New Zealand

Zealand Ġdida bil-Maori: Aotearoa [aɔˈtɛaɾɔa]) huwa pajjiż fl-Oċeanja, magħmul żewġ gżejjer kbar, Gżira ta-Fuq u Gżira t'Isfel, u ħafna gżejjer żgħar oħra. Tikkonsisti f'żewġ artijiet ewlenin: il-Gżira tat-Tramuntana (Te Ika-a-Māui) u l-Gżira tan-Nofsinhar (Te Waipounamu), u aktar minn 700 gżira iżgħar. Hija s-sitt l-akbar pajjiż gżira skont l-erja u tinsab fil-lvant tal-Awstralja madwar il-Baħar Tasman u fin-nofsinhar tal-gżejjer ta' New Caledonia, Fiġi u Tonga. It-topografija varjata tal-pajjiż u l-qċaċet tal-muntanji qawwija, inklużi l-Alpi tan-Nofsinhar, għandhom ħafna mill-irfigħ tettonic u l-eruzzjonijiet vulkaniċi. Il-belt kapitali hija Wellington. Il-pajjiż huwa magħmul minn 2 gżejjer kbar u diversi gżejjer u gżejjer iżgħar. New Zealand hija l-ħames l-akbar pajjiż fid-dinja mingħajr fruntieri. Il-gżejjer ta' New Zealand kienu l-aħħar art maġġuri abitabbli li ġiet stabbilita mill-bnedmin. Bejn l-1280 u l-1350, il-Polineżjani bdew joqgħodu fil-gżejjer u aktar tard żviluppaw kultura Māori distintiva. Fl-1642, l-esploratur Olandiż Abel Tasman sar l-ewwel Ewropew li ra u rreġistra New Zealand. Fl-1769, l-esploratur Brittaniku l-Kaptan James Cook sar l-ewwel Ewropew li saqajh u għamel il-mappa ta' New Zealand. Fl-1840, ir-rappreżentanti tar-Renju Unit u l-kapijiet Maori ffirmaw it-Trattat ta' Waitangi li witta t-triq għad-dikjarazzjoni tas-sovranità tal-Gran Brittanja aktar tard dik is-sena u t-twaqqif tal-Kolonja tal-Kuruna ta’ New Zealand fl-1841. Sussegwentement, sensiela ta' Kunflitti bejn il-gvern kolonjali u tribujiet Māori irriżultaw fl-aljenazzjoni u l-konfiska ta' ammonti kbar ta' art Māori. New Zealand saret dominju fl-1907; kisbet indipendenza statutorja sħiħa fl-1947, u żamm lill-monarka bħala kap tal-istat. Illum, il-maġġoranza tal-popolazzjoni ta' New Zealand ta' 5.25 miljun hija ta' dixxendenza Ewropea; Il-Maori huma l-akbar minoranza, segwiti mill-Asjatiċi u l-Gżejjer tal-Paċifiku. Bħala riflessjoni ta' dan, il-kultura ta' New Zealand hija primarjament derivata minn Māori u settlers Brittaniċi tal-bidu, u reċentement espandiet minħabba żieda fl-immigrazzjoni. Il-lingwi uffiċjali huma l-Ingliż, il-Maori u l-Lingwa tas-Sinjali tan-New Zealand, bid-djalett lokali tal-Ingliż jippredomina. Pajjiż żviluppat, kien l-ewwel li introduċa paga minima u l-ewwel li ta d-dritt tal-vot lin-nisa. Huwa jikklassifika għoli ħafna fuq il-miżuri internazzjonali tal-kwalità tal-ħajja, id-drittijiet tal-bniedem u għandu wieħed mill-iktar livelli baxxi ta' korruzzjoni perċepita fid-dinja. Hija żżomm livelli viżibbli ta' inugwaljanza, b'disparitajiet strutturali bejn il-popolazzjonijiet Maori u Ewropej tagħha. In-New Zealand għaddiet minn bidliet ekonomiċi kbar matul is-snin tmenin, u bidluha minn ekonomija protezzjonista għal ekonomija ta' kummerċ ħieles liberalizzata. Is-settur tas-servizzi jiddomina l-ekonomija nazzjonali, segwit mis-settur industrijali u l-agrikoltura; It-turiżmu internazzjonali huwa wkoll sors importanti ta' dħul. New Zealand hija membru tan-Nazzjonijiet Uniti, Commonwealth tan-Nazzjonijiet, ANZUS, UKUSA, OECD, ASEAN Plus Six, Kooperazzjoni Ekonomika Asja-Paċifiku, Forum tal-Komunità tal-Paċifiku u tal-Gżejjer tal-Paċifiku. Hija tgawdi minn relazzjonijiet partikolarment mill-qrib mal-Istati Uniti u hija waħda mill-alleati ewlenin tagħha mhux tan-NATO; ir-Renju Unit; Samoa, Fiġi u Tonga; u mal-Awstralja, b'identità “trans-Tasman” kondiviża bejn iż-żewġ pajjiżi li toriġina minn sekli ta' kolonizzazzjoni Brittanika. Fuq livell nazzjonali, l-awtorità leġiżlattiva tgħix f'Parlament unikamerali elett, filwaqt li s-setgħa politika eżekuttiva hija eżerċitata mill-Gvern, immexxi mill-Prim Ministru, bħalissa Christopher Luxon. Carlos III huwa r-re tal-pajjiż u huwa rappreżentat mill-gvernatur ġenerali, Cindy Kiro. Barra minn hekk, New Zealand hija organizzata fi 11-il kunsill reġjonali u 67 awtorità territorjali għal skopijiet ta' gvern lokali. Ir-Renju ta' New Zealand jinkludi wkoll it-Tokelau (territorju dipendenti); il-Gżejjer Cook u Niue (stati awtonomi f'assoċjazzjoni ħielsa man-New Zealand); u d-Dipendenza ta' Ross, li hija t-talba territorjali ta' New Zealand fl-Antartika. Etimoloġija L-ewwel viżitatur Ewropew fi New Zealand, l-esploratur Olandiż Abel Tasman, sejjaħ lill-gżejjer Staten Land, u jemmen li kienu parti mill-Staten Landt li Jacob Le Maire kien lemaħ fil-ponta tan-nofsinhar tal-Amerika t'Isfel. Hendrik Brouwer wera li l-art tal-Amerika t'Isfel kienet gżira żgħira fl-1643, u l-kartografi Olandiżi sussegwentement isemmu mill-ġdid l-iskoperta ta' Tasman bħala Nova Zeelandia mil-Latin, wara l-provinċja Olandiża ta' Zeeland. Dan l-isem aktar tard ġie Anglizzat għal New Zealand. Fil-Maori kien miktub Nu Tireni (f'Te Tiriti o Waitangi jinkiteb Nu Tirani). Fl-1834, dokument miktub bil-Maori u bit-titlu "He Wakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tireni" ġie tradott għall-Ingliż u sar id-Dikjarazzjoni ta' Indipendenza ta' New Zealand. Ġie ppreparat minn Te W(h)akaminenga o Nga Rangatiratanga o Nga Hapu o Nu Tireni, it-Tribu Magħquda ta' New Zealand, u ntbagħtet kopja lir-Re Guglielmu IV, li kien diġà għaraf il-bandiera tat-Tribu Magħquda ta' New Zealand. u li rrikonoxxa l-istqarrija f'ittra minn Lord Glenelg. Aotearoa (pronunzjata [aɔˈtɛaɾɔa] bil-Maori u /ˌaʊtɛəˈr oʊ. ə/ bl-Ingliż; spiss tradotta bħala 'art tas-sħaba bajda twila') huwa l-isem attwali tal-Maori għan-New Zealand. Mhux magħruf jekk il-Maori kellhomx isem għall-pajjiż kollu qabel il-wasla tal-Ewropej; Aotearoa oriġinarjament jirreferi biss għall-Gżira tat-Tramuntana. Māori kellu diversi ismijiet tradizzjonali għaż-żewġ gżejjer ewlenin, inkluż Te Ika-a-Māui ("il-ħut ta 'Māui") għall-Gżira tat-Tramuntana u Te Waipounamu ("l-ilmijiet greenstone") jew Te Waka o Aoraki ("il-kenura Aoraki). ") għall-Gżira t'Isfel. Il-mapep bikrija Ewropej ittikkettjaw il-gżejjer bħala Tramuntana (Gżira tat-Tramuntana), Ċentru (Gżira tan-Nofsinhar) u Nofsinhar (Gżira Stewart/Rakiura). Fl-1830, il-kartografi bdew jużaw "Tramuntana" u "Nofsinhar" fuq il-mapep tagħhom biex jiddistingwu l-akbar żewġ gżejjer, u sal-1907, din kienet in-norma aċċettata. Il-Bord Ġeografiku ta' New Zealand skopra fl-2009 li l-ismijiet ta' North Island u South Island qatt ma ġew formalizzati, u l-ismijiet u l-ismijiet alternattivi ġew formalizzati fl-2013. Dan stabbilixxa l-ismijiet bħala North Island, jew Te Ika-a-Māui, u Suro Te Gżira Waipounamu. Għal kull gżira, l-isem tagħha bl-Ingliż jew Maori jista' jintuża, jew it-tnejn jistgħu jintużaw flimkien. Bl-istess mod, ismijiet Māori u Ingliżi għall-pajjiż kollu kultant jintużaw flimkien (Aotearoa New Zealand); Madankollu, dan m'għandu l-ebda rikonoxximent uffiċjali. Storja L-ewwel abitanti ta' New Zealand kienu Polynesians li waslu bil-waka (kenuri) biex jinnavigaw l-ibħra miftuħa. Il-wasla tagħhom probabbilment seħħet f'diversi mewġ, bejn wieħed u ieħor bejn l-1280 u l-1350 wara Kristu Dawk is-settlers Polinesjani, iżolati fi New Zealand, saru l-Maori tas-snin ta 'wara. Skont interpretazzjoni Ewropea bikrija sintetizzata minn diversi stejjer tradizzjonali Maori, madwar is-sena 750 AD l-esploratur erojku Kupe kien skopra New Zealand u aktar tard, madwar l-1350, flotta kbira ta' settlers telqet minn Hawaiki fil-Lvant tal-Polineżja. Madankollu, mill-aħħar tas-seklu 20, din l-storja ġiet relegata dejjem aktar għall-isfera tal-leġġenda u l-ħrafa. Ħarġet opinjoni alternattiva minn evidenza arkeoloġika u xjentifika ġdida, li tikkorrelata ma' dubji mqajma minn storiċi madwar id-dinja dwar l-affidabbiltà tal-interpretazzjonijiet meħuda mill-evidenza orali tal-popli indiġeni, inklużi l-Maori. Fir-rigward tal-wasla ta' dawn is-settlers Polinesjani, m'hemm l-ebda fdalijiet umani, artifacts jew strutturi li jistgħu jiġu datati b'mod sigur qabel il-Kaharoa tephra, saff ta' debris vulkaniku depożitat mill-eruzzjoni tal-Muntanja Tarawera madwar 1314 AD. Kampjuni ta' għadam tal-firien, qxur miġbur bil-firien u kapsuli taż-żerriegħa taw dati wara l-eruzzjoni ta' Tarawera, ħlief tlieta minn madwar għaxar snin qabel. Id-dating bir-radjukarbonju u l-evidenza tal-polline minn nirien fil-foresti mifruxa ftit qabel l-eruzzjoni jistgħu wkoll jindikaw preżenza umana qabel l-eruzzjoni. Barra minn hekk, il-varjabilità tad-DNA mitokondrijali fi ħdan il-popolazzjonijiet Māori tissuġġerixxi li l-Polineżjani tal-Lvant stabbilixxew l-ewwel darba fl-arċipelagu ta' New Zealand bejn l-1250 u l-1300. Għalhekk, il-fehma attwali