Nikshiqi

Nikshiqi (malazezisht: Nikšić; cirilik: Никшић) është qytet në pjesën perëndimore-qendrore të Malit të Zi dhe qendra administrative e komunës me të njëjtin emër. Ai ndodhet në fushën e Nikshiqit, në rrëzë të kodrës Trebjesa, dhe është një nga qendrat më të mëdha urbane, industriale, arsimore dhe kulturore të vendit. Nikshiqi është qyteti i dytë më i madh i Malit të Zi pas Podgoricës. Komuna e tij është më e madhja në vend për nga sipërfaqja dhe përfshin një territor të gjerë me fusha karstike, male, liqene artificiale, vendbanime rurale, objekte industriale dhe monumente kulturore. Qyteti njihet për traditën industriale, për birrën Nikšićko, për klubet sportive, për jetën kulturore dhe për lidhjen me trashëgiminë historike të Zetës dhe Malit të Zi. Në regjistrimin e vitit 2023, komuna e Nikshiqit kishte 65.705 banorë. Vendbanimi urban i Nikshiqit kishte 32.046 banorë. Gjeografia Nikshiqi ndodhet në pjesën perëndimore-qendrore të Malit të Zi, në fushën karstike të Nikshiqit, në lartësi rreth 647 metra mbi nivelin e detit. Komuna ka sipërfaqe 2.065 km² dhe është komuna më e madhe e Malit të Zi për nga territori. Territori i komunës kufizohet me Pluzhinën, Shavnikun, Kolašinin, Danilovgradin, Cetinën dhe Kotorin, si edhe me Bosnjën dhe Hercegovinën në perëndim. Pozicioni i tij e bën Nikshiqin një nyje të rëndësishme ndërmjet bregdetit, pjesës qendrore dhe veriut të Malit të Zi. Qyteti shtrihet në afërsi të kodrës Trebjesa, e cila përbën një hapësirë të rëndësishme rekreative dhe natyrore për banorët. Fusha e Nikshiqit përshkohet nga lumi Zeta dhe nga rrjedha të tjera karstike, ndërsa në rrethinat e qytetit ndodhen disa liqene artificiale, si Krupaci, Slano dhe Vërtaci. Këto liqene u krijuan në lidhje me sistemin hidroenergjetik të zonës dhe sot kanë edhe rëndësi rekreative e turistike. Klima është kryesisht kontinentale me ndikime malore dhe mesdhetare. Dimrat janë të ftohtë, ndërsa verat janë relativisht të ngrohta dhe të thata. Territori i gjerë i komunës përfshin fusha, zona kodrinore, male, pyje, kullota dhe hapësira karstike. Historia Lashtësia dhe mesjeta Zona e Nikshiqit ka qenë e banuar që në periudha shumë të hershme. Një nga lokalitetet më të rëndësishme arkeologjike është Crvena Stijena, pranë fshatit Petrovići, e cila përmban shtresa arkeologjike nga Paleoliti i Mesëm deri në Epokën e Bronzit dhe konsiderohet një nga vendbanimet paleolitike më të rëndësishme në Evropën juglindore. Në periudhën romake, në fushën e Nikshiqit u zhvillua vendbanimi Anderba, i cili më vonë u njoh me emrin Anagastum. Pozicioni në rrugët e brendshme të Ballkanit dhe afërsia me burimet ujore e bënë këtë zonë të rëndësishme për kontrollin e territorit dhe për lidhjet tregtare. Në mesjetë, vendbanimi u zhvillua si qendër e krahinës së Onogoštit. Kalaja e Onogoštit, e njohur edhe si Bedem, u bë një pikë e rëndësishme mbrojtëse dhe administrative. Emri i sotëm Nikšić lidhet me fisin dhe krahinën e Nikshiqëve, që u përmendën në burimet mesjetare dhe të hershme moderne. Periudha osmane Gjatë periudhës osmane, Onogošti u bë qendër e rëndësishme ushtarake dhe administrative. Kalaja u zgjerua dhe u përdor për kontrollin e rrugëve që lidhnin Hercegovinën, Zetën, bregdetin dhe brendësinë malazeze. Qyteti kishte karakter kufitar dhe shpesh u gjend në qendër të konflikteve ndërmjet pushtetit osman, fiseve malazeze dhe forcave të tjera rajonale. Në shekujt XVIII dhe XIX, zona e Nikshiqit kishte rëndësi strategjike për zgjerimin e shtetit malazez. Qyteti u mor nga forcat malazeze në vitin 1877, gjatë luftërave kundër Perandorisë Osmane, dhe pas Kongresit të Berlinit u përfshi në shtetin e Malit të Zi. Shekulli XIX dhe zhvillimi urban Pas përfshirjes në Malin e Zi, Nikshiqi u rindërtua dhe u zhvillua si qytet modern. Plani urbanistik i vitit 1883, i hartuar nga inxhinieri Josip Slade, parashikoi një strukturë të rregullt urbane me rrugë të gjera, sheshe dhe blloqe të organizuara. Ky plan ndikoi në pamjen e qytetit dhe në zhvillimin e tij si qendër administrative e ekonomike. Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX u ndërtuan disa objekte të rëndësishme publike, fetare dhe infrastrukturore, ndër të cilat Pallati i Mbretit Nikolla, Kisha Katedrale e Shën Vasilit të Ostrogut dhe Ura e Carit mbi lumin Zeta. Shekulli XX dhe periudha bashkëkohore Gjatë shekullit XX, Nikshiqi u zhvillua si një nga qendrat kryesore industriale të Malit të Zi. Në periudhën jugosllave, qyteti u lidh sidomos me industrinë metalurgjike, prodhimin e çelikut, birrarinë, sektorin energjetik dhe ndërtimin e infrastrukturës. Kombinati metalurgjik dhe Birraria e Trebjesës luajtën rol të rëndësishëm në ekonominë lokale dhe në identitetin urban të qytetit. Në të njëjtën periudhë, Nikshiqi u zhvillua edhe si qendër arsimore dhe kulturore. Në qytet u hapën institucione të arsimit të lartë, muze, galeri, biblioteka, qendra kulturore dhe shoqëri artistike. Pas shpërbërjes së Jugosllavisë dhe tranzicionit ekonomik, industria e qytetit u përball me rënie dhe ristrukturim, ndërsa ekonomia lokale u orientua gjithnjë e më shumë drejt shërbimeve, kulturës, turizmit dhe sipërmarrjes së vogël. Në vitin 2025, Nikshiqi u rekomandua nga paneli i pavarur i Komisionit Evropian për t'u bërë Kryeqytet Evropian i Kulturës në vitin 2030 për kategorinë e vendeve joanëtare të BE-së, vendeve kandidate ose kandidate potenciale për anëtarësim. Administrimi Nikshiqi është qendra administrative e komunës me të njëjtin emër. Komuna drejtohet nga kryetari i komunës dhe kuvendi komunal. Kryetari aktual është Marko Kovačević, përfaqësues i Demokracisë së Re Serbe, i cili u rizgjodh kryetar i komunës në qershor 2025. Administrata komunale merret me zhvillimin urban, infrastrukturën, ekonominë lokale, arsimin, kulturën, sportin, mbrojtjen e mjedisit, shërbimet publike dhe bashkëpunimin ndërkombëtar. Për shkak të sipërfaqes së madhe të komunës, një pjesë e rëndësishme e politikave lokale lidhet me zhvillimin rural, lidhjen e vendbanimeve, mirëmbajtjen e rrugëve lokale dhe përdorimin e potencialeve natyrore. Strategjia e zhvillimit të komunës për periudhën 2023–2028 e vendos theksin te rritja ekonomike, përmirësimi i infrastrukturës, zhvillimi i turizmit, mbrojtja e mjedisit, kultura dhe përfshirja sociale. Demografia Sipas regjistrimit të vitit 2023, komuna e Nikshiqit kishte 65.705 banorë, nga të cilët 32.379 burra dhe 33.326 gra. Përbërja etnike Përbërja kryesore etnike e komunës së Nikshiqit në regjistrimin e vitit 2023 ishte si më poshtë: Gjuha Në regjistrimin e vitit 2023, gjuhët më të përdorura zakonisht në komunën e Nikshiqit ishin serbishtja dhe malazishtja. Feja Shumica e popullsisë së komunës i përket krishterimit ortodoks. Përbërja kryesore fetare në vitin 2023 ishte si më poshtë: Ekonomia Nikshiqi ka qenë historikisht një nga qendrat më të rëndësishme industriale të Malit të Zi. Ekonomia e qytetit lidhej për dekada me metalurgjinë, industrinë e çelikut, prodhimin e birrës, energjinë, ndërtimin dhe transportin. Kombinati metalurgjik dhe Birraria e Trebjesës ishin ndër ndërmarrjet më të njohura të qytetit dhe ndikuan në formimin e identitetit industrial të Nikshiqit. Pas viteve 1990, ekonomia lokale u përball me rënie të prodhimit industrial dhe me proceset e tranzicionit. Sot ekonomia e komunës mbështetet në shërbime, tregti, industri të mbetur, energji, bujqësi, ndërtim, arsim, kulturë dhe turizëm. Pozicioni gjeografik, sipërfaqja e madhe, liqenet, trashëgimia kulturore dhe roli arsimor i qytetit përbëjnë burime të rëndësishme zhvillimi. Në vitet e fundit, vëmendje e veçantë i është kushtuar zhvillimit të ekonomisë krijuese, kulturës, turizmit aktiv dhe përdorimit të trashëgimisë industriale e urbane si pjesë e procesit të përgatitjes për titullin Kryeqytet Evropian i Kulturës 2030. Trashëgimia kulturore Nikshiqi ka trashëgimi të pasur kulturore, arkeologjike, fetare dhe urbane. Ajo përfshin lokalitete parahistorike, fortifikime mesjetare, monumente të periudhës osmane, ndërtime të shekullit XIX, objekte industriale dhe institucione kulturore moderne. Ndër monumentet dhe vendet kryesore përmenden: Crvena Stijena; kalaja