Iruña-Veleia

Iruña-Veleia Euskal Herriko mendebaldeko Iruña Oka udalerrian kokatutako aztarnategia da, Araban dagoen zabalena, Erromatar Inperioaren garaikoa. Zadorra ibaiak sortzen duen bihurgune baten erdiko muinoan kokatuta dago, Arkiz adarrean, ingurunearen baliabide topografikoak baliatuz, Tresponde eta Biloda herrien artean, Gasteiztik 11 kilometro mendebaldera. Arkiz izena eman zaion Burdin Aroko herri handia aztarnategitik gertu dago, hegoaldera. Arabako aztarnategi arkeologiko garrantzitsuenetako bat da, batez ere protohistoriari eta erromatarren ondorengo garaiari dagokienez. Izan ere, jakin badakigu leku horretan, kokalekuaren ezaugarri topografikoak eta inguruko baliabideak aprobetxatuz, populazio egonkorrak finkatu zela K.a. lehen milurtekoaren hasieran, eta lurralde horretako populazio indartsu eta zabalenetako bat izatera iritsi zirela. Hiria erromanizazioa zabaltzeko gune bihurtu zen bere ingurunearentzat, penintsulako iparraldeko komunikazioetarako lehorreko bide nagusia izan zenarekin, Ab Asturica Burdigalam zuen loturak indartuta, zeinak Tarrakonense iparraldeko barnealdeko lurrak Europako gainerako probintziekin komunikatzen zituen, edo beste modu batean esanda, Iberiar penintsulako iparraldea, gainerako Europako lurraldeekin, eta lehen mailako Bordeleko itsas portuarekin. Veleia herrigune indartsua izatera iritsi zen Aroaren lehen bi mendeetan, dozenaka hektareako hedadurarekin, bere eremuko kontsumo eta merkatu gune nagusia zen. Hirugarren mendeko krisia gainditu ondoren, goraldi garai berri bati ekin zion, non harresi indartsu baten eraikuntza nabarmentzen den, barruan 11 Ha baino gehiago babesteko. Mendebaldeko erromatarr inperioa desagertu zenean, V. mendearen amaieraren eta VI. artean, Veleia hustu egin zen. Bertako harresien hondarrak kontserbazio egoera onean daude, mosaiko, upeltegi, silo eta abarrez zolatutako gelak. Material arkeologikoen artean zeramika ugari dago ("sigillata", arrunta, margotua), beira, eskulturak, zilarrezko txanpon iberikoak eta brontzezko erromatarrak eta boto eta hileta inskripzioak. Aztarnategi osoak 126 hektarea baino gehiago hartzen ditu dokumentazio ofizialaren arabera, eta 250 hektarea baino gehiago, 2024tik aurrera egindako gainazaleko prospekzioen arabera, eta induskatutako zatia arkeologia-teknikaz ikertu daitekeen azalera osoaren zati txiki bat da. Kalkuluen arabera, gaur egun % 1 eta % 3 artean baino ez da induskatu. Italian erromatar garaiko beste Veleia bat dago gaur egungo Emilia-Romagna eskualdean, Augusto enperadorearen garaian Regio VIII Aemilia zena. 2006an aurkikuntza epigrafiko harrigarri batzuk egin ziren, aitzineuskarari, hasierako kristautasunaren sinboloei eta egiptoar hieroglifoei buruz zientzialariek ordu arte ezarritakoa irauliko luketenak, antza. Polemika bizia piztu zen. Ofizialki eratutako aditu taldearen ebazpenak aurkikuntzok faltsutzat hartu zituen, eta aitzineuskarako aditu guztiak bat etorri dira ebazpen horrekin; baina beste arlo batzuetako aditu batzuek eta zenbait herritarrek babestu egin dute Iruña-Veleiako aurkikuntza horien egiazkotasuna. Gunea mendeetan zehar Iruña-Veleiako aztarnategiak 1.500 urteko historia biltzen du. Brontze eta Burdin Aroak (K. a. I. milurtekoa) Iruña guneko lehen finkamendua Brontze Arokoa omen da, K. a. I. milurteko osoan hedatu zena. Arkiz aztarnategian topatutako etxeak laukizuzen eta zirkulu erakoak dira, gertuko Atxako herrixkan aurkitutakoen antzerakoak. Erromatarren garai aurreko Zaldizkoaren estela aurkikuntza nabarmentzekoa da. Erromatar garaia (K. o. I-V. mendeak) Iruña-Veleiak kokapen garrantzitsua izan zuen Ab Asturica Burdigalam erromatar bidean. Horixe uste izan da, gutxienez, hiria Antoninoren Ibilbideko Veleia zelakoan, horren froga irmorik topatu ez bada ere. Zirku erromatarra ere bazuen hiriak. Erromatar oppiduma IV. mendekoak omen diren harresiez gotortuta dago. 1.200 metroko