hija li, irrispettivament minn jekk xi settlers waslux qabel mill-1314, il-perjodu ewlieni ta' settlement kien fis-sena sussegwenti. deċennji, possibbilment jinvolvu migrazzjoni tal-massa koordinata. Huwa wkoll il-kunsens wiesa' ta' l-istoriċi li s-soluzzjoni Polinesjana ta 'New Zealand kienet ippjanata u deliberata. Matul is-sekli ta' wara, is-settlers żviluppaw kultura distinta issa magħrufa bħala l-Maori. Dan ix-xenarju huwa konsistenti wkoll ma' tilet linja ta' evidenza orali diskussa u dubjuża ħafna, ġenealoġiji tradizzjonali (whakapapa) li jindikaw madwar 1350 bħala data probabbli tal-wasla għal ħafna mill-kenuri fundaturi (waka) li ħafna Māori jsegwu d-dixxendenti tiegħu. Xi Maori aktar tard emigraw lejn il-Gżejjer Chatham fejn żviluppaw il-kultura Moriori distintiva tagħhom. Invażjoni sussegwenti tal-1835 mill-Maori rriżultat fil-massakru u l-estinzjoni virtwali tal-Moriori. F'laqgħa ostili fl-1642 bejn Ngāti Tūmatakōkiri u l-ekwipaġġ tal-esploratur Olandiż Abel Tasman, inqatlu erba' mill-ekwipaġġ ta' Tasman, u mill-inqas Māori wieħed intlaqat minn shrapnel. L-Ewropej ma reġgħu żaru New Zealand qabel l-1769, meta l-esploratur Brittaniku James Cook ippjana kważi l-kosta kollha. Wara Cook, New Zealand ġiet miżjura minn bosta vapuri Ewropej u Amerikani tal-kaċċa għall-balieni, is-siġillar u l-kummerċ. Huma skambjaw ikel Ewropew, għodod tal-metall, armi u oġġetti oħra għall-injam, ikel Maori, artefatti u ilma. L-introduzzjoni tal-patata u l-musket ittrasformaw l-agrikoltura u l-gwerra Māori. Il-patata pprovdiet ikel żejjed affidabbli, li ppermettiet kampanji militari itwal u aktar sostnuti. Il-Gwerer tal-Musket inter-tribali li rriżultaw f’aktar minn 600 battalja bejn l-1801 u l-1840, u qatlu 30,000–40,000 Māori. Mill-bidu tas-seklu 19, il-missjunarji Kristjani bdew joqgħodu fi New Zealand, u eventwalment ikkonvertiw il-maġġoranza tal-popolazzjoni Maori. Il-popolazzjoni Māori naqset għal madwar 40% tal-livell ta' qabel il-kuntatt tagħha matul is-seklu 19; mard introdott kien il-fattur ewlieni. Il-gvern Brittaniku ħatar lil James Busby bħala Residenti Brittaniku fi New Zealand fl-1832. Dmirijiet tiegħu, mogħtija lilu mill-Gvernatur Bourke f'Sydney, kienu li jipproteġi s-settlers u n-negozjanti" ta' reputazzjoni tajba", jipprevjeni "għajb" kontra l-Maori, u jieqaf biex ħatja maħruba. Fl-1835, wara tħabbira ta' insedjament Franċiż imminenti minn Charles de Thierry, it-Tribijiet Magħquda ta' New Zealand bagħtu Dikjarazzjoni ta' Indipendenza lir-Re William IV tar-Renju Unit talbu għall-protezzjoni. L-inkwiet li kien għaddej, is-soluzzjoni proposta ta' New Zealand min-New Zealand Company (li kienet diġà bagħtet l-ewwel bastiment tagħha ta' periti biex tixtri art mingħand il-Maori), u l-istatus legali dubjuż tad-Dikjarazzjoni ta' Indipendenza wasslu lill-Uffiċċju Kolonjali biex jibgħat lill-Kaptan. William Hobson biex jitlob is-sovranità tar-Renju Unit u jinnegozja trattat mal-Maori. It-Trattat ta' Waitangi ġie ffirmat għall-ewwel darba fil-Bajja tal-Gżejjer fis-6 ta' Frar, 1840. Bi tweġiba għat-tentattivi tan-New Zealand Company biex tistabbilixxi soluzzjoni indipendenti f'Wellington, Hobson iddikjara s-sovranità Brittanika fuq New Zealand kollha fil-21 ta' Mejju, 1840 kopji tat-trattat kienu għadhom jiċċirkolaw madwar il-pajjiż għall-Maori biex jiffirmaw. Bl-iffirmar tat-trattat u d-dikjarazzjoni tas-sovranità, in-numru ta’ immigranti, partikolarment mir-Renju Unit, beda jiżdied. New Zealand ġiet amministrata bħala dipendenza tal-Kolonja ta' New South Wales sakemm saret kolonja indipendenti tal-Kuruna, il-Kolonja ta' New Zealand, fit-3 ta' Mejju, 1841. Beda kunflitt armat bejn il-gvern kolonjali u l-Māori fl-1843 bit-tiġrib ta' Wairau fuq l-art. u nuqqas ta' qbil fuq is-sovranità. Dawn il-kunflitti, l-aktar fin-North Island, raw eluf ta' truppi Imperjali u r-Royal Navy jaslu fi New Zealand u saru magħrufa bħala l-Gwerer tan-New Zealand. Wara dawn il-kunflitti armati, il-gvern ikkonfiska żoni kbar ta 'art Māori biex jissodisfa t-talbiet tas-settler. Il-kolonja kisbet gvern rappreżentattiv fl-1852, u l-ewwel Parlament iltaqa' fl-1854. Fl-1856 il-kolonja effettivament saret awtonoma, u kisbet ir-responsabbiltà għall-affarijiet interni kollha (ħlief il-politika indiġena, li ngħatat lilha f'nofs id-deċennju) . 1860). Wara tħassib li l-Gżira t'Isfel tista’ tifforma kolonja separata, il-Prim Ministru Alfred Domett ippropona riżoluzzjoni biex il-kapitali tiġi trasferita minn Auckland għal belt qrib l-Istrett ta' Cook. Wellington intgħażlet għall-post ċentrali tagħha, u l-Parlament iltaqa’ uffiċjalment hemmhekk għall-ewwel darba fl-1865. Fl-1886, New Zealand annesset il-Gżejjer vulkaniċi Kermadec, madwar 1,000 km (620 mi) fil-grigal ta' Auckland. Mill-1937, il-gżejjer ilhom diżabitati, ħlief għal madwar sitt persuni fuq l-istazzjon tal-Gżira Raoul. Dawn il-gżejjer iqiegħdu l-fruntiera tat-tramuntana ta' New Zealand f'29 grad latitudni tan-nofsinhar. Wara l-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti tal-1982 dwar il-Liġi tal-Baħar, il-gżejjer ikkontribwew b'mod sinifikanti għaż-żona ekonomika esklussiva ta' New Zealand. Fl-1891, il-Partit Liberali tela' fil-poter bħala l-ewwel partit politiku organizzat. Il-Gvern Liberali, immexxi minn Richard Seddon għal ħafna mill-perjodu tiegħu fil-kariga, għadda ħafna miżuri soċjali u ekonomiċi importanti. Fl-1893, New Zealand kienet l-ewwel nazzjon fid-dinja li ta n-nisa kollha d-dritt tal-vot u kienet pijuniera fl-adozzjoni ta' arbitraġġ obbligatorju bejn min iħaddem u l-unions fl-1894. Il-Liberali ggarantiw ukoll paga minima fl-1894, ewwel fid-dinja. Fl-1907, fuq talba tal-Parlament ta' New Zealand, ir-Re Edward VII ipproklama lil New Zealand Dominju fi ħdan l-Imperu Brittaniku, u dan jirrifletti l-istatus ta' awtogovernattiv tiegħu. Fl-1947, New Zealand adottat l-Istatut ta' Westminster, li kkonferma li l-Parlament Brittaniku ma jistax jibqa’ jilleġiżla għall-pajjiż mingħajr il-kunsens tiegħu. Is-setgħat leġiżlattivi residwi tal-gvern Brittaniku tneħħew aktar tard mill-Att tal-Kostituzzjoni tal-1986, u d-drittijiet finali tal-appell lill-qrati Brittaniċi ġew aboliti fl-2003. Fil-bidu tas-seklu 20, New Zealand saret involuta fl-affarijiet tad-dinja, ġlied fl-Ewwel u t-Tieni Gwerra Dinjija u tbatija permezz tad-Depressjoni l-Kbira. Id-dipressjoni wasslet għall-elezzjoni tal-ewwel gvern Laburista u t-twaqqif ta' welfare state komprensiv u ekonomija protezzjonista. New Zealand esperjenzat prosperità dejjem tikber wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u l-Maori bdew jabbandunaw il-ħajja rurali tradizzjonali tagħhom u jmorru l-ibliet biex ifittxu xogħol. Żviluppa moviment ta' protesta Māori li kkritika l-Ewrocentriżmu u ħadem għal rikonoxximent akbar tal-kultura Māori u t-Trattat ta' Waitangi. Twaqqaf Tribunal ta' Waitangi fl-1975 biex jinvestiga ksur allegat tat-Trattat, u tħalla jinvestiga lmenti storiċi fl-1985. Il-gvern innegozja soluzzjonijiet dwar dawn l-ilmenti ma' ħafna iwi, għalkemm il-Maori jippretendi ż-żona tal-kosta u qiegħ il-baħar Huma wrew kontroversjali. fis-snin 2000. Ġeografija u ambjent New Zealand tinsab ħdejn iċ-ċentru tal-emisfera tal-ilma u hija magħmula minn żewġ gżejjer ewlenin u aktar minn 700 gżejjer iżgħar. Iż-żewġ gżejjer ewlenin (il-Gżira tat-Tramuntana, jew Te Ika-a-Māui, u l-Gżira tan-Nofsinhar, jew Te Waipounamu) huma separati mill-Istrett ta' Cook, wisa’ 22 kilometru (14-il mi) fl-iktar punt dejjaq. Minbarra l-Gżejjer tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar, l-akbar ħames gżejjer abitati huma Stewart Island (madwar l-Istrett ta’ Foveaux), Chatham Island, Great Barrier Island (fil-Golf Hauraki), D'Urville Island (fil-Marlborough Sounds) u Waiheke Island ( madwar 22 km (14 mi) miċ-ċentru ta' Auckland). New Zealand hija pajjiż twil u dejjaq (aktar minn 1,600 kilometru tul l-assi tagħha tat-tramuntana-grigal u wisa' massimu ta' 400 kilometru), b'madwar 15,000 kilometru ta' kosta u erja totali ta' 268,000 kilometru kwadru. Minħabba l-gżejjer imbiegħda tiegħu u l-kosta estensiva, il-pajjiż għandu riżorsi tal-baħar estensivi. Iż-żona ekonomika esklussiva tagħha hija waħda mill-akbar fid-dinja, li tkopri aktar minn 15-il darba l-art tagħha. Il-Gżira tan-Nofsinhar hija l-akbar massa ta' art fi New Zealand. Huwa maqsum tul it-tul tiegħu mill-Alpi tan-Nofsinhar. Hemm 18-il quċċata 'l fuq minn 3,000 metru (9,800 pied), l-ogħla minnhom hija Aoraki/Mount Cook f'3,724 metru (12,218 pied). Il-muntanji