Yeni Zelanda

Yeni Zelanda (İngilizce: New Zealand, Maorice: Aotearoa), Güneybatı Pasifik Okyanusu'nda yer alan bir ada ülkesidir. İki ana kara parçasından oluşur: Kuzey Adası (Te Ika-a-Māui) ve Güney Adası (Te Waipounamu) ve 600'den fazla küçük ada. Alan bakımından altıncı en büyük ada ülkesidir ve Avustralya'nın doğusunda, Tasman Denizi'nin karşısında ve Yeni Kaledonya, Fiji ve Tonga adalarının güneyinde yer alır. Ülkenin çeşitli topoğrafyası ve Güney Alpleri (Kā Tiritiri o te Moana) dahil olmak üzere keskin dağ zirveleri, büyük ölçüde tektonik yükselme ve volkanik patlamalara borçludur. Yeni Zelanda'nın başkenti Wellington, en kalabalık şehri ise Auckland'dır. Yeni Zelanda adaları, insanlar tarafından yerleşilen son büyük yaşanabilir kara parçasıydı. Yaklaşık 1280 ile 1350 yılları arasında Polinezyalılar adalara yerleşmeye başladı ve daha sonra kendine özgü bir Māori kültürü geliştirdi. 1642'de Hollandalı kaşif Abel Tasman, Yeni Zelanda'yı gören ve kayıt altına alan ilk Avrupalı ​​oldu. 1769'da İngiliz kaşif Kaptan James Cook, Yeni Zelanda'ya ayak basan ve adanın haritasını çıkaran ilk Avrupalı ​​oldu. 1840'ta Birleşik Krallık temsilcileri ve Māori şefleri, aynı yıl İngiltere'nin egemenlik ilanına ve 1841'de Yeni Zelanda Kraliyet Kolonisi'nin kurulmasına zemin hazırlayan Waitangi Antlaşması'nı imzaladılar. Daha sonra, sömürge hükûmeti ile Māori kabileleri arasında yaşanan bir dizi çatışma, büyük miktarda Māori topraklarının elden çıkarılmasına ve kamulaştırılmasına yol açtı. Yeni Zelanda 1907'de bir dominyon haline geldi; 1947'de tam yasal bağımsızlığını kazandı ve monarşiyi devlet başkanı olarak korudu. Bugün, Yeni Zelanda'nın yaklaşık 5,3 milyonluk nüfusunun çoğunluğu Avrupa kökenlidir; yerli Māori halkı en büyük azınlığı oluştururken, onları Asyalılar ve Pasifika halkı takip etmektedir. Bunu yansıtan Yeni Zelanda kültürü, esas olarak Māori ve ilk İngiliz yerleşimcilerinden kaynaklanmaktadır, ancak son zamanlarda artan göçmenlik nedeniyle genişlemiştir. Resmi diller İngilizce, Māori ve Yeni Zelanda İşaret Dilidir; yerel İngilizce lehçesi baskındır. Gelişmiş bir ülke olan Yeni Zelanda, asgari ücreti ilk uygulayan ve kadınlara oy hakkı veren ülkedir. Orta güç olarak kabul edilen Yeni Zelanda, yaşam kalitesi ve insan hakları konusunda uluslararası ölçümlerde çok yüksek sıralarda yer almakta ve dünyadaki en düşük algılanan yolsuzluk seviyelerinden birine sahiptir. Māori ve Avrupalı ​​nüfusları arasındaki yapısal eşitsizlikler de dahil olmak üzere, görünür düzeyde eşitsizlikler mevcuttur. 