luzerako harresiek antzinako hiriaren zati bat ixten zuten, 11 hektareako azalerakoa. Harresiak eraikitzeko lehenagoko beste eraikin batzuen osagaiak probestu ziren (zutabe-zatiak, esaterako). Aipatzekoak dira arrosa-leihodun mosaikoaren domusa eta Pompeya Valentinaren domusa. Hiria okupatuta egon zen K.o. I mendetik V. mendera arte. Une horretatik aurrera, gainbehera hasten da, azkenean desagertzen den arte. Garapen handieneko aldia I. eta II. mendeetan izan zen. Antzinate berantiarra Barbaroen erasoaldien arriskua zela eta, nukleoa IV. mendean harresitu zen eta "Cohors I Gallica" ren egoitza bihurtu zen. Arkeologia frogek aditzera ematen dutenez, hiribilduak Goi Erdi Aroaren hasieran bigarren loraldia izan zuen, eta gero abandonatu zuten. Zenbait historialariren iritziz, Iruña Veleia Leovigildo errege godoak sortutako Victoriacum izan liteke (batzuetan, egungo Gasteiz dela pentsatu izan da). Artean, izan ere, hiribilduaren zati handi baten indusketak egitea falta da. Erdi Aroa Erdi Aroan berriro bete zen, San Joanen Ospitaleko Ordenaren enkomienda ezarri baitzen orube batean. Billoda eta Tresponteseko zubi bikainek islatzen dute komunikazio lotune garrantzitsua izan zela. Lehenengoaren egungo fabrika Erdi Arokoa da eta bigarrenarena garaikidea. Alfontso errege asturiarrak 743 aldera Ebro inguruan egindako kanpainan Velegia bat baino gehiago aipatzen da. Hurrengo hamarkadetan, halaber, Velegia Alabense oppidum bat aipatzen da Kordobako armadak egindako sarraldi batean. Aro Modernoa eta garaikidea Iruña-Veleia, gainera, Europako gerra garrantzitsuenen agertokia izan da: Ehun Urteko Gerratik hasi eta Gasteizko gudua eta, XIX. mendean, karlistaldia gertatu zen arte. Iturri klasikoetan Veleia "oppidum" karistiarra izan zen. Pliniok (Nat. Hist., III, 26)aipatzen ditu veleiatarrak Conventus Cluniensesen zeudela. Tradizionalki, Iruñarekin (Araba) identifikatu izan zen, eta aurkikuntza epigrafiakoek behin betiko baieztatu zuten uste hori. "Antoninoren Ibilbidean" (454, 8), "Beleia" izenez aipatzen den "mansioa" XXXIV bidean kokatzen du, eta Ravennate edo Ravenako kosmografia liburuan (218, 7) "Belegia" gisa agertzen da. Indusketen historia Aurkikuntzak jada XVI. mendean hasi ziren, 1585ean Arkaia doktoreak «hantxe aurkitutako estatuak» aipatu baitzituen. Urte hartan aurkitu zuen aztarnategia Diego Salvatierrak. Iturri klasikoetatik ere ezagutzen zen, Antoninoren ibilbidean agertzen baitzen, hori bai, Beleia izenarekin. Arabako Monumentuen Batzordeak XIX. mendean egiten hasi zen ikerketak, eta, Verastegui presbiteroak XX. mendearen hasieran, eta geroago, Arabako Foru Aldundiak ikerketak sustatu zituen: Gratiniano Nieto Gallo, 1949-54an, Juan Carlos Elorza 1975ean eta Eliseo Gil 1994-2000an. Milurteko berriak Veleiako lanei bultzada berria ekarri zien "Iruña-Veleia III. Milurtekoa" izeneko proiektua abian jarri baitzen. Eusko Trenbideak eta Eusko Jaurlaritzako Garraio eta Herri Lan Saila izan zirela proiektuaren babesleak, AFAren eta beste erakunde batzuen lankidetzarekin. 2006an Foru Aldundiak Eliseo Gil eta bere taldeari aztarnategian lan egiteko baimena kendu zion eta aztarnategia itxirik egon zen 2010 arte. 2009an, Foru Aldundiak Euskal Herriko Unibertsitateari eman zion ikerketaren ardura eta Julio Nuñez Marcen izan zen lehen zuzendaria etapa berrian. Erromatar hiria Aztarnategian harresi berantiarraren hondakinak nabarmentzen dira, kanpoko aldearen 500 metro baino gehiago ikusgai baitaude. Paramentuen zabalerak (4,5-5 m bitarteko lodiera) eta dorreen zimenduek (oin karratua eta erdizirkularra dute) gotortutako eremuak garai batean izan zuen itxura adierazten digute. Erromatar garaiko Veleiako oligarkiaren domus edo hiriko bizileku handi batzuk nahiko ondo ezagutzen ditugu, baita harresiaren barruko aldeari atxikitako bizileku xumeagoak ere. Aipatzekoak dira Errosetoidun mosaikoen Domusa eta Pompeya Valentinaren domusa, 1.000 m² baino gehiago dituena eta bere egituren artean toscanar atrioa eta lur lauzatua duen peristiloa dituena. Komertzioarko plaza (Macelluma) ere nabarendu behar da eta kaletik bertara sartzeko aurkitu den 65 m²ko areto bat. Trapezoide forma zuen eta alde zehiar bat, ekialdetik Iter XXXIV (Ab Asturica Burdigalam) galtzadara ateratzeko aurrean zuen trazadurara egokitzen zena. Plaza publikoa eta Goi Inperioaren hasieran eraikitako tenplu monumentala era aurkitu zituzten. 