imħatteb u l-fjords fonda ta' Fiordland jirreġistraw il-glaċjazzjoni estensiva tal-era tas-silġ ta' din ir-rokna tal-Lbiċ tal-Gżira t’Isfel. Il-Gżira tat-Tramuntana hija inqas muntanjuża iżda hija mmarkata minn vulkaniżmu. Iż-Żona Vulkanika Taupō attiva ħafna ffurmat plateau vulkaniku kbir, immarkat mill-ogħla muntanja tal-Gżira tat-Tramuntana, il-Muntanja Ruapehu (2,797 metru (9,177 pied)). Il-plateau huwa wkoll dar għall-akbar lag tal-pajjiż, il-Lag Taupō, li jinsab fil-kaldera ta' wieħed mill-aktar supervulkani attivi fid-dinja. New Zealand hija suxxettibbli għal terremoti. Il-pajjiż jaf it-topografija varjata tiegħu, u forsi anke ż-żieda tiegħu 'l fuq mill-mewġ, għall-konfini dinamiku li jiġġebbed bejn il-pjanċi tal-Paċifiku u Indo-Awstraljan. New Zealand hija parti minn Zealandia, mikrokontinent kważi nofs id-daqs tal-Awstralja li gradwalment għadda minn taħt wara li ssepara mis-superkontinent ta' Gondwana. Madwar 25 miljun sena ilu, bidla fil-movimenti tectonic tal-pjanċa bdiet tgħawweġ u tikmix ir-reġjun. Dan issa huwa l-aktar evidenti fl-Alpi tan-Nofsinhar, iffurmati mill-kompressjoni tal-qoxra flimkien mal-Fault Alpini. X'imkien ieħor, il-konfini tal-pjanċa tinvolvi s-subduzzjoni ta' pjanċa waħda taħt l-oħra, li tipproduċi t-trinka Puysegur fin-Nofsinhar, it-trinka Hikurangi fil-lvant tal-Gżira tat-Tramuntana, u t-trinek ta' Kermadec u Tonga aktar fit-Tramuntana. New Zealand, flimkien mal-Awstralja, hija parti minn reġjun magħruf bħala Australasia. Jifforma wkoll il-ponta tal-Lbiċ tar-reġjun ġeografiku u etnografiku msejjaħ Polynesia. L-Oċeanja hija reġjun usa' li jinkludi l-kontinent Awstraljan, New Zealand, u bosta pajjiżi gżejjer fl-Oċean Paċifiku li mhumiex inklużi fil-mudell ta' seba' kontinenti. Klima Il-klima ta' New Zealand hija predominantement marittima moderata (Köppen: Cfb), b'temperaturi annwali medji li jvarjaw minn 10 °C (50 °F) fin-nofsinhar sa 16 °C (61 °F) fit-tramuntana. L-ogħla u l-baxx rekord huma 42.4 °C (108.32 °F) f'Rangiora, Canterbury u -25.6 °C (-14.08 °F) f'Ranfurly, Otago. Il-kundizzjonijiet ivarjaw b'mod konsiderevoli bejn ir-reġjuni, minn estremament umdi fuq il-kosta tal-punent tal-Gżira tan-Nofsinhar għal semi-aridi f'Otago Ċentrali u l-Baċir Mackenzie ta' Inner Canterbury u subtropikali f'Northland. Mill-akbar seba’ bliet, Christchurch hija l-aktar niexfa, li tirċievi bħala medja biss 618-il millimetru (24.3 pulzieri) ta' xita fis-sena u Wellington l-iktar imxarrba, li tirċievi kważi d-doppju ta' dak l-ammont. Auckland, Wellington u Christchurch jirċievu medja annwali ta' aktar minn 2,000 siegħa ta' xemx. Il-partijiet tan-Nofsinhar u tal-Lbiċ tal-Gżira tan-Nofsinhar għandhom klima aktar friska u aktar imsaħħab, b'madwar 1400 sa 1600 siegħa; Il-partijiet tat-Tramuntana u tal-Grigal tal-Gżira tan-Nofsinhar huma l-aktar żoni xemxija tal-pajjiż, li jirċievu madwar 2,400 sa 2,500 siegħa. L-istaġun tas-silġ ġenerali huwa mill-bidu ta' Ġunju sal-bidu ta' Ottubru, għalkemm jistgħu jseħħu snaps kesħin barra minn dan l-istaġun. Il-borra hija komuni fil-partijiet tal-Lvant u tan-Nofsinhar tal-Gżira tan-Nofsinhar u f'żoni muntanjużi madwar il-pajjiż. Bijodiversità L-iżolament ġeografiku ta' New Zealand għal 80 miljun sena u l-bijoġeografija tal-gżejjer influwenzaw l-evoluzzjoni tal-ispeċi tal-annimali, fungali u pjanti tal-pajjiż. L-iżolament fiżiku kkawża iżolament bijoloġiku, li ta lok għal ekoloġija evoluzzjonarja dinamika b'eżempji ta 'pjanti u annimali distintivi, kif ukoll popolazzjonijiet mifruxa ta' speċi. Il-flora u l-fawna ta' New Zealand oriġinarjament kienu maħsuba li oriġinaw mill-frammentazzjoni ta' New Zealand minn Gondwana, madankollu evidenza aktar reċenti postulata li l-ispeċi rriżultat mit-tixrid. Madwar 82% tal-pjanti vaskulari indiġeni ta 'New Zealand huma endemiċi, li jinkludu 1,944 speċi f'65 ġeneri. In-numru ta' fungi rreġistrati fi New Zealand, inklużi speċi li jiffurmaw il-likeni, mhuwiex magħruf, u lanqas il-proporzjon ta' dawk il-fungi li huma endemiċi, iżda stima waħda tissuġġerixxi li hemm madwar 2,300 speċi ta' fungi li jiffurmaw il-likeni fi New Zealand u l- 40% minn dawn huma endemiċi. Iż-żewġ tipi ewlenin ta' foresti huma dawk iddominati minn siġar bil-weraq wiesa' b'podokarpi emerġenti, jew mill-fagu tan-Nofsinhar fi klimi kesħin. It-tipi ta' veġetazzjoni li jifdal jikkonsistu f’mergħat, li l-biċċa l-kbira minnhom huma trofof ta' ħaxix. Qabel il-wasla tal-bnedmin, huwa stmat li 80% tal-art kienet miksija b'foresti, b'żoni vulkaniċi għolja biss alpini, umdi, infertili, mingħajr siġar. Deforestazzjoni massiva seħħet wara li waslu l-bnedmin, u madwar nofs il-kopertura tal-foresti ntilfet minħabba n-nar wara l-insedjament tal-Polineżjani. Ħafna mill-foresta li kien fadal waqgħet wara l-insedjament Ewropew, ġiet maqtugħa jew imnaddaf biex tagħmel spazju għall-agrikoltura pastorali, u ħalliet il-foresta tokkupa biss 23% tal-art. Il-foresti kienu ddominati mill-għasafar, u n-nuqqas ta' predaturi mammiferi wassal biex xi wħud bħall-kiwi, kākāpō, weka u takahē żviluppaw il-ħila li jtiru. Il-wasla tal-bnedmin, bidliet assoċjati fl-abitat, u l-introduzzjoni ta' firien, inmsa, u mammiferi oħra wasslu għall-estinzjoni ta' ħafna speċi ta' għasafar, inklużi għasafar kbar bħall-moa u l-ajkla ta' Haast. Annimali indiġeni oħra huma rappreżentati minn rettili (tuatara, skinks, u geckos), żrinġijiet, bħal żrinġ ta' Hamilton protett fil-periklu, brimb, insetti (wētā), u bebbux. Xi wħud, bħall-tuatara, huma tant uniċi li ġew imsejħa fossili ħajjin. Tliet speċi ta' friefet il-lejl (wieħed issa estint) kienu l-uniku sinjal ta' mammiferi tal-art indiġeni fi New Zealand sakemm fl-2006 s-sejba ta' għadam ta' mammiferu tal-art uniku, daqs ġurdien li għandu mill-inqas 16-il miljun sena. Madankollu, il-mammiferi tal-baħar huma abbundanti, bi kważi nofs iċ-ċetaċji tad-dinja (balieni, delfini u foċeni) u għadd kbir ta' foċi tal-pil irrappurtati fl-ilmijiet ta' New Zealand. Ħafna għasafar tal-baħar jitrabbew fi New Zealand, terz minnhom esklussivi għall-pajjiż. Fi New Zealand jinstabu aktar speċi ta' pingwini milli fi kwalunkwe pajjiż ieħor, bi 13 mit-18-il speċi ta' pingwin fid-dinja. Mill-wasla tal-bnedmin, kważi nofs l-ispeċi vertebrati tal-pajjiż spiċċaw estinti, inklużi mill-inqas wieħed u ħamsin għasfur, tliet żrinġijiet, tliet gremxul, ħuta waħda tal-ilma ħelu, u friefet il-lejl. Oħrajn huma fil-periklu jew raw il-firxa tagħhom imnaqqsa ħafna. Madankollu, il-konservazzjonisti ta 'New Zealand kienu pijunieri f'diversi metodi biex jassistu l-irkupru ta' annimali selvaġġi mhedda, inklużi santwarji tal-gżejjer, kontroll tal-pesti, traslokazzjoni ta' annimali selvaġġi, hosting u restawr ekoloġiku ta' gżejjer u żoni protetti oħra. Gvern u politika New Zealand hija monarkija kostituzzjonali b'demokrazija parlamentari, għalkemm il-kostituzzjoni tagħha mhix kodifikata. Charles III huwa r-Re ta' New Zealand u għalhekk il-kap tal-istat. Ir-re huwa rappreżentat mill-gvernatur ġenerali, li huwa jaħtar fuq il-parir tal-prim ministru. Il-gvernatur ġenerali jista' jeżerċita s-setgħat prerogattivi tal-Kuruna, bħar-reviżjoni ta' każijiet ta' inġustizzja u l-ħatriet ta' ministri, ambaxxaturi u uffiċjali pubbliċi ewlenin oħra, u f'sitwazzjonijiet rari, jirriżerva setgħat (eż. is-setgħa li jxolji l-Parlament jew jirrifjuta l-gvern attwali). passaġġ ta' kont). Is-setgħat tal-monarka u tal-gvernatur ġenerali huma limitati minn restrizzjonijiet kostituzzjonali, u normalment ma jistgħux jiġu eżerċitati mingħajr il-parir tal-ministri. Il-Parlament ta' New Zealand għandu poter leġiżlattiv u huwa magħmul mir-re u l-Kamra tad-Deputati. Kien jinkludi wkoll Kamra superjuri, il-Kunsill Leġiżlattiv, sakemm ġie abolit fl-1950. Is-supremazija tal-parlament fuq il-Kuruna u istituzzjonijiet governattivi oħra ġiet stabbilita fl-Ingilterra bl-Abbozz tad-Drittijiet tal-1689 u ġiet ratifikata bħala liġi fin-New Zealand. Il-Kamra tad-Deputati tiġi eletta demokratikament u jiġi ffurmat gvern mill-partit jew koalizzjoni bil-maġġoranza tas-siġġijiet. Jekk ma tiġix iffurmata maġġoranza, jista' jiġi ffurmat gvern ta' minoranza billi jiġi żgurat appoġġ minn partiti oħra waqt il-voti ta' fiduċja u provvista. Il-gvernatur ġenerali jaħtar ministri fuq il-parir tal-prim ministru, li b'konvenzjoni huwa l-mexxej parlamentari tal-partit fil-gvern jew tal-koalizzjoni. Il-kabinett, magħmul minn ministri u mmexxi mill-prim ministru, huwa l-ogħla korp tat-tfassil tal-politika tal-gvern u responsabbli biex jiddeċiedi