Տիեզերքի և վերին մթնոլորտի հետազոտության հանձնաժողով

Տիեզերքի և վերին մթնոլորտի հետազոտությունների հանձնաժողովը, կրճատ՝ ՏՎՄՀՀ (ուրդու՝ خلائی و بالائ فضائی تحقیقاتی مأموریہ‎, անգլ.՝ Space & Upper Atmosphere Research Commission, առավել հայտնի որպես SUPARCO), Պակիստանի ազգային տիեզերական գործակալությունն է։ Գործակալությունը սկզբում ստեղծվել է 1961 թվականին Կարաչիում՝ որպես կոմիտե, իսկ 1981 թվականին դարձել է անկախ հանձնաժողով։ Դրա սկզբնական նպատակն էր ուսումնասիրել հրթիռային տեխնոլոգիաները և վերին մթնոլորտի հետազոտությունները՝ ԱՄՆ-ի աջակցությամբ, ինչը հետագայում հանգեցրեց ազգային արբանյակային ծրագրի ձևավորմանը։ 1990 թվականին Չինաստանից հաջողությամբ արձակվեց Պակիստանի առաջին արբանյակը։ ՏՎՄՀՀ-ն նաև մասնակցել է Պակիստանի հրթիռային հետազոտությունների և մշակման ծրագրին, որը մեկնարկել էր Պաշտպանության նախարարության կողմից։ Գործակալությունը ղեկավարում է Պակիստանի ազգային տիեզերական ծրագիրը և իրականացնում իր արբանյակների ուղեծրային գործողությունները երկրի տարածքում գտնվող օժանդակ ենթակառուցվածքների միջոցով։ 2024 թվականից այն նաև ծառայում է որպես Պակիստանի տիեզերական գործունեության կարգավորող խորհրդի քարտուղարություն, որը ստեղծվել է Ազգային հրամանատարության մարմնի ներքո՝ Պակիստանում տիեզերքին առնչվող գործունեությունը կարգավորելու համար։ Պատմություն 1961 թվականին, Ապոլոն ծրագրի զարգացման ընթացքում, ֆիզիկոս Աբդուս Սալամը հնարավորություն տեսավ Պակիստանում տիեզերական ծրագիր սկսելու համար՝ օգտագործելով ԱՄՆ-ից ստացվող գիտական աջակցությունը։ ՆԱՍԱ-ն, հետաքրքրված լինելով Հնդկական օվկիանոսի հարակից երկրների վերին մթնոլորտային տվյալներով, հրավիրեց Պակիստանին և Հնդկաստանին մասնակցել համապատասխան ուսումնասիրություններին։ Սկզբում Պակիստանի ատոմային էներգիայի հանձնաժողովի (ՊԱԷՀ) ինժեներները հրթիռային տեխնոլոգիաներ էին ուսումնասիրում Ուոլոպսի թռիչքային կենտրոնում, իսկ Աբդուս Սալամը փորձում էր ստանալ հանձնաժողով ստեղծելու հաստատումը Այուբ Խանի վարչակազմից։ 1961 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Աբդուս Սալամի և Իշրաթ Ուսմանիի ղեկավարությամբ ստեղծվեց վերին մթնոլորտի և հրթիռային հետազոտությունների հանձնաժողովը։ Դրա առաջին անդամների թվում էին ՊԱԷՀ-ի ինժեներներ Թարիք Մուստաֆան և Սալիմ Մեհմուդը։ Հանձնաժողովը դարձավ մուսուլմանական աշխարհում առաջին կառույցը, որը ձեռնամուխ եղավ ազգային տիեզերական ծրագրի ձևավորմանըէջ 237։ Հիմնադրվեց Սոնմիանիի թռիչքային փորձարկման հարթակը՝ Կարաչիից մոտ 50 կմ արևմուտք, որտեղ սկսվեցին հետազոտական հրթիռների արձակումները։ 1962 թվականի հուլիսի 7-ին հանձնաժողովը արձակեց առաջին հրթիռը՝ Ռեհբար-I-ը, որը հասավ մոտ 128 կմ բարձրության։ ԱՄՆ-ը հրապարակայնորեն աջակցեց ծրագրին՝ այն ներկայացնելով որպես փոխադարձ հետաքրքրություն ունեցող տիեզերական հետազոտությունների շարունակական համագործակցության սկիզբ։ 1970-ականներին ԱՄՆ ֆինանսավորման դադարեցումը, 1971 թվականի պատերազմից հետո միջուկային ծրագրերի առաջնահերթությունը և մասնագետների տեղափոխումը այլ կառույցներ հանգեցրին ՏՎՄՀՀ-ի ֆինանսական ու կազմակերպական