ASML

ASML Holding N.V. (ing. Advanced Semiconductor Materials Lithography) – inteqrasiya olunmuş dövrələrin istehsalında istifadə edilən fotolitoqrafiya maşınlarını hazırlayan və istehsal edən Niderland transmilli korporasiyasıdır. Şirkət yarımkeçiricilər sənayesi üçün ən böyük təchizatçı, həmçinin ən müasir çiplərin istehsalı üçün zəruri olan ekstremal ultrabənövşəyi litoqrafiya maşınlarının ən qabaqcıl istehsalçısıdır. 2026-cı ilin yanvar ayına olan məlumata görə, şirkətin bazar kapitallaşması təxminən 527 milyard dollar təşkil edərək, onu Avropanın ən böyük texnologiya şirkəti və ümumilikdə ən dəyərli firmalarından biri etmişdir. ASML, 1984-cü ildə Niderlandın texnologiya şirkətləri olan Philips və ASM International arasında birgə müəssisə kimi təsis edilmişdir. Şirkət 1995-ci ildə tam müstəqil korporasiyaya çevrilmişdir. ASML-in mənzil-qərargahı Niderlandın Eyndhoven şəhəri yaxınlığındakı Veldhoven qəsəbəsində yerləşir; bura həmçinin tədqiqat, təkmilləşdirmə, istehsal və montaj mərkəzidir. ASML-də 143 millətdən olan 42,000-dən çox insan çalışır və şirkət 5,000-ə yaxın birinci dərəcəli (tier 1) təchizatçı şəbəkəsinə arxalanır. ASML dünya miqyaslı müştəri bazasına və 16 ölkədə 60-dan çox xidmət məntəqəsinə malikdir. Şirkətin Niderland, ABŞ, Belçika, Fransa, Almaniya, İrlandiya, İsrail, İtaliya, Böyük Britaniya, Çin, Honkonq, Yaponiya, Cənubi Koreya, Malayziya, Sinqapur və Tayvanda ofisləri fəaliyyət göstərir. ASML həm Euronext Amsterdam, həm də Nasdaq fond birjalarında "ASML" simvolu ilə siyahıya alınmışdır. Şirkət həmçinin Euro Stoxx 50 və Nasdaq-100 indekslərinin tərkib hissəsidir. Məhsulları ASML, inteqrasiya olunmuş dövrələrin istehsalında istifadə edilən və "skanerlər" adlandırılan fotolitoqrafiya maşınları istehsal edir. Bu maşınlarda naxışlar, işığa həssas material təbəqəsi (fotorezis) ilə örtülmüş silikon lövhə üzərinə optik olaraq köçürülür. Bu prosedur tək bir boşqab üzərində onlarla dəfə təkrar olunur. Daha sonra fotorezis, silikon üzərində faktiki elektron dövrələri yaratmaq üçün əlavə emaldan keçirilir. ASML maşınlarının həyata keçirdiyi optik görüntüləmə, demək olar ki, bütün inteqrasiya olunmuş dövrələrin hazırlanmasında istifadə olunur. 2025-ci ilə olan məlumata görə, litoqrafiya maşınlarının dünya üzrə satışının 83%-i ASML-in payına düşmüşdür. ASML-in əvvəlki rəqibləri arasında Ultratech, Canon, Nikon, MKS Instruments, Lam Research və Cadence Design Systems kimi şirkətlər var idi. Mayeyə batırma litoqrafiyası Mayeyə batırma litoqrafiyası ilk dəfə 1970-ci illərdə Börn-Jenq Lin tərəfindən təklif edildiyi vaxtdan bəri ASML, TSMC ilə əməkdaşlıq edir. 2004-cü ildə TSMC, ASML-in suya batırma litoqrafiyasından istifadə edərək 90 nanometrlik yarımkeçirici düyünlərin kommersiya istehsalına başlamışdır. 