azzjonijiet sinifikanti tal-gvern. Il-membri tal-kabinett jieħdu deċiżjonijiet importanti kollettivament u għalhekk huma kollettivament responsabbli għall-konsegwenzi ta' dawk id-deċiżjonijiet. It-42 Prim Ministru u attwali, mis-27 ta' Novembru, 2023, huwa Christopher Luxon. Elezzjonijiet parlamentari ġenerali jridu jissejħu mhux aktar tard minn tliet snin wara l-elezzjoni preċedenti. Kważi l-elezzjonijiet ġenerali kollha bejn l-1853 u l-1993 saru taħt is-sistema ta' votazzjoni b'maġġoranza sempliċi. Mill-elezzjoni tal-1996 'l hawn, intużat forma ta' rappreżentazzjoni proporzjonali msejħa rappreżentanza proporzjonali tal-membri mħallta (MMP). Taħt is-sistema MMP, kull persuna għandha żewġ voti; wieħed huwa għal kandidat li jkun qed jikkontesta fl-elettorat tal-votant, u l-ieħor huwa għal partit. Skont id-dejta taċ-ċensiment tal-2018, hemm 72 elettorat (inklużi seba’ elettorati Māori li fihom il-Maori biss jistgħu jivvutaw b'mod fakultattiv), u t-48 li jifdal mill-120 siġġu huma allokati sabiex ir-rappreżentanza fil-Parlament tirrifletti l-vot tal-partit, bil-limitu li partit irid jirbaħ mill-inqas elettorat wieħed jew 5% tal-vot totali tal-partit qabel ma jkun eliġibbli għal siġġu. L-elezzjonijiet mis-snin tletin kienu ddominati minn żewġ partiti politiċi, Nazzjonali u Laburista. Aktar partiti ġew rappreżentati fil-Parlament sa mill-introduzzjoni tal-MMP. Il-ġudikatura tan-New Zealand, immexxija mill-Prim Imħallef, tinkludi l-Qorti Suprema, il-Qorti tal-Appell, il-High Court u qrati subordinati. L-imħallfin u l-uffiċjali ġudizzjarji jinħatru b'mod apolitiku u taħt regoli ta' mandat stretti biex jgħinu biex tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Dan teoretikament jippermetti lill-ġudikatura tinterpreta l-liġi bbażata biss fuq leġislazzjoni promulgata mill-Parlament mingħajr influwenzi oħra fuq id-deċiżjonijiet tiegħu. New Zealand hija identifikata bħala waħda mill-aktar stati stabbli u l-aħjar gvernati fid-dinja. Fl-2017, il-pajjiż ikklassifika r-raba' fis-saħħa tal-istituzzjonijiet demokratiċi tiegħu, u l-ewwel fit-trasparenza tal-gvern u n-nuqqas ta' korruzzjoni. Id-drittijiet LGBT fin-nazzjon huma wkoll rikonoxxuti bħala fost l-aktar tolleranti fl-Oċeanja. New Zealand tikklassifika ħafna għall-parteċipazzjoni ċivika fil-proċess politiku, b'parteċipazzjoni ta' 82% matul l-elezzjoni ġenerali reċenti, meta mqabbla ma' medja tal-OECD ta' 69%. Madankollu, dan mhux minnu għall-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali; 36 % storikament baxx ta' New Zealanders eliġibbli vvutaw fl-elezzjonijiet lokali tal-2022, meta mqabbel ma’ parteċipazzjoni diġà baxxa ta' 42 % fl-2019. Rapport tad-drittijiet tal-bniedem tal-2017 mid-Dipartiment tal-Istat tal-Istati Uniti nnota li l-gvern ta' New Zealand ġeneralment irrispetta l- drittijiet tan-nies, iżda esprimew tħassib dwar l-istatus soċjali tal-popolazzjoni Māori. F'termini ta' diskriminazzjoni strutturali, il-Kummissjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem ta' New Zealand iddikjarat li hemm evidenza qawwija u konsistenti li hija problema soċjoekonomika reali u kontinwa. Eżempju ta' inugwaljanza strutturali fi New Zealand jista' jidher fis-sistema tal-ġustizzja kriminali. Skont il-Ministeru tal-Ġustizzja, il-Maori huma rappreżentati żżejjed, li jinkludu 45% tan-New Zealanders misjuba ħatja ta' reati u 53% ta' dawk il-ħabs, filwaqt li huma biss 16.5% tal-popolazzjoni. Reġjuni u territorji esterni New Zealand hija organizzata f'16-il reġjun, li min-naħa tagħhom huma suddiviżi f'16-il belt u 56 distrett, erbgħa minnhom awtoritajiet unitarji: Gisborne, Tasman, Nelson u Marlborough. Dawn it-72 awtorità tal-gvern lokali huma mmexxija minn sindku. Hemm distrett separat f'din is-sistema, il-Gżejjer Chatham. L-ewwel settlers Ewropej qasmu New Zealand fi provinċji, li kellhom grad ta' awtonomija. Minħabba pressjonijiet finanzjarji u x-xewqa li jiġu kkonsolidati l-ferroviji, l-edukazzjoni, il-bejgħ tal-art u politiki oħra, il-gvern ġie ċentralizzat u l-provinċji ġew aboliti fl-1876. Il-provinċji huma mfakkra fi btajjel reġjonali u rivalitajiet sportivi. Mill-1876, diversi kunsilli amministraw żoni lokali taħt leġiżlazzjoni determinata mill-gvern ċentrali. Fl-1989, il-gvern organizza mill-ġdid il-gvern lokali fl-istruttura attwali fuq żewġ saffi tal-kunsilli reġjonali u l-awtoritajiet territorjali. Il-249 muniċipalità li kienu jeżistu fl-1975 issa ġew ikkonsolidati f'67 awtorità territorjali u 11-il kunsill reġjonali. Ir-rwol tal-kunsilli reġjonali huwa li jirregolaw "l-ambjent naturali b'enfasi partikolari fuq il-ġestjoni tar-riżorsi", filwaqt li l-awtoritajiet territorjali huma responsabbli għall-ilma mormi, l-ilma, it-toroq lokali, il-permessi tal-bini u kwistjonijiet lokali. Ħamsa mill-kunsilli territorjali huma awtoritajiet unitarji u jaġixxu wkoll bħala kunsilli reġjonali. L-awtoritajiet territorjali jikkonsistu fi 13-il kunsill tal-belt, 53 kunsill distrettwali u l-Kunsill tal-Gżejjer Chatham. Għalkemm uffiċjalment il-Kunsill tal-Gżejjer Chatham mhuwiex awtorità unitarja, huwa jieħu ħafna mill-funzjonijiet ta' kunsill reġjonali. Ir-Renju ta' New Zealand, wieħed mill-15-il renju tal-Commonwealth, huwa ż-żona kollha li fuqha r-re jew ir-reġina ta' New Zealand huwa sovran u jinkludi New Zealand, Tokelau, id-Dipendenza ta' Ross, il-Gżejjer Cook u Niue. Il-Gżejjer Cook u Niue huma stati awtonomi f'assoċjazzjoni ħielsa man-New Zealand. Il-Parlament ta' New Zealand ma jistax jgħaddi liġijiet għal dawn il-pajjiżi, iżda bil-kunsens tagħhom jista’ jaġixxi f’isimhom fl-affarijiet barranin u d-difiża. Tokelau hija kklassifikata bħala territorju mhux awtonomu, iżda huwa amministrat minn kunsill ta 'tliet anzjani (wieħed minn kull atoll Tokelau). Id-Dipendenza Ross hija t-talba territorjali ta' New Zealand fl-Antartika, fejn topera l-faċilità ta' riċerka tal-Bażi Scott. Il-liġi tan-nazzjonalità ta' New Zealand tittratta l-partijiet kollha tar-renju b'mod ugwali, għalhekk ħafna nies imwielda fi New Zealand, il-Gżejjer Cook, Niue, Tokelau u d-Dipendenza ta' Ross huma ċittadini ta' New Zealand. Relazzjonijiet barranin Matul il-perjodu kolonjali ta' New Zealand, il-Gran Brittanja kienet responsabbli għall-kummerċ barrani u r-relazzjonijiet barranin. Il-Konferenzi Imperjali tal-1923 u l-1926 iddeċidew li New Zealand għandha titħalla tinnegozja t-trattati politiċi tagħha stess, u l-ewwel trattat kummerċjali ġie ratifikat fl-1928 mal-Ġappun. Fit-3 ta' Settembru, 1939, New Zealand alleat ruħha mal-Gran Brittanja u ddikjarat gwerra lill-Ġermanja bil-Prim Ministru Michael Joseph Savage jipproklama, "Fejn tmur, immorru; fejn tinsab, aħna qegħdin." Fl-1951, ir-Renju Unit iffoka dejjem aktar fuq l-interessi Ewropej tiegħu, filwaqt li New Zealand ingħaqdet mal-Awstralja u l-Istati Uniti fit-trattat tas-sigurtà ANZUS. L-influwenza tal-Stati Uniti fi New Zealand ddgħajjef wara protesti dwar il-Gwerra tal-Vjetnam, ir-rifjut tal-Stati Uniti li ċanfar lil Franza wara l-għarqa tar-Rainbow Warrior, nuqqas ta' qbil dwar kwistjonijiet ambjentali u kummerċjali agrikolu, u New Zealand ħielsa mill-armi nukleari politiċi. Minkejja s-sospensjoni tal-obbligi ANZUS mill-Istati Uniti, it-trattat baqa’ fis-seħħ bejn New Zealand u Awstralja, li l-politika barranija tagħhom segwiet xejra storika simili. Jinżamm kuntatt politiku mill-qrib bejn iż-żewġ pajjiżi, bi ftehimiet ta' kummerċ ħieles u ftehimiet tal-ivvjaġġar li jippermettu liċ-ċittadini jżuru, jgħixu u jaħdmu fiż-żewġ pajjiżi mingħajr restrizzjonijiet. Fl-2013 kien hemm madwar 650,000 ċittadin ta' New Zealand jgħixu fl-Awstralja, ekwivalenti għal 15% tal-popolazzjoni ta' New Zealand. New Zealand għandha preżenza qawwija fost il-pajjiżi gżejjer tal-Paċifiku u tgawdi relazzjonijiet diplomatiċi b'saħħithom mas-Samoa, il-Fiġi u t-Tonga, u fost nazzjonijiet iżgħar. Proporzjon kbir tal-għajnuna ta' New Zealand tmur għal dawn il-pajjiżi, u ħafna nies tal-Paċifiku jemigraw lejn New Zealand biex ifittxu impjieg. Iż-żieda ta' dan mis-sittinijiet wasslet għall-formazzjoni tal-grupp pan-etniku Pasifika New Zealander, ir-raba' l-akbar grupp etniku fil-pajjiż. Il-migrazzjoni permanenti hija rregolata mill-Iskema tal-Kwoti tas-Samoan 1970 u l-Kategorija tal-Aċċess għall-Paċifiku 2002, li jippermettu li sa 1,100 ċittadin Samoan u sa 750 Gżejjer tal-Paċifiku oħra rispettivament isiru residenti permanenti ta' New Zealand kull sena. Skema tal-ħaddiema staġjonali għall-migrazzjoni temporanja ġiet introdotta fl-2007, u madwar 8,000 