Саҥа Каледония

Саҥа Каледония (фр. Nouvelle-Calédonie) - Быраансыйа анал административнай-территориальнай субъега, Чуумпу далайга турар. Саҥа Каледония арыыттан уонна атын кыра арыылартан, соҕуруу-илин Чуумпу далайыгар уонна Меланезияҕа турар. Олохтоохторо - 274590 (2022) киһи. Киин куората - Нумэа. Этимология Улуу Британияттан Джеймс Кук 1774 сылга Саҥа Каледония арыыны арыйбыта, уонна "Саҥа Каледония" диэн ааттаабыта. Каледония - Шотландия былыргы аата. География Саамай улахан арыыта: Саҥа Каледония үксүн хайалаах рельеф (Үрдүк туочката - Панье хайа, 1628 м.). Саҥа Каледония уһун барьернай рифынан төгүрүйбүт. Арыыҕа элбэх үрэхтэр уонна өрүстэр бааллар, үксүн Краснозем почвалаах. Тыалар 15% территорияны ылаллар. Устуоруйа 3500 сыл анараа өттүгэр киһи Саҥа Каледонияҕа олорбута. 1774 сылга Джеймс Кук Саҥа Каледония арыыны арыйбыта. 1840-с сылларга активнай Эуропаттан көһөрүү саҥаламмыта, үксүн Быраансыйаттан атыыһыттар. 1853 сылга Быраансыйа Саҥа Каледонияны бэйэтин хаһаайынынан биллэрдэ. 1864-1896 сыллартан хаайыылаахтарын ыытар этилэрэ. Быраансыйа олохтоохторо кофе уонна кокуос үүннэрэр пиэрмэлэри туппуттара, 1890-с сыллартан ресурсалары хостоһуну саҥалаабыттара. 1946 сылга Быраансыйа анал административнай-территориальнай субъега диэн ааты сүгэр. Политика Испольнительнай былаас бэрэстэбиитэлэ - Верховнай Комиссар, Быраансыйа Президенынан туруоруллар. Саҥа Каледония бырабыытылыстыбата 11 чилиэнинэн турар. 54 конгресс депутата, парлаамен 5 сылга биирдэ быыбарданар. Саҥа Каледония олохтоохторо 2 Быраансыйа депутаттарын талар уонна 2 Быраансыйа сенатордарын талаллар. Партиялар Быыбардар 2019 сылга, ыам ыйын 12 күнүгэр ааспыттара. L'Avenir en confianc - республиканскай партиялар (18 миэстэ) Calédonie Ensemble - либеральнай партия (7 миэстэ) L'Éveil océanien - центристскай партия (3 миэстэ) Union nationale pour l’indépendanc - социалистичискай партия (9 миэстэ) UC/FLNKS - Меланезия социалистара (9 миэстэ) FLNKS - Меланезия социалистара (5 миэстэ) Parti travailliste - радикальнай-коммунистичискай партия (1 миэстэ) ibération Kanak Socialiste - Меланезия социалистара (1 миэстэ) 28 депутат независимость ураты, 26 депутат независимость туһугар. Независимость референдумнара 1987 сыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 59%. 1.1% да, 98.9% суох. Независимость туһугар олохтоохторо бу референдумы бойкоттаабыттара. 2018 cыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 81%. 44% да, 56% суох. 2020 сыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 85%. 47% да, 53% суох. 2021 сыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 44%. 5% да, 95% суох. Административнай-территориальнай араары Экономика Экспорт (2,2 млрд $. 2014-с сыл) - никель, балык. Импорт (4,4 млрд $. 2014-с сыл) - массыыналар, ас, тиэхникэ. Дойду бэлиэ күннэрэ Балаҕан ыйын 24 — Саҥа Каледония күнэ Быһаарыылар