Ян-Майен

Ян-Майен (норв. Jan Mayen) — Гренландия жана Норвегия деңиздеринин ортосунда жайгашкан арал. Исландиядан түндүктү көздөй болжол менен 600 чакырым, Гренландиядан чыгышты көздөй 500 чакырым жана Норвегиядан батышты көздөй 1000 чакырым аралыкта жайгашкан жана Норвегиянын мамлекеттик аймагы болуп саналат. Аралда туруктуу жашаган калк жок. Административдик жактан арал 1995-жылдан бери Нордланд (Nordland) фулкесине (облусуна) баш ийет. Эл аралык стандартташтыруу уюмунун (ISO) коддорунда Шпицберген менен бирге жалпы кодго ээ, бирок башкаруу жагынан ага эч кандай байланышы жок. Этимологиясы Аралды болжол менен VI кылымда эле Ыйык Брендан ачкан деп эсептелгени менен, ал XVII кылымга чейин эч кандай аталышсыз болуп келген. 1607–1615-жылдары аралга келип кеткен англиялык, голландиялык жана франциялык кит улоочулар ага «Гудзондун тиштери», «Үч бирдик », «Ришелье», «Йорис», «Маврикий», «Сэр-Томас-Смит» жана «Ян-Майен» деген ар кандай аталыштарды беришкен. Түндүк Гренландия компаниясы тарабынан өз кемесинин капитаны Ян Якобсон Май ван Шеллинхауттун урматына коюлган акыркы аталыш тарыхта биротоло сакталып калган. Тарыхы Арал расмий түрдө 1614-жылга таандык голландиялык капитандын урматына аталганы менен, 1595-жылы Дуйсбургда жарык көргөн Герард Меркатордун атласында Гренландия менен Норвегиянын ортосунда ушул эле жерде Beeren Syland деп аталган арал так көрсөтүлгөн. 1929-жылдан бери арал Норвегиянын башкаруусунда. 1930-жылдардан тарта аралда Норвегиянын гидрометеорологиялык станциясы иштеп келет. 1961-жылы аралдын жанында советтик «К-19» атомдук суу алдында сүзүүчү кайыгы авария болгон. Географиясы Географиялык координаттары: 71°00′ түндүк кеңдик, 8°00′ батыш узундук. Кургактык чек арасынын узундугу: 0 км. Жээк сызыгынын узундугу: 124,1 км. Деңиз укугу: Аймактык суулары — 4 деңиз мили; Чектеш аймак — 10 деңиз мили; Экономикалык аймагы — 200 деңиз мили; Континенталдык шельф — 200 метрлик тереңдиктеги аймак. Климаты Аралдын климаты — уюлдук деңиздик, мында бат-баттан катуу шамалдар болуп, туруктуу туман каптап турат. Деңиздин турукташтыруучу таасиринен улам температуранын кескин айырмачылыктары аз болот. Ошондой эле Гольфстрим агымынын түндүк тармактарынын таасиринен улам бул кеңдиктер үчүн орточо температура салыштырмалуу жогору келет. Жайында орточо температура +5 °C тегерегинде болуп, катталган эң жогорку көрсөткүч +18 °C түзгөн. Кышында орточо температура −5 °C чамасында болот, кээде гана −20 °Cден төмөн түшөт. Аба ырайы көбүнчө булуттуу, өзгөчө күзүндө жана жазында туман каптап, ар багыттан катуу шамал согуп турат. Глобалдык жылуулуктун таасири Арктиканын ушул бөлүгүндө да даана байкала баштады. Акыркы 10 жыл ичинде Ян-Майендин мөңгүлөрүнүн аянты байкаларлык деңгээлде азайган. Бул процесс жогоруда айтылган Түндүк жана Түштүк лагуналардагы тузсуз суунун көлөмүнүн убактылуу көбөйүшүнө жана аралдын жээк рельефинин акырындык менен өзгөрүшүнө алып келүүдө. Рельефи Арал жанар тоолук келип чыгышка ээ жана анын бир бөлүгүн мөңгүлөр каптап жатат. Эң төмөнкү чекити: Жер ортолук/Норвегия деңизи — 0 м. Эң бийик чекити: Беренберг жанар тоосу (Хокон VII падышасынын тоосу) — 2277,3 м. Аралдын узундугу: 55 км (түндүк-чыгыштан түштүк-батышты көздөй). Флорасы Аралда кадимки дарактар же бадалдар өспөйт. Өсүмдүктөр негизинен чөптөрдөн жана жапыз уюлдук талдардын бир нече түрүнөн турат. Жалпысынан тамырлуу өсүмдүктөрдүн 76 түрү бар (акыркысы 2002-жылы табылган). Алардын ичинде каакымдын 