Mues

Mues (Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerri bat da, Lizarrako merindadekoa. Iruñea hiriburutik 67 kilometro mendebaldera dago. Toponimia Toponimoaren etimologia ez da ezagutzen, ezta jatorrizko hizkuntza ere. Hizkuntzari dagokionez, oso antzinatik izan zen gatazka-lurraldea, eta euskara Ega bailaran baino askoz lehenago galdu zen. Erdi Aroan toponimoak oso erromatartuak agertzen dira. Jatorriari buruzko teoriak «mordisco» (nafarrera-aragoiera) eta «muela de molino» artean eztabaidatzen dira, udalerrian dagoen Kongostoko Portilla edo Kongosto izeneko inguruan aurkitutako errota erromatarrari erreferentzia eginez. Luze eta zabal Mués aipatua izan da, bai historikoki bai gaur egun, azentu-marka okerrarekin. Hainbat modutan idatzi da denboran zehar: Mohez (1052,NEN NEN); Moys, Moyse (1055, 1060, NEN); Mues (1064, NEN) eta Muez (1060, 1280, 1591, NEN). Bertako biztanleak ezagutzen diren jentilizioa muestarra da. Geografia fisikoa Kokapena eta mugakideak Bere mugakideak honako hauek dira: iparraldean Sorlada eta Mendaza ditu; ekialdean, Sorlada; mendebaldean, Mendaza ; eta hegoaldean, Desoio eta Los Arcos. Mues Nafarroako Foru Komunitatearen mendebaldean dago, Berrotza haranean, Kodes mendilerroaren hegoaldean. Udalerriko azalera 14,47 km²-koa da. Bere mugartean Cabrega baserria dago. Eremu laua hartzen du, Muesen iparraldean, eta Odron ibaia igarotzen da bertatik. Erliebea eta hidrografia Lurraldeak zati lau bat du iparraldean (Cabrega baserria dago bertan), beste bat erdian (Mues dagoen tokian), eta hirugarrena hegoaldean, non sakonuneak, muinoak eta serrezuelak tartekatzen diren. Orografia Mendiak: Pico Cábrega (757 m), Pico Virgen de la Guarda (727 m), Peñalarga (698 m), Piñalba (698 m), Somedera( 657 m), Murillo (639 m) eta Santa Teodosia (618 m). Hidrografia Odron ibaiak zeharkatzen du lurraldea, Linares ibaiaren adarra eta Ebro ibaira ezkerraldetik isurtzen dena. Mues udalerritik igarotzean, itsasoko mailatik 505 metroko batez besteko altitudean dago. Muesek ibaiaren emaria neurtzeko estazio bat du (UTM koordenatuak (ETRS89/EPSG: 25830) X. 564394, Y. 4715475, Z. 476), Nafarroako edukiera-sistemen kontrol-sistemaren barruan sartzen dena. Toki batzuetan, Odrón ibaiari Los Arcos ibaia esaten zaio. Hala ere, Euskaltzaindiak argitaratutako Euskal Herriko hidronimoen zerrendaren arabera, Odron ibaia da izen egokia. Geologia Ikuspegi geologikotik, iparraldetik hegoaldera doaz udalerria E-E norabidean zeharkatzen duten formazio geologikoak: Oligozenoko eta Miozenoko hareek, buztinek eta lohiek okupatzen duten sakonune tektonikoa; Behe Oligozenoko buztin eta lohiekin (Mues eraketa) txandakatzen diren hareharri gorri ardotsuak, Cábrega-San Gregorio mendilerroa eragiten dutenak; Goiko Oligozenoko buztin arrosak eta igeltsuak; eta buztinak, hareharriak eta igeltsu oligo-miozentrikoak. Klima Nafarroako Erdialdea trantsizio-klimakoa da. Köppen sailkapenaren arabera, klima epelen C taldekoa da, uda freskoen Mediterraneoko Csb azpitaldekoa. Uda lehor eta freskoetako klima epela. Klima mediterraneoa da prezipitazioei dagokienez, baina tenperatura baxuagoekin. Cfb eta Csa arteko trantsizio gisa agertzen da, baita Csa eremuaren eremu beretan ere, altueraren ondorioz. 