2011-ci ilə olan məlumata görə, onların yüksək səviyyəli TWINSCAN NXT:1950i sistemi, su immersiya linzası və 193 nm dalğa uzunluğunda işıq saçan arqon-fluorid lazerindən istifadə etməklə, saatda 200-dək lövhə sürəti ilə 32 nanometrə qədər ölçüdə detalların istehsalı üçün istifadə olunurdu. Həmin dövrün (2011-ci il) məlumatına görə, orta hesabla bir litoqrafiya maşınının qiyməti 27 milyon avro təşkil edirdi. DUV litoqrafiyası ASML-in dərin ultrabənövşəyi litoqrafiya (DUV) cihazları, mikroçipin strukturunu formalaşdıran kiçik elementləri çap etmək üçün ultrabənövşəyi işıqdan istifadə edir. EUV litoqrafiyası Ekstremal ultrabənövşəyi litoqrafiya (EUV), ən kiçik və ən mürəkkəb çip dizaynlarını yaratmaq üçün istifadə edilən kritik bir texnologiyadır. ASML, EUV bazarında demək olar ki, tam monopoliya sahibidir. Şirkətin maşınları insan saçının qalınlığının on mində biri qədər, yəni 8 nanometr ölçüsündə kiçik naxışları cızmaq qabiliyyətinə malikdir. EUV maşınları plazma yaratmaq məqsədilə yüksək enerjili lazeri əridilmiş qalaydan ibarət mikroskopik damcılar üzərinə fokuslayaraq 13.5 nm dalğa uzunluğunda işıq istehsal edir və bu plazma daha sonra EUV işığı saçır. Həmin işıq Zeiss güzgülərindən əks olunaraq çipin dizaynını formalaşdırmaq üçün silikon lövhənin səthinə yönəldilir. 2009-cu ildə Belçikadakı IMEC tədqiqat mərkəzi prototip EUV litoqrafiya maşını vasitəsilə dünyanın ilk funksional 22 nm-lik CMOS Statik operativ yaddaş (SRAM) hüceyrələrini istehsal etdi. Onilliklərlə davam edən təkmilləşdirmə prosesindən sonra ASML ilk seriyalı istehsal EUV maşınını 2011 və ya 2013-cü ildə tədarük etdi. 2022-ci ilə olan məlumata görə, ASML 140-a yaxın EUV sistemi tədarük etmişdir. Şirkətin ən çox satılan EUV məhsulu qiyməti 200 milyon dollara qədər olan TWINSCAN NXE:3600D modelidir. Çəkisi 180 ton olan bu maşının daşınması üçün üç ədəd Boeing 747 təyyarəsi tələb olunur. ASML yeni nəsil EUV sistemləri üzərində işləyir; tədqiqat və təkmilləşdirmə üçün nəzərdə tutulan ilk tədarüklər 2023-cü ilin dekabrında Intel-ə, 2024-cü ilin sonlarında isə TSMC-yə göndərilmişdir. Bu platforma, rəqəmsal aperturanı (NA) 0.33-dən 0.55-ə qədər artırdığı üçün High-NA (Yüksək-NA) adlandırılır; hər bir sistemin qiyməti təxminən 370 milyon dollardır. ASML-in EUV maşınlarına olan tələbat, müasir elektronikanın artan mürəkkəbliyi və performans tələbləri səbəbindən son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlmişdir. Bu tələbat şirkətin gəlirlərinin stabil artımında da özünü göstərmişdir; belə ki, şirkətin gəliri 2018-ci ildəki 13 milyard dollardan artaraq 2024-cü ildə 35 milyard dollara çatmışdır. Tarixçə ASM Lithography 1984-cü ildə Hollandiyanın ASM və Philips şirkətləri tərəfindən birgə müəssisə kimi təsis edilmişdir. Şirkət 1988-ci ildə müstəqil, açıq səhmdar cəmiyyətinə çevrilmiş və adı ASML olaraq dəyişdirilmişdir; bu, abbreviatura deyil, şirkətin rəsmi adıdır. 