1980'lerde Yeni Zelanda, korumacı bir ekonomiden liberalleşmiş serbest ticaret ekonomisine dönüşen büyük ekonomik değişiklikler geçirdi. Ülke ekonomisine hizmet sektörü hakimdir, bunu sanayi sektörü ve tarım takip eder; uluslararası turizm de önemli bir gelir kaynağıdır. Yeni Zelanda ve Avustralya güçlü bir ilişkiye sahiptir ve yüzyıllarca süren İngiliz sömürgeciliğinden kaynaklanan güçlü bir Trans-Tasman kimliğini paylaştıkları düşünülmektedir. Ülke, birçok uluslararası kuruluş ve forumun üyesidir. Ulusal düzeyde, yasama yetkisi seçilmiş, tek meclisli bir Parlamento'ya aittir; yürütme yetkisi ise şu anda Başbakan Christopher Luxon liderliğindeki Hükûmet tarafından kullanılır. Ülkenin kralı III. Charles'tır ve genel vali Cindy Kiro tarafından temsil edilir. Yeni Zelanda, yerel yönetim amaçları için 11 bölgesel konsey ve 67 bölgesel otoriteye ayrılmıştır. Yeni Zelanda Krallığı ayrıca Tokelau'yu (bağımlı bir bölge); Cook Adaları ve Niue'yi (Yeni Zelanda ile serbest birlik içinde özerk devletler); ve Yeni Zelanda'nın Antarktika'daki toprak iddiası olan Ross Bölgesi'ni de içerir. Etimoloji 1642'te Yeni Zelanda'ya ilk ayak basan Avrupalı, Hollandalı kaşif Abel Tasman'dır, Jacob Le Maire'in Güney Amerika'nın güney ucunda gördüğü Isla de los Estados'un bir parçası olduklarına inanarak adalara Staten Land adını verdi. Hendrik Brouwer 1643 yılında Güney Amerika topraklarının küçük bir ada olduğunu kanıtladı ve Hollandalı Haritacılar daha sonra Tasman'ın keşfine Hollanda'nın Zelanda (Zeeland) şehrine atfen Latince Nova Zeelandia adını verdiler. Bu ad daha sonra Yeni Zelanda olarak İngilizceleştirilmiştir. Bu, Maoricede Nu Tireni olarak yazılmıştır (Te Tiriti o Waitangi'de Nu Tirani olarak yazılır). 1834 yılında Maoricede yazılan ve "He Wakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tireni" başlığını taşıyan bir belge İngilizceye çevrilerek Yeni Zelanda Bağımsızlık Bildirgesi haline gelmiştir. Yeni Zelanda Birleşik Kabileleri Te W(h)akaminenga o Nga Rangatiratanga o Nga Hapu o Nu Tireni tarafından hazırlanmış bildirge, Yeni Zelanda Birleşik Kabileleri'nin (United Tribes of New Zealand) bildirgesini zaten kabul etmiş olan ve Lord Glenelg'in bir mektubuyla bildirgeyi tanıyan Kral IV. William'a bir kopyası gönderilmiştir. Aotearoa (Maorice de; [aɔˈtɛaɾɔa] olarak ve İngilizce de; /ˌaʊtɛəˈroʊ.ə/ telaffuz edilir. Genellikle 'Uzun Beyaz Bulut Ülkesi' olarak çevrilir.) Yeni Zelanda için kullanılan güncel Maorice adıdır. Avrupalılar gelmeden önce Maorilerin ülkenin tamamına verdikleri bir isim olup olmadığı bilinmemektedir; Aotearoa başlangıçta sadece Kuzey Adası'nı ifade etmekteydi. Maoricede Yeni Zelanda'ya Aotearoa denir. Açılımları Ao bulut, şafak, gündüz ya da dünya anlamına, tea beyaz, açık ya da parlak anlamına ve roa uzun anlamına gelmektedir. Tarihçe Yeni Zelanda'ya ilk kez 1000 yıl önce Polinezyalı Maoriler yerleşmiştir. Maoriler iyi örgütlenmiş, kan bağı ile gelen şefler ve güçlü rahipler tarafından yönetilen bir kabiledir. Adaya ilk ayak basan Avrupalı, 1642 yılında Hollandalı Abel Tasman olmuştur. Ancak Kaptan James Cook'un 1769 ve 1779'daki gezilerine kadar adalar herhangi bir yönetime bağlı kalmamış ve