12 Urteko batez besteko balio meteorologiko adierazgarrienak hauek dira: 8 °-12 ° C tenperatura, 500-88 mm prezipitazio, 60-100 egunetan erortzea eta 650-700 mm ebapotranspirazio potentziala. Estazio meteorologikoa Kabregan, 598 metroko altueran, Nafarroako sareko 1975ean jarritako eskuzko estazio agroklimatikoetako bat dago. Flora eta fauna Csb azpitaldeko landaredi naturala (Köppen) baso submediterraneoa da: erkameztiak eta artadiak (Quercus faginea eta Quercus rotundifolia). Jatorrizko landare-estalkitik 114 hektarea artadi baino ez dira geratzen, eta horiei, gaur egun, Salga eta Carrascoko birpopulaketa-pinuak gehitu behar zaizkie. Fauna ugaria duenez, uhandre txigortua nabarmentzen da, eta ugaztun eta hegaztien aniztasuna dela eta. Ugaztun mota askoren artean: urtxintxa arrunta, oreina, orkatza, triku arrunta, azeria, basurdea, saguzar eta sator-espezie batzuk, turoia, landa-sagua eta sagu morboa, azkonar arrunta, eta satorrak. Behatutako hegaztien artean honako hauek daude: eskinosoak , hontz europarrak, enara azpizuriak, landa-txirtak, belaki arruntak, txepetxak, arabazozo beltza, mirotz zuria, gabirai arrunta, enara, kardantxiloak, buztanikarak eta miru beltza. Giza geografia Eskibiren despopulatua Eskidirena ere deitua, Muesetik iparraldera dago eta 1353an despopulatu zen Gaztelarekiko gerraren ondorioz. Demografia Ekonomia Nekazaritza Udalerri horretan, 15,25 ha-ko azalera erabiltzen da zurezko laboreetarako. Batez ere olibondoa eta basurdea, hamaika ustiategitan banatuta, hau da, udalerriko nekazaritzaren % 1,86. Erabilitako nekazaritza-azaleraren arabera, udalerri horretan labore nagusia lur arablea da, guztira 15 ustiapenetan 821,99 ha. Abeltzaintza Udalerriko ardi- eta ahuntz-azienden abelburuen kopurua estatistika-sekretuak babestutako datua da. Azienda nagusia ardiak dira. Muesen meatzeak XX. mende hasierako espedienteen eta meategien mugapenen planoen 80 dokumentu daude erreferentziatuta, kobrezkoak zein burdinazkoak, udalerriko hainbat tokitan; besteak beste, Cábrega parajean, William meategia, 8 kobrezkoa; Barranco de la Cubilla parajean, Santa Adelaida meategia, 4 zenbakikoa, kobrezkoa hori ere, edo Malaquita Demasía burdina-meategia. Politika Udaletxea Udaletxea elizaren ondoan dago eta 1932. urtean eraiki zen. Eraikinak bi solairu dauzka eta kanpoaldeko hormak margoturik daude. Eraikuntzan udal bulegoez gain, herriko anbulatorioa dago. Helbidea: Kale Nagusia, 16 Udala alkatea eta lau zinegotzik osatzen dute. Udal hauteskundeak 2023ko udal hauteskundeetan, Muesen Elkarte Independentea (AIM) da alderdi politiko bozkatuena, zenbatutako 58 botoetatik 38 lortu baititu, eta Adolfo Álvarez Maeztu hautatu dute alkate, alderdi horretako kidea. Alkateak Hauek izan dira Mueseko azken alkateak: Armarria Guleen eremuan, urrezko balantza bat, metal bereko ezpata batekin, koroa batez hegomuntatua. Historia 1264an, Gonzalo Ibañez del Baztan jaunak Mues hiribildua Nafarroako Erregeari erosi zion , eta, horren bidez, 1266an, urrezko 1000 marabedi ordaindu zizkion Altxorrari, 7500 sueldo santxete balio zutenak. Gonzalo Ibañezek eta bere seme Juanek Joana I.a erreginaren aurkako bandoaren alde egin zuten Nabarreriako Gerran (1276), eta haien oinordekoak konfiskatu eta hiribildua galdu zuten. XIX. mendea. Karlistaldiak Mues igarobidea izan zen lehen karlistaldiko 1834ko abenduaren 12an, kristinatarren infanteriako batailoi bat eta zalditeriako eskuadroiak Mendazako guduan Zumalakarregiren kontra zihoazenean. Pascual Madozen... Hiztegi geografikoak Mueseko bizitzaren eta ekonomiaren ikuspegi zehatza ematen du XIX. mendearen erdialdean. 