Tirpitz

«Тырпіц» (ням.: Tirpitz) — другі лінкар тыпу «Бісмарк», які ўваходзіў у склад Крыгсмарынэ. У баявых дзеяннях практычна не ўдзельнічаў, аднак сваёй прысутнасцю ў Нарвегіі пагражаў арктычным канвоям у СССР і скоўваў значныя сілы брытанскага флоту. Спробы знішчыць «Тырпіц» працягваліся на працягу больш за два з паловай гады. Брытанцам перыядычна ўдавалася выводзіць карабель са строю, але іх высілкі ўвянчаліся поўным поспехам толькі ў лістападзе 1944 года пасля нападу з паветра звышцяжкімі бомбамі тыпу Tallboy. Дэталі лінкара дагэтуль знаходзяцца ў ваенных музеях свету. Гісторыя ўжывання Карабель быў спушчаны на ваду 1 красавіка 1939 года. Сваю назву атрымаў у гонар грос-адмірала Альфрэда фон Тырпіца — заснавальніка сучаснага германскага флоту. Першапачаткова меркавалася, што «Тырпіц» будзе дзейнічаць як рэйдар, нападаючы на гандлёвыя караваны саюзнікаў у Паўночнай Атлантыцы. Аднак лёс лінкара «Бісмарк» вымусіў і Гітлера, і грос-адмірала Рэдэра з вялікай асцярожнасцю паставіцца да магчымасцей буйных надводных артылерыйскіх караблёў, якія не маюць падтрымкі авіяносцаў (іх будаўніцтва ў Германіі было ў выніку на час паскорана, але ў строй ніводны з іх урэшце так і не ўвайшоў), таму «Тырпіц» выкарыстоўваўся вельмі асцярожна і, як следства, рэдка. У студзені 1942 года «Тырпіц» быў адпраўлены ў нарвежскія воды для палявання на арктычныя канвоі ў СССР і процідзеяння аперацыі Archery брытанскіх камандас на востраве Вогсёй (нарв.: Vågsøy). Там, у фіёрдах, ён і прастаяў практычна ўсю Другую Сусветную вайну. Аднак нават простая прысутнасць «Тырпіца» на Арктычным марскім тэатры ваенных дзеянняў звязвала значныя сілы Каралеўскага Флоту, хоць за ўвесь час знаходжання ў Нарвегіі ён здзейсніў толькі тры наступальныя аперацыі. Нягледзячы на апошняе, брытанскае Адміралцейства ўлічвала патэнцыйную небяспеку лінкора і не спыняла намаганняў па яго знішчэнні. Пасля неаднаразовых нападаў з паветра і з-пад вады «Тырпіц» быў патоплены на стаянцы ў Тромсё 12 лістапада 1944 года ў выніку авіяналёту з прымяненнем звышцяжкіх 5,5-тонавых бомбаў Tallboy. Аперацыі «Тырпіца» Аперацыя Sportpalast У пачатку сакавіка 1942 года немцамі была спроба перахапіць канвоі PQ-12 і QP-8. PQ-12 выйшаў 1 сакавіка 1942 года з порта ў Ісландыі, а QP-8 — прыкладна ў той жа час з Мурманска. 5 сакавіка «Тырпіц» у суправаджэнні трох эскадраных мінаносцаў пакінуў базу і накіраваўся цераз Паўночны Ледавіты акіян да Мядзвежага вострава. З прычыны дрэннага надвор’я выявіць канвоі не ўдалося, толькі адзін з эсмінцаў выявіў і патапіў савецкі лесавоз «Іжора», які адстаў ад QP-8. 9 сакавіка «Тырпіц» быў заўважаны самалётам з авіяносца HMS Victorious, і віцэ-адмірал (пасля — адмірал) Ота Цыліякс (ням.: Otto Ciliax), які камандаваў атрадам, прыняў рашэнне неадкладна спыніць паход і вярнуцца ў базу. Аперацыя Rösselsprung У ліпені 1942 года нямецкае камандаванне планавала выкарыстоўваць лінкар «Тырпіц», браняносец «Адмірал Шэер» і цяжкі крэйсер «Адмірал Хіпер» разам з эсмінцамі і мінаносцамі для нападу на канвой PQ-17 (план Rösselsprung — «Ход канём»). З прычыны затрымак з дазволам на пачатак аперацыі (яго даваў асабіста Гітлер), выхад у мора адбыўся толькі 5 ліпеня. Да гэтага моманту стала вядома, што канвой ужо распушчаны і «Тырпіц» павярнуў назад. Такім чынам, прамой