Bilboaldea

Bilboaldea edo Bilbo Handia Bizkaiko erdialdean kokatzen den eskualdea da. Gaztelaniazko Gran Bilbao izenetik Bilbo Handia izena maiz erabiltzen bada ere, eskualdearen euskal izen arautua Bilboaldea da. Bilboko metropoli eremuko zatirik garrantzitsuena da, hura osatzen duten 35 udalerrietatik Bilboaldeko 26ak daudela. Gainera, Bizkaiko hamar udalerri populatuenen artean bederatzi Bilboaldekoak dira. Muga egiten du iparraldera Mungialdea eta Abrako golkoarekin, ekialdera Busturialdea eta Durangaldearekin, hegoaldera Arratia-Nerbioirekin eta mendebaldera Enkarterriekin. Eskualdea 26 udalerriz osatzen da, izanik Bilbo hiriburua, eta guztira 850.000 biztanle baino gehiago ditu. Hala, Bizkaiko biztanleria handieneko eskualdea da, alde handiz. Hurrengo azpieskualdeetan banatu ohi da: Hiriburua, Bilbo udalerria. Eskuinaldea, Bilboko itsasadarraren eskuinaldera (Erandio, Getxo eta Leioa udalerriak). Ezkerraldea, Bilboko itsasadarraren ezkerraldera (Alonsotegi, Barakaldo, Portugalete, Santurtzi eta Sestao udalerriak). Hego Uribe, eskualdearen hego-ekialdean, eta azpieskualde honen udalerri batzuk Arratia-Nerbioi eskualdearen parte dira. Bilboaldeari dagozkionak hurrengoak dira: Arrigorriaga, Basauri, Etxebarri eta Galdakao eta Zaratamo. Meatzaldea, eskualdearen mendebaldeko muturrean, Ezkerraldearekiko mugan (Abanto-Zierbena, Muskiz, Ortuella, Trapagaran, Zierbena udalerriak). Txorierri, eskualdearen ipar-ekialdean, Asua ibaiak zeharkatutako udalerriak hartzen ditu (Derio, Larrabetzu, Lezama, Loiu, Sondika eta Zamudio). Uribe Kosta, eskualdearen iparraldean, eta azpieskualde honen udalerri gehienak Mungialdea eskualdearen parte dira. Bilboaldeari Berango udalerria baino ez dagokio. Geografia Mugakideak Mugakide hauek ditu: iparraldean Kantauri eta Abrako golkoa; ipar-ekialdean Mungialdea (Sopela, Urduliz, Laukiz, Gatika, Mungia eta Gamiz-Fika) eta Busturialdea (Morga); hego-ekialdean Durangaldea (Zornotza, Lemoa eta Bedia); hegoaldean Arratia-Nerbioi (Zeberio, Ugao eta Arrankudiaga); eta mendebaldean Enkarterri (Gueñes eta Galdames) eta Kantabria (Castro Urdiales). Udalerriak Mendiak Bilboaldea ez da oso eremu menditsua, eremu gehienak itsasotik gertu baitaude. Itsasotik urrunen dauden udalerriak mendi altuenak dituztenak dira, Bilboko hegoaldea bezala. Hurrengo taulan ikusi daiteke Bilboaldeako zein udalerrietan dagoen eremu menditsua. Hidrologia Abanto eta Zierbana, Alonsotegi, Arrigorriaga, Barakaldo, Basauri, Berango, Bilbo, Derio, Erandio, Etxebarri, Galdakao, Getxo, Larrabetzu, Leioa, Lezama, Muskiz, Ortuella, Portugalete. Udalerri hauek Butroe, Ibaizabal eta Barbadungo unitate hidrologikoetan parte hartzen du. Azaleraren zati bat Barne Arroen Barrutian dago eta beste zati bat Kantauriko Barrutian. Ontziratu gabeko beste ibai batzuk ere badaude: Kadagua ibaia, Erandion Asua ibaia, Barakaldoko Galindo ibaia eta Bilboko itsasadarrean amaitzen den Gobela ibaia, Leioa eta Erandio zeharkatzen dituena. Azkenik, Araban jaio eta Santurtzin, Kanturi itsasoan, itsasoratzen den Nerbioi ibaiak osatzen duen Bilboko itsasadarra dugu. Ingurune naturala Bilboaldean, Gerriko Berdea dugu. Hiri inguruko espazioak dira, hainbat funtziorekin antolatuak: paisaiaren egituraketa, naturaren babesa eta aire zabaleko aisialdia. Normalean, antolamendu-plan berezien bidez arautzen dira, eta plan horiek estrategikotzat jotzen dituzte. Bilboaldean, Gerriko Berdea hiri-inguruko eremuetan integratutako naturgune eta berdegune guztiek osatzen dute: mendiak, basoak, urtegiak, ibaiak eta errekak, hondartzak, padurak eta dunak, itsaslabarrak, etab. Ardatz nagusia Bilboko itsasadarra da, eta hiri-espazioarekin lotuta dago espazio libreen bidez. Itsasadarra Bilboko itsasadarra (Ibaizabalen edo Ibaizabalen itsasadarra ere deitzen zaio) Nerbioi eta Ibaizabalen sistemak osatzen duen bokalea da, bai eta azken ibaiadarrak ere, Bizkaiko Golkoan Kantauri itsasora iristen direnean. Bilbo zeharkatzen du eta hiria bitan banatzen du: eskuinean, Deustu, Uribarri, Begoña eta Otxarkoaga -Txurdinaga, eta ezkerrean, Basur-Zorrotza, Errekalde, Abando eta Ibaiondo. Bilboko jurisdikzioa igarota, 23 kilometro egiten ditu itsasoratu arte, Santurtzi, Getxo eta Zierbena artean. Klima Eskualde osoa klima ozeanikoan dago (Cfb). Prezipitazio ugari ditu, klima ez oso beroa du udan eta hotzegia ere ez neguan. 1200 milimetro euri egiten ditu urtean. Historia Historiaurrea Garai honetarako iturririk ez dagoenez, arkeologiaren ekarpenak garrantzitsuak dira, besteak beste, A. Zubizarreta, I. Martín, J. Gorrochategui eta M. J. Yarritu. Bestalde, I. García Caminok Bilboren jatorriari eta hura hiribildu gisa sortu zen arte izan zuen bilakaerari buruzko azken interpretazio-proposamenak aurkeztu ditu. Bi premisatatik abiatzen da: Bilbo jaio aurretik (XIII.