Leitza

Leitza Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da. Iruñeko merindadean dago, Leitzaldea izeneko eskualdean. Gipuzkoarekin egiten du muga eta inguruko herririk handiena da. Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko (UEMA) kidea da. Izena Izenaren ahoskera [leits̻a] da. Geografia Inguru naturala eta kokapena Leitza Iruñeko merindadearen iparraldeko muturrean dago, Gipuzkoako mugatik gertu, eta Nafarroako hiriburutik 50 bat kilometrora. Mendirik altuenak hegoaldean daude, Guratz (955 m) eta Kornieta (1.054 m), baina altuena ekialdean dago, Eguzkizko Muinoa izena du (1.083 m). Mugakide ditu iparraldean, Goizueta; mendebaldean, Areso eta Berastegi (Gipuzkoa); hegoaldean Uitzi; hego-ekialdean, Beruete; eta ekialdean, Ezkurra. Klima eta landaredia Klimaren ezaugarrietako bat euri ugari eta erregularrak dira. Horrez gain, aldaketa termiko txikia dela eta, urteko batez besteko tenperatura 12-13 gradukoa da. Prezipitazioak 1.600 eta 2.000 mm bitartekoak dira, hegoaldeko mendietan 2.000 mm baino gehiago jausten dira. Urteroko egun euritsuak 180 baino gehiago dira. Udalerrian hosto erorkorreko zuhaitzak nabari dira, pagadiak udalerriaren gunerik altuenetan, hariztiak beheko haranetan, eta gaztainondoak erdialdeko lurretan. Birlandaturiko pinu lariziarrek (Pinus nigra), insignisek eta alertzeek 650 hektarea hartzen dituzte. Estazio meteorologikoa Herrigunetik kanpo, Leitza inguruko mendi batean, itsasoaren mailatik 668 metrora, Nafarroako Gobernuak 1986an jarritako estazio meteorologikoa dago. Auzoak Leitzako udalerria ondoko auzoek osatzen dute: Gorriztaran Arkiskil Erreka Sakulu Erasote Kaleak Leitzako udalerria ondoko kaleek osatzen dute: Amazabal Patxi Arrazola Elbarren Elgoien Lizarraga Okillin Landa Behekoa Done Mikel Huarte Gotzaina Manuel Lasarte Azku Udalerri mugakideak Honako udalerri hauek ditu mugakide: Goizueta, Larraun, Ezkurra, Basaburua, Areso eta Berastegi. Historia Leitza udalerriaren mugetan Aritz-Ireberko Bioztain I eta Bioztain II trikuharriak daude, gizakiak inguruetan utzitako aztarnarik antzinakoena. 1847an herrian 4.000 errealeko zuzkidura zeukan eskola, hiru onuradun zeuzkan eliza, hiru burdinola, kupre lantegia, paper lantegia, zortzi sutegi, eta irina ekoizten zuten hiru errota zeuden. Ondasun nabarmenak San Migel eliza: Herrigunearen gainean dago. Ibero dorretxea: XIV. mendean eraikia, Leitzako lursailetan egon arren, herrigunetik oso urrun dago, eta Goizuetatik 2 kilometro eskasera. Leitzako udaletxea: 1915ean eraikia, Plaza Nagusian eta pilotalekuaren alboan dago. Peru Harri museoa: Iñaki Perurena leitzar harrijasotzaileak sortutako Harriari buruzko museoa da. Santa Krutz baseliza: Jatorrizko eraikina XVI. mendean eraikia. Ekonomia Industria (manufaktura-industria, papergintza), eraikuntza, zerbitzuak, abeltzaintza (behiak, ardiak, behorrak, txerri eta hegazti-haztegiak) eta basogintza (pagoa, haritza, pinua). Demografia XX. mendean, 1960ko hamarkada arte biztanle kopuru aski egonkorra mantendu ondoren, 1960tik 1980ra hazkunde handia izan zuen Leitzak, eta populazioa bikoiztu egin zen. Ordutik, beheranzko joera txikia izan du biztanleriak, baina 2018. urtean, populazioa handitzen hasi zen. Gaur egun 3.011 biztanle ditu herriak. Leitzan, 2024ko datuei erreparatuz, 1.547 gizon eta 1.464 emakume bizi ziren. Kanpotarrak azpimarratzekotan, Ekuador, Errumania, eta Portugalgoez hitz egitea aproposena da. 2022an Ekuadorreko 50 pertsona bizi ziren udalerrian, 2021ean baino bat gutxiago. 