шкоды канвою «Тырпіц» не нанёс. Аднак PQ-17, распушчаны і пакінуты без аховы менавіта з-за пагрозы з боку «Тырпіца», беспрэцэндэнтна пацярпеў ад нападаў германскіх авіяцыі і падводных лодак. Атака Луніна У дзень выхаду з перадавога пункта дыслакацыі ў Вестфіёрде лінкар быў атакаваны савецкай падводнай лодкай К-21 пад камандаваннем капітана 2-га рангу (пасля — контр-адмірала) М. А. Луніна. Лодкай быў здзейснены залп з чатырох кармавых тарпедных апаратаў. Экіпаж лодкі выніку сваёй тарпеднай атакі непасрэдна не назіраў, аднак чуў два моцныя выбухі і серыю выбухаў слабей. Лунін у сваім дакладзе выказаў здагадку, што выбухі тлумачацца трапленнем тарпед у лінкар, адначасова дапушчаючы верагоднасць таго, што тарпеды патрапілі ў адзін з эсмінцаў эскорту; у штабе брыгады падводных лодак Паўночнага Флоту на падставе яго дакладу і звестак разведкі зрабілі выснову аб патапленні эсмінца і пашкоджанні лінкара. У савецкай і сучаснай расійскай мемуарнай і папулярнай літаратуры, а таксама публіцыстыцы частак сустракаюцца сцвярджэнні пра пашкоджанне «Тырпіца» ў час атакі К-21 (у савецкі час аж да надыходу эпохі «галоснасці» ў 1987 годзе гэта быў афіцыйны — у значэнні «адзіны дапушчальны» — пункт гледжання як у гістарыяграфіі, так і ў літаратуры для масавага чытача). Расійскі гісторык М. Э. Марозаў мяркуе, што з пырчыны няправільнага вызначэння элементаў руху цэлі, вялікага вугла сустрэчы і занадта вялікай дыстанцыі стральбы германскія караблі нават тэарэтычна не маглі атрымаць трапленняў, а пачутыя экіпажам К-21 выбухі тлумачацца або ўзрывам тарпед пры іх ударах аб грунт (у канцы траекторыі руху баявая тарпеда ў выпадку непаражэння цэлі тоне), або аддаленымі выбухамі глыбінных бомбаў, якія «прафілактычна» скідваюцца караблямі эскорта. У суднавых дакументах «Тырпіца» пра аперацыю «Ход канём» ніякіх згадак пра атаку Луніна не змяшчаецца, але некаторыя гісторыкі дапушчаюць магчымасць фальсіфікацыі гэтых дакументаў. Аперацыя Sizilien У верасні 1943 года была праведзена аперацыя Sizilien («Сіцылія») — рэйд на востраў Шпіцберген. Германскія войскі высадзіліся на востраве пры артылерыйскай падтрымцы з лінкара «Тырпіц», лінейнага крэйсера «Шарнгорст» і дзевяці эскадраных мінаносцаў. Немцы займалі востраў з 6 верасня па 9 верасня 1943 года. Аперацыя Sizilien была адзіным выпадкам, калі «Тырпіц» страляў са сваіх гармат па іншым праціўніку, чым паветраныя цэлі (аднак па суднах праціўніка ён так ніколі і не здзейсніў ніводнага выстралу). Аперацыі супраць «Тырпіца» Брытанцы не спынялі атакі на «Тырпіц» да таго часу, пакуль не патапілі лінкар. Аперацыя Title 30—31 кастрычніка 1942: спроба знішчыць «Тырпіц» з дапамогай кіраваных падводных апаратаў пад кодавай назвай «Калясніца» (англ.: Chariot), якія ўяўлялі сабой тарпеды, што кіруюцца чалавекам. Да месца стаянкі «Тырпіца» апараты павінны былі быць дастаўлены шляхам скрытнай буксіроўкі ў падводным становішчы з дапамогай рыбалоўчага катара «Arthur» (капітан — Leif Larsen). 30 кастрычніка катару з тарпедамі на буксіры ўдалося ўвайсці ў Тронхеймс-фіёрд. Калі да месца стаянкі «Тырпіца» заставалася не больш за 15 міль (28 км), падняўся моцны сустрэчны вецер з хваляй. 