e Onogoštit ose Bedemi; Kisha Katedrale e Shën Vasilit të Ostrogut; Pallati i Mbretit Nikolla; Ura e Carit; Kisha e Shën Pjetrit dhe Palit; Manastiri i Župës; Zavičajni muzej; sheshi i Lirisë; parku-pyll Trebjesa; liqenet Krupac, Slano dhe Vërtac. Crvena Stijena është ndër lokalitetet më të rëndësishme arkeologjike të komunës. Ajo përmban një sekuencë të gjatë arkeologjike dhe është e lidhur me studimet për Paleolitin e Mesëm, Neandertalët dhe vendbanimet e hershme në Ballkan. Kalaja e Onogoštit, e vendosur mbi qytet, përfaqëson një nga elementet më të dukshme të trashëgimisë mesjetare dhe osmane të Nikshiqit. Ajo ka funksionuar si pikë mbrojtëse dhe sot është një nga hapësirat kryesore të kujtesës historike e kulturore të qytetit. Kultura Nikshiqi është një nga qendrat kryesore kulturore të Malit të Zi. Në qytet veprojnë institucione si Qendra e Kulturës, Teatri i Nikshiqit, biblioteka, arkivi, muzeu lokal, galeritë, shoqëritë kulturore dhe organizatat artistike. Programet kulturore përfshijnë teatër, muzikë, letërsi, ekspozita, festivale, veprimtari rinore dhe ngjarje në hapësirat publike. Qyteti ka traditë të njohur muzikore dhe shpesh lidhet me skenën rok të Malit të Zi. Manifestimet kulturore, festivalet muzikore, programet teatrore dhe ngjarjet letrare kanë kontribuar në reputacionin e Nikshiqit si qytet me jetë të gjallë kulturore. Zgjedhja e Nikshiqit si Kryeqytet Evropian i Kulturës 2030 lidhet me projektin “Open City”, i cili synon të forcojë rolin e qytetit si qendër e kulturës, krijimtarisë, pjesëmarrjes qytetare dhe bashkëpunimit ndërkombëtar. Turizmi Turizmi në Nikshiq lidhet me historinë, kulturën, natyrën, liqenet, manastiret, trashëgiminë industriale dhe aktivitetet rekreative. Qyteti nuk është destinacion klasik bregdetar, por ka rol të rëndësishëm si pikë kalimi dhe qëndrimi ndërmjet Podgoricës, bregdetit, Hercegovinës dhe veriut malazez. Ndër vendet më të njohura turistike përmenden: kalaja e Onogoštit; Kisha Katedrale e Shën Vasilit të Ostrogut; Pallati i Mbretit Nikolla; Ura e Carit; Trebjesa; Liqeni i Krupacit; Liqeni Slano; Crvena Stijena; Manastiri i Ostrogut në afërsi të komunës; Župa Nikšićka; Grahova dhe zonat perëndimore të komunës. Liqenet Krupac dhe Slano përdoren për pushim, sporte ujore, peshkim, shëtitje dhe aktivitete verore. Trebjesa, e vendosur pranë qendrës së qytetit, është hapësirë e rëndësishme për ecje, rekreacion dhe pamje panoramike mbi Nikshiqin. Transporti Nikshiqi ka pozitë të rëndësishme në rrjetin rrugor dhe hekurudhor të Malit të Zi. Qyteti lidhet me Podgoricën, Danilovgradin, Pluzhinën, Shavnikun, Trebinjën, Kotorin dhe bregdetin adriatik. Hekurudha Podgoricë–Nikshiq e lidh qytetin me kryeqytetin dhe përbën një nga linjat më të rëndësishme hekurudhore të vendit për udhëtarë dhe mallra. Rrjeti rrugor ka rëndësi të veçantë për transportin e produkteve industriale, lëvizjen e punëtorëve, turizmin dhe lidhjen e vendbanimeve rurale të komunës. Në afërsi të qytetit ndodhet aeroporti i Kapino Poljes, i cili nuk përdoret për fluturime të rregullta komerciale. Aeroportet më të afërta ndërkombëtare janë Aeroporti i Podgoricës dhe Aeroporti i Tivatit. Sporti Nikshiqi ka traditë të rëndësishme sportive, sidomos në futboll, basketboll, hendboll, atletikë, karate, boks dhe sporte rekreative. Klubi më i njohur i futbollit është FK Sutjeska Nikšić, një nga klubet më të suksesshme të futbollit malazez, i cili luan në stadiumin e qytetit pranë lumit Bistrica. Në basketboll vepron KK Sutjeska, klub me traditë në kampionatin malazez dhe në garat rajonale. Qendra Sportive e Nikshiqit është një nga objektet kryesore sportive të qytetit dhe përdoret për basketboll, hendboll, volejboll dhe veprimtari të tjera sportive. Trebjesa, liqenet dhe hapësirat përreth qytetit krijojnë mundësi për ecje, vrapim, çiklizëm, sporte ujore, peshkim dhe aktivitete rekreative në natyrë. Shih edhe Mali i Zi Podgorica Danilovgradi Pluzhina Referime Lidhje të jashtme Faqja zyrtare në internet Organizata turistike e Nikshiqit Nikšić 2030 – Kryeqyteti Evropian i Kulturës