Шпицберген

Шпицберген (нем. Spitzbergen, нидерл. Spitsbergen; Сва́льбард, норв. Svalbard) — Түндүк Муз океанында жайгашкан кеңири полярдык архипелаг, 76°26'дан 80°50' түндүк кеңдиктеринин жана 10°дон 32° чыгыш узундуктарынын ортосунда орун алган. Бул Норвегиянын эң түндүк бөлүгү болуп саналат. Административдик борбору — Лонгйир шаары. Архипелаг менен жээктеги суулары демилитаризацияланган аймак макамына ээ. Арктикалык шарттардагы салыштырмалуу олуттуу чарбачылык ишмердигин архипелагда Норвегиядан тышкары, өзгөчө макамына ылайык Орусия дагы жүргүзөт. Орусияга Батыш Шпицбергендеги Баренцбургга кыштагы, азыркы учурда консервацияланган Пирамида жана Грумант кыштактары карайт. 1920-жылдагы Шпицберген келишимине ылайык, архипелаг Норвегиянын курамында, бирок башка өлкөлөрдүн жарандарына да чарбачылык жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк берилет. Географиясы Шпицбергендин жалпы аянты болжол менен 61 022 км², анын ичинен 60%га жакыны муз менен капталган аймактар. Архипелаг Арктика аймагындагы жаратылыш аймактарынын ар түрдүүлүгү менен айырмаланат: бийик тоолор, муз каптаган чокулар, кең фьорддор, тоо арасындагы өрөөндөр жана деңиз жээктериндеги түздүктөр. Архипелагдын эң ири аралы — Батыш Шпицберген аралы (39 000 км²). Ошондой эле курамында Нордостландет, Эджей, Баренц, Квинс Карл Ланд сыяктуу башка чоң аралдар жана ондогон майда аралдар бар. Шпицбергендин тоолору негизинен протерозой жана палеозой мезгилиндеги катмарлардан турат. Геологиялык түзүлүшү татаал, анткени бул аймак бир нече жолу муз басып, тектоникалык кыймылдарга дуушар болгон. Эң бийик чекити — Ньютонинг топп, бийиктиги 1713 м. Архипелаг фьорддорго өтө бай. Алардын эң белгилүүлөрү: Айсфьорд, Исфьорд, Ван-Мийн фьорду, Кингс-Бей. Климаты Шпицберген — Арктиканын чөл аймагына жакын жайгашкан. Климаты абдан суук, бирок Гольфстримдин түндүк агымынын таасиринен улам кээ бир жерлерде салыштырмалуу жумшак. Кышы узак жана суук, абанын орточо температурасы −14…−20 °C. Жайы кыска жана салкын, абанын июлдагы орточо температурасы +5…+7 °C. Климат татаал, өсүмдүктөр аз жана түрлөрү дагы аз, негизинен жапыз жана суукка чыдамдуу өсүмдүк түрлөрү кездешет. Жайдын башында тундрада кар эригенден кийин жер бети өтө баткакчыл болуп калат, дарыяларда суунун деңгээли көтөрүлөт. Шпицбергендин түштүк бөлүгүндө жайкысын кар толугу менен эрийт, бирок бардык конуштардын жанындагы тоолордо бардык мезгилдерде толугу менен эрибеген мөңгүлөр учурайт. Мөңгүлөрдүн үстүндө көп учурда кызыл балырлар өсүп, кар менен музга кызгылтым өң берет. Климаты салыштырмалуу жумшагыраак болгондуктан, Шпицберген полярдык түн мезгилинде да туристтер арасында популярдуу. Күндүн чыгышы жана батышы узак убакытка созулат. Полярдык түн — ноябрдан февралга чейин, ал эми полярдык күн — апрелден августка чейин созулат. Шпицбергендин жаратылышы Өсүмдүктөр Шпицбергенде тундралык өсүмдүктөр кеңири таралган. Алардын катарына бадал түрүндөгү жапыз кайың (Bétula nána), полярдык тал (Salix polaris), мохтор, козу карындар, лишайниктер жана 170тен ашуун тамырлуу өсүмдүк кирет. Кыш мезгили узак жана суук болгондуктан, өсүмдүктөр жапыз бойлуу жана суукка туруктуу болот. Жаныбарлар Шпицбергенде кургактагы сүт эмүүчүлөр аз жана алардын ичинде ак аюу, шпицберген бугусу (түндүк бугуларынын эң кичине тукуму) жана ак түлкү бар. Архипелагга башка сүт эмүүчүлөрдү, мисалы, полярдык коёндорду жана овцебыктарды киргизүү аракеттери ийгиликсиз болгон. Шпицбергендин жээктеринде нарвалдар сейрек кездешет. Сууларында деңиз жаныбарлары көп кездешет: нерпа, гренландиялык тюлень, деңиз коёну, морждор, белуха жана киттер. Бул жаныбарлардын көбүн калк отурукташкан аймактардын жанынан да кездештирсе болот. Куштар Архипелагда болжол менен куштардын 90 түрү катталган, алардын 36сы туруктуу түрдө бул аймакта уялайт. Жыл бою жашай турган жалгыз түр — полярдык (ак) чил (Lagopus mutus hyperboreus). Калган куштар кышкысын түштүк өлкөлөргө учуп кетип, жазында кайра келүү менен гана уялайт жана балапандарын ушул аймактан басып чыгарат. Булактар