Torrebillela

Torrebillela dorrea Mungian dagoen XIV. mende amaierako harrizko dorretxea da, udalerriko arkitektura zibileko eraikinik zaharrena. Historia 1376an, Uribeko merindadeko laborariek hiribildu batzuk sortzeko eskatu zioten Bizkaiko jaunari. Leku seguru eta harresituak eraiki nahi izan zituzten, bandokideen leinu bortitzen gehiegikerietatik babesteko. Jaunak onartu egin zuen eskaera, eta Larrabetzu, Errigoiti eta Mungiako hiribilduak sortu zituen, zeinetara nekazari ugari hurbildu zen. Mungiaren kasuan, familia garrantzitsu bat, billelatarrak, berehala hasi ziren harresi barruan bizitzen. Bere izeneko auzotik sortua, ziurrenik, hirigunetik kilometro pare batera, bertan bizi ziren 1390ean. Villelatarrek beren etxea altxatzeko aukeratu zuten orubea hiriko onenetakoa zen: Bilbotik zetorren galtzada sartzen zen ataria menderatzen zuen lursail handi bat;bi aldetatik ibaiaren ibilguak babesten zuen (lubaki natural bat bezala), eta hiribilduko gainerako eraikinetatik pixka bat aldenduta zegoenez, horrek defentsa erraza ahalbidetzen zuen. Ez dakigu zein unetan eraiki zen Torrebillela, baina suposatu daiteke XIV. mendearen amaieran sortu zela, billelatar leinua igo zen garaian. Erdi Aroko jatorritik abiatuta, gaur egunera arte iraun du, aldaketa ugarirekin bada ere. Eraikinak aldaketa asko izan ditu gaur egun duen itxuraraino, baina badirudi jatorrizko eraikina harrizko dorre soil bat zela, apaindurarik gabea, bost solairuko altuerakoa, defentsarako zein etxebizitzarako erabiliko zena . Agian garai hartan dorretxea ez zen erabat harrizkoa izango, 1511-1514 urteko dokumentuek Villelatarren kadalsoa bezala aipatzen baitute; orduko Bizkaian nagusiki zurez edo egurrez eraikitako eraikinei aplikatu zaien izendapena dirudiena. Oka ibaitik gertu dagoen dorretxea, 1852.urtean era erradikalean eraldatua izan zen.1960ko hamarkadan, abandonu garai baten ostean, eraikina hondamendi egoeran zegoen. Orduan, Bizkaiko Foru Aldundiak erosi zuen, Mungiako Udalari utzita, kultur etxe bihurtzeko. Bere zaharberritzeak kanpoaldea errespetatu zuen, XIX. mendeko esku-hartzearen ondorioz, baina, logikoki, barrualde osoa berregin behar izan zen. Gaur egun, Torrebillela Mungiako liburutegi gisa erabiltzen da. Arkitektura Eraikinak aldaketa asko jasan ditu historian barrena, garrantzitsuena gaur eguneko itxura ematen dion XIX. mendeko obra izanda: eraikin erantsi batzuk kendu ziren, barrukoa berritu zen, bi altueratik hirura pasatu zen, dorrean hutsune berriak ireki ziren eta biltegia berregin zen. Nabaria da dorrea hainbat fasetan eraiki zela, baina lehenengoko faseak behintzat denboran oso hurbil eginak izan behar ziren. Aurreko fatxadan, eraikinaren sarrera nagusia izango zenaren arrastoak ikus daitezke, agian harrizko kanpoko eskailera batez hornitua. Eskuinean, beste bao baten ate-zangoa ikus daiteke. Bao horrek dintel bat du eta itxura modernoagoa du. Beste puntu batzuetan, askoz ere aldatuago dauden beste bao batzuen aztarnak ikusten dira. Bizitegi-pisuak, jatorrian, etxearen altuera osoaren ia erdia hartzen zuen. Horrek zaildu egiten zuen goiko aldea argiztatzea eta aireztatzea, eta, horregatik, leiho txiki zorrotz batzuk ireki zituzten han, gaur egun bigarren solairuko goiko aldeari dagozkionak. Erreferentziak Kanpo estekak