31 кастрычніка ў 22:00 за кармой раздаўся гучны скрыгат. «Артур» зайшоў у найбліжэйшую гавань, дзе вадалаз выявіў страту абедзвюх тарпед. У гэты момант да «Тырпіца» заставалася менш за 10 міль (18,5 км). Катар быў затоплены і каманда пайшла пешшу да шведскай мяжы. Немцы пазней выявілі затоплены катар і пасля абследавання прыйшлі да высновы, што ён прызначаўся для спецыяльнай аперацыі. Аперацыя Source У верасні 1943 года адбылася першая паспяховая аперацыя супраць «Тырпіца». Для атакі былі выкарыстаны падводныя міні-лодкі класа «Экс» (англ.: X). Большую частку шляху міні-лодкі ішлі на буксіры звычайных падлодак. З шасці звышмалых падводных лодак атакаваць «Тырпіц» павінны былі тры: X5 (лейт. Хенты-Крыр), X6 (лейт. Дональд Кэмеран) і X7 (лейт. Бэзіл Плэйс). Лодка X5 была выяўлена і патоплена, але X6 і X7 скінулі пад лінкарам чатыры 2-тонавых міны, начыненых аматолам. Пасля гэтага лодкі таксама былі выяўлены, а іх каманды трапілі ў палон. Нягледзячы на выяўленую небяспеку, «Тырпіц» не паспеў зняцца са стаянкі да ўзрыву мін. Узрыў нанёс лінкару сур’ёзныя пашкоджанні: былі пашкоджаны шпангоўты ў насавой частцы і сарвана са станіны адна з турбін. Вежа «C» вагай каля 2000 тон была падкінута ўверх і пры падзенні заклінавала шаравы пагон. Выправіць вежу па-за докам апынулася немагчыма. Акрамя таго, выйшлі са строю ўсе далямеры і прыборы кіравання агнём. У выніку атрыманых пашкоджанняў лінкар на шэсць месяцаў выбыў са строю і яго максімальная скорасць істотна паменшылася. За паспяховае правядзенне аперацыі капітаны міні-падлодак X6 і X7 былі ўзнагароджаны крыжамі Вікторыі — вышэйшымі ваеннымі ўзнагародамі Брытанскай імперыі. Аперацыя Tungsten Да красавіка 1944 года «Тырпіц» быў адрамантаваны і зноў мог уяўляць небяспеку. У адказ на гэту пагрозу брытанскі флот распачаў аперацыю з кодавай назвай «Вальфрам» (англ.: Tungsten). У атацы ўдзельнічалі значныя сілы флоту, у тым ліку: два лінкары, два эскадраныя авіяносцы, два скараходныя лёгкія авіяносцы, два крэйсеры і шаснаццаць эсмінцаў. Атака пачалася 3 красавіка, напярэдадні выхаду «Тырпіца» на хадавыя выпрабаванні пасля рамонту. У налёце ўдзельнічалі дзве хвалі тарпеданосцаў Fairey Barracuda у суправаджэнні знішчальнікаў эскорту. Самалёты неслі, аднак, не тарпеды, а бомбы розных тыпаў: бранябойныя, фугасныя, глыбінныя і аскепкавыя. Першая хваля нанесла ўдар у 05:30. Да 08:00 атака была завершана: страты склалі тры самалёты. Экіпаж «Тырпіца» страціў 123 чалавекі забітымі і 300 параненымі. Бранявыя паясы і бранявая палуба лінкара пры гэтай атацы не былі пашкоджаны, аднак надбудовам быў нанесены заўважная шкода, якая запатрабавала тры месяцы на рамонт для яе ўстараненне. Аперацыі Planet, Brawn, Tiger Claw і Mascot Лінейны карабель «Тырпіц» па-ранейшаму заставаўся пагрозай, таму брытанскае адміралцейства працягвала планаваць аперацыі супраць яго. Аднак з прычыны дрэннага надвор’я ў красавіка-маі 1944 года англічанам прыйшлося адмяніць тры налёты: аперацыі Planet, Brawn і Tiger Claw. Наступная атака саюзнікаў з выкарыстаннем авіяносцаў (аперацыя Mascot) адбылася ў ліпені 1944 года. Аднак да гэтага часу немцы значна ўзмацнілі проціпаветраную абарону, асабліва сістэму дымавой завесы, у выніку чаго атака скончылася беспаспяхова: самалёты не дамагліся трапленняў. Аперацыі Goodwood I, II, III і IV У жніўні 1944 года «Тырпіц» нарэшце прайшоў марскія выпрабаванні. Неўзабаве пасля гэтага брытанцы зноў здзейснілі налёты (аперацыі