-XIII. mendeetan) baxu-Ibaizabalen inguruan antolatutako lurralde bat izatea eta Erdi Aroko Bilboren eta aurreko munduaren artean jarraitutasunik ez izatea. Historiaurreko aztarna zaharrenak Artxanda eta Pagasarriko mendietan daude. Artxandan, Ganguren eta Abril mendien artean, bost trikuharri ezagutzen dira. Horietako bi, oso hurbilekoak, hondeatu eta aztertu dira, Hirumugarrieta 1 eta 2, nekropoli berekoak, baina garai desberdinetan eraikiko ziren. Inguruetan, material litikoa agertu da hainbat tokitan, jendea ibiltzen zen lekukoa zela edo lantegiak eta herriak zeudela erakusten duen lekukotasuna. Itsasadarraren kontrako aldean, Pagasarri mendian, aztarna litiko batzuk baino ez dira ezagutzen. Egindako ikerketen ondoren, hipotesi hau egin daiteke: megalitismoaren jatorria Neolitoaren amaieran kokatu beharko litzateke, eta mendigune horiek okupatzea hazkunde demografikoaren eta ekoizpen-hedapenaren fasearekin lotuta dagoela. Fase horrek mendi-eremuak okupatzea eta, ondoren, hilobiak eraikitzea ekarriko luke. Antzinaroa Geroagoko etapa batean, aurrekoarekin lotzen ez dena, erreferentea Malmasingo gotorlekua da, 360 metroko muinoa. Nerbioi eta Ibaizabal ibaien elkargunean dago, eta Pagasarri-Ganekogorta mendikoa litzateke. Burdinaren Aroan okupatutako gotorleku bat. Bertan, defentsarako zenbait mihise eta hobi zentrokide ikus daitezke. Horietan, azalean, eskuko errota bat aurkitu da, eta, gainera, errausketako nekropoli batekin lotuta dago. Elementu horiek nekazaritza ezagutzen duen populazioa islatzen dute, baina haren jarduera nagusia abeltzaintza izango litzateke, inguruko eremu menditsua dela eta. M. Unzuetaren ikerketen arabera, Zaratamon beste herri bat egon liteke, mendisistema berri bat kontrolatuko lukeena, eta, beraz, ibaiak muga izango luke haren eta aurrekoaren artean. Erromatarren garaiko lekukotasunak urriak dira Bilboko eremuan: Adrianoren sestertzo bat (K.o. 125-128), Bizkaiko hiriburuko Erribera kalean aurkitua eta kostako aztarnategi erromatarren goraldiaren faseari dagokiona, eta Abrisketa, Finaga, Zaratpolamo eta Galdakaoko hilarriak, modu angeluzuzuzenean, nekro-inskripzio latindarrarekin. Horietatik, Finagakoa baino ez da ikertu; tama ina txikiko eraikin baten inguruan egituratzen du, eta zurezko hilkutxetan (IV-V. mendeak) egindako ehorzketak daude. Hala ere, nekropoli horiekin lotutako kokalekuak ez datoz bat izaera militarreko erromatar establezimenduekin, ez eta nekazaritza eta abeltzaintzako ustiategi handiekin, ez eta zastroekin edo barruti gotortuekin ere. Era berean, Finagako ehorzketekin batera, bi hilobi aurkitu dira (VI-VII. mendeak). Hilobi horiek ajuarrarekin batera daude, eta erromatarretatik bereizten dira, hilobi-erritual desberdinei erantzuten dietelako. Ikerketen arabera, ajuar horiek lotura handiagoa dute eredu norpirenaikoekin bisigodoekin baino, eta datu horiek adierazten dute Pirinioen bi aldeetako gizarteen arteko harremana. Bestalde, aurkikuntzek erakusten dute Nerbioi ibaiaren zati horretan badela gizarte egituratu eta antolatu bat, hierarkia zehatzekin, eta inola ere ez arkaizatzailea. Erdi Aroa X. mendetik aurrera, Ibaizabalen (Finaga, Abrisqueta, Arrigorriaga, Barakaldo, Santurtzi) arro ertainaren eta baxuaren lurraldea eratzen hasten da. XII. menderako, Bilbo inguruko biztanleak monasterioen arabera antolatuta daude, horietako bat Begoñakoa da eta eredu feudalen arabera egituratuta dago. Hemendik aurrera, XIII.-XIII. mendeek, nekazaritza eta abeltzaintzaren garapenak, Kantauriko zirkuitu komertzialen indarberritzeak eta artisau- eta merkataritza-taldeen sorrerak Bilboko hirigunea finkatzen laguntzen dute. Beraz, 1300ko foruduntasun-gutuna baino lehen, populazio bat dago itsasadarraren eskuinaldeko meandroan. Itsasadarra ez da nabigagarria, eta Gaztelako mesetaranzko bideak hasten dira. Horren lekuko da Santiago eliza (XIII. mendea), Begoñakoaren mende. 1300ean, Diego López de Haro jaunak Bilboko portua dagoen herri bat sortu zuen eta bertako biztanleei Logroñoko Forua eman zien. J. Enriquezek eta E. Sesmerok (2000) XIII. mendearen bigarren laurdenean emandako aurreko foruduntasuna iradoki dute, baina ez zen oso eraginkorra izan. 1310ean, haren ilobak, Maria andreak, herria batu eta Bilboko merkataritza eta merkataritza indartzen laguntzen duten klausulak zabaldu zituen. Aurrerantzean, inguruko elizateek hiribilduari emandako muga jurisdikzionalen aurka borrokatzeko prozesua hasiko da, eta 1500ean emandako epaiarekin amaituko da. Epai horren bidez, Bilboko eremu juridikoa ia harresiaren perimetrora murrizten da. Arkeologiak XIV. mendearen hasieran diseinatutako hirigintza-proiektu bakarra dagoela berretsi du, Zazpi kaleetako Bilbo. Proiektu hori lehendik zeuden hiru elementuri egokitu zaie: meandroa, Santiago eliza eta portua ingurunearekin lotzen duten bideak. Harresiaren eta alkazarraren