62 bizilagun zituela jakinarazten zuen, hau da, 230 pertsona. Udaletxea zuen, kartzela, abadeak artatutako parrokia-eliza eta bi onuradun, hilerria eta lehen letren eskola. Zehazten zuen arabera, klima «epela da, ipar eta hego haizeak borrokatzen ditu, gaixotasun akutuak izaten ditu». Pasealeku bat zuen eta "plaza publikoan zuhaiztia duena, eta herriaren erdigunean iturri bat, bizilagunek Odron ibaiko uretatik hartzen dutena". Ekonomiari dagokionez, honako hauek zehazten zituen:En su término hay canteras de piedra y yeso de buena calidad y abundante; y una dehesa. El terreno en su mayor parte es muy quebrado, excepto a la parte sur que contiene algo de regadío. Produce trigo, cebada, centeno, avena, vino, aceite, patatas, maíz, legumbres y exquisitas hortalizas. Cría de toda especie de ganado, pero en particular del lanar. Caza perdices, liebres y conejos; pesca barbos y anguilas. Industria: además de la agricultura y ganadería, hay un molino harinero y dos fábricas de aguardiente, una de las cuales en estado muy próspero.​ XX. mendea. Gerra zibila 1936ko kolpe militarraren ondorioz, hiru muesino espetxeratu zituzten Lizarran eta, ondoren, Oteitzan hil zituzten 1936ko irailaren 7an. Muesen monolito bat eraiki zuten haren oroimenez. 88 soldadu muesiar izan ziren matxinatuen aldean. Kultura Ondarea materiala Herriko eraikinetako asko harri gorriz eginikoak dira, baita eliza eta baselizak ere. Santa Eugenia parrokia-eliza Elizaren jatorrizko eraikuntza XIII. mendekoa da, eta XVI. mendetik XIX. mendera bitartean handitu eta birmoldaketak egin dira XIX. mendera arte, egungo itxura hartu zuenean. Lehen eraikuntza XIII. mendekoa da, gotikoaren hasieran. Garai horretakoak dira kanpoko hormen atal batzuk, kontrahormak, hegoaldeko horman dagoen sarrerako atea eta habeartearen lehen bi ataletako kanoi-ganga zorrotzak. Gaur egun 841 m2-ko azalera duen eraikina etengabe handitu eta berritu da XVI. mendetik XVIII. mendera arte. Azken mende horretan, erdiko habeartea handitu eta kanoi-gangaz estali zen, transeptua eraiki zen, eta gurutzaduran kupula bat altxatu zen petxinen gainean. Elizaren kanpoaldean elizpe bat jarri zen. Nabearen oinaldean, mendebaldeko horman, altxatzen den dorrea ondo landutako harlanduz eraiki zen eta 1746an amaitu zen, hegoaldeko hormako inskripzioan irakur daitekeenez. Bertan parrokoaren eta harginaren izenak ere agertzen dira. Gorputz karratu batetik pasatzen da beste oktogonal batera. Kanpaien gorputzeko gainaldeak barrokoak dira eta multzoari arintasuna eta altuera ematen diote. Horrek guztiak Errioxako dorre barrokoekin duen harreman estilistikoa erakusten du. Dorre-tipologia horri Errioxako estiloa esaten zaio, Santo Domingo de la Calzadako katedralekoa