Goodwood I і Goodwood II), якія зноў скончыліся безвынікова з прычыны дрэннага надвор’я. Аперацыі Paravane, Obviate і Catechism «Аперацыя Paravane» (англ. Параван) была прадпрынятая Каралеўскімі Паветранымі Сіламі Вялікабрытаніі 15 верасня з аэрадрома Ягаднік пад Архангельскам. Самалёты Avro Lancaster былі ўзброены 5,5-тонавымі бомбамі Tallboy і эксперыментальнымі 500-фунтавымі (227-кг) падводнымі «хадзячымі» (саматранспартавальнымі) мінамі. Нягледзячы на дымавую завесу, пастаўленую для абароны «Тырпіца», адна з бомбаў усёткі патрапіла ў нос карабля, нанесла пашкоджанні, якія зрабілі яго практычна немараходным. У немцаў практычна не было магчымасці паставіць «Тырпіц» у сухі док на рамонт, таму ў кастрычніку лінкар перавялі ў Тромсё ў якасці «цяжкай артылерыйскай плаўбатарэі» на выпадак чаканага ўварвання саюзнікаў у Нарвегію. Новае месца дыслакацыі карабля ўжо знаходзілася ў межах дасяжнасці цяжкіх бамбардзіроўшчыкаў Бамбардзіровачнага камандавання Каралеўскіх ВПС, якія базіраваліся ў Паўночнай Шатландыі, і брытанцы працягнулі атакі на «Тырпіц», не ведаючы пра прынятае немцамі рашэнне не аднаўляць карабель. 28 кастрычніка з базы Лосімут у Шатландыі быў прадпрыняты чарговы налёт на «Тырпіц» пад назвай «Аперацыя Obviate» (англ. Устараняць), аднак у апошні момант карабель быў схаваны аблокамі, і толькі адна бомба Tallboy, разарваўшыся недалёка ад карабля, пагнула грабны вал. Але ў наступны раз, 12 лістапада, у час «аперацыі Catechism» (англ. Катэхізіс) над «Тырпіцам» не было ні дымавой завесы, ні аблокаў. У карабель патрапілі тры бомбы Tallboy: адна адскочыла ад вежавай брані, але дзве іншых прабілі браню і прарабілі прыкладна 200-футавую (прыблізна 60 м) дзіру ў яго левым борце, выклікаўшы таксама пажар і наступны ўзрыў у парахавым склепе вежы «C», прычым узрыў адарваў яе. У выніку «Тырпіц» заваліўся на борт, а затым перавярнуўся і прыкладна праз 10 хвілін пасля атакі затануў на захад ад Тромсё, у бухце Хокёйбатн, разам з ім на дно пайшло больш за 950 чалавек з прыкладна 1700, што знаходзіліся на борце. З прычын, дагэтуль не да канца зразумелых, знішчальнікам Люфтвафэ не ўдалося перашкодзіць атацы брытанскай бамбардзіровачнай авіяцыі на «Тырпіц» 12 лістапада[удакладніць]. Германскай ППА ўдалося толькі пашкодзіць рухавік аднаго з самалётаў, якія ўдзельнічалі ў налёце, але яго каманда выратавалася, «жорстка» прызямліўшыся ў Швецыі. У выніку гэтага правалу камандзір эскадрыллі 9./JG 5 5-га паветранага флоту Люфтвафэ, адказнай за знішчальнае прыкрыццё раёна Тромсё, маёр Генрых Эрлер быў абвінавачаны ў злачынным грэбаванні службовымі абавязкамі і прысуджаны да смяротнага пакарання смерцю, замененага трыма гадамі зняволення ў крэпасці з папярэдняй адпраўкай на фронт у палявы штрафны лагер (адзін з відаў штрафных ваенных фарміраванняў Трэцяга Рэйха, які адрозніваўся асабліва суровым рэжымам) да завяршэння вайны. Знішчэнне «Тырпіца» зняла апошнюю сур’ёзную надводную пагрозу для камунікацый саюзнікаў у Паўночнай Атлантыцы і Паўночным Ледавітым акіяне. Гэта дазволіла перавесці галоўныя надводныя сілы Каралеўскага флоту — эскадраныя авіяносцы, скараходныя лёгкія авіяносцы, лінейныя караблі і лінейны крэйсер «Рынаўн» — з Атлантычнага тэатра вайны, дзе яны знаходзіліся ў якасці «сіл стрымлівання», — у Індыйскі і Ціхі акіяны, дзе