1991-ci ildə ASML şirkəti PAS 5500 litoqrafiya sistemini təqdim etdi və bu, şirkət üçün olduqca uğurlu bir platformaya çevrildi. PAS 5500-dən ilk dəfə kompüter yaddaşı və məlumat saxlama qurğularının dünyada ən böyük istehsalçılarından biri və həmin dövrdə ASML-in ən böyük müştərisi olan Micron Technology istifadə etdi. PAS 5500 xəttinin uğuru ASML-i həmin vaxt litoqrafiya bazarının liderləri olan Canon və Nikon ilə güclü rəqabət aparacaq səviyyəyə yüksəltdi. 1997-ci ildə ASML ifrat bənövşəyi şüalanmadan (EUV) istifadəyə keçid imkanlarını araşdırmağa başladı və 1999-cu ildə ABŞ Energetika Nazirliyi tərəfindən aparılan fundamental tədqiqatlardan yararlanmaq üçün Intel və digər iki ABŞ çip istehsalçısının daxil olduğu konsorsiuma qoşuldu. Şirkətin fəaliyyət göstərdiyi Birgə Tədqiqat və İnkişaf Müqaviləsi (CRADA) ABŞ hökuməti tərəfindən maliyyələşdirildiyi üçün lisenziyalaşdırma Konqres tərəfindən təsdiqlənməli idi. Şirkət Belçikanın IMEC və Sematech təşkilatları ilə əməkdaşlıq etdi, güzgülərin tədarükü üçün isə Almaniyanın Carl Zeiss şirkətinə müraciət etdi. 2000-ci ildə ASML, Intel korporasiyasına 193 nm skanerlər tədarük etmək məqsədilə ABŞ-ın litoqrafiya avadanlıqları istehsalçısı olan və eyni zamanda EUV (ifrat bənövşəyi şüalanma) tədqiqat nəticələri üçün lisenziyaya malik olan Silicon Valley Group (SVG) şirkətini satın aldı. 2002-ci ildə şirkət fotolitoqrafiya sistemlərinin ən böyük tədarükçüsünə çevrildi. 2008-ci ilin sonunda ASML satışlarda böyük azalma ilə üzləşdi; bu, rəhbərliyin dünya üzrə işçi qüvvəsini (əsasən müqaviləli işçilər olmaqla) təxminən 1000 nəfər ixtisar etməsinə və daha böyük işdənçıxarmaların qarşısını almaq üçün Hollandiya milli işsizlik fondundan dəstək üçün müraciət etməsinə səbəb oldu. 2011-ci ildə ASML rekord dərəcədə yüksək gəlir gözləyirdi. 2012-ci ilin iyul ayında Intel, 300 mm-lik yarımkeçirici boşqablardan 450 mm-lik boşqablara keçidi sürətləndirmək və EUV litoqrafiyasının gələcək inkişafı üçün ASML şirkətinə 15%-lik mülkiyyət payı müqabilində 4,1 milyard dollar investisiya qoyacağını elan etdi. Bu müqavilə ASML-in gələcək məhsulları üzərində müstəsna hüquqlar tanımırdı və elə həmin ay ASML öz səhmlərinin digər 10%-ni də başqa şirkətlərə təklif etdi. EUV strategiyasının bir hissəsi olaraq, ASML 2012-ci ilin oktyabr ayında DUV və EUV işıq mənbələri istehsalçısı olan Cymer şirkətini aldığını bildirdi. 2013-cü ilin noyabr ayında ASML, çip istehsalçılarının tələbatındakı qeyri-müəyyənliyi əsas gətirərək 450 mm-lik litoqrafiya avadanlıqlarının hazırlanmasını dayandırdı. 2015-ci ildə şirkət intellektual mülkiyyət oğurluğu ilə qarşılaşdı; belə ki, bir qrup əməkdaşın maşın optimallaşdırılması üçün proqram təminatı hazırlayan Silikon Vadisindəki törəmə müəssisədən məxfi məlumatları oğurladığı aşkar edildi. 2016-cı ilin iyun ayında ASML, daha kiçik və təkmil yarımkeçiricilər istehsal etmək texnologiyasına sahib olmaq məqsədilə Tayvanda yerləşən Hermes Microvision Inc. şirkətini təxminən 3,1 milyard dollara alacağını açıqladı. 