Níkaragva

Níkaragva (spænska: Nicaragua), formlegt heiti Lýðveldið Níkaragva (República de Nicaragua), er stærsta landið í Mið-Ameríku með landamæri að Hondúras í norðri og Kosta Ríka í suðri. Það á strönd að Kyrrahafi í austri og Karíbahafi í vestri. Stærsta borg landsins er höfuðborgin, Managva, sem var talin þriðja stærsta borg Mið-Ameríku árið 2015. Íbúar Níkaragva eru sex milljónir af fjölbreyttum uppruna. Aðaltungumálið er spænska, en frumbyggjaættbálkar við Moskítóströndina tala frumbyggjamál og ensku. Landsvæðið var byggt ýmsum frumbyggjaþjóðum frá fornu fari. Á 16. öld lagði Spænska heimsveldið landið undir sig. Níkaragva fékk sjálfstæði frá Spáni árið 1821. Moskítóströndin á sér ólíka sögu. Hún var hernumin af Englendingum á 17. öld og heyrði síðar undir Breska heimsveldið. Árið 1860 varð hún sjálfstjórnarhérað innan Níkaragva, en nyrsti hlutinn gekk til Hondúras árið 1960. Síðan landið fékk sjálfstæði hefur Níkaragva gengið í gegnum tímabil stjórnarkreppu, einræðis, hernáms og efnahagskreppa. Dæmi um það eru byltingin á 7. og 8. áratug 20. aldar og baráttan gegn Kontraskæruliðum á 9. áratug 20. aldar. Einkenni á Níkaragva er fjölmenning og fjölbreyttar alþýðuhefðir, matarhefðir, tónlistarhefðir og sagnahefðir. Einn af þekktustu höfundum Níkaragva er skáldið Rubén Darío. Níkaragva hefur verið kallað „land vatna og eldfjalla“. Þar er Bosawás-verndarsvæðið, annar stærsti regnskógur Ameríku. Vinsældir Níkaragva sem ferðamannastaðar fara vaxandi vegna mikillar líffjölbreytni, hitabeltisloftslags og eldfjalla. Níkaragva var stofnaðili að Sameinuðu þjóðunum og er líka meðlimur í Samtökum hlutlausra ríkja, Samtökum Ameríkuríkja, Bolívar-bandalaginu og Sambandi ríkja í Rómönsku Ameríku og Karíbahafinu (CELAC). Heiti Tvær aðalkenningar eru uppi um uppruna nafns landsins. Samkvæmt annarri kenningunni heitir landið eftir frumbyggjahöfðingjanum Nicarao sem spænski landvinningamaðurinn Gil González Dávila hitti fyrir þegar hann hélt inn í suðvesturhluta landsins árið 1522. Samkvæmt þessari kenningu er nafn landsins myndað úr nafni höfðingjans og spænska orðinu yfir vatn, aqua, af því það eru tvö stór stöðuvötn og fleiri minni vötn í landinu. Árið 2002 var staðfest að nafn höfðingjans sem Dávila hitti var Macuilmiquiztli, sem merkir „fimm dauðar“ á nahúatl, en ekki Nicarao. Hin kenningin gengur út á að nafnið sé dregið af einhverju nahúatlorði, eins og nic-anahuac sem merkir „Anahuac komst þetta langt“, eða „Nahúar komust þetta langt“; eða „fólkið frá Anahuac komst þetta langt“; eða nican-nahua sem merkir „hér eru Nahúar“; eða nic-atl-nahuac sem merkir „hér hjá vatninu“ eða „umkringt vatni“. Söguágrip Spánverjar tóku yfir Níkaragva á 16. öld. Níkaragva varð sjálfstætt ríki árið 1821. Á milli 1960 og 1970 skall á borgarastyrjöld. Fyrir borgarastyrjöldina var landið eitt það ríkasta og þróaðasta í Mið-Ameríku. Vegna borgarastyrjaldarinnar og jarðskjálfta sem reið yfir landið árið 1972 varð Níkaragva annað fátækasta landið í Suður-Ameríku. Árið 1909 gerðu Bandaríkjamenn innrás í Níkaragva. Landið þótti verðmætt vegna staðsetningar þess. Bandaríkjamenn höfðu áhuga á að grafa skipaskurð þar til þess að stytta þeim ferðir til Suður-Ameríku frá Bandaríkjunum. Bandaríkjamenn afhentu völdin í landinu til Anastasio Somoza García sem varð einræðisherra og setti á fót ættarveldi sem réð Níkaragva til ársins 1979. Somoza-ættin varð alræmd í heiminum fyrir spillingu, þjófnað og hrottaskap. Árið 1961 var stofnuð svokölluð FSLN-hreyfing (Frente Sandinista de Liberación Nacional). Meðlimir hennar kölluðu sig Sandinista (Sandinistas). Leiðtogi hreyfingarinnar var Daniel Ortega. Árið 1974 hóf hreyfingin baráttu við Somoza-veldið og borgarstyrjöld braust út árið 1978. Forsetinn Anastasio Somoza Debayle naut stuðnings Bandaríkjanna þar til að menn hans myrtu bandarískan blaðamann. FSLN-hreyfingin náði að hrekja Somoza frá völdum og hann flúði