49 Errumaniar bizi ziren 2022an, 2021ean baino zortzi gehiago. Portugalgo 49 biztanle bizi ziren 2022an herrian, urte bat lehenago, berriz, 44. Biztanleriaren piramideak dioenez, 2020ean gizonen artean biztanle gehien zituen adin tartea 40-44 urte artekoena zen, ia 130 gizon; eta 1977. urtean jaio zen gizon gehien, Leitza osoan 33 gizon zirelako urte hartakoak. Emakumeen adin tarte populatuena, berriz, 60-64 urte artekoena zen, 110 emakume; hala ere, 1981ean jaio zen emakume gehien, guztira 32. 2008an, Espainiaz kanpoko 104 etorkin bizi ziren herrian, biztanleen % 3,60 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik). Politika Udal hauteskundeak 1999an EHk (sei zinegotzi) hartu zuen alkatetza. Harekin batera, EAk (hiru) eta UPNk (bi) osatu zuten udalbatza; 2001ean, ETAk José Javier Mujika Astibia UPNko zinegotzia hil zuen. 2003an ezker abertzalearen inguruko Larrain zerrenda legez kanpo utzi zuten; hori zela eta, UPNk (bost zinegotzi) irabazi zuen. Aldiz, Aralarrek (lau zinegotzi) eskuratu zuen alkate kargua, EAko bi zinegotzien laguntzaz. Leitzako alkatea Eusko Abertzale Ekintza alderdi politikoko Javier Zabalo Betelu izan zen 2007-2011 legealdian. Udaleko hamaika zinegotzietatik sei lortu zituen, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak 41 izan ziren (emandako guztien % 2,24) eta boto zuriak 37 (% 2,07). Abstentzioa % 26,72koa izan zen. 2011ko hauteskundeetan, Bilduk hamaika zinegotzietatik bederatzi lortu zituen, 1.283 boz jasota (% 76,14). Naparra ta Españico Escuñe alderdiak zinegotzi bat lortu zuen, 188 boz jasota (% 11,16). Azkenik, UPNk 130 boz jaso zituen (% 7,72), eta, beraz, zinegotzi bakarra. Bilduk gehiengo osoa izanik, Oier Eizmendi izendatu zuten alkate. Alkateen zerrenda Hauteskunde orokorrak Udaletxea helbidea: Elbarren kalea, 1 Herri Aretoa helbidea: Elgoien kalea, 9 Atekabeltz Gaztetxea: helbidea: Elbarren kalea, 90 Kiroldegia: helbidea: Amazabal, 39 Leitzako Tiburtzio Donearen festak Leitzako festak (herriko hizkeran, Leitzeko pestak) San Tiburtzioren omenez ospatzen dira, abuztuaren 10ean hasita eta abuztuaren 15ean amaituta. Abuztuaren 10eko 18:00etan, Leitzako plaza goraino betetzen da txupinazoa ikusteko. Horrenbestez, jaiek 5 egun eta 6 ordu irauten dute, hots, guztira 126 ordu. Ekitaldi ugari izaten dira: buruhandiak eta erraldoiak, txaranga, zezenak, zezen suzkoa, herri kirolak, bertsolariak, kontzertuak eta dantzariak. Torrespapel - Sarriopapel LECTA fabrika Leitzako Torrespapel - Sarriopapel LECTA fabrika 1959. urtearen hasieran inauguratu zen. 1900. urtean, Leitzako biztanleak 1460 ziren, oraingoen erdiak baino gutxiago. Leitzako fabrikak biztanle kopurua handitzea eragin zuen. Azpiegiturak eta zerbitzuak Garraioak Ceferino Apezetxea eta semeak autobus konpainiak Goizueta eta Leitza bitarteko linea ustiatzen du. Geltokia Leitzako Banco Santanderren bulegoaren aurrean dago. Horrez gain, Leizaran Mariezcurrena autobus konpainiaren Doneztebe eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du: Doneztebe - Elgorriaga - Ituren - Saldias - Eratsun - Ezkurra - Areso - Leitza - Lekunberri - Larraun - Irurtzun - Berriobeiti eta Iruñea Ikastetxeak Amazabal Institutua (Amazabal kalea, 1) (DBH eta Batxilergoa) (Telefonoa: 948 51 09 15) Erleta Eskola (Amazabal kalea, 33) (HH eta LH) (Telefonoa: 948 51 08 06) Itzaire Haur Eskola (Okillin kalea, 1) (948 51 09 61) Landa Turismoaren Hiriburua (2020) 2020ean, Leitza Escapada Rural ekimenaren Landa Turismoko Hiriburuaren sailkapenean 6. izan zen. Ranking-eko %7,3a bereganatu zuen. Kultura Hedabideak Karrape irratia Tolosaldeko eta Leitzaldeko HITZA TTipi-TTapa Euskara Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Leitza eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren % 91,16k zekien euskaraz. Leitzan mintzatzen den euskara gaur egun gipuzkera da gehienbat; XX. mendera arte, ordea, iparraldeko goi nafarrera egiten zen. Hiztuna zenbat eta gazteago, gipuzkeraren ezaugarri gehiago izaten ditu haren euskarak; zenbat eta zaharrago, nafarreraren ezaugarri gehiago. Jaiak eta ospakizunak Leitzako festak abuztuaren 10etik 15era ospatzen dira; egun nagusia abuztuaren 11 da, San Tiburtzio. Inauteriak ilbeltzeko (urtarrileko) laugarren igandearen arabera hasten dira. Larunbata, igandea, astelehena eta asteartea hartzen dituzte. Ekonomia Udalerriko enpresa nagusia Sarrio paper-fabrika da, Gipuzkoatik datorren errepidean etorriz gero udalerriaren sarreran dago. LHL erronka LHL erronka, hau da, Linza, Hiru Erregen Mahaia, Leitza, 2021eko inklusio proiektu bat izan zen 6 familik osatua. Ideia Iker eta Iraitz bururatu zitzaien. Inklusioa ez ezik, kirol erronka bat izan zen Iker eta Iraitz Leitzarrentzat. 150km-ko ibilbidea, 6.000 metroko desnibel positiboa eta justu 33 ordu 11 minutu eta 19 segunduko ibilbidea korrika. Leitzan bada familia bat behar bereziak behar dituenak eta haien gana hurbildu ziren. Haiekin hitz eginda taldearen proposamenak beste norabide bat artu zuen, pertsona bakar betean zentratu beharrean, zergatik ez bihurtu herri guztiarentzako onuragarri den proiektu bat? Horrela, proiektua aurrera eramatea erabaki zuten. 2020ko inozente egunean, Iker eta Iraitzek udaletxeko batzar aretoan bildu zituzten 6 familiak eta proiektua azaldu zieten. Haurrei zein helduei ekarpen ugari bururatu zitzaien eta denak paper txuri batean txukun-txukun idatzita utzi zituzten. Proiektuaren helburu nagusia bat eta bakarra zen, Leitza inklusiboagoa bihurtzea, eta horretarako lorpen adierazle hauek finkatu zituzten: Sentsibilizazio kanpaina garatzea. Herri lan-sarea osatzea Plazara bitarteko bidexka lortzea Aniztasun funtzionala dutenentzako aparkatzeko guneak urdinez margotzea Jolas parkea egokitzea Komertzioetan piktogramak jartzea Kirol erronka egitea Ordutik herria nabarmen bihurtu da inklusiboago. 2021eko ekainaren 24ko arratsaldean iritsi ziren LHL erronkako 6 familiak eta lagunak Linzara. Hurrengo eguneko eguardiko 12etan hasi zen kirol erronka. Iker eta Iraitzez gain, bidean bide lagun pila bat izan zituzten. Azpimarratzetakotan Kemenekoak, Gorka Zubeldia eta Leitzar lagun pila. Ekainaren 26ko arratsaldean iritsi ziren herriko plazara. Denak zeuden emozioz, negarrez eta espero zutena baino askoz jende gehiago zeuden plazan. Leitzako udalak dioenez, hemendik aurrera egin behar diren obrei begirada inklusiboa emango zaie. Leitzar ospetsuak Erraldoi eta buruhandien konpartsa Leitzan 2019tik 7 buruhandi daude: Zaharrenak Pirata eta Amonazarra dira, nahiz eta bi horiekin batera pailazo bat ere bazegoen. Ondoren Cantinflas, Groucho Marx eta Ipotxa sortu ziren. Abel Barriola pilotaria erretiratu zenean, 2017an, bere omenez Barriola buruhandia egin zen. 2019an bigarren emakume buruhandia sortu zuten, eta bigarren Mexikarra, Frida Kahlo. Leitzan orain dela urte gutxira arte bi erraldoi handi bakarrik zeuden, Lizarra eta Garazi. 2021ean bi berri handi ekarri zituzten. Biak emakumeak, bat baserritarra eta bestea Ekuadortarra. Erreferentziak Ikus, gainera Nafarroako udalerrien zerrenda Kanpo estekak Leitzako webgunea (Gaztelaniaz) Leitzari buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean. Lekunberri kalearen ikuspegia Google Street View-n. Leitzako lau emakumeri XX. mendean euskararen alde egindako lana aitortu diete. (Erran.eus, 2019)