Gżejjer tal-Paċifiku kienu impjegati taħtha fl-2009. New Zealand tipparteċipa fil-Forum tal-Gżejjer tal-Paċifiku, il-Komunità tal-Paċifiku, il-Kooperazzjoni Ekonomika Asja-Paċifiku u l-Forum Reġjonali tal-Assoċjazzjoni tan-Nazzjonijiet tax-Xlokk tal-Asja (inkluż is-Summit tal-Asja tal-Lvant). New Zealand ġiet deskritta bħala qawwa tan-nofs fir-reġjun tal-Asja-Paċifiku, u qawwa emerġenti. Il-pajjiż huwa membru tan-Nazzjonijiet Uniti, il-Commonwealth tan-Nazzjonijiet u l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi (OECD), u jipparteċipa fil-Ħames Arranġamenti għad-Difiża tal-Qawwa. Illum, New Zealand iżżomm relazzjonijiet partikolarment mill-qrib mal-Istati Uniti u hija waħda mill-alleati ewlenin tagħha mhux tan-NATO, kif ukoll mal-Awstralja, identità “trans-Tasman” hija komuni fost iċ-ċittadini ta' din tal-aħħar. New Zealand hija membru tal-ftehim tal-qsim tal-intelliġenza Five Eyes, magħruf formalment bħala l-Ftehim UKUSA. Il-ħames membri ta' dan il-ftehim jinkludu l-qalba tal-Anglosfera: l-Awstralja, il-Kanada, New Zealand, ir-Renju Unit u l-Istati Uniti. Mill-2012 'l hawn, New Zealand kellha ftehim ta' sħubija man-NATO taħt l-Inizjattiva ta' Interoperabbiltà ta' Sħubija. Skont l-Indiċi tal-Paċi Globali tal-2024, in-New Zealand hija r-raba’ l-iktar pajjiż paċifiku fid-dinja. Militari Is-servizzi militari ta' New Zealand (in-New Zealand Defense Force) jinkludu l-Armata ta' New Zealand, ir-Royal New Zealand Air Force u r-Royal New Zealand Navy. Il-ħtiġijiet tad-difiża nazzjonali ta' New Zealand huma modesti, peress li attakk dirett huwa improbabbli. Madankollu, il-militar tiegħu kellu preżenza globali. Il-pajjiż iġġieled fiż-żewġ gwerer dinjija, b'kampanji notevoli f'Gallipoli, Kreta, El Alamein, u Cassino. Il-kampanja ta' Gallipoli kellha rwol importanti fit-trawwim tal-identità nazzjonali ta' New Zealand u fit-tisħiħ tat-tradizzjoni ANZAC li taqsam mal-Awstralja. Minbarra l-Vjetnam u ż-żewġ gwerer dinjija, New Zealand ġġieldu fit-Tieni Gwerra Boer, il-Gwerra Koreana, l-Emerġenza Malajana, il-Gwerra tal-Golf u l-Gwerra Afgana. Huwa kkontribwixxa forzi għal diversi missjonijiet reġjonali u globali għaż-żamma tal-paċi, bħal dawk f'Ċipru, is-Somalja, il-Bożnja u Ħerzegovina, is-Sinai, l-Angola, il-Kambodja, il-fruntiera bejn l-Iran u l-Iraq, Bougainville, Timor tal-Lvant u l-Gżejjer Solomon. Ekonomija In-New Zealand għandha ekonomija tas-suq avvanzata, li tikklassifika fit-13-il post fl-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem tal-2021, u r-raba 'fl-Indiċi tal-Libertà Ekonomika tal-2022. Hija ekonomija bi dħul għoli bi prodott domestiku gross nominali (PGD) per capita ta' US$ 36,254. Il-munita hija d-dollaru ta' New Zealand, magħruf informalment bħala d-“dollaru tal-kiwi”; Jiċċirkola wkoll fil-Gżejjer Cook (ara d-dollaru tal-Gżejjer Cook), Niue, Tokelau u l-Gżejjer Pitcairn. Storikament, l-industriji estrattivi kkontribwew bil-qawwi għall-ekonomija tan-New Zealand, billi ffokaw fi żminijiet differenti fuq il-kaċċa għall-foki, il-kaċċa għall-balieni, il-kittien, id-deheb, il-kauri gum u l-injam indiġenu. L-ewwel vjeġġ ta 'laħam imkessaħ fuq Dunedin fl-1882 wasslet għall-istabbiliment ta' esportazzjonijiet ta' laħam u ħalib lejn il-Gran Brittanja, kummerċ li pprovda l-bażi għal tkabbir ekonomiku qawwi fi New Zealand. Id-domanda għolja għal prodotti agrikoli mir-Renju Unit u l-Istati Uniti għenet lin-New Zealander jiksbu standards ta 'għajxien ogħla mill-Awstralja u l-Ewropa tal-Punent fl-1973, is-suq tal-esportazzjoni ta' New Zealand naqas meta r-Renju Unit ingħaqad mal-Komunità Ekonomika Ewropea u oħrajn fatturi aggravanti, bħall-kriżijiet taż-żejt tal-1973 u l-kriżijiet tal-enerġija tal-1979, wasslu għal dipressjoni ekonomika severa. L-istandards tal-għajxien fi New Zealand waqgħu taħt dawk fl-Awstralja u l-Ewropa tal-Punent, u fl-1982 New Zealand kellha l-inqas dħul per capita tan-nazzjonijiet żviluppati kollha mistħarrġa mill-Bank Dinji. F'nofs is-snin tmenin in-New Zealand idderegolat is-settur agrikolu tagħha billi neħħiet gradwalment is-sussidji fuq perjodu ta' tliet snin. Mill-1984, gvernijiet suċċessivi wettqu ristrutturar makroekonomiku kbir (magħruf l-ewwel bħala Rogernomics u mbagħad bħala Ruthanasia), li ttrasformaw malajr New Zealand minn ekonomija regolata ħafna u protezzjonista għal ekonomija ta' kummerċ ħieles liberalizzata. Il-qgħad laħaq il-quċċata ta' ftit 'il fuq minn 10% fl-1991 u l-1992, wara t-tiġrifa tal-Borża tal-1987, iżda eventwalment niżel għal 3.7% fl-2007 (fit-tielet post fost sebgħa u għoxrin pajjiż komparabbli tal-OECD). Madankollu, il-kriżi finanzjarja globali li segwiet kellha effett kbir fuq New Zealand, bil-PGD jonqos għal ħames kwarti konsekuttivi, l-itwal riċessjoni f'aktar minn tletin sena, u l-qgħad jerġa' jogħla għal 7% sal-aħħar tal-2009. L-inqas rata ta' qgħad irreġistrata L-użu tal-metodoloġija attwali kien f'Diċembru 2021 matul il-pandemija tal-COVID-19, bi 3.2%. Ir-rati tal-qgħad għal gruppi ta' etajiet differenti jsegwu xejriet simili, iżda huma sistematikament ogħla fost iż-żgħażagħ. Matul it-trimestru ta’ Settembru 2021, ir-rata ġenerali tal-qgħad kienet ta' madwar 3.2%, filwaqt li r-rata tal-qgħad għaż-żgħażagħ bejn il-15 u l-24 sena kienet ta' 9.2%. New Zealand esperjenzat sensiela ta' “brain drains” mis-snin sebgħin li għadhom għaddejjin sal-lum. Kważi kwart tal-ħaddiema b'ħiliet għolja jgħixu barra mill-pajjiż, prinċipalment fl-Awstralja u l-Gran Brittanja, li huwa l-akbar proporzjon ta' kull nazzjon żviluppat. Madankollu, fl-aħħar deċennji, "gwadann tal-moħħ" ġab professjonisti edukati mill-Ewropa u pajjiżi inqas żviluppati. Illum, l-ekonomija ta' New Zealand tibbenefika minn livell għoli ta' innovazzjoni. Il-faqar fi New Zealand huwa kkaratterizzat minn inugwaljanza fid-dħul li qed tikber; Il-ġid fi New Zealand huwa kkonċentrat ħafna, bl-aktar 1% sinjuri tal-popolazzjoni għandhom 16% tal-ġid tal-pajjiż, u l-aktar 5% sinjuri għandhom 38%, li jħallu kuntrast qawwi fejn nofs il-popolazzjoni, inklużi l-benefiċjarji tal-istat u l-pensjonanti, tirċievi inqas minn $24,000. Barra minn hekk, il-Gvern identifika l-faqar tat-tfal fi New Zealand bħala problema soċjali kbira; Il-pajjiż għandu 12.0% tat-tfal li jgħixu f'familji bi dħul baxx li kellhom inqas minn 50% tad-dħul tad-dar disponibbli medjan ekwivalenti f'Ġunju 2022. Il-faqar għandu effett sproporzjonat għoli fuq familji ta' minoranzi etniċi: fl-2020, kwart (23.3% ) tat-tfal Māori u kważi terz (28.6%) tat-tfal tal-Gżejjer tal-Paċifiku għexu fil-faqar. Kummerċ New Zealand tiddependi ħafna fuq il-kummerċ internazzjonali, partikolarment fil-prodotti agrikoli. L-esportazzjonijiet jammontaw għal 24% tal-produzzjoni tagħha, u jagħmlu New Zealand vulnerabbli għall-prezzijiet internazzjonali tal-komoditajiet u t-tnaqqis fir-ritmu ekonomiku globali. Prodotti tal-ikel ammontaw għal 55% tal-valur tal-esportazzjonijiet kollha tal-pajjiż fl-2014; l-injam kien it-tieni l-aktar sors importanti ta’ dħul (7 %). L-imsieħba kummerċjali ewlenin ta 'New Zealand, minn Ġunju 2018, huma ċ-Ċina (NZ$ 27.8 biljun), l-Awstralja ($ 26.2 biljun), l-Unjoni Ewropea ($ 22.9 biljun), l-Istati Uniti ($ 17.6 biljun) u l-Ġappun ($ 8.4 biljun). Fis-7 ta' April, 2008, New Zealand u ċ-Ċina ffirmaw il-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles bejn New Zealand u ċ-Ċina, l-ewwel ftehim bħal dan li ċ-Ċina ffirmat ma' pajjiż żviluppat. F'Lulju 2023, New Zealand u l-Unjoni Ewropea ffirmaw il-Ftehim ta 'Kummerċ Ħieles UE-New Zealand, li neħħa t-tariffi fuq diversi oġġetti nnegozjati bejn iż-żewġ reġjuni. Dan il-ftehim ta’ kummerċ ħieles wessa’ l-ftehim ta’ kummerċ ħieles pre-eżistenti u ra tnaqqis fit-tariffi fuq il-laħam u l-prodotti tal-ħalib b’reazzjoni għal feedback mill-industriji affettwati. Is-settur tas-servizzi huwa l-akbar settur tal-ekonomija, segwit mill-manifattura u l-kostruzzjoni u mbagħad l-agrikoltura u l-estrazzjoni tal-materja prima. It-turiżmu għandu rwol importanti fl-ekonomija, billi jikkontribwixxi $12.9 biljun (jew 5.6%) għall-PDG totali ta' New Zealand u jappoġġa 7.5% tal-forza tax-xogħol totali fl-2016. Fl-2017, il-wasliet ta' viżitaturi internazzjonali kienu mistennija jiżdiedu b'rata ta' 5.4% kull sena sal-2022. Is-suf kien l-esportazzjoni agrikola ewlenija ta 'New Zealand fl-aħħar tas-seklu 19. Anke fl-aħħar tas-sittinijiet kienet tammonta għal aktar minn terz tal-qligħ kollu mill-esportazzjoni, iżda minn dakinhar il-prezz tiegħu naqas b'mod kostanti meta mqabbel ma' komoditajiet