2006ko aurkikuntzak 2006an, Pompeia Valentina etxean, I. mendean eraikia eta V. mende arte etengabe erabilia, multzo epigrafiko bat aurkitu omen zen, gela hertsi batean. Oihartzun handia izan zuen hedabideetan: «munduan parekorik ez duena», «erromatar garaiko garrantzitsuenetakoa» zela zioten. Hasierako une haietan ere, zenbait arkeologo eta euskaltzain mesfidati agertu ziren. Ondorengo hauek aurkitu omen ziren, besteak beste: 270 idazkun eta marrazki, ostraka zeramika zatietan eginak. Batzuek Egiptoko historiaren hainbat pasarte adierazten zuten, horietako zenbait idazkera hieroglifikoan. Ikertzaileen arabera, hieroglifiko horiek ere «anakronikoak» eta «faltsukeria» dira. Egiazkoa izan balitz, mundu osoan aurkitutako kalbarioaren (Jesusen gurutziltzatzea) lehen irudikapen izango litzatekeena, hori ere faltsua adituen esanetan. Multzo epigrafiko horren garrantzia Ponpeia, Erroma edo Vindolanda (Ingalaterra) aztarnategietan egindakoekin alderatu zuten ikerlari batzuek, hainbat espezialistak faltsutzat jo baino lehen. Hala ere, auzia bizirik dago, eta zenbait adituk laidotzat jo dute aurkeztutako ustezko 400 froga arkeologikoen koherentzia estratigrafikoa zalantzan jarri izana, eta sinestezintzat jo dute «faltsugileek» horrelako ustezko faltsuketa kopuruak egin ahal izatea. Herrian ere, ezinegona sortu du auziaren egungo egoerak, eragile instituzionalek auzia orain arte ondo ebatzi ez dutelakoan, eta 2018ko ekainean babes zabala lortu zuen Euskal Herrian auzia argitzearen aldeko manifestuak. 2024ko aurkikuntza: Zirku erromatarra 2024an, aireko argazkien bidezko prospekzioa arekologikoa egin zuen Arkikus enpresak. Aztarnategiaren gainazalari airetiko argazkiak atera zitzaizkion 251 hektareako azalera batean, eta lur azpian kronologia erromatarreko eraikin eta azpiegiturak zeudela ikusi zen. Aurkitutakoen artean, kaleak (batzuetan arkupedunak), espazio publikoak, etxebizitza auzoak, ustez gurtza kolektiborako ziren eraikinak, eta ur hornidurarekin edo hiri bilbearen saneamenduarekin lotutako azpiegiturak bazeuden, eta aurkikuntza handiena gisa aurkeztu zena, zirku erromatarra. Hala ere, indusketak egin bitartean, eraikinen aztarnak agertuko diren edo bakarrik lurrean utzitako arrastoa, hori ezin zela argitu eta zuhurtzia eskatu zuren aztarnategiko lanen arduradunek. 2026an aurretik egindko lanen eta azterketen emaitza aurkeztu zuen Arabak oForu Aldundiak. 2024ean aurkitutako erromatar zirkua egiaztatatu da. Prospekzio geofisikoek eta zundaketek azpiegitura berezi hori dagoela egiaztatu dute, gutxi gorabehera 280 metroko luzerakoa eta 72 metroko zabalerakoa, K.o. II. eta III. mendeen arteko behin-behineko data duena. Oharrak Erreferentziak Ikus, gainera Veleia afera Euskal Herria erromatarren garaian Veleia (Italia) Bibliografia gehigarria Reinares Fernández, Óscar. Actuaciones de conservación y puesta en valor en la muralla sur del yacimiento arqueológico de Iruña-Veleia en Iruña de Oca (Álava). IRUÑA VELEIA 2010-2020 Kanpo estekak Iruña-Veleia webgune zaharra, Eliseo Gilen taldeak eraikia. Wayback Machinen gordea. Telebista-saioa, EITB nahieran: Iruña-Veleiako misterioa Dokumentala eta Hasier Etxeberriak zuzendutako debatea, 2012. «Iruña-Veleiako multzo arkeologikoa» Euskadi. Basque Country. «Yacimiento arqueologico de- Iiruña-Veleia». Iruña Okako Udala (2019) «Un día en Iruña Veleia con la cohors I Gallica». Viator Imperii. Viaja el mundo antiguo