keşfedilmemiştir. İngiliz göçmenler, 1840 yılında İngiliz hakimiyeti kurulunca adaya yerleşmeye başlamışlardır. Wellington bu tarihten sonra kurulmuştur. Yeni Zelanda'ya 1852 yılında kendi hükûmeti tahsis edilmiştir ve sonraki yüzyılda ülke yatırım, iletişim ve tarımsal üretimde hızlı bir gelişme kaydetmiştir. Yeni Zelanda adı Hollandalı kartograflar tarafından, Hollanda'da bulunan Zealand adasına ithafen konulmuştur ve ülkenin yerlileri olan Maorilerin kendi dillerinde Aotearoa yani Uzun Beyaz Bulut Ülkesi olarak isimlendirilir. 1769-1779 yılları arasında ülkeyi 4 kez ziyaret eden İngiliz kâşif James Cook tarafından şimdiki ismi New Zealand olarak adlandırılmıştır. İngiliz Kraliyeti, 1840'ta Maori şefleri ile Waitangi anlaşmasını yaparak Yeni Zelanda'yı İmparatorluğu'nun kolonisi olarak ilan etmiştir. Yönetim ve politika Yeni Zelanda meşruti monarşi ve parlamenter demokrasi ile yönetilmektedir. III. Charles, Yeni Zelanda Kralı ve dolayısıyla devlet başkanıdır. Başbakan Christopher Luxon, Genel Vali ise Cindy Kiro'dur. Kiro, göreve gelmiş ilk Maori kökenli kadın validir. İklim Yeni Zelanda'nın Güney Yarımküre'de veya ekvatorun güneyinde olması, mevsimlerin kuzey yarım küredekilerin tam tersi olması anlamına gelir. Yazın en sıcak ayları ocak ve şubat olup en soğuk aylar haziran ve temmuzdur. Genellikle ılıman bir iklime sahip olup, ülkenin kuzey kesimleri subtropikal iklimin etkisi altındadır. Kışın, Güney Ada'nın (South Island) iç kesimleri -10 dereceye kadar inerken, Okyanus kıyıları daha yumuşak ve yağışlı bir iklime sahiptir. Yazları 20-33 dereceler arasında olup oldukça da güneşlidir. Demografi 2019 yılının Aralık ayındaki sayıma göre Yeni Zelanda'da 4.951.500 kişi yaşamaktadır. Kuzey Adası, Güney Adası'ndan daha küçük olmasına rağmen bu adada daha çok kişi yaşar. Ülke nüfusunun çoğunluğunu Avrupa kökenliler oluşturur Yeni Zelanda'nın yerli halkı Maoriler ise nüfusun %14,9'unu oluşturmaktadır. Yeni Zelanda halkı kendilerini Yeni Zelanda'da yaşayan uçamayan bir ulusal kuş olan Kivi olarak adlandırmaktadır. Din Ülkede baskın inanç bulunmamaktadır. 2018 nüfus sayımına göre halkın %48,59'u kendini herhangi bir dine mensup görmemektedir. 2001 nüfus sayımından bu yana kendini Hristiyan olarak gören Yeni Zelandalıların oranı azalmaktadır. Nüfus sayımının verilerine göre diğer azınlık dinleri Hinduizm, Budizm, İslam ve Sihizm'dir. Kültür Başkenti Wellington olan Yeni Zelanda kar kaplı dağ manzaraları ile bilinen bir ülkedir. En büyük ve en kozmopolit şehri Auckland'dır. Sinemada Yüzüklerin Efendisi film üçlemesi ile 200.000.000 $ ek gelir kazanmıştır. Peter Jackson'ın yönettiği filmler Almanya, ABD ve Yeni Zelanda'da çekilmiştir. Ekonomi Yeni Zelanda oldukça gelişmiş bir serbest piyasa ekonomisine sahiptir. Gayri safi yurt içi hasılaya göre 52. en büyük ekonomiye sahip olan ülke, satın alma gücü paritesi bakımından ise 63. en büyük ekonomidir. 