oħra, u s-suf m'għadux profittabbli għal ħafna bdiewa. B'kuntrast, il-produzzjoni tal-ħalib żdiedet, bin-numru ta' baqar tal-ħalib irdoppja bejn l-1990 u l-2007, biex saret l-akbar dħul ta' esportazzjoni fin-New Zealand. Fis-sena sa Ġunju 2018, il-prodotti tal-ħalib ammontaw għal 17.7% ($ 14.1 biljun) tal-esportazzjonijiet totali, u l-akbar kumpanija tal-pajjiż, Fonterra, tikkontrolla kważi terz tal-kummerċ internazzjonali tal-ħalib. Esportazzjonijiet oħra fl-2017-18 kienu laħam (8.8%), injam u prodotti tal-injam (6.2%), frott (3.6%), makkinarju (2.2%) u inbid (2.1%). L-industrija tal-inbid ta' New Zealand segwiet xejra simili għal dik tal-ħalib, bin-numru ta' vinji jirdoppja matul l-istess perjodu, u qabeż l-esportazzjonijiet tas-suf għall-ewwel darba fl-2007. Infrastruttura Fl-2015, l-enerġija rinnovabbli ġġenerat 40.1% tal-provvista grossa ta' enerġija ta' New Zealand. Ħafna mill-provvista tal-elettriku tal-pajjiż hija ġġenerata mill-enerġija idroelettrika, bi skemi ewlenin fuq ix-xmajjar Waikato, Waitaki u Clutha/Mata-Au, kif ukoll Manapouri. L-enerġija ġeotermali hija wkoll ġeneratur sinifikanti tal-elettriku, b'diversi stazzjonijiet kbar li jinsabu fiż-Żona Vulkanika Taupō fuq il-Gżira tat-Tramuntana. L-aqwa erba' kumpaniji fis-suq tal-ġenerazzjoni u tal-bejgħ bl-imnut huma l-Enerġija ta' Kuntatt, l-Enerġija tal-Ġenesi, l-Enerġija tal-Merkurju u l-Enerġija Meridian. Transpower tal-istat topera n-netwerks tat-trażmissjoni ta' vultaġġ għoli fil-Gżejjer tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar, kif ukoll il-link inter-gżejjer HVDC li jgħaqqad it-tnejn. Il-provvista tal-ilma u s-sanità huma ġeneralment ta' kwalità tajba. L-awtoritajiet reġjonali jipprovdu infrastruttura għall-estrazzjoni, it-trattament u d-distribuzzjoni tal-ilma għall-aktar żoni żviluppati. In-netwerk tat-trasport ta' New Zealand jinkludi 94,000 kilometru (58,410 mi) ta' toroq, inklużi 199 kilometru (124 mi) ta 'awtostradi, u 4,128 kilometri (2,565 mi) ta' linji tal-ferrovija. Il-biċċa l-kbira tal-bliet u l-irħula ewlenin huma konnessi b'servizzi tal-karozzi tal-linja, għalkemm il-karozza privata hija l-mod predominanti tat-trasport. Il-ferroviji ġew privatizzati fl-1993, iżda ġew nazzjonalizzati mill-ġdid mill-gvern fi stadji bejn l-2004 u l-2008. Il-kumpanija tal-stat KiwiRail issa topera l-ferroviji, bl-eċċezzjoni tas-servizzi tal-vjaġġaturi f'Auckland u Wellington, li huma operati minn Auckland One Rail u Transdev Wellington rispettivament. Il-ferroviji jmexxu t-tul tal-pajjiż, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-linji issa jġorru merkanzija aktar milli passiġġieri. In-netwerks tat-toroq u tal-ferroviji fuq iż-żewġ gżejjer ewlenin huma konnessi b'laneċ bejn Wellington u Picton, operati minn Interislander (parti minn KiwiRail) u Bluebridge. Ħafna mill-viżitaturi internazzjonali jaslu bl-ajru. New Zealand għandha erba' ajruporti internazzjonali: Auckland, Christchurch, Queenstown u Wellington; Madankollu, Auckland u Christchurch biss joffru titjiriet bla waqfien lejn pajjiżi għajr l-Awstralja jew il-Fiġi. L-Uffiċċju tal-Posta tan-New Zealand kellu monopolju fuq it-telekomunikazzjoni fi New Zealand sal-1987, meta Telecom New Zealand ġiet iffurmata, inizjalment bħala kumpanija tal-istat u mbagħad ipprivatizzata fl-1990. Chorus, li kienet separata minn Telecom (issa Spark) fl-2011, għadu proprjetarju tal-maġġoranza tal-infrastruttura tat-telekomunikazzjonijiet, iżda żdiedet il-kompetizzjoni minn fornituri oħra. Tnedija fuq skala kbira ta' fibra kapaċi gigabit għall-bini, broadband ultraveloċi tad-ditta, bdiet fl-2009 bil-għan li tkun disponibbli għal 87% tal-popolazzjoni sal-2022. Mill-2017, l-Unjoni Internazzjonali Il-Kummissjoni tat-Telekomunikazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti tikklassifika Ġdid Zealand it-13 fl-iżvilupp tal-infrastruttura tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni. Xjenza u teknoloġija L-ewwel kontribuzzjoni indiġena għax-xjenza fi New Zealand kienet dik tat-Tohunga Māori, li akkumulaw għarfien tal-prattiki agrikoli u l-effetti tar-rimedji tal-ħxejjex fit-trattament tal-mard. Il-vjaġġi ta' Cook fis-seklu 18 u ta' Darwin fl-1835 kellhom għanijiet xjentifiċi botaniċi u żooloġiċi importanti. It-twaqqif ta' universitajiet fis-seklu 19 trawwem l-iskoperti xjentifiċi ta' New Zealanders notevoli, inkluż Ernest Rutherford, li qasmet l-atomu, William Pickering, li segwa x-xjenza rokit, Maurice Wilkins, li għen jiskopri d-DNA, Beatrice Tinsley, li kienet iddedikata għall- formazzjoni ta' galassji, Archibald McIndoe, li kien iddedikat għall-kirurġija plastika u Alan MacDiarmid, li kien iddedikat għat-tmexxija tal-polimeri. L-Istituti tar-Riċerka tal-Kuruna (CRI) ġew iffurmati fl-1992 minn organizzazzjonijiet eżistenti tar-riċerka tal-istat. Ir-rwol tagħha huwa li tirriċerka u tiżviluppa xjenza, għarfien, prodotti u servizzi ġodda fl-ispettru ekonomiku, ambjentali, soċjali u kulturali għall-benefiċċju ta 'New Zealand. L-infiq gross totali fuq ir-riċerka u l-iżvilupp (R&D) bħala proporzjon tal-PGD żdied għal 1.37% fl-2018, minn 1.23% fl-2015. New Zealand tikklassifika fil-21 post fl-OECD għal infiq gross fuq R&D +D bħala perċentwal tal-PGD. New Zealand kklassifikat fis-27 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. L-Aġenzija Spazjali New Zealand inħolqot mill-gvern fl-2016 għall-politika spazjali, ir-regolamentazzjoni u l-iżvilupp tas-settur. Rocket Lab kien l-ewwel lanċjar rokit kummerċjali tal-pajjiż. Ħafna mill-organizzazzjonijiet ta' riċerka privati ​​u kummerċjali ta' New Zealand jiffokaw fuq is-setturi agrikoli u tas-sajd. Eżempji jinkludu l-Istitut Cawthron, Korporazzjoni għat-Titjib tal-Bhejjem, Ċentru ta 'Riċerka u Żvilupp Fonterra, Istitut ta' Riċerka Bragato, Ċentru ta 'Titjib tal-Kiwi u B+LNZ Genetics. Demografija Iċ-ċensiment tan-New Zealand tal-2023 elenka popolazzjoni residenti ta '4,993,923, żieda ta' 6.3% fuq iċ-ċifra taċ-ċensiment tal-2018 Minn Awwissu 2024, il-popolazzjoni totali żdiedet għal 5,394,270. Il-popolazzjoni ta 'New Zealand żdiedet b'rata ta' 1.9% fis-sena fis-seba' snin li ntemmu f'Ġunju 2020. F'Settembru 2020, Statistics New Zealand irrapportat li l-popolazzjoni kienet qabżet il-5 miljun ruħ f'Settembru 2019, skont stimi tal-popolazzjoni bbażati fuq iċ-ċensiment tal-2018. Il-popolazzjoni ta' New Zealand illum hija kkonċentrata fit-tramuntana tal-pajjiż, b'madwar 76.5% tal-popolazzjoni tgħix fil-Gżira tat-Tramuntana u 23.5% fil-Gżira tan-Nofsinhar minn Ġunju 2023. Matul is-seklu 20, il-popolazzjoni ta 'New Zealand marret lejn it-Tramuntana. Fl-1921, iċ-ċentru tal-popolazzjoni tan-nofs tal-pajjiż kien jinsab fil-Baħar Tasman fil-punent ta 'Levin f'Manawatū-Whanganui; sal-2017, kienet imxiet 280 km (170 mi) lejn it-tramuntana lejn qrib Kawhia f'Waikato. New Zealand hija pajjiż predominantement urban, b'84.2% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani u 50.6% tal-popolazzjoni tgħix fis-seba' bliet b'popolazzjonijiet akbar minn 100,000. Auckland, b'aktar minn 1.4 miljun residenti, hija bil-bosta l-akbar belt. Il-bliet ta' New Zealand ġeneralment jikklassifikaw ħafna f'miżuri ta' għajb internazzjonali. Pereżempju, fl-2016, Auckland ġiet ikklassifikata bħala t-tielet l-iktar belt li tista’ titgħix fid-dinja u Wellington it-12-il post skont l-Istħarriġ dwar il-Kwalità tal-Ħajja ta’ Mercer. L-età medjana tal-popolazzjoni ta' New Zealand fiċ-ċensiment tal-2018 kienet ta' 37.4 snin, bl-istennija tal-ħajja fl-2017-2019 ta' 80.0 snin għall-irġiel u 83.5 snin għan-nisa. Filwaqt li New Zealand qed tesperjenza fertilità taħt is-sostituzzjoni, b'rata ta' fertilità totali ta' 1.6 fl-2020, ir-rata tal-fertilità hija ogħla mill-medja tal-OECD. Sal-2050, l-età medjana hija mbassra li tiżdied għal 43 sena u l-perċentwal ta' nies li għandhom 60 sena jew aktar se jiżdied minn 18% għal 29%. Fl-2016, il-kawża ewlenija tal-mewt kienet il-kanċer bi 30.3%, segwit minn mard iskemiku tal-qalb (14.9%) u mard ċerebrovaskulari (7.4%). Fl-2016, l-infiq totali għall-kura tas-saħħa (inkluż l-infiq tas-settur privat) huwa 9.2 % tal-PDG. L-etniċità u l-immigrazzjoni Fiċ-ċensiment tal-2023, 67.8% tar-residenti ta' New Zealand identifikaw lilhom infushom etnikament bħala Ewropej u 17.8% bħala Māori. Gruppi etniċi ewlenin oħra jinkludu l-Asjatiċi (17.3%) u l-popli tal-Paċifiku (8.9%). Il-popolazzjoni saret aktar multikulturali u diversa f'dawn l-aħħar deċennji: fl-1961, iċ-ċensiment irrapporta li l-popolazzjoni ta' New Zealand kienet 