яны прынялі ўдзел у баявых дзеяннях супраць Японіі. Пасля вайны Пасля вайны абломкі «Тырпіца» былі прададзены нарвежскай кампаніі, пасля чаго лінкар разрэзалі на часткі і вывезлі. Аднак значны фрагмент насавой часткі застаецца там, дзе ён і затануў у 1944 годзе. Акрамя таго, электрагенератары з карабля былі выкарыстаны як часовая электрастанцыя, забяспечваючы рыбную прамысловасць вакол горада Хонінгсваг (нарв.: Honningsvåg). У наш час фрагменты лінкара выкарыстоўваюцца Нарвежскім дарожным дэпартаментам (Vegvesenet) як часовае дарожнае палатно пры правядзенні рамонтных работ. Некаторыя часткі карабля былі пераплаўлены на брошкі і іншую біжутэрыю. Акрамя таго, значны фрагмент бронеабшыўкі захоўваецца ў Каралеўскім ваенна-марскім музеі «Explosion!» («Узрыў!») у Госпарце, Хэмпшыр. Недалёка ад месца патаплення «Тырпіца» існуюць штучныя азёры, якія з’явіліся ў варонках ад разрываў бомбаў Tallboy, якія не патрапілі ў цэль. Камандны састаў Указанні пры будаўніцтве: капітан мора (капітан 1-га рангу) Фрыдрых Карл Топ (ням.: Friedrich Carl Topp), 15 студзеня 1941 — 25 лютага 1941 капітан мора Фрыдрых Карл Топ, 25 лютага 1941 — 24 лютага 1943 капітан мора Ганс Карл Меер (ням.: Hans Karl Meyer), 24 лютага 1943 — 1 мая 1944 капітан мора Вольф Юнгэ (ням.: Wolf Junge), 1 мая 1944 — 4 лістапада 1944 капітан мора Роберт Вебер (ням.: Robert Weber), 4 лістапада 1944 — 12 лістапада 1944 (загінуў разам з караблём) У культуры З «Тырпіцам» звязана адна з місій у гульні Hidden & Dangerous 2, дзе група брытанскіх разведчыкаў выконвае заданне па мінаванні карабля. У гульні місія прайшла ўдала, быў замінаваны не толькі сам «Тырпіц», але і мінны тральшчык «Олаф», а таксама з апошняга выкрадзена шыфравальная машына «Энігма». «Тырпіц» быў згаданы і ў гульні Call of Duty у Брытанскіх місіях, дзе двое разведчыкаў здзяйсняюць на лінкары дыверсію — мінаванне катлоў і знішчэнне электронных блокаў РЛС. «Тырпіц» таксама быў згаданы ў гульні Wolfenstein у пачатковым роліку, дзе агент Блажкавіч, галоўны герой, здзейсніў на караблі дыверсію і пусціў яго на дно. «Тырпіц» неабходна знішчыць у адной з апошніх місій у гульні Battle of Europe. Гл. таксама Бісмарк (лінейны карабель) — першы карабель тыпу «Бісмарк». Адмірал Шэер (цяжкі крэйсер) Рэйд на Сен-Назер Tallboy (бомба) Заўвагі Крыніцы Літаратура Тарас А. Е. Вторая мировая война на море. — Мн.: Харвест, 2003. — 640 с. — (Военно-историческая библиотека). — ISBN 985-13-1707-1. Дэвид Вудворд. «Тирпиц». Боевые действия линкора в 1942-1944 годах = Dawid Woodward THE TIRPITZ and the Battle for the North Atlantic. — М.: ЗАО Изд-во Центрполиграф, 2005. — 255 с. — ISBN 5-9524-1636-5. Ткачёв A. В. Охота на Тирпица. — М.: Андреевский флаг, 1993. Niklas Zetterling, Michael Tamelander. Tirpitz: The Life and Death of Germany's Last Super Battleship. — Havertown, Pa: Casemate Publishers, 2009. — 360 p. — ISBN 1-935-14918-0. Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Tirpitz Энцыклапедыя караблёў Архівавана 19 верасня 2009. М. Марозаў «Напад германскага лінкара» Утапіць «Тырпіц» (дакументальны фільм) «Tirpitz Museum» Архівавана 19 лютага 2019. (ням.) Untergang der «Tirpitz» Аэрафотаздымак — лінкар Тырпіц на якарнай стаянцы ў Ка-фіёрдзе, Нарвегія. — фатаграфія з альбома лётчыка-назіральніка Ф. С. Гарачага.