Gasteizko Batailaren monumentua

Gasteizko Batailaren monumentua Arabako hiriburuko elementu enblematikoa da, Andre Maria Zuriaren plazaren erdigunean kokatuta dagoena. 1917ko abuztuaren 4an entregatu zion Arabako gobernadore zibil Agrela jaunak Gasteizko Batailaren monumentua garai hartako alkate Guillermo Elío Molinuevori, nazioko gobernuaren izenean; Gabriel Borrás y Abella eskultoreak egin zuen. Sorrera Iberiar Penintsulako Gerra 1808an Espainian frantsesen presentziaren aurkako altxamenduaren ondorioz sortu zen. Okupazio hau 1807an hasi zen Portugalera iristeko aitzakiarekin, Napoleonen Gerren testuinguruan, Espainiako monarkiaren krisiaren ondorioz, eta Espainiako lurraldean 90.000 soldadu inguru izatera iritsi zen. 1813ko ekainaren 21ean, Miguel Ricardo Alaba jeneralak eta Wellingtongo dukeak gidatutako tropa aliatuek (espainiarrak, ingelesak eta portugaldarrak) Gasteiztik gertu lortutako garaipena, Frantziako tropak Espainiatik behin betiko erretiratzeko eta Fernando VII.ari koroa itzultzeko hasiera izan zen, 1813ko Valençayko Itunak berretsiko zuena. XX. mendearen hasieran, gertakari horien mendeurrena ospatzen zen, eta horregatik eraiki ziren gatazka hari lotutako mota guztietako monumentu ugari. Gasteizko monumentua eraikitzeko ekimena goiztiarrenetakoa izan zen, eta 1813ko uztailean, Gasteizko bataila gertatu eta gutxira, Manuel Arostegi Arabako ahaldun nagusiak Cadizko Gorteei aurkeztutako proposamen batetik abiatu zen. Hala ere, proposamenak ez zuen aurrera egin ia mende bat geroago arte. 1909an, garai hartako alkate Pedro Ordoñok monumentu bat eraikitzeko mozio bat aurkeztu zuen, obra aurrera eramateko tramite administratiboak behin betiko martxan jarri zituena. 1913ko uztailean, lehiaketa bat antolatu zen hura gauzatzeko, eta haren baseetan ez zen formarik edo estilorik ezartzen, gai orokorrak (tropa aliatuek armada frantsesaren aurrean lortutako garaipenaren oroitzapena), Arabako hiriburuko Andre Maria Zuriaren plazako kokalekua eta monumentuan Miguel Ricardo Alaba teniente-jeneralaren presentzia derrigorrezkoa eta nabarmena bakarrik baizik. Lehiaketa, nolabaiteko polemika eragin zuena, Gabriel Borrás Abella eskultoreak irabazi zuen. Proiektuak jazotako gertaera historikoak, protagonistak eta izaera alegorikoko hainbat figura irudikatzen zituen. Lanak 1914an hasi ziren, baina zimendatzea ez zen 1914ra arte hasi. 1917an eraiki zuten, eta urte horretako abuztuaren 4an inauguratu zen. Monumentua eraikitzeak 90.000 pezeta inguruko kostua izan zuen. Deskribapena Monumentua hiru pisutan banatuta dago, lau angeluko sekzioa duen piramide-enbor formako gorputz baten forma ematen dutenak. Erabilitako materialak brontzea (erdiko eta goiko solairuak) eta Fontechako harria (beheko solairua) dira. Goiko solairuan talde alegorikoa dago: Garaipenaren irudia multzo osoaren gainean dago. Beherago, armada aliatua irudikatzen duen lehoiak Napoleonen arranoa zapaltzen du bere atzaparrekin. Haien ondoan, herria ordezkatzen duen gizon batek kateak hausten ditu eta aberriak kontsolatzen du. Talde honen azpian monumentuaren leloa irakur daiteke: "A la batalla de Vitoria" (euskaraz: «Gasteizko guduari»). Monumentuaren erdialdean aliatuak irudikatzen dituzten irudi batzuk ikus daitezke. Horien artean, Wellingtongo dukea nabarmentzen da zaldi gainean, garaileen armarriekin batera, eta Gasteizko hiria. Solairu honen behealdean frantses tropen kanoiak eta armak daude, garaileen oinetara botatakoak. Monumentuaren behealdean, Miguel Ricardo Alaba teniente-jeneralaren zaldiko irudia dago, Gasteizko jendeak goraipatzen duena. Alboetako aurpegietan, garaitutako frantziarren irudiak daude, Josef Bonaparte buru dutela, Marte Gerraren jainkoaren irudikapen batekin. Ezaugarri artistikoak eta kontserbazio-egoera XIX. mendeko azken hamarkadetan eta XX. mendeko lehenengoan eraiki ziren monumentuetan estilo errealista, historizista eta eklektikoa nagusitu zen gehienetan. Akademizismoa proiektuak onartzeaz arduratzen ziren zirkuluetan ezarri zen, eta hauek nagusi zen gustuari eusten zioten. Gasteizko batailaren monumentua joera horien adierazgarri argia da, eta garai hartako beste batzuen ezaugarri berak ditu, hala nola Agustín Querolen «Zaragozako setioen monumentua», Aragoiko hiriburuan, edo Aniceto Marinasen «Daoiz eta Velarderen monumentua», Segovian. Gabriel Borrás Abella (1875-1943) artista ospetsu eta saritua izan zen, eta Valentziako San Karlos Akademiaren eta Madrilgo San Fernandoren orbitan hezi zen. Borrasek lotura profesional eta pertsonal estua izan zuen Mariano Benlliurerekin, eskultura monumentalaren figura handienetako batekin. Bere eraikuntzan erabilitako harriaren ezaugarriek, zaharberritze-lan desegoki batzuek eta hainbatetan jasandako bandalismoak monumentuaren zati batzuen kontserbazio-egoera delikatua dela eta, esku-hartze integrala behar izan da. Horretarako, 2024an, Gasteizko Udalak ikerketa zientifiko bat eskatu zuen, etorkizunean zaharberritzeko tratamenduari begira. Monumentuaren defendatzailea den Gazteiz 1813 Elkarte Historikoak monumentua Kultura Intereseko Ondasun izendatzea eskatu zuen 2024an, baina Eusko Jaurlaritzak 2025eko urtarrilean txosten bat egin zuen eskaera hori ukatzeko, haren ustez «obrak ez dituelako Euskal Kultura Ondareari buruzko maiatzaren 9ko 6/2019 Legearen babesean kultura-babes berezia merezi duen ezaugarriak», eta zalantzan jartzen duelako haren kokapena egokia den. Erreferentziak Kanpo estekak