92% Ewropea u 7% Māori, bil-minoranzi Asjatiċi u tal-Paċifiku jaqsmu l-1%. Madankollu, il-popolazzjoni mhux Ewropea ta' New Zealand hija kkonċentrata b'mod sproporzjonat fil-Gżira tat-Tramuntana u speċjalment fir-reġjun ta' Auckland: filwaqt li Auckland hija dar għal 33% tal-popolazzjoni ta' New Zealand, hija dar għal 62% tal-popolazzjoni Pasifika tal-pajjiż u għal 60% tal-popolazzjoni ta' New Zealand. popolazzjoni Ażjatika tagħha. Għalkemm id-demonimo għal ċittadin ta' New Zealand huwa New Zealander, it-terminu informali "kiwi" huwa komunement użat kemm internazzjonalment kif ukoll minn nies tal-post. Il-kelma Māori Pākehā intużat biex tirreferi għan-New Zealanders ta' dixxendenza Ewropea, għalkemm xi wħud jirrifjutaw dan l-isem. Illum il-kelma qed tintuża dejjem aktar biex tirreferi għan-New Zealanders kollha mhux Polinesjani. Il-Māori kienu l-ewwel li waslu fi New Zealand, segwiti mill-ewwel settlers Ewropej. Wara l-kolonizzazzjoni, l-immigranti ġew prinċipalment mill-Gran Brittanja, l-Irlanda u l-Awstralja minħabba politiki restrittivi simili għall-politika tal-White Australia. Kien hemm ukoll immigrazzjoni sinifikanti Olandiża, Dalmatiana, Ġermaniża u Taljana, flimkien ma' immigrazzjoni indiretta Ewropea mill-Awstralja, l-Amerika ta' Fuq, l-Amerika t’Isfel u l-Afrika t'Isfel. Il-migrazzjoni netta żdiedet wara t-Tieni Gwerra Dinjija; Fis-snin sebgħin u tmenin, il-politiki tal-immigrazzjoni ġew rilassati u l-immigrazzjoni mill-Asja ġiet promossa. Fl-2009-10, is-Servizz tal-Immigrazzjoni ta' New Zealand stabbilixxa mira annwali ta' 45,000 sa 50,000 approvazzjoni ta' residenza permanenti, aktar minn immigrant ġdid wieħed għal kull 100 residenti ta' New Zealand. Fiċ-ċensiment tal-2018, 27.4% tan-nies magħduda ma twieldux fi New Zealand, minn 25.2% fiċ-ċensiment tal-2013. Aktar minn nofs (52.4%) tal-popolazzjoni imwielda barra minn New Zealand tgħix fir-reġjun ta' Auckland. Ir-Renju Unit jibqa’ l-akbar sors ta' popolazzjoni ta' immigranti ta' New Zealand, b’madwar kwart tan-New Zealanders kollha mwielda barra l-pajjiż imwielda hemmhekk; Sorsi ewlenin oħra tal-popolazzjoni li twieldet barra minn New Zealand huma Ċina, Indja, Awstralja, Afrika t'Isfel, Fiġi u s-Samoa. In-numru ta' studenti internazzjonali li jħallsu l-miżati żdied b'mod konsiderevoli fl-aħħar tad-disgħinijiet, b'aktar minn 20,000 jistudjaw f'istituzzjonijiet terzjarji pubbliċi fl-2002. Lingwa L-Ingliż huwa l-lingwa predominanti fi New Zealand, mitkellma minn 95.4% tal-popolazzjoni. L-Ingliż ta' New Zealand huwa varjetà tal-lingwa b'aċċent u lessiku distintiv. Huwa simili għall-Ingliż Awstraljan, u ħafna kelliema tal-Emisferu tat-Tramuntana ma jistgħux jiddistingwu l-aċċenti. L-aktar differenzi notevoli bejn id-djalett Ingliż ta' New Zealand u djaletti Ingliżi oħra huma l-bidliet fil-vokali qosra ta' quddiem: il-ħoss i qasir (bħal fil-kit) ġie ċentralizzat lejn il-ħoss schwa (il-a fil-virgola u madwar); il-ħoss e qasir (bħal fil-libsa) ċċaqlaq għall-ħoss i qasir; u l-ħoss qasir a (bħal fin-nassa) imxiet lejn il-ħoss e qasir. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, il-Māori kienu skoraġġuti jew imġiegħla jitkellmu l-lingwa tagħhom stess (te reo Māori) fl-iskejjel u l-postijiet tax-xogħol, u kienet teżisti bħala lingwa komunitarja biss fi ftit żoni remoti. L-Att dwar l-Iskejjel Indiġeni tal-1867 kien jeħtieġ tagħlim bl-Ingliż fl-iskejjel kollha, u għalkemm ma kien hemm l-ebda politika uffiċjali li tipprojbixxi lit-tfal milli jitkellmu bil-Maori, ħafna sofrew abbuż fiżiku jekk jagħmlu dan. Il-lingwa Maori reċentement għaddiet minn proċess ta' rivitalizzazzjoni, ġiet iddikjarata waħda mil-lingwi uffiċjali ta' New Zealand fl-1987, u hija mitkellma minn 4.0% tal-popolazzjoni. Issa hemm skejjel ta' immersjoni fil-lingwa Maori u żewġ stazzjonijiet televiżivi li jxandru prinċipalment fil-Maori. F'ħafna postijiet kemm l-ismijiet Maori tagħhom kif ukoll l-ismijiet Ingliżi tagħhom huma rikonoxxuti uffiċjalment. Skont iċ-ċensiment tal-2018, is-Samoan huwa l-aktar lingwa mhux uffiċjali mitkellma (2.2%), segwit minn "Ċiniż tat-Tramuntana" (inkluż il-Mandarin, 2.0%), il-Ħindi (1.5%), u l-Franċiż (1.2%). 22,986 persuna (0.5%) ġew irrappurtati li jifhmu l-Lingwa tas-Sinjali tan-New Zealand; Sar waħda mil-lingwi uffiċjali ta' New Zealand fl-2006. Edukazzjoni L-edukazzjoni primarja u sekondarja hija obbligatorja għat-tfal bejn is-6 u s-16-il sena, bil-biċċa l-kbira tat-tfal jattendu minn 5 snin 'il quddiem. Hemm 13-il sena skolastika u l-attendenza tal-iskejjel tal-istat (pubbliċi) hija b'xejn għaċ-ċittadini ta' New Zealand u r-residenti permanenti minn għeluq il-ħames snin ta' persuna sa tmiem is-sena kalendarja ta' wara għeluq id-dsatax. In-New Zealand għandha rata ta' litteriżmu ta' 99% għall-adulti, u aktar minn nofs il-popolazzjoni ta' bejn il-15 u d-29 sena għandha kwalifika terzjarja. Hemm ħames tipi ta' istituzzjonijiet terzjarji tal-istat: universitajiet, kulleġġi tal-edukazzjoni, politekniċi, kulleġġi speċjalizzati u wānanga, kif ukoll stabbilimenti ta' taħriġ privati. Fl-2021, fil-popolazzjoni bejn 25 u 64 sena; 13% ma kellhomx kwalifiki formali, 21% kellhom kwalifika ta' skola, 28% kellhom ċertifikat jew diploma terzjarju u 35% kellhom grad ta' baċellerat jew ogħla. Il-Programm tal-OECD għall-Valutazzjoni Internazzjonali tal-Istudenti jikklassifika New Zealand bħala t-28 l-aqwa pajjiż tal-OECD fil-matematika, it-13 l-aħjar fix-xjenza u l-11 l-aħjar fil-qari. Kultura Il-Maori bikrija adattaw il-kultura tal-Polineżjana tal-Lvant ibbażata fuq it-tropikali skont l-isfidi assoċjati ma 'ambjent akbar u aktar divers, u eventwalment żviluppaw il-kultura distintiva tagħhom stess. L-organizzazzjoni soċjali kienet fil-biċċa l-kbira komuni ma' familji (whānau), sub-tribujiet (hapū) u tribujiet (iwi) irregolati minn kap (rangatira), li l-pożizzjoni tiegħu kienet soġġetta għall-approvazzjoni tal-komunità. L-immigranti Brittaniċi u Irlandiżi ġabu aspetti tal-kultura tagħhom stess fin-New Zealand u influwenzaw ukoll il-kultura Māori, partikolarment bl-introduzzjoni tal-Kristjaneżmu. Madankollu, il- Māori għadhom iqisu l- lealtà tagħhom lejn gruppi tribali bħala parti vitali mill- identità tagħhom, u r- rwoli ta' parentela tal- Māori jixbħu lil dawk ta' popli Polinesjani oħra. Aktar reċentement, kulturi Amerikani, Awstraljani, Ażjatiċi u Ewropej oħra eżerċitaw influwenza fi New Zealand. Il-kulturi Polinesjani mhux Māori huma evidenti wkoll, b'Pasifika, l-akbar festival Polynesian fid-dinja, issa avveniment annwali f'Auckland. Il-ħajja fil-biċċa l-kbira rurali fil-bidu tan-New Zealand tat lok għall-immaġni tan-New Zealanders bħala iebsa, ħabrieka u li jsolvu l-problemi. Il-modestja kienet mistennija u infurzata permezz tas-"sindromu tal-peprin għoli", li fih dawk li kisbu għoli rċevew kritika ħarxa. Dak iż-żmien, New Zealand ma kinitx magħrufa bħala pajjiż intellettwali. Mill-bidu tas-seklu 20 sal-aħħar tas-sittinijiet, il-kultura Maori ġiet imrażżna bl-attentat ta' assimilazzjoni tal-Maori mal-British New Zealanders. Fis-sittinijiet, hekk kif l-edukazzjoni terzjarja saret aktar aċċessibbli u l-ibliet espandew, il-kultura urbana bdiet tiddomina. Madankollu, immaġini u temi rurali huma komuni fl-arti, il-letteratura u l-midja ta 'New Zealand. Is-simboli nazzjonali ta' New Zealand huma influwenzati minn sorsi naturali, storiċi u Māori. Il-felċi tal-fidda hija emblema li tidher fuq l-insinji tal-armata u l-uniformijiet tat-tim tal-isports. Xi elementi tal-kultura popolari li huma kkunsidrati uniċi għal New Zealand jissejħu "kiwiana". Arti Bħala parti mill-qawmien mill-ġdid tal-kultura Māori, is-snajja tradizzjonali tat-tinqix u l-insiġ issa huma pprattikati b'mod aktar wiesa', u l-artisti Māori qed jiżdiedu fin-numru u l-influwenza. Il-biċċa l-kbira tat-tinqix tal-Maori juru figuri umani, ġeneralment bi tliet swaba u ras dettaljata li tidher naturali jew ras grotteska. Mudelli tal-wiċċ li jikkonsistu minn spirali, ħniek, talji u skali tal-ħut iżejnu l-biċċa l-kbira tat-tinqix. L-arkitettura preeminenti Māori kienet tikkonsisti fi djar tal-laqgħat imnaqqxin (wharenui) imżejjen b'tinqix simboliku u illustrazzjonijiet. Dan il-bini kien oriġinarjament iddisinjat biex jinbena mill-ġdid kontinwament, jinbidel u jadatta għal kapriċċi jew bżonnijiet differenti. Il-Maori iżejnu l-injam abjad tal-bini, il-kenuri u ċ-ċenotafi bl-użu ta' żebgħa ħamra (taħlita ta' okra aħmar u xaħam tal-klieb il-baħar) u iswed (magħmula min-nugrufun) u stampi miżbugħin