Budua

Budua (malazezisht: Budva; cirilik: Будва; historikisht në italisht: Budua) është qytet bregdetar dhe qendër komunale në Mal të Zi. Ajo ndodhet në pjesën qendrore të bregdetit malazez, në Detin Adriatik, dhe është një nga qendrat më të njohura turistike të vendit. Qyteti njihet për qendrën e vjetër të rrethuar me mure, për plazhet, jetën turistike verore dhe për trashëgiminë historike të lidhur me kulturën ilire, romake, mesjetare dhe veneciane. Zona bregdetare përreth qytetit njihet si Riviera e Buduës dhe përfshin disa nga vendet më të vizituara të bregdetit malazez, si Beçiqi, Jaz, Mogreni, Sveti Stefan dhe Petrovaçi. Sipas regjistrimit të vitit 2023, komuna e Buduës kishte 27.445 banorë. Gjeografia Budua ndodhet në bregdetin qendror të Malit të Zi, ndërmjet Kotorrit në veriperëndim dhe Barit në juglindje. Territori i komunës shtrihet nga gjiri i Jaz-it në veriperëndim deri në zonën e Buljaricës në juglindje. Komuna ka sipërfaqe rreth 122 km² dhe një vijë bregdetare prej rreth 36 km. Qyteti shtrihet ndërmjet detit dhe shpateve malore të zonës bregdetare. Qendra e vjetër ndodhet në një gadishull të vogël shkëmbor, ndërsa pjesa moderne e qytetit është zgjeruar në fushën e Buduës dhe përgjatë plazhit Sllovenska. Pozicioni bregdetar dhe afërsia me rrugën adriatike e kanë bërë Buduën një nyje të rëndësishme turistike dhe urbane në jugperëndim të Malit të Zi. Në territorin e komunës ndodhen disa plazhe të njohura, ndër të cilat Jaz, Mogren, Sllovenska, Beçiqi, Przhno, Kamenovo dhe Buljarica. Në afërsi të bregut ndodhet edhe ishulli i Shën Nikollës, një nga elementet më karakteristike të peizazhit detar të Buduës. Historia Antikiteti dhe legjendat Budua është një nga vendbanimet më të vjetra të bregdetit adriatik. Qendra e vjetër përmendet në traditën historike si një vendbanim më shumë se dy mijë e pesëqind vjeçar. Sipas legjendës, qyteti u themelua nga Kadmi, biri i mbretit fenikas Agenor, i cili pas largimit nga Teba gjeti strehë në këtë zonë së bashku me Harmoninë. Në antikitet, zona lidhej me popullsitë ilire dhe më pas me ndikimet greke e romake. Emrat e hershëm të qytetit përfshinin forma si Butua, Buthos dhe Butoba. Pozicioni në bregdet e bëri vendbanimin një pikë të rëndësishme për tregtinë, lundrimin dhe kontaktet kulturore në Adriatik. Mesjeta dhe sundimi venecian Në mesjetë, Budua u zhvillua si qytet i fortifikuar bregdetar. Qendra e vjetër u rrethua me mure mbrojtëse, kulla dhe porta, duke krijuar një strukturë urbane tipike të qyteteve mesdhetare të Adriatikut. Gjatë historisë qyteti kaloi nën ndikimin e fuqive të ndryshme, ndër të cilat bizantinët, sllavët, venecianët, osmanët, francezët dhe austro-hungarezët. Periudha veneciane la gjurmë të rëndësishme në arkitekturën, organizimin urban dhe sistemin mbrojtës të qytetit. Muret e qendrës së vjetër, kalaja, sheshet e vogla dhe rrugicat e ngushta pasqyrojnë karakterin mesdhetar dhe venecian të Buduës. Periudha moderne Pas rënies së Republikës së Venedikut, Budua kaloi në periudha të ndryshme administrimi habsburg, francez dhe austro-hungarez. Në shekullin XX qyteti u përfshi në hapësirën jugosllave dhe u zhvillua gradualisht si qendër turistike bregdetare. Turizmi i plazhit filloi të zhvillohej në mënyrë më të dukshme në vitet 1920, me ardhjen e vizitorëve të huaj në bregdetin e Buduës. Pas Luftës së Dytë Botërore, qyteti u bë një nga qendrat kryesore turistike të Republikës Socialiste të Malit të Zi brenda Jugosllavisë. Më 15 prill 1979, Budua u dëmtua rëndë nga tërmeti që goditi bregdetin malazez. Qendra e vjetër pësoi dëme të mëdha, por restaurimi i saj u zhvillua gjatë viteve pasuese dhe ndërtesat historike u rindërtuan në pjesën më të madhe sipas formës së mëparshme. Pas pavarësisë së Malit të Zi në vitin 2006, Budua u bë një nga destinacionet më të rëndësishme turistike të shtetit të ri. Administrimi Budua është qendra administrative e komunës me të njëjtin emër. Komuna drejtohet nga kryetari i komunës dhe kuvendi komunal. Kryetari aktual është Nikola Jovanović. Në vitin 2025 Jovanović u