անկմանը։ 1975 թվականին Հնդկաստանի Արյաբհատա արբանյակի արձակումից հետո ՏՎՄՀՀ-ն սկսեց առաջ մղել Պակիստանի սեփական արբանյակային ծրագիրը։ 1981 թվականին հանձնաժողովը վերակազմավորվեց որպես անկախ դաշնային գործակալություն, իսկ 1983 թվականին սկսվեց առաջին արբանյակի՝ Բադր-1-ի կառուցումը։ Այն Չինաստանից արձակվեց 1990 թվականին։ Գործառույթներ 2024 թվականին հաստատված Պակիստանի ազգային տիեզերական քաղաքականության համաձայն՝ ՏՎՄՀՀ-ն որպես ազգային տիեզերական գործակալություն պատասխանատու է արտաքին տիեզերքին առնչվող գործունեության համար։ Դրա լիազորություններն ընդգրկում են ազգային տիեզերական քաղաքականության և օրենսդրության մշակումը, Ազգային տիեզերական ծրագրի պլանավորումն ու իրականացումը, արբանյակների, ցամաքային կառավարման ենթակառուցվածքի, նավիգացիոն համակարգերի և դիտարկման օբյեկտների զարգացումը, Պակիստանի կողմից արձակված տիեզերական օբյեկտների ազգային գրանցամատյանի վարումը, տիեզերական կարողությունների առևտրայնացումը, մասնավոր հատվածի ներգրավումը և միջազգային համագործակցության համակարգումը։ Ծրագրեր Արբանյակային ծրագրեր Բադր ծրագիրը Պակիստանի առաջին արբանյակային ծրագրերից էր։ Բադր-1 կապի արբանյակը, որը կառուցվել էր Սարրիի համալսարանի հետ համագործակցությամբ, արձակվել է 1990 թվականի հուլիսի 16-ին Չինաստանի Սիչան արձակման կենտրոնից։ Բադր-Բ Երկրի դիտարկման արբանյակը, որը մշակվել էր Ռեզերֆորդ-Էփլթոնի լաբորատորիայի հետ համագործակցությամբ, արձակվել է 2001 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Բայկոնուր տիեզերակայանից։ PakSAT ծրագիրը ՏՎՄՀՀ-ի ազգային կապի արբանյակների ծրագիրն է, որը ձևակերպվել է 1979-1980 թվականներինէջ 21-22։ Ծրագրի նպատակն էր ստեղծել գեոստացիոնար կապի արբանյակներ և զարգացնել հեռուստատեսային, կրթական ու կապի ծառայությունների ընդունման ենթակառուցվածքները։ Դրա շրջանակում օգտագործվել կամ արձակվել են PakSAT-1E, PakSAT-1R, PakSAT-MM1 և PakSAT-MM1R արբանյակները։ Պակիստանի հեռազննման արբանյակների շարքում են PakTES-1A-ն և PRSS-1-ը, որոնք արձակվել են 2018 թվականի հուլիսի 9-ին Ցզյուցյուան կենտրոնից, ինչպես նաև PRSC-EO1, PRSS-2, Hyperspectral Satellite 1, PRSC-EO2 և PRSC-EO3 արբանյակները։ 2026 թվականի ապրիլի 25-ին Չինաստանից արձակվել է Պակիստանում մշակված PRSC-EO3 արբանյակը։ Պակիստանի կուբսատ ծրագրերում նշվում են ICube-1-ը, ICUBE-Q լուսնային ուղեծրային սարքը, որը մշակվել է «Տիեզերական տեխնոլոգիայի ինստիտուտի», ՏՎՄՀՀ-ի և Շանհայի Ծիաո Թոն համալսարանի հետ համատեղ, ինչպես նաև PAUSAT-1-ը, որը արձակվել է SpaceX-ի Falcon 9 հրթիռով 2025 թվականին։ Հրթիռային և գիտական ծրագրեր 1961 թվականից ՏՎՄՀՀ-ն ղեկավարել է պինդ վառելիքով հրթիռների վաղ ուսումնասիրությունները և մշակել Ռեհբար-I հետազոտական հրթիռը։ Այն հիմնված էր ամերիկյան Նայկ-Քաջուն հրթիռի վրա և օգտագործվել է մինչև 1972 թվականը։ Հետագայում հանձնաժողովը մասնակցել է Հատֆ-I, Աբդալի-I և Շահին-I ծրագրերի հրթիռային շարժիչների ուսումնասիրություններին։ ՏՎՄՀՀ-ն ամեն տարի կազմակերպում է «Տիեզերքի համաշխարհային շաբաթը»՝ երկրում երկրագիտության և տիեզերական գիտության հանրային