San Salbador eliza (Irurita)

San Salbador edo Salbatore eliza Nafarroako Irurita herrian dagoen eliza bat da, Baztan udalerrian. Aurrez zegoen XV. mendeko eliza erautsi zen leku berberean eraiki zen. Gaur egungo elizaren erakintza lanak 1739an Peruko Erregeordea zen Agustin Gamio iruritarrak jaioterrira bidalitako dirutzei esker. Ezaugarriak Iruritako parrokia hau XVII. mende erdialdeko eraikin barrokoa da, eta XVI. mendeko tenplu antzinakoaren leku berean eraikia dago gainera, nahiz eta, egun, tenplu zaharraren aztarna arkitektonikorik geratu ez. Bai, ordea, hainbat eta hainbat dokumentu. Beroietan aipatzen da nola hondatu zen pixkanaka eta arrazoi ezberdinegatik eliza zaharra XVII, mendearen joanean, baita XVI. mendearen lehen erdian hartu zen erabakia ere: hots, eliza eraistea, leku berean beste berri bat eraikitzeko asmoarekin. Tenplu berri horrek aintzat hartzeko neurria du, eta latindar gurutzeko oinplanoa azpimarratu behar da, oso luzea baita. Hiru ataleko nabe dotore batez osatzen da, gurutzadura ez da sakona baina bai zabala, eta burualdea, berriz, zuzena. Kanpoaldean, eraikina oso trinko edo konpaktua da, purutasun handikoa lerroetan, partzialki igeltsuztaturiko harlandu irregularreko hormei esker eta ertzak mugatzer dituzten harlandu-segidei esker. Barrualdean, alabaina, hiru erretaula nabarmendu behar. Gurutzaduraren bi aldeetara, bi erretaula daude; bata rokoko estilokoa, Andre Maria Jasokundekoari eskainia, eta, bestea, ondoan duenaren molde berekoa, Andre Maria Arrosariokoari eskainia. Merezi du erretaula horri patxadaz erreparatzea, zorteko eskultura barrokoaren tallurik ederrenetakoa baita Joan Domingo Oliveriren artelana da. Italian (Carrara) jaio zen, 1708an, eta Filipe V.a erregearen aginduetara egin zuen lan, hala Madrilgo Errege-Jauregian nola San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian. Iruritako artelan berdingabe honetan (Pedro Frantzisko eta Tomas Goienetxeren emaitza), zur polikromatuaren erabilera antzeman liteke, orduantxe hasi baitziren erabiltzen marmolaren edo harriaren kaltetan. Bukatzeko, ezin azpimarratu gabe utzi eliza janzten duen erretaula neoklasiko erraldoia. Kanpo estekak