5 milyon nüfusa göre oldukça büyük bir ekonomisi olan ülkede kişi başına 42,084 Amerikan doları düşer. Ülke ekonomisi dünyadaki en küreselleşmiş ekonomilerden biridir ve genel olarak Avustralya, Kanada, Çin, Avrupa Birliği, Japonya, Singapur, Güney Kore ve ABD ile yaptığı ticarete dayanır. Yeni Zelanda ekonomisi 2013 itibarıyla toplam GYSİH'sinin %63'üne denk gelen oldukça büyük bir hizmet sektörüne sahiptir. Alüminyum, gıda, metal, ahşap ve kağıt endüstrileri ülkenin başlıca sanayi kalemlerini oluştururlar. Birincil sektör ülkenin GSYİH'sinin %6,5'ini oluşturmasına rağmen ihracatı domine eder. Bilgi teknolojileri sektörü de hızla büyüyen sektörler arasındadır. Yeni Zelanda para birimi olan Yeni Zelanda doları (halk arasındaki adı Kiwi doları) dört Pasifik ada bölgesinde de kullanılır. Yeni Zelanda doları dünyanın en çok takas edilen 10. para birimidir. Yeni Zelanda, Transparency International 2013 Yolsuzluk Algısı Endeksi'nde, Danimarka ile birlikte 100 üzerinden 91 puanla birinci sırada yer almıştır (0 puan = yüksek yolsuzluk, 100 puan = temiz). The Legatum Institute 2016 Dünya refah düzeyi araştırması sonucuna göre Yeni Zelanda Dünyada refah düzeyi en yüksek ülke olarak 1. sırada yer almıştır. İnsani Gelişmişlik Endeksi'nde 14. sırada yer almaktadır. Ticaret Yeni Zelanda ekonomisi büyük oranda uluslararası ticarete dayanır. İhracatın toplam üretimin %24'üne karşılık gelmesi, ülkeyi küresel yavaşlamalara karşı savunmasız hale getirir. Gıda ürünleri %55'le ülke ihracatında ilk sırayı alır. Ahşap ürünleri ise %7 ile ikinci sıradadır. Turizm GYSİH'ye 12,9 milyar dolar katkıda bulunur ve iş gücünün %7,5'ini oluşturarak önemli bir rol oynar. Altyapı 2015 yılında Yeni Zelanda'nın enerji ihtiyacının %40,1'i yenilenebilir enerjiden karşılandı. Ülkenin elektrik üretiminin büyük bir kısmı Waikato, Waitaki ve Clutha nehirleri üzerindeki hidroelektrik santrallerinde yapıldı. Yeni Zelanda'nın ulaşım ağı 94,000 kilometre otoyol ve 4,128 kilometre demiryolu hatlarından oluşur. Çoğu büyük yerleşim yeri birbirine otobüs seferleriyle bağlı olmasına rağmen başlıca ulaşım tercihi özel araçtır. 1993'te özelleştirilen fakat 2004 ile 2008 arasında yeniden millileştirilen demiryolları ise tüm ülkeyi kaplar ve yolcudan ziyade yük taşımacılığında kullanılır. İki adadaki otoyollar ve demiryolları birbirlerine Wellington ve Picton arasındaki feribot seferleriyle bağlanır. Yeni Zelanda'nın altı uluslararası havaalanı vardır fakat yalnızca Auckland ve Christchurch havaalanları Avustralya ve Fiji dışındaki ülkelerle bağlantılıdır. Kaynakça Dış bağlantılar (İngilizce) New Zealand History Online (İngilizce) Story: European discovery of New Zealand 6 Ocak 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce) New Zealand Population 9 Aralık 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.