ընկալումը խթանելու համար։ Այն համագործակցում է համալսարանների և հետազոտական հաստատությունների հետ աստղագիտության, աստղաֆիզիկայի, մթնոլորտային գիտությունների և տիեզերական եղանակի դիտարկման ոլորտներում։ Կարաչիում գործում է ազգային օդապարիկային արձակման հարթակ՝ օզոնային շերտի և մթնոլորտային ուղղահայաց պրոֆիլների ուսումնասիրության համար։ Տիեզերական եղանակ ՏՎՄՀՀ-ն ավելի քան հինգ տասնամյակ զբաղվում է տիեզերական եղանակի մոնիտորինգով՝ օգտագործելով ցամաքային տվիչների ազգային ցանց։ Ստեղծվել է Պակիստանի տիեզերական եղանակի կենտրոնը, որը իրական ժամանակում դիտարկում է տիեզերական եղանակային երևույթները և տվյալներ փոխանցում ազգային օգտատերերին։ 1983 թվականից Սոնմիանիում գործում է երկրամագնիսական դաշտի մոնիտորինգի ծրագիր, իսկ 2008 թվականին երկրորդ դիտարանը ստեղծվել է Կարաչիում։ Միջազգային համագործակցություն ՏՎՄՀՀ-ն մասնակցում է մի շարք միջազգային կազմակերպությունների և ծրագրերի, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի Տիեզերքի խաղաղ օգտագործման կոմիտե, UN-SPIDER, COSPAR, ՄԱՖ, ՖՀՄՄ և ԱԽՕՏՀԿ։ Պակիստանը ստորագրել է արտաքին տիեզերքի խաղաղ օգտագործմանը վերաբերող ՄԱԿ-ի հինգ պայմանագրերը։ Չինաստան Պակիստանի և Չինաստանի համագործակցությունը տիեզերական ոլորտում ընդգրկում է արբանյակների մշակումը, արձակումը, Երկրի դիտարկումը, կլիմայական, մթնոլորտային և ծովային գիտությունները։ 2006 թվականին Չինաստանը և Պակիստանը համաձայնագիր ստորագրեցին տիեզերական տեխնոլոգիաների համատեղ հետազոտության վերաբերյալ, իսկ 2007 թվականին համագործակցությունը ընդլայնվեց տիեզերական գիտության և տեխնոլոգիաների ոլորտներում։ ՉԱՏՎ-ի հետ համագործակցությամբ Պակիստանը Չանյե-6 առաքելության հետ ուղարկել է իր առաջին լուսնային ուղեծրային սարքը՝ ICUBE-Q-ն։ Նախատեսվում է նաև, որ ՏՎՄՀՀ-ն Չանյե-8 առաքելության հետ կուղարկի 35 կգ զանգվածով լուսնագնաց։ Ենթակառուցվածքներ ՏՎՄՀՀ-ի գլխամասային գրասենյակը գտնվում է Իսլամաբադում, իսկ տեխնիկական և հետազոտական ենթակառուցվածքները տեղակայված են երկրի տարբեր քաղաքներում։ Դրանց թվում են Իսլամաբադի և Կարաչիի արբանյակային ցամաքային կայանները, Cospas-Sarsat ծրագրի Պակիստանի առաքելությունների կառավարման կենտրոնը, Իսլամաբադի և Կարաչիի տիեզերական կիրառությունների և հետազոտությունների կենտրոնները, աղետների դեպքում տիեզերական աջակցություն տրամադրող կենտրոնը, ինչպես նաև Լահորի և Կարաչիի արբանյակային հետազոտությունների և մշակման համալիրները։ Կադրերի զարգացման ուղղությամբ ՏՎՄՀՀ-ի հետ կապված կառույցներից են Տիեզերական տեխնոլոգիայի ինստիտուտը Իսլամաբադում, ՏՎՄՀՀ-ի տեխնիկական ուսուցման ինստիտուտը Կարաչիում, Տիեզերական և մոլորակային աստղաֆիզիկայի ինստիտուտը Կարաչիի համալսարանում և Փենջաբի համալսարանի Տիեզերական գիտության բաժինը։ Ղեկավարություն ՏՎՄՀՀ-ի ղեկավարների թվում են եղել Աբդուս Սալամը, Իշրաթ Հուսեյն Ուսմանին, Վլադիսլավ Տուրովիչը, Սալիմ Մեհմուդը, Աբդուլ Մաջիդը, Ռազա Հուսեյնը, Ահմեդ Բիլալը, Ամեր Նադիմը և այլք։ 2023 թվականից գործող ղեկավարն է Մուհամմադ Յուսուֆ Խանը։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Պաշտոնական կայք