eraikuntza -gaur egungo San Anton eliza- Alfontso xi.ak antolatu zuen 1334 inguruan. Harresitik kanpo daude San Nikolas errebala arrantzaleen auzoa, Allende la Puente (Bilbo Zaharra) eta Ibeni (Atxuri). Hiriaren hazkundearen aurrean, 1483ko udal ordenantzek harresiz kanpoko hedapena ahalbidetzen dute. Bidebarrieta, La Cruz, Ascao eta La Esperanza kaleak ardatz hartuta eraikin berriak sortuko dira. Kontzeju irekiak bizilagunak Behe Erdi Aroan izanen ditu itxiturak. J. I. Salazarrek dioenez, litekeena da kontzeju irekia pixkanaka desagertzea eta, XIV. mendearen erdialdetik aurrera, haren ordez, udal erregimentu bat jartzea, zenbait bizilaguni zabalduta. XV. mendean, erregimentu hori jada organo finkatua da eta egitura eta funtzionamendu arautuak ditu. Osaera aldatu egiten da, karguen iraupena urtebetekoa da eta XV. mendearen zati handi batean korrejidoreak presentzia handia du udal bilkuretan. Leinu historiko eta merkatarien kideak mende hauetan zehar banatu ziren herriko gobernuan, eta banaketa horrek 1435 arte lagundu zien lehenengoei; ondoren, bigarrenak agerpen handiagoa izan zuten. Bi taldetan banatzen dira: oinaztarrak eta ganboatarrak. Hiribildua kudeatzearen eta baliabideak kontrolatzearen alde borrokatuko dira Garapen ekonomiko nabarmena izan zuen XIV. eta XV. mendeetan. Eta XVI. mendetik aurrera, Bilbok Itsasadarra monopolizatu zuenean, deklinatu egin zuen. Portugaletek eskumenak galdu zituen, eta merkantzien zamalanetarako portu bihurtu zen. Geroago, XIX. mendean, Portugaletek garrantzi handia hartu zuen kostako kokalekuari, bainuetxeari eta hondartzari esker. Bilboko eta Ingalaterrako burgesiaren uda izan zen hiribildua. Baita nobleziarena eta Erregearenak ere. Halaber, hiriaren garapenari lagundu zioten: Zubi Esekia eraikitzea, Burdinazko Kaia eraikitzea eta trenbidea iristea. Gaur egun, Portugaletek gune neuralgikoa izaten jarraitzen du, merkataritza- eta aisialdi-gunea. Portugaleteri ere “Villa Jarrillera” deitzen zaio. Azalpena oso sinplea da: mahastien laborantza oso jarduera garrantzitsua izan zen. Horietatik txakolina ateratzen zen, inguruko ohiko ardoa. Eta salda horiek buztinezko pitxer txikitan zerbitzatzen ziren, pitxer gisa ezagutzen zirenak… Aro Modernoa (XVI - XVIII Bilboko merkataritza XV. mendean hasi zen, XVI. mendean. Nazioarteko zirkuituetan parte hartzen du, eta Kantauriko merkataritza globaleko lehen portua da. Bitartekaritza-merkataritza du ezaugarri: Euskadiko barne-merkatuarekin eta hurbileneko kanpo-merkatuarekin (Ebroko azpizona iparraldea eta gaina). Merkatu horietan bertako eta kanpoko produktuekin lan egiten du: lehenengoen artean, lehen mailako burdingintzako burdinak eta industria metalurgikoko manufakturak, eta baxurako eta alturako arrantza; bigarrenen artean, Gaztelako artilea, artilezko ehunak, zeta eta belarra, zerealak eta ardoak. Garapen komertzial horrekin batera, erakunde bat dago, Bilboko Kontsulatuaren 1511n sortua. Ordenantza pribatiboak ezartzeko ahalmena duen epaitegi eta kontratazio etxea San Anton elizaren ondoko eraikin batean egon zen. Bilboko merkataritza-plazan ohikoak izan ziren atzerriko merkatariak. XVII. mendearen hasierako krisiaren ondoren, Bilboko merkataritza modernizatu egin zen, eta XVIII. mendean hartu zuen berriz ere indarra. Ontzigintza XVI. mendeko apogeoko antzeko lurretatik igarotzen da.Azken mende horretan, Bilboko ontziolen jarduera handitu egin zen. Herrian lekurik ez dagoenez, Abandoko eta Deustuko bazterretan daude. Bilboren hazkundearen aurrean, XVII. mendean Areatzarantz irekitzen diren lurrak okupatzen dira, mutur horretako "itsas besoa" malgukiekin ixten da eta padura betetzen da. Baina, XVIII. mendearen amaierarako, Bilbo "itotako hiria" da. 12.000 biztanle ditu, eta dentsitate demografiko handiak ditu; saturazioa nabaria da alde zaharrean. Etxebizitzen eskasia kezkagarria da, baita biltegi eta biltegi fidagarri eta segururik eza ere, hiribilduak uholdeak izaten baititu. Hiri-antolamendurako ahalegina Nicolás Loredoko Planarekin (1792) iristen da, eta haren helburua ez da hiri-espazioa handitzea, arrazionalki aprobetxatzea baizik. Horren emaitza da Viuda de Epalza kaleko eraikina, Bilboko merkataritzaren egoitza (La Torre jauregia). Garai horretan, Areatza hiriaren erdigune gisa finkatu zen, San Nikolas eliza barrokoa eraikitzeko. Halaber, herriko behar publikoak asetzeko, ur hornidura hobetu eta Pontongo okindegia eraiki da. Ekimen pribatukoa da Ronda kaleko Komedien Antzokia, Alejo de Miranda eta Agustin Humaranen proiektua (1799-1806), antzerki modernoaren aitzindaria. XVII. mendearen bigarren hereneraino artelan gutxi izan zen Bilbon, baina, hemendik aurrera, arte-merkatua suspertu egin zen (Barrio 1990, 127), egoera ekonomikoa onuragarria zelako. Klasizismoan barrokoa gertatzen zaio, eta nabarmentzekoak dira jauregi