5 түрү бар, анын 3 түрү аралдын эндемиги (дүйнөнүн башка эч бир жеринде өспөйт) болгондуктан, өзгөчө коргоого алынган. Ошондой эле мохтордун 176 түрү, эңилчектин 140ка жакын түрү жана козу карындардын 66 түрү катталган. Фаунасы Канаттуулардын 98 түрү катталган, алардын 18 дайыма ушул жерди уялашат. Сүт эмүүчүлөрдөн ак жана көгүш ак түлкүлөр жана ак аюулар убактылуу, муз аркылуу же калкыган муздар аркылуу келип турушат. Топографиясы Аралдын жалпы аянтынын 117 км² бөлүгүн мөңгүлөр ээлейт. Ал эки бөлүккө бөлүнөт: чоңураак түндүк бөлүгү (Nord-Jan) жана кичирээк түштүк бөлүгү (Sør-Jan). Бул эки бөлүктү туурасы болжол менен 2,5 чакырым келген моюн бириктирип турат. Арал болжол менен 700 миң жыл мурун пайда болгон деп эсептелет. Моюнда эки ири суу айдыны жайгашкан: Түштүк лагуна (Sørlaguna) жана Түндүк лагуна (Nordlaguna). Бул көлдөрдүн суусу аралаш келет: түбүндө толкундар алып келген туздуу суу чогулса, бетинде кар менен мөңгүнүн эришинен аккан ичүүгө жарамдуу таза тузсуз суу. Геологиясы Арал Түндүк Америка жана Евразия тектоникалык плиталарынын кесилишкен жеринен 170 чакырым алыстыкта жайгашкандыктан, бул аймакта тектоникалык активдүүлүк абдан жогору. Түндүк бөлүктү түзгөн Беренберг жанар тоосу — Жер шарындагы эң түндүктө жайгашкан аракеттеги жанар тоо болуп саналат. 1732-жылдан 1985-жылга чейин анын 6 жолу атылышы катталган (акыркылары: 1970, 1973 жана 1985-жылдары). 1970-жылдагы атылууда лава деңизге куюлуп, аралдын аянтын 4 чарчы чакырымга чоңойткон. 2018-жылы аралдын тарыхындагы эң күчтүү жер титирөө катталган (Рихтер шкаласы боюнча 6,8 балл). Бул силкинүү Олонкинбюэн конушундагы айрым курулуштарга зыян келтирген. 2020–2025-жылдар аралыгында Беренберг жанар тоосунун айланасында жана аралдын жээктеринде майда жер титирөөлөр (3төн 5 баллга чейин) бат-баттан кайталанып турган. Бул кубулуштарды Тромсё университетинин илимпоздору атайын сейсмологиялык сенсорлор аркылуу дайыма көзөмөлдөп келишет. Калкы, экономикасы Аралда жергиликтүү калк жок. Бирден-бир калктуу пункт — Олонкинбюэн (Olonkinbyen) конушу. Бул жерде метеорологиялык станцияны, жээк кызматтарынын радиостанцияларын жана навигациялык системаларды тейлеген адистер (Норвегиянын Коргоо министрлигинин жана Метеорология институтутун кызматкерлери) гана убактылуу жашашат. Административдик башкаруу укугу Олонкинбюэн станциясынын башчысына жүктөлгөн. Порттор жана гавандар жок, кемелер үчүн кичинекей порт гана бар. Аралда топурактуу тилкелүү 1 аэропорт иштейт. Аралдын аймагы Норвегиянын юридиксиясынын алдына. Табигый ресурстары жок. Экономикалык ишмердүүлүк станциялардын кызматкерлерин камсыздоо менен гана чектелет. 2010-жылы аралдын дээрлик бүткүл аймагы корук деп жарыяланган. Акыркы жылдары (2020–2026) Норвегия өкмөтү аралдын экосистемасын, өзгөчө жогоруда аталган эндемик каакымдарды жана канаттуулардын колонияларын коргоо үчүн туристтик жана илимий экспедицияларга болгон көзөмөлдү абдан күчөттү. Аралдын аймагына атайын уруксатсыз кирүүгө жана лагерь курууга тыюу салынган. 2015-жылы эски LORAN-C навигациялык станциясы жабылгандан кийин, Олонкинбюэн конушунда жашаган кызматкерлердин саны бир топ кыскарган. Азыркы учурда (2026-жылдын көрсөткүчтөрү боюнча) станцияда кезектешип иштеген 15-18 жакын гана адам турат. Норвегиянын Метеорология институту аралдагы көптөгөн өлчөө куралдарын заманбап автоматтык санариптик системаларга өткөрүп, натыйжасында кызматкерлердин саны дагы кыскарган. Булактар Тышкы шилтемелер Jan Mayen