Никарагуа

Никарагуа (Испани: Nicaragua), албан ёсоор Бүгд Найрамдах Никарагуа Улс (Испани: República de Nicaragua) нь төлөөллийн ардчилал бүхий бүгд найрамдах улс юм. 130,373 км2 газар нутагтай, Төв Америкийн хамгийн том улс болно. Хойд талаараа Хондурас, өмнө талаараа Коста-Рика улстай хиллэдэг. Баруун талд нь Номхон далай, зүүн талд нь Карибын тэнгис оршдог. Тус улсын Карибын тэнгисийн эрэг нь Баруун Карибын бүст багтдаг байна. Хойд хагас бөмбөрцөгт, экватороос хойш 11-14-р өргөргийн хооронд орших Никарагуа улс тропик буюу халуун орны уур амьсгалтай. Никарагуа орон нь биологийн өвөрмөц, содон экосистемээр баялаг бөгөөд Мезоамерикийн онгон дагшин байдлыг хадгалсан, үзэсгэлэнтэй нутаг билээ. Нийслэл хот нь Манагуа юм, энд нийт хүн амын 4/1 орчим нь төвлөрсөн байдаг ажээ. Ийнхүү Никарагуагийн нийслэл нь Төв Америкт Гватемал хотын дараа 2-т орох том хот юм. Түүх Европчууд 1502 онд Никарагуагийн Атлантын далайн эргийг нээсэн (Христофер Колумбын дөрөв дэх экспедиц). Тус нутгийн Испанийн эзлэн түрэмгийлэл 1522 онд эхэлсэн (Гил Гонзалес Давила) байна. Одоогийн Никарагуагийн нутгийг Шинэ Испанийн дэд ханлиг, хожим Гватемалын вант улсын бүрэлдэхүүнд багтааж байв. Испаничууд Шинэ Гранадагийн дэд ханлигийг зүүн эрэгт нь байгуулснаас ойролцоогоор хоёр зууны дараа тэдний хажуугаар Британичууд 17-р зууны дундаас зүүн эргээр өөрийн ивээлийн захиргааг байгуулж эхэлсэн юм. Ийнхүү зүүн эргийн нутаг нь колонийн өв соёл болох англи, Ямайкын креол хэлээр голчлон ярилцаж, Атлантын бүстээ Карибын гэх онцлогоо хадгалж үлджээ. 1821 онд Никарагуа улс Испаниас тусгаар тогтнож, 1823 онд Төв Америкийн Холбооны Улсын бүрэлдэхүүнд ороод 1838 онд түүнээсээ тусгаарлажээ. Тэр үед Салхит хоолойг дайрсан усан зам бий болгоход тохиромжтой газарзүйн байрлалтай байсан тул Никарагуагийн суваг татах тухай яриа гарч байлаа. Гэсэн ч зуугаад жилийн дараа Панамын суваг нээгдсэнээр зогсонги байдалд орсон уг асуудлыг 185 жилийн дараа Никарагуагийн засгийн газар сэргээн тавьж, суваг татах их ажлыг өрнүүлж байна. Никарагуа улс тусгаар тогтносноосоо хойш улс төрийн олон тогтворгүй үеүүдийг даван туулж иржээ. АНУ-ын цэрэг нэвтэрч, дарангуйлал тогтож, санхүүгийн хямрал нүүрлэсэн нь Никарагуагийн хувьсгал гарах гол шалтгаан болсон юм. Сомозагийн гэр бүлийнхэн тус орныг дөчин жил дарангуйлсан, гэхдээ Никарагуа нь 1945 онд НҮБ-ийн дүрэмд гарын үсэг зурсан анхны орон болон түүхэнд үлджээ. Хувьсгалаас өмнө Никарагуа улс Төв Америкийн хамгийн баян, өндөр хөгжилтэй улс байлаа. Дотоодын зөрчил мөргөлдөөн, мөн 1972 оны газар хөдлөлт тус орны эдийн засгийг хөмөрч орхисон юм. Гэхдээ хувьсгалын дараа Никарагуа улс ардчилсан байдлаа хадгалж, эдийн засаг, улс төрөө тогтворжуулах үйлсийг амжилттай хэрэгжүүлсээр байна. 1990 онд Никарагуа улс Виолета Чаморрог ерөнхийлөгчөөрөө сонгож, Америк, Латин Америкийн түүхэнд эмэгтэй төрийн тэргүүнтэй анхны улс болон бичигджээ. 2021 онд Никарагуа улсын одоогийн Ерөнхийлөгч Даниэль Ортега ерөнхийлөгчийн сонгуульд бараг 75 хувийн санал авч ялалт байгуулсан байна. Никарагуагийн 6 сая орчим хүн ам олон үндэстэн ястнаас бүрдэнэ. Нутгийн уугуул индианы овог аймгаас эхлээд Москито эрэг орчимд Европ, Африк, Ази, Ойрх Дорнод гаралтай хүмүүс ч олон. Албан ёсны бөгөөд гол хэл нь испани боловч уугуул овог аймгууд, зүүн эргийнхэн Мискито, Сумо ба Рама, Англи Креол зэрэг өөрсдийн хэлээрээ ярилцана. Олон соёл, уламжлал холилдсон тул урлаг, хоол, утга зохиол, дуу хөгжим нь ихэд баялаг. Эдийн засаг Никарагуа бол хөдөө аж ахуйн гол төлөв эдийн засагтай, бөмбөрцгийн баруун хагас дахь хамгийн ядуу улсуудын нэг (Төв Америкт зөвхөн Гондурас, Гаити улсууд түүнээс ядуу). 2009 оны нэг хүнд ногдох ДНБ 4800 доллар (дэлхийд 168-р байр) байв. Албан ёсны ядуурлын түвшнээс доогуур хүн амын эзлэх хувь 48% (2005 онд). Ажилгүйдэл - 8.2% (2009 онд). Улсын өр - ДНБ-ий 17%. НҮБ-ын мэдээлснээр Никарагуа улсын хүн амын 79 хувь нь өдөрт 2 доллараас бага орлоготой байна. Хөдөө аж ахуй (ДНБ-ий 17.5%, ажилчдын 29%) нь кофе, банан, нишингийн элсэн чихэр, хөвөн, будаа, эрдэнэ шиш, тамхи, шар буурцаг тарьдаг. Аж үйлдвэр (ДНБ-ий 26.5%, ажилчдын 19%) - хөдөө аж ахуйн боловсруулах, ундаа үйлдвэрлэл, нэхмэл эдлэл, гутал үйлдвэрлэл, газрын тосны бүтээгдэхүүн боловсруулах, хөрөө тээрэм. Үйлчилгээний салбар нь ДНБ-ий 56%, ажилчдын 52% -ийг бүрдүүлдэг байна. Тэмдэглэл Эшлэл