hamaseitarrak, "La Bolsa" eta Allendesalazar. Aro Garaikidea (XIX - XX) Bilboko modernizazio-prozesua XIX. mendearen hasieran, sistema ekonomiko tradizionalak gainbeheraren zantzuak zituen, bere oinarrizko bi zutabeen krisiarekin: merkataritza eta industria siderurgikoa, antzinako burdinola batzuetan garatzen dena. Bestalde, ontzigintzak tradizio luzea du Bilboko portuan, eta gorabehera ugari ditu. 1818an, atzerrian eskuratutako itsasontzien matrikula baimentzen da, baimen erreala lortu ondoren, eta neurri hori 1829ko Merkataritza Kodean berresten da. 1837an atzerriko ontziak sartzeko debekua dekretatu ondoren, eta, handik gutxira, banderako eskubide diferentziala ezarri ondoren (1841), Bilboko inguruko ontziolak (Arana, Uresandi, Cortabitarte, etab.) berpiztu egingo dira. Hala ere, dinamismo-zeinu horien azpian zaharkitutako industria bat dago, erriberako arotzeriako teknika tradizionalak erabiltzen baititu. Hala ere, ezegonkortasun-aldi horretan, ekimen berritzaile berriak sortu ziren. 1930eko hamarkadaz geroztik, lehen saiakuntza berritzaileak egin dira Bilboko hirigunetik gora, Abando eta Begoñako elizateen ertzetan. Batzuk, ordea, zapuztu egingo dira.' Adierazgarriena Santa Ana de Bolueta (1841), enpresa siderurgiko modernoaren aitzindaria. XIX. mendearen bigarren herenetik aurrera, bi prozesuk bat egingo dute: Bilboko muga jurisdikzionalen hedapenak eta modernizazio ekonomikoak, meatzaritza eta sektore siderometalurgikoa protagonista izan zituenak. Urte askoan kudeaketak egin ondoren, 1861eko apirilaren 7ko Legeak Bilboren hedapena onartzen du eta Abando eta Begoñako hurbileko elizateen kalterako egiteko eskubidea ematen dio hiribilduari. Biak hein batean atxiki ziren 1870eko apirilaren 2an. Hemendik aurrera, Bilbo hedatzen hasiko da, hainbat eranskin eginez: Abando osoa 1890ean, Begoña, Deustu eta Lutxanako (Erandio) partziala 1925ean. Beraz, 1876an Bilboko lehen Zabalgune Plana onartu ondoren, 1907 eta 1929ko hedapen-planak iritsi ziren. Aldi berean, aireratzea hasten da, Bizkaiko arroko burdin mineralaren ustiapenean eta esportazioan oinarrituta. Prozesu hori 1960ko hamarkadan hasi zen, eta 1872-1876ko gerra karlistak eragindako parentesiaren ondoren, geldiezina da. Zalantzarik gabe, Triano-Matamoros barrutiak, itsasadarretik eta portuaren irteeratik hurbil, zeregin berezia du meatzaritzako aireratzearen eta boomaren fase honetan, mende-aldaketara arte luzatzen baita. Bilboko meategiek, berriz, garrantzi txikiagoa izango dute, eta Mirafloresen, Ollarganen eta Mirabillan dauden aztarnategi sakabanatuetan banatuko dira. Burdin minerala ustiatzeak eta esportatzeak dakartzan onurei esker, burdingintza modernoak sor daitezke Barakaldon eta Sestaon, Bizkaiko industrializazio-prozesuaren epizentroan. Prozesu horren emaitza, XX. mendearen lehen hereneraino luzatzen dena eta ikuspegi sektorialetik zabaltzen dena (metalurgia, kimika, hidroelektrikoa, etab.) Bilboko itsasadarra ardatz egituratzaile gisa hartzen duen industria-asentamendu baten konfigurazioa da. Bilboko industria hiri-ingurukoa da, eta eraztun bat osatzen dute Echevarría (Begoña), Santa Ana de Bolueta, Harino-Panadera (Irala), Cervecera del Norte (Basurto) eta Euskaldunako (Olabeaga) instalazioek, eta, handik aurrera, itsasadarraren bi ertzetatik bokalera joateko asmoa dute. Bestalde, Bilboko Portuko Obren Batzordea eratu ondoren (1876), itsasadarra eta barne-portua hobetzeko planari ekin zion 1878an. Hamarkada bakar batean, Areatzako kaietaraino ibiltzeko bidea bihurtu zen. Aldi berean, Erripa-Uribitarte ardatzean industria-sare bat eratzen da, batez ere zurgintzari eta bakailaoaren merkaturatzeari lotua. Portugaleten, Santurtzin eta Getxon berehala hasi zen kanpoko portua eraikitzen, eta XX. mendearen lehen hamarkadan gaitu zen. Hamarkada bat geroago, Abando-Ibarratik Zorrotzaraino zabaldu zen barneko portu-eremua. Gerra karlistaren ondorengo bultzada ekonomiko handia leherketa demografiko batean ageri da. Ekoizpen-jarduera berriek, azpiegituren eraikuntzak eta lanpostuen eskaintzak etorkin-korrontea sortzen dute Bilboko itsasadarrerantz. Hiri horretan, ezkerraldeko industrialdean eta meatzaritzan, biztanleria gehien hazi zen hasierako fasean (1877-1887), etorkinen ekarpenaren ondorioz. Oro har, Bilboko eta Itsasadarreko biztanleriaren urteko batez besteko hazkunde-tasa Bizkaikoa baino handiagoa izan zen 1860tik 1930era bitartean; beraz, 1900erako, arteria horretako biztanleria Bizkaiko biztanleriaren %53,38 da, eta %62,71 1930ean. Itsasadarrean eta portuan zehar Abraraino eratutako hiri-aglomerazio industrial hori osatzen duten eremu espezializatuetan egituratzen da: meatzaritza (Trapagaran, Ortuella, Abinoi-Zierbena), industria (Barakaldo, Sestao eta Erandio), kalitateko bizitegia (Getxo), eta portuko eta langileen bizitegia (Portugalete eta