2018-ci ildə Tramp administrasiyası ASML texnologiyasının Çinə satışını əngəlləməyə çalışsa da, 2021-ci ilə qədər davam edən qlobal çip qıtlığı və ABŞ ilə Çin arasındakı "texnoloji soyuq müharibə" ASML üçün yeni biznes imkanları yaratdı. 2020-ci ilin noyabrında isə ASML, EUV sistemləri üçün komponentlərə artan ehtiyacı qarşılamaq məqsədilə Almaniyanın Berliner Glas Group optik şüşə istehsalı firmasını aldığını bəyan etdi. 2021-ci ilin iyul ayında Avropa Komissarı Terri Breton ASML-i ziyarət etdi. O, 2030-cu ilə qədər dünyada yarımkeçirici istehsalının ən azı 20%-nin Avropanın payına düşməsi hədəfini və Avropa Yarımkeçiricilər Alyansı vasitəsilə dəstək göstəriləcəyini bəyan etdi. Şirkət 2021-ci ilin iyul ayında gəlirləri barədə hesabat verdikdən sonra, TSMC və Samsung Electronics tərəfindən qabaqcıl çiplərin istehsalında istifadə olunan maşınlar üzərində faktiki monopoliya sahibi olduqlarını bildirdi. 2023-cü ilin fevral ayında ASML şirkəti, Çindəki keçmiş bir işçisinin şirkətin texnologiyası haqqında məlumatları "iddia edildiyinə görə" oğurladığını bəyan etdi. Bu, ASML-in Çinlə əlaqəli bir əqli mülkiyyət pozuntusunda adının çəkildiyi ilk hadisə deyildi. Şirkət 2021-ci il üzrə illik hesabatında "Dongfang Jingyuan Electron Limited" şirkətinin ASML-in əqli mülkiyyət hüquqlarını poza biləcək məhsulları Çində fəal şəkildə satdığını qeyd etmişdi. Həmin vaxt Amerika Birləşmiş Ştatlarının Ticarət Departamenti ASML-ə qarşı iqtisadi casusluqla bağlı narahatlığını bildirmişdi. 2023-cü ilin oktyabrında isə Hollandiyanın "NRC Handelsblad" qəzeti ASML texnologiyası haqqında məlumatları "iddia edildiyinə görə" oğurlayan həmin keçmiş işçinin sonradan Huawei şirkətində işləməyə başladığını xəbər verdi. 2023-cü ilin mart ayında Niderland hökuməti milli təhlükəsizliyi qorumaq məqsədilə çip avadanlıqlarının ixracına məhdudiyyətlər qoydu. Bu tədbir qlobal mikroçip tədarük zəncirinin ən mühüm şirkətlərindən biri olan ASML-ə də təsir etdi. İxrac lisenziyası tələbləri 2023-cü ilin sentyabr ayında qüvvəyə mindi. 2023-cü ilin iyun ayında Niderlandın İnsan Hüquqları İnstitutu qərara gəldi ki, ölkə konstitusiyasının milli mənsubiyyətə görə ayrı-seçkiliyi qadağan etməsinə baxmayaraq, ASML şirkəti ABŞ qanunvericiliyinə uyğunluğu təmin etmək üçün ABŞ-ın İxrac İnzibatçılığı Qaydaları çərçivəsində sanksiyalara məruz qalan ölkələrin (məsələn, Çin, Kuba, İran, Şimali Koreya və Suriya) sakinlərinin iş müraciətlərini rədd edə bilər. 2024-cü ilin yanvar ayında Niderland hökuməti bəzi qabaqcıl çip istehsalı avadanlıqlarının Çinə göndərilməsinə əlavə məhdudiyyətlər tətbiq etdi. 2024-cü il sentyabrın 6-da isə hökumət, təhlükəsizlik və geosiyasi narahatlıqlar fonunda Çinin qabaqcıl texnologiyalara çıxışını məhdudlaşdırmaq üçün öz siyasətini ABŞ-ın məhdudiyyətləri ilə uyğunlaşdıraraq, ASML-in müəyyən çip istehsalı avadanlıqları üzərində ixrac nəzarətini daha da sərtləşdirdi. Bu məhdudiyyətlər 2025-ci ilin yanvarında ixrac nəzarətini daha da gücləndirmək məqsədilə genişləndirildi; bu zaman ASML-dən ixrac lisenziyaları üçün ABŞ əvəzinə birbaşa Niderland hökumətinə müraciət etməsi tələb olundu. 