Xabier

Xabier (zaraitzueraz eta erronkarieraz: Xabierre) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 54,5 kilometrora. Altuera 452 eta 1067 metro artekoa da, eta 46,70 km²-ko azalera hartzen du. 106 biztanle zituen 2025. urtean. biztanle zituen. Xabier udalerriak bere izeneko gazteluaren inguruko lur-zerrenda txiki bat hartzen du. Gainera, Peña udalerri (egun, hutsik dago) zaharreko lurrak ditu, erabaki administratibo eta geografiko batez gehitu zitzaizkionak. Jakina, udalerriko monumenturik ospetsuena Xabierko gaztelua da, Frantzisko Xabierkoa nafar unibertsalenaren jaioterria. XX. mendean Xabierko herria gaztelutik urrunago zegoen leku batera lekualdatu zenez, gero eta erromes gehiago zetozenez, herria sortu berria zela pentsatu ohi da, gazteluaren parean garatu zenean, X. mendetik, nahiz eta azken horrek eklipsatu. Gauzak horrela, Xabierren itxura, birkokatze horren aurretik, Erriberriren edo Martzillaren antzekoagoa zen. Bertako biztanleak xabiertarrak dira. Izena Xabier edo Xabierre beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola: gaztelaniaz: Javier (/xa'βjer/ ahoskatua) nafar erromantzez eta aragoieraz: Xabier (/ʃa'βjer/ ahoskatua) bretainieraz: Zavier (/zabier/ ahoskatua) frantsesez: Xavier (/gza'vje/ ahoskatua) ingelesez: Xavier (/zeɪ.vjɚ/ ahoskatua) katalanez: Xavier (/ʃa'βje/ ahoskatua) okzitanieraz: Xavier (/ʃa'βjer/ ahoskatua) portugaleraz: Xavier (/ʃɐ'vjɛr/ ahoskatua) Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar: Scaverri (922) Scauierri (1036) Esabierri (1040) Scaberri (1040) Xauierre (1055) Exavierre (1055) Exabirri (1061) Exaverre (1063) Sciaberraça (1066) Saverri (1086) Issauier (1237) Exavierr (1359) Xauierr (1366) Xavier (1534) Xabier (1627) Zabier (1672) Xabier (1712) Xabierre (1801) Xavier (1845) Javier (1918) Xabier (1966) Javier (1969) Xabier (1974) Etimologia Xabierren izena Etxaberri izen zaharretik dator, "etxe berria" esan nahi duena ("etxa-" hitz elkarteetan, "etxe" da batuaz). Bilakaera honako hau izan ei zen: Exaberri > Xaberri > Xabierre > Xabier. Izena Xaberri, Chabierre d'Ara, Xabierre-Cuarnas, Xabierregai edo Xabierre-Latre bezalako herriekin lotuta dago. Izan ere, Etxeberri leku-izenak, mendebalderantz Etxabarri edo Etxebarri gisan eboluzionatu zuenak, ekialderantz Etxaberri gisan eboluzionatu zuen, eta Huescako eremuetan Xabierre eta antzekoak ageri dira. 1025. urteko datazioa duen Arabako nabarran Essavarri birritan dokumentatzen da, (Ganboa aldeko garai hartako bi leku-izen). Ezaugarriak Armarria Xabierko armarriak honako blasoi hau du: Xabierko Azearitz Zarekoa (Aznárez de Sada) familiaren armarria zen. Horrela deskribatzen zen «Nafarroako armarrien Antzinako Liburuan», eta ziurrenik munduko armarririk ezagunenetako bat izango da, estanpa, intsignia, domina eta abarretan asko erreproduzituta baitago. Bandera Xabierko banderak Xabierko armarriko elementuak dauka hondo gorri baten gainean, koroarik eta formarik gabe. Goiburua Xabierko goiburua "Santuaren sehaska" ("La cuna del santo") da. Lelo horrek Frantzisko Jatsu Azpilkuetaren jatorriari egiten dio erreferentzia, Frantzisko Xabierkoa izena jarri baitzioten. Erromatar Eliza Katolikoaren arabera, santu bat da. Geografia Xabier Aragoi ibaiaren ibarrean dago, Berdungo Kanalaren eta Oibarko ibarraren artean. Zangozaldean zein Zangozerrian dago, nekazaritza-arro emankor batean, baina Leire edo Peña bezalako mendilerroetatik gertu. Mugakideak