Santurtzi), eta Bilbo, zerbitzuen eta finantzen hiri nagusia. XIX. mendearen amaieratik, barne-komunikazioak eta probintziaz kanpoko harremanak ahalbidetzen dizkion trenbide-azpiegitura du. Era berean, XX. mendearen hasierarako, Bilbok askotariko ekipamendu publikoen sarea du: Basurtuko Ospitale Zibila, Arte eta Ofizioen Eskola, Atxuri, Indautxu, Dorr-Urizar eta Muxika, Udal Alondegia, Arte Modernoaren Museoa, Museo Etnografikoa eta Arkeologikoa, Erreprodukzioen Museoa, etab. Bestalde, literatur solasaldiak (Cafés Boulevard, Lion d'O, García), josteta elkarteak (Sociedad Bilbaína, El Lugar, Sociedad Euskalerria) eta soziabilitate politikoko zentroak jarduera bizia dute. Egunkariek ere betetzen duten funtzio kulturala (El Noticiero Bilbaíno, El Nervión, El Liberal, La Lucha de Clase, Euzkadi, etab.) eta aldizkariak (Hermes, El Coitao, Revista de Vizcaya), baita Arriaga antzoki modernoa ere, 1890ean inauguratua, Herriko antzoki zaharraren ordez. Gerra eta frankismoa Setio militarrak, bonbardaketek eta itsas inguraketak, portuko trafikoa zaildu zuenak, bilbotarren bizitza aldatu dute gerra zibilean. Janari-eskasia eta Bizkaiko eta Gipuzkoako errefuxiatuen etorrerak elikagaiak arrazionalizatzera eta jantoki eta ostatu kolektiboak antolatzera bultzatzen dute. Burdinazko gerrikoa haustea eta Artxandako gudua izan ziren 1937ko ekainaren 19an Bilbok hartu zuen aurreludioa. Biztanleriaren zati bat ebakuatu egin da, eta hiriaren entrega kalte pertsonal eta materialik gabe egiten da, itsasadarraren gaineko zubiak izan ezik, Eusko Jaurlaritzak berariaz hala erabakita ezkerraldeko industriak ere bere horretan jarraitzen baitu. Merkantzia-flotak kalte gutxi jasan ditu, eta ia hasierako potentziari eusten dio. Bilbo hartu eta egun batzuetara, Bizkaia eta Gipuzkoarako Ekonomia Ituna ezabatu zen. Gerra eta autarkiaren ondoren, XX. mendeko hirugarren laurdeneko hedapena, Bilboko Itsasadarrean, egungo egitura ekonomikoen gainean artikulatzen da. Beraz, industria metalurgikoak hartzen du protagonismo handiena, eta beste sektore batzuk indartu egingo dira (ontzigintza, kimika, elektrikoak, makineriaren eraikuntza), meatzaritza agortu bitartean. Itsasadarra industria-, finantza- eta zerbitzu-metropolia da, eta Euskadiren garapena zuzentzen du. Metropoli horrek, gainera, penintsulako funtzioak ere betetzen ditu, industria-loturek eta ekonomia-bankuetako domeinuek euskal sistema gainditzen baitute . Inbertsio eta ekimen horiek Burgosko, Huelvako eta Sevillako garapen-poloetara iristen dira; bertan daude Espainiako ehun enpresa handietatik hamar, eta Bizkaiko hiriburua Espainiako hiru poltsetako baten egoitza da. Azken finean, Bilbok Espainiako bigarren industrializazio-bultzadaren hiriburu izaten jarraitzen du, XIX. mendean Bartzelona izan zen, eta Madrilek XX. mendearen amaieran. Hedapen horren arabera, berriz ere Bilboko Itsasadarra da hazkunde demografiko handiena duen euskal eskualdea, eta, beraz, handitu egin da haren garrantzia, bai probintzian, bai EAEn. Arteria horrek euskal hazkunde demografikoaren %46,3 xurgatzen du, eta, gainera, abangoardian dago, 1950eko eta 60ko hamarkadetan izan den hazkunde maximoa nabaritu baita. Urte hauetan gehiago hazi dira itsasadarraren eta Basauriko erdiko tarteko fabrika-guneak, baita Abrako (Portugalete eta Santurtzi) logela-hiriak ere. Zuzeneko eta zeharkako immigrazioak hazkunde horren %60 baino gehiago ematen dute. Zehazki, Bilbon, etorkinak eraztun zentrokideetan banatzen dira zentrotik abiatuta , eta %40tik gora daude inguruko auzoetan (Errekalde, Txurdinaga, Otxarkoaga, Zorrotza). Garai hartakoak dira udalerri mugakideak, Erandio 1940an eta Asua bailarakoak 1966an (Derio, Loiu, Sondika eta Zamudio), Gobernu autonomoak 1980ko hamarkadaren hasieran desmuntatu zituenak. Halaber, hirigintza-plangintzarako eta -antolamendurako tresna berriak daude Bilbo eskualderako, 1945eko Antolamendu Plan Orokorra eta 1961eko berrikuspena. Tresna horiek, Bilbo Handia (1947) korporazioarekin batera, porrot egin zuten, interes pribatuak eta desarrollistak lehenetsi baitziren. Etxebizitzen eraikuntza masiboaren urteak dira, baina azpiegituren eta ekipamenduen defizitak nabarmenak dira Bilbon eta itsasadarraren ezkerraldean. Bilbo periferikoaren leherketa txabolismoari eta gizarte-desberdintasunei lotuta dago. Hala ere, hedatzen ari den hiri horrek Arte Eder eta Arte Modernoaren Museoa (1945) eta Erakustazoka eta Erakusketa Azoka (1957) izango ditu aurrerantzean. Krisia, berregituratze ekonomikoa eta hiri-birsorkuntza Hirurogeita hamarreko hamarkadaren hasieran, Krisi Handiaren lehen sintomak nabari dira. Krisi hori egiturazko krisia da, oso larria eta mundu osokoa. Birmoldaketaren ondorio zuzenak enpresak ixtea eta lan plantillak murriztea dira. Hori dela eta, asaldura- eta suminkortasun-giroa da nagusi, eta