zgjodh kryetar i komunës si përfaqësues i grupimit politik “Budva naš grad”. Administrata komunale merret me zhvillimin urban, turizmin, shërbimet publike, kulturën, sportin, mbrojtjen e trashëgimisë dhe menaxhimin e hapësirës bregdetare. Për shkak të presionit të madh turistik dhe ndërtimor, planifikimi urban dhe ruajtja e qendrës historike përbëjnë çështje të rëndësishme për zhvillimin lokal. Demografia Sipas regjistrimit të vitit 2023, komuna e Buduës kishte 27.445 banorë, nga të cilët 13.122 burra dhe 14.323 gra. Përbërja etnike Sipas të dhënave të regjistrimit të vitit 2023, përbërja kryesore etnike e komunës së Buduës ishte si më poshtë: Gjuha Në regjistrimin e vitit 2023, gjuhët më të përdorura zakonisht në komunën e Buduës ishin serbishtja, malazishtja dhe rusishtja. Feja Shumica e popullsisë së komunës i përket krishterimit ortodoks. Në regjistrimin e vitit 2023, përbërja fetare kryesore ishte si më poshtë: Ekonomia Ekonomia e Buduës mbështetet kryesisht në turizëm, shërbime, tregti, hoteleri, ndërtim dhe veprimtari të lidhura me sezonin veror. Qyteti është një nga qendrat më të rëndësishme të turizmit malazez, me një ofertë që përfshin qendrën historike, plazhet, hotelet, marinën, restorantet dhe jetën e natës. Zhvillimi i shpejtë turistik dhe ndërtimor ka sjellë përfitime ekonomike, por edhe sfida për planifikimin urban, trafikun, infrastrukturën, mbrojtjen e bregdetit dhe ruajtjen e qendrës së vjetër. Trashëgimia kulturore Qendra e vjetër e Buduës është një ansambël i veçantë arkitektonik dhe urban, i rrethuar nga mure mesjetare, me kulla, porta, rrugica të ngushta dhe sheshe të vogla. Ajo përbën zemrën historike të qytetit dhe një nga atraksionet kryesore të Rivierës së Buduës. Ndër monumentet dhe vendet kryesore të qendrës së vjetër përmenden: Kisha Santa Maria in Punta; Kisha e Shën Gjonit; Kisha e Shën Trinisë; Kisha e Shën Savës; Citadela e Buduës; muret dhe portat e qytetit; Muzeu i qytetit të Buduës. Në territorin më të gjerë të komunës ndodhen edhe monumente të tjera të rëndësishme, si ishulli i Sveti Stefanit, manastiret Podmaine, Praskvica dhe Reževići, kalaja Mogren dhe fortesa Kosmaç. Kultura Budua ka jetë kulturore të lidhur me qendrën e vjetër, traditën mesdhetare, teatrin, muzikën dhe ngjarjet verore. Manifestimi më i njohur kulturor është festivali “Grad Teatar”, i themeluar në vitin 1987, i cili gjatë muajve të verës e shndërron qendrën e vjetër dhe hapësirat e saj publike në skena të hapura për teatër, muzikë, letërsi dhe arte pamore. Qendra e vjetër, sheshet, kishat dhe hapësirat pranë mureve përdoren shpesh për koncerte, ekspozita, shfaqje dhe aktivitete të tjera kulturore. Turizmi Budua është ndër destinacionet më të njohura turistike të Malit të Zi. Vizitorët tërhiqen nga qendra e vjetër, plazhet, marina, hotelet bregdetare, ishulli i Sveti Stefanit dhe jeta verore e qytetit. Plazhet më të njohura të zonës përfshijnë Mogrenin, Jaz-in, Sllovenska plazha, Beçiqin, Kamenovon, Przhnon dhe Buljaricën. Turizmi i Buduës përfshin pushimet bregdetare, turizmin kulturor, jetën e natës, aktivitetet detare dhe vizitat në vendbanimet historike të Rivierës së Buduës. Transporti Budua lidhet me qytetet e tjera bregdetare të Malit të Zi nëpërmjet rrugës adriatike. Ajo ka lidhje rrugore me Kotorin, Tivatin, Barin, Cetinjën dhe Podgoricën. Aeroporti më i afërt ndërkombëtar është Aeroporti i Tivatit. Porti dhe marina e Buduës kanë rëndësi turistike dhe shërbejnë për jahte, anije turistike dhe mjete të tjera lundruese gjatë sezonit veror. Sporti Sporti në Budua lidhet me futbollin, vaterpolon, basketbollin, volejbollin, tenisin dhe aktivitetet rekreative bregdetare. Komuna ka disa objekte sportive, ndër të cilat Qendra Sportive Mesdhetare dhe qendra sportive-rekreative lokale. Në qytet veprojnë klube sportive në disiplina të ndryshme, ndërsa vaterpoloja ka traditë të rëndësishme në jetën sportive të Buduës. Shih edhe Mali i Zi Kotorri Tivati Sveti Stefan Deti Adriatik Referime Lidhje të jashtme Faqja zyrtare në internet Organizata turistike e Buduës