kasu. Erdiko erretaulari dagokionez, XX. mendearen hasieran, XVI. mendeko jatorrizkoaren ordezkatzen, obra neorromaniko bat egin zen; erretaula errenazentista horretatik Santa Eugeniaren irudia baino ez da kontserbatzen, bera baita buru. Iruñeko elizbarrutiak 2003ko urriaren 20an immatrikulatu zuen bere ondasuna bezala. Santa Maria Magdalena baseliza Santa Maria Magdalenako baseliza, antza, jatorrian legenarra zuten gaixoak artatzeko ospitale zahar bateko kapera izan zen. 1383an Karlos II .a Nafarroakoak Iratxeko monasterioari eman zion. Tenplua eraikin modernoen eta baratze txikien artean dago. Kanpoko neurriak: 14,30 x 7,20 m. dira. Sendotasun handikoa eta proportzio egokikoa, estilo erromaniko berantiarren egina da, XII.aren amaierakoa, baina bere barnean elementu gotikoak ditu. Eliza apal honek, baina ondo eraikita harlanduzko harlandu ondo eskuairatu eta kontrahorma sendoekin, bi ataleko eta burualdea, beste atal zuzen batez osatutakoa, oinplanoa du. Burualde horretan, alde bakoitzean kredentziak ireki dira eta absidearen zirkuluerdi-formako leiho axial itsu bat dago, erdi-puntukoa, txaranbeldua. Kanonikoki orientatuta, tenplua habearte bakarrez osatuta dago, danbor-absidean amaitua. Portada mendebaldeko horman dago, hormari aurrea hartuta eta altueran ezohiko profil triangeluarraz errematatuta. Gurtzarik gabe aspalditik, jabetza partikularrekoa da orain. Aldapako Andre Mariaren ermita 204 m2-ko azalera duen eraikina da, 620 m-ko altitudean. Barruan, santuaren tailu espresionista bat kontserbatzen da, XVI. mendeko bigarren herenekoa. Barrura sartzeko, portada dinteldu bat dago, erdi-puntuko arkupe bikoitz baten azpian. Ate nagusian, zirkulu batean itxita dagoen sei puntako izar bat dago, eguzki etiologia posiblearen sinboloa, erromatar erlijioaren eta konkistatutako eremuko antzinako kultuen arteko sinkretismoa. Muesko Parrokia Iruñeko elizbarrutiak 2002ko urtarrilaren 21ean immatrikulatutako ondasuna da. Santa Teodosia baseliza Santa Teodosia izeneko mendi baten goialdean dago, 618 m-ko altitudean. Landa-motako eraikina da, habeen gainean bi isurkiko nabe bakarra duena, eta, neurri batean, handitze moderno baten ondorio da. Ate dinteldu batetik sartzen da barrura. Presbiterioan Santa Teodosiaren tailu bat dago, XVI. mendeko bigarren herenekoa.. Urtero ibilbide bat egiten da Haraneko Santa Teodosia ermitaren eta bere senidearen artean. Presa erromatarra Udalerrian, El Congosto izeneko tokian, K.o. I. mendeko presa erromatar baten aztarnak aurkitu dira. 50 metro zabal eta 5 metro luze. 2020an induskatu zuten, eta egurrezko tornu bat eta brontzezko pieza bat aurkitu zituzten, inskripzioarekin. Calagurris, Calahorra erromatarra, hornitzen zuen akueduktu baten hasiera zela uste da. Denbora gutxi behar izan zuen betetzeko eta baliaezin geratzeko. Murilloko Burdin Aroko herri harresitua Congostoko pasabidetik gertu, San Gregorio mendilerroaren mendebalderago dagoen Burdin aroko herri harresitua dago, herria menderatzen duen muinoaren goialdean. K.a. I mendean abandonatu zuten, Sertoriar Gerren aurretik, Viana/Los Arcos eskualdeko herrietako herri indigenak biltzeko prozesu baten baitan, hainbat gunetako jendea herri