Միանմար

Միանմար կամ Պիրմա, պաշտօնապէս Միանմարի Միութեան Հանրապետութիւն, պետութիւն հարաւ արեւելեան Ասիոյ մէջ։ Մայրաքաղաքը 2005 թուականէն սկսեալ Նեյբիտոն, իսկ ամէնամեծ քաղաքը նախկին մայրաքաղաք Եանկոնն է։ Երկիրը սահմանակից է Պանկլատէշին, Հնդկաստանին, Չինաստանին, Թայլանտին, Լաոսին, Անտաման ծովուն եւ Պենկալի ծոցին։ Երկիրը կը բաղկանայ 55 071 184 բնակիչներէ (2022): Հիմնական ազգը Պիրմացիներն են (68%), երկրորդ ազգը Շաներն են (9%), իսկ երրորդ ազգը Գարեններն են (7%)։ Միանմարի պաշտօնական կրօնը Պուտտայականութիւնն է, փոքրամասնական կրօններ են քրիստոնէութիւնը, Պիրմական դասական կրօնը, իսլամութիւնը եւ հինտուիզմը: Միանմարը հարուստ է նեֆրիթներով, թանկարժէք քարերով, նաւթով, բնական կազով եւ այլ հանքային հանածոներով։ Միանմարի առողջապահութիւնը ցած մակարդակի վրայ է։ Կառավարութիւնը երկրի ՀՆԱ-ի 3%-ը կը ծախսէ առողջապահութեան վրայ։ Հանրային հիւանդանոցներու մէջ կը բացակային նորագոյն սարքաւորումները։ Տնտեսական անհաւասարութիւնը աշխարհի ամէնաբարձրներէն է, որովհետեւ տնտեսութեան մեծ մասը կը պատկանի ռազմական բռնակալութեան աջակցողներուն: Մարդկային Զարգացման Ցուցակին համաձայն 2020-ին Միանմար 147-րդն էր 189 երկիրներէ: Միանմար անդամ է Արեւելեան Ասիայի Համաժողովին, Չէզոք Երկրներու Շարժման եւ հարաւ արեւելեան Ասիայի Պետութիւններու Ընկերակցութեան: Ստուգաբանութիւն Երկրին անուանումը վէճի եւ անհամաձայնութեան առարկայ դարձած է, յատկապէս 21-րդ դարու սկիզբը՝ կեդրոնանալով գլխաւորաբար «Միանմար» կամ «Պիրմա» (Burma) անունները գործածողներու քաղաքական օրինականութեան վրայ։ Երկու անուններն ալ յառաջացած են հին պիրմաներէն Mranma կամ Mramma բառերէն, որոնք մեծամասնութիւն կազմող պիրմանական էթնիք խումբին ինքնանուանումն են եւ ունին անորոշ ստուգաբանութիւն։ Հանրածանօթ է նաեւ այն տեսակէտը, թէ այս անունները կը սերին սանսկրիտերէն Brahma Desha եզրոյթէն, որ կը նշանակէ «Պրահմայի երկիր»։ 1989-ին, զինուորական կառավարութիւնը պաշտօնապէս փոխեց վայրերու անգլերէն անուանումները, որոնք կը թուագրուէին Պիրմայի գաղութային շրջանէն կամ աւելի կանուխ ժամանակներէն՝ վերածելով զանոնք պաշտօնական պիրմաներէն անուններու լատինատառ տարբերակներուն։ Այսպիսով՝ «Պիրմա»-ն (Burma) դարձաւ «Միանմար»։ Անուանափոխութիւնը կը շարունակէ մնալ վիճայարոյց հարց։ Բազմաթիւ քաղաքական ու էթնիք ընդդիմադիր խմբաւորումներ եւ երկիրներ կը շարունակեն գործածել «Պիրմա» անունը, որովհետեւ չեն ճանչնար զինուորական կառավարութեան օրինականութիւնն ու հեղինակութիւնը։ Երկրին պաշտօնական ամբողջական անունն է «Միանմարի Միութեան Հանրապետութիւն»։ Այն երկիրները, որոնք պաշտօնապէս չեն ճանչնար այդ անունը, փոխարէնը կը գործածեն «Պիրմայի Միութիւն» տարբերակը։ Անգլերէնի մէջ երկիրը ժողովրդականօրէն ծանօթ է թէ՛ որպէս Burma եւ թէ՛ որպէս Myanmar։ Պիրմաներէնի մէջ արտասանութիւնը կախեալ է գործածուած լեզուական մակարդակէն (register)՝ կա՛մ Bama, կա՛մ Myamah։ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու պաշտօնական արտաքին քաղաքականութիւնը կը պահպանէ «Պիրմա» անունը, թէեւ Պետական քարտուղարութեան կայքէջը երկիրը կը նշէ որպէս «Պիրմա (Միանմար)»։ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը կը գործածէ «Միանմար» անունը, ինչպէս նաեւ՝ ԱՍԵԱՆ-ը (ASEAN), Աւստրալիան, Ռուսիան, Գերմանիան, Չինաստանը, Հնդկաստանը, Պանկլատէշը, Նորվեկիան, Ճափոնը, Զուիցերիան, Քանատան եւ Ուքրանիան։ Անգլիախօս միջազգային լրատուամիջոցներու մեծ մասը, ներառեալ՝ BBC-ն, CNN-ը, Al Jazeera-ն, Reuters-ը եւ Աւստրալական Հեռարձակման Ընկերութիւնը (ABC), երկրին կը դիմեն «Միանմար» անունով։ Սպաներէնի, իտալերէնի, ռումաներէնի եւ յունարէնի մէջ երկիրը ծանօթ է «Պիրմա»-էն յառաջացած անունով մը։ Ֆրանսախօս լրատուամիջոցները հետեւողականօրէն կը գործածեն Birmanie տարբերակը։ «Միանմար» անուան անգլերէն արտասանութեան առնուազն ինը տարբերակ կայ, եւ անոնցմէ ոչ մէկը կը համարուի միակ ստանդարտը։ Երկվանկ արտասանութիւնները առաւել յաճախ կը հանդիպին բրիտանական եւ ամերիկեան հիմնական բառարաններուն մէջ։ Բառարանները (ինչպէս՝ Collins-ը) եւ այլ աղբիւրներ կը նշեն նաեւ եռավանկ արտասանութիւններ։ Ինչպէս Ճոն Ուելզը կը բացատրէ, թէ՛ Myanmar եւ թէ՛ Burma անուններու անգլերէն ուղղագրութիւնները հիմնուած են անգլերէնի «ոչ-ռոթիք» (non-rhotic) տարբերակին վրայ, ուր բաղաձայնէ առաջ կամ բառավերջին գտնուող «r» տառը պարզապէս կը մատնանշէ երկար ձայնաւոր մը։ Հետեւաբար, Միանմարի վերջին վանկը որպէս [mɑːr] արտասանելը (Միացեալ Թագաւորութեան որոշ խօսողներու եւ Հիւսիսային Ամերիկայի մեծամասնութեան կողմէ) իրականութեան մէջ «տառային արտասանութիւն» է՝ հիմնուած ուղղագրական կանոններու սխալ ընկալման վրայ։ Սակայն, Burma անունը «ռոթիք» շեշտով խօսողներուն կողմէ կ'արտասանուի որպէս [ˈbɜːrmə]՝ հնչիւնական սահմանափակման պատճառով։ Պատմութիւն Պատմութեան մէջ Թիպեթապիրմաներէն խօսող ցեղեր կը բնակէին Վերին Միանմարի, իսկ Մոն թագաւորութիւնները՝ Վարի Միանմարի մէջ: 1050-ական թուականներուն Բական թագաւորութեան հաստատումէն ետք, պիրմական լեզուն, մշակոյթը եւ Պուտտայականութիւնը շուտով դարձան կարեւոր մաս մը երկրին ինքնութեան համար: Մոնկոլներու արշաւանքը գահակալեց Բական թագաւորութիւնը եւ տարբեր պետութիւններ մէջտեղ եկան: ԺԶ. դարուն Լաունկօ արքայութիւնը միացուց Միանմարը եւ կարճ ժամանակի համար դարձաւ հարաւ-արեւելեան Ասիոյ ամէնամեծ կայսրութիւնը: ԺԹ. դարու սկիզբը Քոնպաունկ կայսրութիւնը կը կառավարէր մօտաւորապէս այսօրուան Միանմարի տարածքը: Բրիտանական արեւելահնդկական ընկերութիւնը երեք անգլա-պիրմական պատերազմներէ ետք գրաւեց ամբողջ Միանմարը: 1942-1945 տարիներուն ընթացքին Ճափոնական գրաւումէն ետք, Դաշնակցային ուժերը վերագրաւեցին Միանմարը եւ ան անկախութիւն ստացաւ 1948-ին: 1962-ի պետական հարուածէն ետք Միանմարը դարձաւ ռազմական բռնապետութիւն «Պիրմայի Ընկերվարական Ծրագիր» կուսակցութեան բռնիշխանութեան տակ: Անկախութենէն մինչեւ այսօր երկիրը կը տուժէ ցեղային անհասկացողութիւններու եւ ամէնաերկար քաղաքային պատերազմներու պատճառով: ՄԱԿ-ը եւ այլ կազմակերպութիւններ տասնեակ մարդկային իրաւունքներու խախտումներ տեղեկագրած են: 2011-ին ռազմական բռնապետութիւնը չեղեալ նկատուեցաւ 2010-ի ընդհանուր ընտրութիւններէն ետք, եւ կառավարութիւնը յանձն առաւ ժողովուրդը: Աունկ Սան Սու Քյիի եւ այլ քաղաքական բանտարկեալներու արձակումէն եւ 2015-ի յաջող ընտրութիւններէն ետք երկրին տնտեսական եւ մարդկային իրաւունքներու վիճակը լաւացաւ, սակայն փոքրամասնութիւններու խտրականութիւնը՝ մանաւանդ Ռոհինկիայի պայքարի ընթացքին, մնաց անփոփոխ: 2020-ի Միանմարի ընդհանուր ընտրութիւններէն ետք, ուր Աունկ Սան Սու Քյիի կուսակցութիւնը Ամիոթա Հլութաուի եւ Փյիթու Հլութաուի մեծամասնութիւնը շահեցաւ, 2021-ին Պիրմական բանակը կրկին պետական հարուածէն ետք գլուխ առաւ երկրի կառավարութիւնը: Մեծ հակակառավարական ցոյցեր տեղի ունեցան, որոնց ընթացքին բանակը բուռն ձեւով վարուեցաւ ժողովուրդին հետ: Զօրքը նաեւ ձերբակալեց Աունկ Սան Սու Քյիին եւ զայն դատապարտեց կաշառակերութեան եւ Քովիտ-19-ի օրէնքներու խախտումի պատճառով: Անկախ դիտորդներ այս մէկը «քաղաքականօրէն դրդուած» կոչեցին: Ծանօթագրութիւններ