Pakistan Army battles militants in South Waziristan." The Washington Post, March 2004. Amnesty International. Pakistan: Military operations in Wana region. London: Amnesty International, 2004. Dawn News. "Remote-controlled bomb kills at least three in Wana’s Rustam Bazaar." DAWN, August 2025. Associated Press of Pakistan (APP). "Deadly blast in Wana kills civilians." APP Newswire, August 2025. Business Recorder. "Bomb attack in Wana leaves casualties." Business Recorder, August 2025. Bouma, M. J., Parvez, S. D., Nesbit, R., Winkler, A. M. "Seasonal variation of malaria in Wana, Azam Warsak village." Bulletin of the World Health Organization, Vol. 74, No. 4 (1996), p. 417. Election Commission of Pakistan. "Contact list of district election offices – South Waziristan (Wana camp)." ECP Official Website. پیوند به بیرون