bakarrean bildu zituztenean, Curnoniumen, alegia. Klaudio Ptolomeok aipatu zuen, datu geografikoekin, Los Arcoseko antzinako gaztelu eta hiribilduaren egungo herrigunearekin eta orubearekin identifikatzen dena. Murilloko herri harresituak harresiak gordetzen ditu eta pasabide estrategiko hau kontrolatzen du; Abderraman III.aren tropen zain egon ziren leku posible bezala aztertzen da. Los Paliñares aztarnategia Ipar-hego ardatzean, Los Paliñares hiribildu aberatsa zegoen, gaur egun kultiboek ezkutatzen dutena (koordenatuak: X: 563,834 eta: 4,715,931, goratzea: 496 m.). Hiribildua espazioaren okupazio-mota berri gisa agertzen da, landa-eremuan lurralde-ezarpenaren eta ustiapen ekonomikoaren tipologia berriarekin. Curnonium inguruko hiribilduak (Los Arcos) nekazaritza-izaerako landa-ustiategiak dira, eta alubioi-lurzoru aberatsak hartzen dituzte nagusiki. Lur horiek lur-jabeen egoitza dotoreak izatera igaro ziren K.o. III. mendeko krisitik aurrera. Los Paliñares aztarnategi erromatarra da, XVIII. mendean aurkitua eta 1942an Taracenak aztertua. Odron ibaiaren gaineko lautada batean dago, «Paliñares» edo «Peinares» barrutian, eraikin hondarrekin eta sigillata zeramika ugarirekin. XVIII. mendean aurkitu ziren mosaikoak, brontzezko idolo batzuk eta txanponak, hori guztia zesarren garaikoak. Mosaiko zatien gaurko kokapena ezezaguna da; idolotxoei dagokienez, irudikapen eta altuera askotarikoak baitziren, eta jainko mitologikoen buru batzuk, uste da Gasteizera joan zirela, garai hartan Montehermosoko markesak zuen museora. Espoliatutako txanponei dagokienez, Konstantino enperadorearen garaikoak zirela eta Ezpeletako Kondearen monetarioan sartu zirela pentsatzeko zantzuak daude. Barrancoko menhirra II Hileta-lekua El Carasol inguruan (koordenatuak: X561503 Y4718517 Z589) dago. Neolítico-Eneolítico-Bronce garaiko menhir erori bat da, 3 metro luze eta 1 metro zabal dena, 0002 aztarnategiaren inguruan (Cábrega) eta Ubagoko mugaren inguruan aurkitua. Cabregako baserria Garai bateko gotorleku nafarra, Cabregako markesatua bilakatu zena, Villahermosako dukeena izan zen, Cortesen esertzeko pribilegioa baitzuten. Gaur egun, Álvaro Urzaiz y Azlor de Aragón, XII Marqués de Cábrega da, 1997ko uztailaren 4ko aginduaren arabera. Zaindaria arduratzen da mantentzeaz, ia 50 urte baitaramatza jaunaren 225 hektarea laboragarriak bizitzen eta lantzen. Erdi Aroko ermita eta jauregi gotortua ditu, harlanduzkoak, eta ojiba-leiho bikiak. Toki horretako jauregia armagintza-kabo gisa ageri da Comptos Ganberak 1723. urtean Madrilera bidalitako txosten batean. Iranzuko Rubro liburuak, sanjuanisten dokumentazioak eta Orreagako dokumentu batek petxeroei buruzko erreferentziak ematen dituzte. Horietatik Kabregako biztanleriari buruzko zifrak atera daitezke, bai eta Irantzuko hogei petxerori buruzkoak ere, gutxienez, XIII. mendearen erdialderako. XV. mendearen amaieran gotorleku bat zen, dorreak eta alkaide propioa zituena, Nafarroako mariskalena. 