Шпицберген

Шпицбе́рген (ав. вырăс. Грумант, норв. Svalbard (Свальбард)) — Çурçĕр Пăрлă океанн, 76°26' тата 80°50' çурçĕр широти хушшинче, Гринвичран 10° тата 32°тухăç долготи хушшинчи сарăлчăк поляр архипелагĕ. Норвеги патшалăхĕн чи çурçĕр пайĕ. Административлă тĕпĕ – Лонгьир. Хуçалăх ĕç-хĕлне, Норвегисер пуçне, архипелагăн ятарлă статусĕпе, Раççей Федерацийĕ тытса пырать, Анăç Шпицберген утравĕнче раççей пурăну вырăнĕ – Баренцбург хули. Тавралăхĕ Пысăкрах утравĕсем: Анăç Шпицберген (37 673 çм²) Çурçĕр-Тухăç Çĕр (14 443 çм²) Эдж (утрав) (5 074 çм²) Баренц утравĕ (1 288 çм²) Шурӑ утрав (682 çм²) Упа утравĕ (178 çм²) Утравсем йышăннă пур çĕр лаптăкĕ 64 200 çм² майлă(урăх хыпарсемпе 61 723 çм²) Çутçанталăк никĕсĕсем Ту çĕр-пичĕ. Утравăн чи пысăк тӳпи – Анăç Шпицбергенри Ньютон тăвĕ (1 712 м). Пăрлăхĕ 35,1 пин çм² лаптăка йышăнать – архипелагăн çуррине ытла.Çыранĕсем фьордсемпе касăлса пĕтнĕ. Вечная мерзлота (сийĕн хăвачĕ 200 м çитет). тундрăн ӳсен-тăранлăхĕ – карликлă хурăн, карликлă хăва, мăксем, лишайниксем. Сĕт ĕçекенсенчен утравсенче шурă упа, çурçĕр пăланĕ, çурçĕр тилли, хир шăши тата Гренландирен куçарса килнĕ овцебык; тинĕс чĕрчунĕсем – нерпа, гренланди тӳленĕ, китсем. 90 яхăн вĕçен кайăк тĕсĕ, вĕçсе кайнă чух – 110 тĕс ытла. Çур территоринче ытла çутçанталăк управĕсем. Арктика климачĕ анăçра ăшă Шпицберген юхăмĕпе (Гольфстрим пайĕ) çемçенет. Çыран хĕрринчи сывлăш вăтам температура +4,4 °C (утăра) −10…−14 °C (кăрлачра). Чи ăшă палăртна температура +24,5 °C (утă, 1978), чи сивви −46,3 °C (пуш, 1986). Истори Халăхĕ Архипелаг халăхĕ – 2 400 çынна яхăн (2005 çулта), çав шутра: 1 645 норвегсем; 747 вырăссем 8 поляксем. Чи пысăк пурăну вырăнĕ – Лонгьир, 2 075 çын, чылайăшĕ – норвегсем. Вăлах архипелагăн административлă тĕпĕ пулать. Урăх пурăну вырăнĕсем: раççей шахтёр посёлокĕсем: Баренцбург (850 çын), Грумант тата Пирамида (вăхăтлăха хупнă) норвеги тĕнче тĕпчев тĕпĕ Ню-Олесунн (30 яхăн çын, çулла 100 ытла) норвег шахтёр посёлокĕ Свеагрува (90 çын, Лонгьир ĕçтешĕсемпе пĕрле 300 ытла) польшă тĕпчев станцийĕ Хорнсунд (9 çын). Вуламалли Наталья Козлова, "Остров арестованных кораблей" статьйи, "Российская газета", хаçат, 2005, номер =3904. Каçăсем Наталья Козлова, "Остров арестованных кораблей" Каçăсем Шпицберген утравĕпе Свальбард Белоруси-норвеги хыпарлăх тĕпĕ «Informative Communication» Эхо Москвы: Пĕр хула историйĕ: Лонгийербюен (Шпицберген) Шпицберген МСЭ-че 2009 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ. Шпицберген РЭС-че(ĕçлемен каçă) Шпицберген хальхи географии ячĕсен сăмахсарĕнче 2008 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.