2025-ci ilin dekabrında isə Reuters agentliyi xəbər verdi ki, Çin, keçmiş ASML mühəndislərinin köməyi ilə Şençjen şəhərində gizli şəkildə EUV (ekstremal ultrabənövşəyi litoqrafiya) maşınının prototipini hazırlayıb; həmin maşının 2028-ci və 2030-cu illər arasında işlək çiplər istehsal edəcəyi gözlənilir. Sponsorluqları ASML 2019-cu ildə Brainport regionundan olan "Philips", "VDL Groep", "Royal Swinkels Family Brewers" və "Jumbo Supermarkets" ilə birlikdə "PSV" futbol klubunun sponsoru oldu. Onlar birlikdə məktəblilər üçün futbol təlim düşərgələri, tədris üçün interaktiv proqramların hazırlanması, ehtiyacı olan və ya regiona yeni gələn icma üzvlərinə kömək, eləcə də onlayn sağlam həyat proqramının dəstəklənməsi kimi müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirirlər. Bundan əlavə, ASML 2022-ci ildən 2024-cü ilə qədər Eyndhoven marafonunun titul tərəfdaşı olub. Mükafatları IEEE Spectrum-un 2018-ci il üzrə "Yaranmaqda olan Texnologiya" mükafatı Ekstremal Ultrabənövşəyi Litoqrafiya (EUV) sisteminə görə ASML şirkətinə verilmişdir. ASML hazırda yarımkeçirici sənayesi üçün fotolitoqrafiya sistemlərinin ən böyük tədarükçüsüdür. "Populyar Mükafat" kateqoriyasında Vadim Banin mikroçip istehsalının gələcəyini formalaşdırdığına görə 2018-ci il Avropa İxtiraçı Mükafatına layiq görülmüşdür. Avropanın ən böyük müstəqil mikroelektronika tədqiqat mərkəzi IMEC (Universitetlərarası Mikroelektronika Mərkəzi) adlanır. ASML-dən Martin van den Brink 2019-cu ildə "IMEC İnnovasiya Sahəsində Ömürboyu Nailiyyət" mükafatı ilə təltif olunmuşdur. Siyahıya alınmış şirkətlərin və investorlarla əlaqələr üzrə mütəxəssislərin bu sektordakı görkəmli fəaliyyətlərinə görə tanınmaq imkanı qazandığı Niderland İnvestorlarla Əlaqələr Assosiasiyası (NEVIR), "Dutch IR Awards 2019" illik mükafatlandırma mərasimində ASML-i "İnvestorlarla Əlaqələr Sahəsində Ən Yaxşı Şirkət" kateqoriyası üzrə mükafatlandırmışdır. ASML, ekstremal ultrabənövşəyi litoqrafiyaya (EUV) kommersiya baxımından əlverişli olmasına kömək edən və yeni texnoloji imkanlar açan birgə yanaşmasına görə 2020-ci ildə "SEMICON West" mikroelektronika konfransında "SEMI Americas" mükafatını almışdır. 2020-ci il üçün "Intel Üstünlük Verilən Keyfiyyətli Tədarükçü" (PQS) mükafatı ASML-ə verilmişdir. ASML, keyfiyyətin davamlı olaraq yüksəldilməsi öhdəliyi ilə Intel-in gözləntilərini mütəmadi şəkildə üstələyən bir performans səviyyəsinə nail olmuşdur. 2021-ci il Niderland İnnovasiya Mükafatı, Vassenaardakı Kasteel Wittenburg-da keçirilən 4-cü Milli BID AVROTROS İnnovasiya Şam Yeməyində ASML-ə təqdim edilmişdir. ASML, korporativ şirkət ilə startap arasında ən uğurlu və təsirli innovativ tərəfdaşlığa görə verilən ilk "CoSta" mükafatını qazanmışdır. İstinadlar