ta' għasafar, rettili u disinji oħra fuq il-ħitan tal-għerien. Tatwaġġi Maori (moko) li jikkonsistu f'nugrufun ikkulurit imħallat ma 'gomma nqatgħu fil-laħam bi skarpell tal-għadam. Mill-wasla tal-Ewropej, pitturi u ritratti kienu ddominati minn pajsaġġi, oriġinarjament mhux bħala xogħlijiet tal-arti iżda bħala rappreżentazzjonijiet fattwali ta' New Zealand. Ir-ritratti tal-Maori kienu wkoll komuni, u l-pitturi tal-bidu ta' spiss kienu juruhom bħala razza ideali mhux imċappsa miċ-ċiviltà. L-iżolament tal-pajjiż ittardja l-influwenza tax-xejriet artistiċi Ewropej, u ppermetta lill-artisti lokali jiżviluppaw l-istil distintiv distintiv tagħhom ta' reġjonaliżmu. Matul is-snin sittin u sebgħin, ħafna artisti għaqqdu tekniki tradizzjonali tal-Maori u tal-Punent, u ħolqu forom ta 'arti uniċi. L-arti u l-artiġjanat tan-New Zealand gradwalment kisbu udjenza internazzjonali, b'wirjiet fil-Biennale ta' Venezja fl-2001 u l-wirja "Paradise Now" fi New York fl-2004. Il-mantar Maori huma magħmula minn fibra fina tal-għażel u stampati bi trijangoli iswed, aħmar u abjad, djamanti u forom ġeometriċi oħra. Il-ġebla ħadra kienet tintuża biex isiru l-imsielet u l-ġiżirajjen, l-aktar disinn magħruf huwa l-hei-tiki, figura umana mgħawġa bilqiegħda saqajha mqassma b’rasha inklinata lejn naħa waħda. L-Ewropej ġabu l-etikett tal-moda Ingliża fi New Zealand, u sal-1950s ħafna nies lebsin għal okkażjonijiet soċjali. Minn dakinhar, l-istandards ġew rilassati u l-moda ta' New Zealand irċeviet reputazzjoni li hija informali, prattika u medjokri. Madankollu, l-industrija tal-moda lokali kibret b'mod sinifikanti mill-2000, irduppjat l-esportazzjonijiet u żdiedet minn numru żgħir għal madwar 50 marka stabbilita, b'uħud minnhom jiksbu rikonoxximent internazzjonali. Letteratura Il-Maori malajr adottaw il-kitba bħala mezz ta' qsim ta' ideat, u ħafna mill-istejjer u l-poeżiji orali tagħhom ġew konvertiti f’forma miktuba. Il-biċċa l-kbira tal-letteratura Ingliża bikrija ġiet mill-Gran Brittanja, u kien biss fis-snin ħamsin, hekk kif żdiedu l-ħwienet tal-pubblikazzjoni lokali, li l-letteratura tan-New Zealand bdiet issir magħrufa ħafna. Għalkemm għadhom influwenzati ħafna minn xejriet globali (moderniżmu) u ġrajjiet (id-Depressjoni l-Kbira), kittieba tas-snin tletin bdew jiżviluppaw stejjer dejjem aktar iffukati fuq l-esperjenzi tagħhom fi New Zealand. Matul dan il-perjodu, il-letteratura għaddiet minn attività ġurnalistika għal eżerċizzju aktar akkademiku. Il-parteċipazzjoni fil-gwerer dinjija tat lil xi kittieba ta' New Zealand perspettiva ġdida dwar il-kultura ta' New Zealand u bl-espansjoni tal-universitajiet wara l-gwerra, il-letteratura lokali ffjorixxiet. Dunedin hija Belt tal-Letteratura tal-UNESCO. Midja u divertiment Il-mużika ta’ New Zealand ġiet influwenzata minn blues, jazz, country, rock and roll u hip hop, u ħafna minn dawn il-ġeneri ngħataw interpretazzjoni unikament ta' New Zealand. Il-Maori żviluppaw chants u kanzunetti tradizzjonali mill-oriġini antika tagħhom tax-Xlokk tal-Asja, u wara sekli ta 'iżolament ħolqu ħoss uniku "drab" u "darary". Flawtijiet u trombi kienu użati bħala strumenti mużikali jew apparat ta 'sinjalazzjoni waqt il-gwerra jew okkażjonijiet speċjali. Is-settlers bikrija ġabu l-mużika etnika tagħhom, u l-brass bands u l-mużika korali kienu popolari, u l-mużiċisti bdew iduru New Zealand fl-1860s Pipe bands saru mifruxa fil-bidu tas-seklu 20. L-industrija tar-reġistrazzjoni ta' New Zealand bdiet tiżviluppa mill-1940, b’ħafna mużiċisti ta' New Zealand sabu suċċess fil-Gran Brittanja u fl-Istati Uniti. Xi artisti joħorġu kanzunetti bil-lingwa Maori, u reġgħet tfaċċat l-arti bbażata fuq it-tradizzjoni Maori tal-kapa haka (kanzunetta u żfin). In-New Zealand Music Awards huma organizzati kull sena minn Recorded Music NZ; Il-premjijiet ġew organizzati għall-ewwel darba fl-1965 minn Reckitt & Colman bħala l-Loxene Golden Disc Awards. Recorded Music NZ tippubblika wkoll iċ-ċarts uffiċjali tar-rekords ta' kull ġimgħa tal-pajjiż. Ir-radju pubbliku ġie introdott fi New Zealand fl-1922. Servizz tat-televiżjoni tal-istat beda fl-1960. Id-deregolamentazzjoni fis-snin tmenin rat żieda f'daqqa fin-numru ta' stazzjonijiet tar-radju u tat-televiżjoni. It-televiżjoni ta' New Zealand ixandar primarjament programmi Amerikani u Brittaniċi, flimkien ma' ħafna programmi Awstraljani u lokali. In-numru ta' films ta' New Zealand żdied b'mod sinifikanti matul is-snin sebgħin Fl-1978, il-Kummissjoni tal-Films tan-New Zealand bdiet tassisti lill-produtturi tal-films lokali, u ħafna films laħqu udjenza globali, uħud minnhom irċevew rikonoxximent internazzjonali. Il-films ta' New Zealand li l-aktar qligħ huma Hunt for the Wilderpeople, Boy, The World's Fastest Indian, Whale Rider, Once Were Warriors, Heavenly Creatures u The Piano. Il-pajsaġġ varjat u d-daqs kompatt tal-pajjiż, flimkien mal-inċentivi tal-gvern, ħeġġew lil xi produtturi biex jiffilmjaw produzzjonijiet ta' baġit kbir u magħrufa fi New Zealand, inklużi t-triloġiji tal-films The Lord of the Rings u The Hobbit, Avatar , The Chronicles of Narnia, King Kong, Wolverine, The Last Samurai u The Power of the Dog. L-industrija tal-midja ta' New Zealand hija ddominata minn numru żgħir ta' kumpaniji, li ħafna minnhom huma proprjetà barranija, għalkemm l-istat iżomm is-sjieda ta 'xi stazzjonijiet tat-televiżjoni u tar-radju. Mill-1994 'l hawn, Freedom House ikklassifika b'mod konsistenti l-libertà tal-istampa ta' New Zealand fl-aqwa għoxrin, billi kienet id-19-il midja l-aktar ħielsa fl-2015. Kċina Il-kċina nazzjonali ġiet deskritta bħala Pacific Rim, li tinkorpora kċina indiġena Māori u diversi tradizzjonijiet kulinari introdotti minn settlers u immigranti mill-Ewropa, il-Polineżja u l-Asja. New Zealand tipproduċi prodotti mill-art u mill-baħar: il-biċċa l-kbira tal-uċuħ tar-raba 'u l-bhejjem, bħall-qamħirrum, il-patata u l-ħnieżer, ġew introdotti gradwalment minn settlers Ewropej bikrin. Ingredjenti jew platti distintivi jinkludu ħaruf, salamun, kōura (gambli), gajdri tal-Bluff, silverside, pāua (bajun), mussels, arzell, pipi u tuatua (tipi ta' frott tal-baħar ta' New Zealand), kūmara (patata ħelwa), kiwi, tamarillo u pavlova (meqjusa bħala deżerta nazzjonali). A hāngī huwa metodu tradizzjonali Māori ta' tisjir tal-ikel bl-użu ta' blat sħun midfun f'forn tal-ħofra; Għadu jintuża għal gruppi kbar f'okkażjonijiet speċjali, bħal tangihanga. Sport Ħafna mill-kodiċijiet sportivi ewlenin li jintlagħbu fi New Zealand għandhom oriġini Brittanika. Ir-rugby union hija meqjusa bħala l-sport nazzjonali u tattira l-akbar numru ta' spettaturi. Il-golf, in-netball, it-tennis u l-cricket għandhom l-ogħla rati ta' parteċipazzjoni tal-adulti, filwaqt li n-netball, ir-rugby union u l-futbol (soccer) huma partikolarment popolari fost iż-żgħażagħ. It-tlielaq taż-żwiemel huwa wieħed mill-isports tal-ispettaturi l-aktar popolari fi New Zealand u kien parti mis-subkultura tar-"rugby, tlielaq u birra" matul is-sittinijiet Madwar 54% tal-adoloxxenti ta' New Zealand jipparteċipaw fl-isports għall-iskola tiegħek. Tours tar-rugby rebbieħa lejn l-Awstralja u r-Renju Unit fl-aħħar tas-snin tmenin u l-bidu tas-snin 1900 kellhom rwol bikri fl-inkulazzjoni ta' identità nazzjonali. Il-parteċipazzjoni tal-Maori fl-isports Ewropej kienet partikolarment evidenti fir-rugby, bit-tim tal-pajjiż jagħmel haka, sfida tradizzjonali tal-Maori, qabel logħbiet internazzjonali. New Zealand hija magħrufa għall-isports estremi tagħha, it-turiżmu ta' avventura u tradizzjoni qawwija ta' muntanji, kif jidher fis-suċċess ta' Sir Edmund Hillary, in-New Zealand notevoli. Attivitajiet oħra fil-beraħ bħal ċikliżmu, sajd, għawm, ġiri, mixi, canoeing, kaċċa, sports tas-silġ, surfing u tbaħħir huma wkoll popolari. New Zealand rat suċċess regolari fit-tbaħħir fir-regatta tat-Tazza tal-Amerika mill-1995. L-isport Polinesjan tat-tlielaq waka ama ra qawmien mill-ġdid l-interess fi New Zealand mis-snin tmenin. New Zealand għandha timijiet internazzjonali kompetittivi fir-rugby union, rugby league, netball, cricket, softball u tbaħħir. New Zealand ipparteċipat fl-Olimpjadi tas-Sajf fl-1908 u fl-1912 bħala tim konġunt mal-Awstralja, qabel ma' pparteċipa għall-ewwel darba waħdu fl-1920. Il-pajjiż ikklassifika għoli fil-proporzjon tal-midalji għall-popolazzjoni fil-Logħob riċenti. L-All Blacks, it-tim nazzjonali tar-rugby union, huma l-aktar suċċess fl-storja tar-rugby internazzjonali. Huma rebħu t-Tazza tad-Dinja tar-Rugby tliet darbiet. Gallerija Noti