landið. Daniel Ortega var kosinn forseti Níkaragva í lýðræðislegum kosningum árið 1984. Árið 2006 var hann síðan endurkjörinn sem forseti landsins og er enn þann dag í dag. Árið 1990 varð Violeta Chamorro forseti Níkaragva og einnig fyrsti lýðræðislega kjörni kvenforsetinn í Suður-Ameríku. Landfræði Níkaragva er 130.967 ferkílómetrar að stærð, sem gerir það aðeins stærra en England. Landið skiptist í þrjú landfræðileg svæði: Kyrrahafsláglendið - frjósama dali þar sem spænskir landnemar settust að, Amerrisque-fjöll (norður-miðhálendið) og Moskítóströndina (láglendi við Karíbahaf/Atlantshaf). Slétturnar við Atlantshaf eru allt að 97 km að breidd. Við Atlantshafsströndina eru gullnámur sem hafa verið nýttar lengi. Kyrrahafsmegin eru tvö stærstu stöðuvötn Mið-Ameríku, Managvavatn og Níkaragvavatn. Í kringum þessi vötn og norðvestanmegin við þau, að sigdalnum við Fonseca-flóa, eru frjósamar sléttur þar sem eldfjallaaska frá nálægum eldfjöllum hefur auðgað jarðveginn. Níkaragva býr yfir mörgum auðugum og fjölbreyttum vistkerfum sem eru gera landið að „heitum reit“ líffjölbreytni í Mið-Ameríku. Níkaragva hefur reynt að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og hugðist ná 90% af orkunotkun frá endurnýjanlegum orkulindum árið 2020 (sem náðist ekki). Níkaragva var eitt fárra landa sem gaf ekki út landsmarkmið í loftslagsmálum á Loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna 2015. Upphaflega kaus Níkaragva að standa utan við Parísarsáttmálann því landið taldi að „meira þyrfti til“ til að stemma stigu við hnattrænni hlýnun. Í október 2017 ákvað Níkaragva þó að taka þátt í samkomulaginu og staðfesti það 22. október 2017. Nær einn fimmti hluti Níkaragva er náttúruverndarsvæði: þjóðgarður, friðland og lífverndarsvæði. Árið 2019 var vísitala um heilleika skóga metin 3,63/10, sem setti Níkaragva í 146 sæti af 172 á heimsvísu. Jarðfræðilega er liggur Níkaragva að Karíbahafsflekanum, sem liggur undir megninu af Mið-Ameríku, og Kókosflekanum. Mið-Ameríka er stórt sökkbelti og mest af Mið-Ameríkueldhringnum er í Níkaragva. Þann 9. júní 2021 setti Níkaragva af stað nýtt vöktunarverkefni til að efla eftirlit með virkum eldfjöllum landsins, sem eru 21 talsins. Stjórnmál Stjórnkerfið í Níkaragva byggist á forsetaræði og fulltrúalýðræði þar sem forseti Níkaragva er bæði þjóðhöfðingi og stjórnarleiðtogi. Í Níkaragva er fjölflokkalýðræði. Framkvæmdavald er í höndum ríkisstjórnar Níkaragva, en löggjafarvald skiptist milli þings Níkaragva og ríkisstjórnarinnar. Á milli 2007 og 2009 var mikið rætt um að taka upp þingræðiskerfi í stað forsetaræðis, með skýrri verkaskiptingu milli forseta og forsætisráðherra. Ýmsir óttuðust að þetta væri bragð til að gera Daniel Ortega kleift að halda völdum eftir að öðru og síðasta kjörtímabili hans lyki árið 2012. Ortega var kosinn aftur árið 2016 og 2021 í kosningum sem lituðust af svindli, ógnunum og handtökum stjórnarandstöðuleiðtoga. Óháðir eftirlitsmenn fengu ekki aðgang að kjörstöðum. Samtök Ameríkuríkja, Bandaríkin og Evrópusambandið lýstu því öll yfir að kosningarnar 2021 hefðu verið sýndarkosningar. Frá valdatöku Daniel Ortega árið 2006 hefur bæði lýðræði og borgaréttindum farið aftur í landinu. Aðrir flokkar en valdaflokkurinn Þjóðfrelsisfylking sandínista hafa verið kúgaðir með ástæðulausum handtökum frambjóðenda og forsvarsfólks. Til að fá aðgang að opinberum störfum þarf fólk í reynd að vera meðlimir í Sandínistaflokknum. Fjölmiðlar í stjórnarandstöðu hafa mátt þola handtökur blaðamanna og upptöku búnaðar til útsendinga og prentunar. Stjórnsýslueiningar Níkaragva er einingarríki. Landinu er skipt í 15 sýslur (departamentos) og 2 sjálfstjórnarhéruð sem byggjast á spænskri fyrirmynd. Sýslurnar skiptast svo í 153 sveitarfélög (municipios). Sjálfstjórnarhéruðin eru Sjálfstjórnarhérað Suður-Karíbahafsstrandar (RACCS) og Sjálfstjórnarhérað Norður-Karíbahafsstrandar (RACCN). Tilvísanir