langileak etengabe mugitzen dira industria-eremuetan. Bilboko itsasadarrean, Bizkaiko krisiak Kadagua ibarrarekin batera gehien zigortzen duen eremuan, hainbat enpresa desagertu dira, batzuk ehunka urtekoak (Euskalduna), tokiko eta probintziako ekonomiaren euskarri zirenak. Ebakin gogorrenak oinarrizko industriak jasaten ditu (Bizkaiko Labe Garaiak), baina beste arraun batzuk ere ukituko dira (Cervecera del Norte edo Harino-Panadera). Nerbioi ibaiaren Berrindustrializazio Urgenteko Zonaren (1985) eta Euskal Herriko Gainbeheran Eremu Industrializatuaren (1988) deklarazioak berretsi egiten du krisiaren larritasuna Euskal Autonomia Erkidegoko tradizio eta espezializazio industrial handiko eremuetan, bai eta horrek sortutako lurraldeen desorekak ere. Eredu ekonomikoaren krisi horrek Bilboko metropoli-eremura iritsi zuen hiri-hazkundea itotzeko fasean, haren egiturak eskasak eta ez-eraginkorrak izaten hasi zirenean aurreko urteetako dinamismoari eta zentraltasunari eusteko. Komunikazio-azpiegituren eta ekipamendu publikoen defizitak Administrazio Zentralak, Probintziakoak eta Tokikoak frankismoan helburu horietarako bideratutako inbertsio-maila oso apalen ondorio dira. Horiez gain, lurzoruaren eskasiak eragindako arazoak daude, pilaketa eta asetasunean nabari direnak, eta industria-lokalizazioko eta lurralde-plangintzako politikarik eza. 90eko hamarkada ziklo berri batean sartu zen, eta, ziklo horretan, ekonomia-berregituraketa, hiri-birsorkuntza eta lurralde-oreka bihurtu ziren ekintza publikoaren helburu nagusi. Ekintza publikoa, kontzertaziotik abiatuta, estrategia ugari garatzen dituena, tresna gisa plangintza hiru mailatan erabiliz: eskualdeko eta metropoliko lurralde-plangintza, plangintza sektoriala (errepideak, trenbideak, portua, saneamendua eta ur-hornidura, etab.). eta udalaren hirigintza-plangintza. Euskal Autonomia Erkidegoko Lurralde Antolamenduari buruzko Legeak (1990), Jarraibideak (LAG) eta Lurralde Plan Partzialak, Bilbo Metropolitarra Suspertzeko Plan Estrategikoa (1991) eta Bilboko Hiri Antolamendurako Plan Orokorra (1989) bere gain hartzen ditu aipatutako helburuak. Bilbo metropolitarreko eremu estrategikoan egindako jardueren emaitza hauek dira: portua berregituratzea, erdigunetik ateratzea eta Abrako kanpoko portua handitzea, Abando-Ibarra, Ametzola, Bilbo Zaharra eta Barakaldo hirigintzaren aldetik berreskuratzea, Saneamendurako Plan Integrala, metroa eraikitzea eta industria-aurriak eraistea (Abando-Ibarra, Zorrozaurre eta Zorrotzagoen artean). Demografia Bilboaldeak 856.313 biztanle zituen 2023an, bizkaiaren %74,85. 408.538 gizon eta 447.775 emakume bizi ziren, 142.921 biztanlek 0-19 urte artean zituzten (%16,7), 502.577 biztanlek 20 eta 64 urte artean (%58,7) eta 210.815 biztanlek 65 urte baino gehiago (%24,6). Horrela, 20-64 urte bitarteko jende gehiago dago eskualdean. EUSTATen eskualde estatistiken arabera, bataz besteko adina 46,5 urtekoa da, 44,6 gizonezkoentzat eta 48,3 emakumezkoentzat. Jatorriaren arabera, 576.081 Bizkaian jaioa zen, 5.077 Araban eta 7.279 Gipuzkoan. Espainiar estatuko beste probintziaren batean 160.803 jaio ziren eta munduko beste herrialderen batean 107.073. Europar jatorrikoak ziren 13.267 (8.610 Ekialdeko Europakoak eta 4.657 beste lekuetakoak), 17.019 Afrikan jaioak (11.343 Magreben eta 5.676 Saharaz hegoaldeko Afrikan), 40.480 Amerikan (29.526 Hego Amerikan eta 10.954 Ipar eta Erdialdeko Amerikan) eta 6.513 Asian. Ekonomia Bilboaldean 2023an bizi ziren 853.354 pertsonetatik %57,4 biztaneria aktibo zegoen, okupazio-tasarik altuena zuen eskualdea izan zen. Langabezia-tasa, berriz, %10,7koa izan zen. Bilboaldean jarduera ekonomikoaren %67 zerbitzuen sektoreari dagokio eta %24 industria-sektoreari. Lehen sektorea Lehen sektorea, natura baliabideak zuzenean erabiltzen dituen ekonomia sektorea da. Hor, arrantza, nekazaritza, meatzaritza, abeltzaintza, basogintza eta abar sartuta daude. Bilboaldeak sektore honetako jarduerak ustiatzen ditu. Beheko taulan ikusi ahal da Bailio Eguneratu Garbiaren eta Nekazaritzako azalera erabilgarriaren ehunekoak udalerrika 2020. urtean. Bigarren sektorea Mende askoan, Bilboko eta inguruko udalerriak ontzigintzaren bidez bigarren sektorea indartu duen eremu handienetako bat izan da Kantauriko kostaldean. Horrek ekonomia-jarduera handia ekarri zuen industria-sektorean, eta gaur egun ere hala jarraitzen du. Hurrengo taula honetan, jarduera enkonomiko industriala duten udalerrika ikus daitezke hirugarren sektorearekin batera (Bailio Eguneratu Garbiaren ehunekoa). Hirugarren sektorea Sektore honetan, Bilboaldeak ere garrantzi handia du, denda eta zerbitzu asko baititu, eta azken urteotan turismo asko ere badu. Beheko taulan ikus dezakegu 2020ko Bailio Eguneratu Garbiaren ehunekoetan, udalerrika. Politika Udal hauteskundeak 2023ko udal eta foru