1518an, Karlos V.ak Petri II.a, Nafarroako mariskalari itzuli zion, eta 5000 marabediko mesedearekin konpentsatu zuen Joan Arizcun, errege-emakida bidez okupatu zuena. Gaztelarrek XVI. mendean konkistatu ondoren, Nafarroako gainerako gazteluak bezala, moztua izan zen, erresistente izan zelako. Cabregako entzinoa Nafarroako Monumentu Naturalen gidaren arabera, 3 zenbakiko Monumentu Naturala da. Egia esan, "ballota" azpiespeziearen ale bat da eta, beraz, bere izen arrunta karraskara da, Quercus ilex subsp. ballota (Desf.) Samp. Mendiko aldean dago, Cabrega baserriaren parean (X eta Y koordenatuak: 561.461/4.718.954). Armarriak Muesen dagoen armarri bat Gaston familiako da: XVIII. mendeko bigarren zatian landutako alabastrozko armarria da, rococo estilokoa. Kerubin buru bat erakusten du beheko kartelan, lehoi eramaileek inguratua, eta kasketa tinbre bidez aingeru biluzien artean. Soroan zubia dago, harkaitzen gainean, errege-buruaren gainean. Inskripzioa: ARMAS DE GASTÓN. Kale Nagusiko etxe partikular batean dago. Monumentuaren katalogazio-kodea NA-1-033-002328-000. Muesen bada estilo barrokoko beste armarri bat, XVIII. mendekoa. Harri landuzko armarria da, larru bihurriz eta hostotza aberatsez osatutako kartela baten gainean irudikatzen dena. Hostotza horrek beheko lehoi burua eta tinbre bidezko kasketa ditu. Lau kuartelek osatzen dute beren zelaia: lehenak, erdiko armarria zeharkatzen duen ezpatarekin, eta laugarren kuartelak eta«Abe maria gratia plena dominus tecum» legenda duen filakteriak; bigarrenak, zortzi puntako hamahiru izar ebaki eta erdibituta, hiru zerrenda eta zuhaitza; laugarrenak, azkenik, bi arrano koroatu. Eremuan honako legenda hau dago: «Ut fidem altarem pugnavi cum agareno es in campoo auro pleno hec arma asillo expoliabi».Kale Nagusiko etxe partikularrean dago. Monumentuaren katalogazio-kodea NA-1-033-002327-000. Ondare immateriala Jaiak eta ohiturak Herriko jaiak iraileko lehen astean ospatzen dira. Larunbat santuan 32 kilometroko ibilbidea egiten da Muesko Santa Teodosia ermiten eta Haraneko ermitaren artean. Erromeria Aldapako Ama Birjinaren ermitara, abuztuaren 15ean. Maiatza edo maiatza altxatzea: urtero, maiatzaren 3an, enborra altxatzen da herriko plazan, eta altxatuta egoten da irailaren 14ra arte. 2002an berreskuratutako antzinako tradizioa da. Hizkuntza Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Mirafuentes eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. Zerbitzuak Bibliobusa: 2022tik Nafarroako Liburutegi Zerbitzuak kudeatzen duen bibliobus zerbitzu bat du herriak. Udal igerilekua, udako hilabeteetan irekia. Mediku-kontsultategia. Muestar ospetsuak Jesús María López Mauleon (1955-), Goi Xingu-Tucumãko apezpikua. Erreferentziak Bibliografía Jimeno Jurio et al ., 1994, Nafarroako Toponimia eta Mapagintza / Toponimia y Cartografía de Navarra XXI. Aguilar de Codés – Azuelo – Cabredo – Desojo – Espronceda – Genevilla – Lapoblación – Marañón – Mendaza – Mirafuentes – Mués – Piedramillera – Nazar – Sorlada – Torralba del Río – Zúñiga. Nafarroako Gobernua, Iruña Ikus, gainera Nafarroako udalerrien zerrenda Lizarraldea Lizarrako merindadea Berrotza Kanpo estekak Muesko Kale Nagusiaren ikuspegia Google Street View-n. (Gaztelaniaz) Muesi buruzko informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean. http://berrotza.blogspirit.com/ Berrotzako bloga Berrotza._La_Berrueza._Una_mirada_peculiar_al_Valle.pdf