hauteskundeak Hego Euskal Herrian ospatu ziren, EAJren eta EH Bilduren arteko banaketa egon zen herri guztietan, Etxebarri, Portugalete eta Trapagaranen izan ezik. Non Etxebarrin LVP atera zen eta azkenengo bietan aldiz, PSOE. Azpiegiturak Garraioa Errepidea Bilboalde guztia gurutzatzen duen autobide nagusia AP-8 da, Kantauriko autobidea ere esaten zaiona. Gero, Bilboaldeko Metropoliaren Hegoaldeko Saihesbidea izeneko Supersur izeneko saihesbidea ere badugu, Santurtzin hasi eta Arrigorriagan amaitzen dena. Eremu horretan ere beste autopista bat dago, hala nola AP-68 , euskal aragoiera edo errepide autonomoak, hala nola BI-10 (Bilboko hegoaldeko ingurabidea), BI-11 (Bilboko sarbidea iparraldetik (Asua-Enekuri) edo BI-20 (Bilboko ekialdeko ingurabidea). Metroa Bilboko metro sarea Bilbo hiriko eta bere ingurune metropolitarreko lurrazpiko garraiobidea edo metroa da. Metropolia Nerbioiko itsasadarraren bi bazterrek osatzen dute, alegia, Bilboaldea eta Uribe Kosta eskualdeek, eta milioi bat biztanle inguru batzen ditu. Gunea Sarriko - Bolueta Matiko - Otxarkoaga Gunea Berango - Lutxana Kabiezes - Gurutzeta Kukullaga Etxebarri - Basauri Gunea Plentzia - Larrabasterra Linea Plenztia - Etxebarri Linea Kabiezes - Basauri Linea Matiko - Kukullaga Bizkaibuz Bizkaibus Bizkaiko Foru Aldundiak eskaintzen duen hiriarteko autobus zerbitzuaren izen komertziala da, autobusak berde koloredun diseinuaz identifikatzen direla. 2017an Bizkaiko garraio publikoan egindako bidaien %16,1a Bizkaibusen egin zen, Bilboko metroaren atzetik herrialdeko bigarren garraio publiko zerbitzurik erabiliena izanik. Bilbobus Bilbobus Bilbo udalerri barneko autobus zerbitzua da. Autobuses Urbanos de Bilbao S.A.U. (BioBide) enpresa pribatuak kudeatzen du zerbitzua 2012tik. Sareak 45 linea ditu: hogeitazazpi linea orokor, zortzi auzolinea (A letraz identifikatuta), zortzi gautxori (G letraz identifikatuta) eta bi linea berezi (E letraz identifikatuta). Autobusak erraz identifika daitezke, guztiz gorriak izateagatik eta Bilbobus izena, kolore zuri handiz, idatzita edukitzeagatik. Bilboko Udalaren logotipoa, B letra, ateen gainean ere du. Eguneko lineak 01 Arangoiti - Plaza Biribila 03 Plaza Biribila - Otxarkoaga 10 Elorrieta - Plaza Biribila 11 Deustu - Bilbo Zaharra 13 San Ignazio - Txurdinaga 18 San Ignazio - Zorrotza 22 Sarrikue - Atxuri 27 Arabella - Betolatza 28 Uribarri - Altamira 30 Txurdinaga - Miribilla 34 Otxarkoaga - Santutxu 38 Otxarkoaga - Intermodala 40 Abusu - Plaza Biribila 43 Garaizar - Santutxu 48 Santutxu - Lezeaga 50 Buia - Abusu 55 Miribilla - Larreagaburu 56 Abusu - Jesusen Bihotza 57 Miribilla - Ospitalea 62 Jesusen Bihotza - Arabella 71 Miribilla - San Ignazio 72 Larraskitu - Gazteleku 75 San Adrian - Atxuri 76 Artatzu / Xalbador - Moyua 77 Peñascal - Larreagaburu 85 Zazpilanda - Atxuri 88 Kastrexana - Indautxu Renfe Aldiariak Bilboko Renfe Aldiriak Euskal Herriko Bizkaia eta Araba lurraldetan dagoen aldiriko tren sarea da. Sarea lau lineak osatzen dute, guztira geltoki bakarra partekatzen dituzte Bilbon. Renfe Aldiriak eta Renfe Feve marka komertzialen pean jarduten du, Espainia hiri nagusietako garraiobide guztiak biltzen dituen Renfe Operadoraren barruan. Euskotren Eusko Trenbideak – Ferrocarriles Vascos S.A. Eusko Jaurlaritzak 1982an sortutako enpresa publikoa da, Euskal Autonomia Erkidegoko hainbat trenbide, tranbia eta autobus zerbitzu kudeatzen dituena. Lau marka komertzial ditu: Euskotren Trena tren bidezko bidaiarien garraiorako, Euskotren Tranbia tranbia lineen ustiapenerako, Euskotren Autobusa autobus bidezko bidaiarien garraiorako, eta Euskotren Kargo tren bidezko zama-garraiorako. Bilboko Euskotren lineak Bilboko tranbia Bilboko tranbia Bizkaiko Bilbo udalerrian dagoen tranbia sarea da. Sareak linea bat osatzen du, "C" formako erradiazioa, guztira 16 geltoki partekatzen dituzte. Sarea Euskotren Tranbia enpresa publikoak kudeatuta. Bilboko tranbiaren lineak Osasuna Osakidetzak zerbitzua eskaintzen dio udalerri bakoitzari, kontsultategi edo anbulatorio baten bidez. Eskualdean lau ospitale publiko handi daude: Basurtuko Unibertsitate Ospitalea (Bilbo), Gurutzetako Unibertsitate Ospitalea (Barakaldo), San Eloy Ospitalea (Barakaldo) eta Galdakao-Usansolo Ospitalea (Galdakao, Usansolo). Eskualde osoan ere aurki daitezke ospitale pribatuak; horietako bi San Juan de Dios Ospitalea (Santurtzi) eta IMQ Zorrotzaurre Klinika (Deustu). Hezkuntza Kultura Aretoak Bilbo: Arriaga Antzokia, Ayala Antzokia, Euskalduna Jauregia, Azkena, Bilborock eta Kafe Antzokia. Eskuinaldea: Getxo Antzokia (Getxo). Ezkerraldea: Barakaldo Antzokia (Barakaldo), Mamarigako Kultur Etxea (Santurtzi), Serantes Kultur Aretoa (Santurtzi), Kresala Aretoa (Santurtzi). Hego Uribe: Social Antzokia (Basauri), Lonbo Aretoa (Arrigorriaga). Meatzaldea: Meatzari Aretoa (Muskiz). Idazleak Museoak Guggenheim Museoa, Arte Ederren Museoa, Euskal Museoa, Bilboko Itsasmuseum, Museo arkeologikoa, Erreprodukzioen museoa, Athletic Club-en Museoa, Elizbarrutiko arte saklatuaren Museoa, zezen Museoa, Ongintzazko museoa, Euskal Abertzaletasunaren Museoa, Mercedes-Benz Aguinaga Museoa, Sastraka Gaztetxea, Rialia Museoa, Museo Torre Salazar eta Santurtzi Itsas Museoa. Musikariak Jaiak Ondasun nabarmenak Ondare historiko asko aurki ditzakegu Bilboaldean, historia handiko eremua baita. Guggenheim Bilbao Museoa Guggenheim Bilbao Museoa arte moderno eta garaikideko museoa da, Bilbon (Bizkaia) kokatua. Frank Gehry arkitekto estatubatuarrak Ibaizabal ibaiaren parean eraiki zuen, Salveko zubiaren ondoan. Solomon R. Guggenheim Fundazioak kudeatzen du, munduko beste bost museo bezala. Zuzendaria Juan Ignacio Vidarte da. Bizkaia zubia Bizkaia zubia Bizkaiko transbordadore zubi bat da, Bilboko itsasadarraren bi ertzak batzen dituena: Portugalete ezkerreko ertzean, eta Getxoko Areeta auzoa eskuinekoan. 1887 eta 1893 artean eraiki zen, ekimen pribatu baten ondorioz. 1893ko uztailaren 28an ireki zen, mota horretako munduko zubien artean lehenengoa. Euskal Herriaren industrializazioaren adibide bat da. Bilboko itsasadarrean dagoen itsasontzi trafikoa ahalbidetzen du; eta, era berean, Portugalete eta Getxo batzen ditu. Kirolak Futbola Athletic Club Athletic (ofizialki Athletic Club, askotan Bilboko Athletic edo Athletic de Bilbao ere deitua) Bilboko futbol taldea da. Historia ofizialaren arabera, 1898an sortu zen eta Real Madrid Club de Futbol eta Futbol Club Barcelona taldeekin batera, 1928an Liga sortu zenetik Espainiako Lehen Mailako edizio guztiak jokatu dituen talde bakarra da. Aldi berean, kirol elkarte anonimoa ez den Espainiako ligako lau klub profesional bakarrenetarikoa da, beraz, klubaren gobernua bere kideei dagokie. Euskal klubaren berezitasunik nabarmenena Euskal Herrian jaiotako edo futbolean trebatutako jokalariekin bakarrik jokatzeko tradizioa da. Tradizio hori 1912an sortu zen eta ordutik mantendu da. Historikoki, harrobiko kluba izateagatik eta futbolari gazteen prestakuntzan lan egiteagatik ere ezaguna da, hau delarik lehen taldea jokalariz hornitzeko iturri nagusia. Amorebieta Kirol Elkartea Amorebieta Kirol Elkartea (gaztelaniaz: Sociedad Deportiva Amorebieta) Zornotzako futbol taldea da. 1925ean sortua, Bigarren B mailan hamarkada bat egin ondoren 2020-21 denboraldian aurreneko aldiz Bigarren Mailara igotzea lortu zuen. Padura Club Padura Club Arrigorriagako futbol taldea da. Arrigorriagako lehen kirol talde federatua da. Gaur egun Bizkaiko Ohorezko Mailan dabil. Baskonia Kirol Kluba Baskonia Kirol Kluba Basauriko futbol taldea da. 1913an sortua, egun hirugarren mailako IV. multzoan dabil eta Athletic Clubaren hirugarren taldea da. Deustu Kirol Elkartea Deustu Kirol Elkartea Deustuko futbol taldea da. 1913an sortua, egun Bizkaiko Ohorezko futbol mailan ibili da azken urteetan baina 2015ean Hirugarren Mailara igo da. Barakaldo CF Barakaldo Club de Futbol izen bereko hiri bizkaitarraren futbol taldea nagusia da, 1988tik aurrera 2. B mailan jokatzen duena. Sestao River Club Sestao River Club Sestaoko (Bizkaia) futbol taldea da, 1996an sortua, Sestao Sport zena desagertu eta gero. 1.400 bazkide ditu eta 420.000 €-tako aurrekontua. Saskibaloia Bilbao Basket Surne Bilbao Basket Bilboko (Bizkaia) saskibaloi talde profesionala da, gaur egun ACB ligan dagoena. Bilbao Arena kirol jauregian du egoitza. Arrauna Zierbena Arraun Elkartea Zierbena Arraun Elkartea Bizkaia mendebaldean dagoen Zierbenako arraun elkartea da. Galipo ezizena dute. Espainiako Txapelketa hiru aldiz irabazi du eta hirutan izan da bigarrena Kontxako Banderan. Itsasoko Ama Arraun Elkartea Itsasoko Ama Arraun Elkartea Santurtziko arraun elkarte beteranoa da, 1967an sortutakoa. "Sotera" da traineru ezagunaren izena. Taldeak palmares luzea dauka, tartean Kontxako Bandera lau aldiz irabaziz eta TKE Liga birritan. Kaiku Arraun Kirol Elkartea Kaiku Arraun Kirol Elkartea Sestaoko arraun talde bietako bat da, (Iberia da bestea), 1923n Simondrogas auzoan sortua. Pedro Barrondo Garai izan zen taldearen sortzailea eta lehen presidentea. Kontxako 6 Bandera, Espainiako 7 txapelketa eta 3 TKE Liga irabazi ditu, besteak beste. Deustu Arraun Taldea Deustu Arraun Taldea Deustuko barrutiko arraun talde da, 1981. urtean sortu zena. Bilboko arraun talde bakarra da eta hori nabarmentzeko 2016 denboralditik aurrera Deustu-Bilbo izena erabiltzen du. 2005etik Tecuni da babesle ofiziala. Erreferentziak Ikus, gainera Bizkaiko eskualdeen zerrenda Euskal Herriko metropolitar guneak Bilboaldeko eraikinik garaienen zerrenda Kanpo estekak Bilboaldea Bizkaia.net webgunean Bilboaldea Guiabizkaia.com webgunean (euskaraz) Bilbo Hiria Irratia Bilboko historia