Ulaanbaatar

Ulaanbaatar (mong. Улаанбаатар [ʊɮɑːŋ.bɑːtʰɑ̆r]) — Mongoliä başqalası häm xalıq sanı buyınça ilneñ iñ zur şähäre — 1 405 000 keşe (2017 yılnıñ noyäbere), möstäqil administrativ berämlekkä bülep birelgän. Şähär Tuul[en] yılğası üzänendä, diñgez öste tigezlegennän 1300–1350 m bieklektä urnaşqan. Şähärneñ mäydanı — 4704,4 km². Töv[en] aymağı belän çiktäş. Ulaanbaatar — Mongoliäneñ säyäsi, kommersiä, mädäni häm fänni üzäge, şulay uq Üzäk Aziäneñ möhim finans üzäge. Şähär ere transport töyene bulıp tora. Şähärgä Çıñğızxan xalıqara aeroportı[en] häm ike aerodrom xezmät kürsätä. Ulaanbaatar timer yul vokzalı[en] töbäk häm xalıqara timer yul elemtäse üzäge bulıp tora. Turistlarnı Ulaanbaatarnıñ tarixi üzäge häm şähär çitendäge izge Bogd-Xan-Uul[en] tawı cälep itä. Etimologiäse Şähärgä 1639 yılda küçmä monastır’ bularaq nigez salınğan häm Örgöö («saray») häm İx-Xüree («zur monastır’») isemnäre belän bilgele bulğan. 1911 yılda, Mongoliä bäysez bulğaç, ul başqala statusın häm Niyslel-Xüree («başqala monastıre») isemen alğan. 1924 yılda, revolütsiädän soñ, Böyek xalıq xuralında[en] Baatar-xoto («Batır şähäre», Çıñğızxanğa sıltama) iseme täqdim itelgän. Ämmä Komintern räise T. Irısqolov taläbe buyınça aña imperiä mäğnäse tügel, ä revolütsion mäğnä birü öçen Ulaanbaatar-xoto («Qızıl Batır şähäre») iseme qabul itelgän. Soñraq ul Ulaanbaatarğa qädär kimegän. Tarixı Ulaanbaatarğa 1639 yılda Örgöö iseme astında buddaçılıq monastıre bularaq nigez salınğan. 1696 yılda Terelj bäreleşe[en] Çiñ imperiäseneñ şähär östennän kontrol’ urnaştıruına kitergän. XVII ğasırnıñ ikençe yartısınnan ul dini lider Bogd-gegeen[d] rezidensiäse bulğan häm waqıt uzu belän tışqı Mongoliäneñ säyäsi üzägenä äwerelgän. 1912 yılda, Mongoliä bäysezlegen iğlan itkännän soñ, şähär Niyslel-Xüree («başqala monastıre») dip atala başlağan, ä 1924 yılda xäzerge Ulaanbaatar isemen alğan. XX ğasır başında ul Qıtay ğäskärläre häm Ungern-Şternbergnıñ[en] Aziä diviziäse[en] okkupatsiäsen kiçergän, ä 1921 yılnıñ iyülendä Mongoliä Xalıq Respublikası[en], RSFSR häm YKR ğäskärläre tarafınnan basıp alınğan[en]. MXR waqıtında zamança Ulaanbaatar planlaştırılğan ide. Şähär üzäge cimerelgän Könçığış monastıre urınında urnaşqan. 1927 yılnıñ 11 iyülendä Monastırneñ elekkege üzäk mäydanı qarşında xalıq teatrı açılğan. 1923—1924 yıllardan mäydan «Süxbaatar[en] mäydanı» bularaq bilgele bulğan häm yaña Ulaanbaatarnıñ töp mäydanına äwerelgän. 1980 yıllar axırında massaküläm protestlar demokratik üzgäreşlärgä kitergän. Revolütsiädän soñ Ulaanbaatar tiz üsä başlağan, häm 2007 yılda anıñ xalqı millionnan artıp kitkän. 2000 yıllar başında Süxbaatar mäydanı rekonstruksiälängän häm Süxbaatar mavzoleyı sütelgän. 2008 yılda şähärne parlament saylawlarınnan soñ tärtipsezleklär[en] teträtkän, ä annan soñğı yıllarda kiñ qolaçlı tözeleş başlanğan: yaña xalıqara aeroport[en], metropoliten buyınça plannar, häm 2014 yılda eşli başlağan şähär timer yulı. İqtisadı Ulaanbaatar — Mongoliäneñ töp iqtisadi üzäge. Şähärdä CEÜ-1, CEÜ-2, CEÜ-3, CEÜ-4 urnaşqan, alar ilneñ elektr energiäseneñ 85%tan artığın eşläp çığara. Şähär tulay sänäğät produksiäseneñ yartısın birä. Maşinalar tözü[en], metall häm ağaç eşkärtü, azıq-tölek sänäğäte alğa kitkän; avtopritseplar zavodı, it kombinatı[d] häm terlekçelek çimalın eşkärtü eşli. Nalayx[en] rayonında körän kümer[en] çığarıla. 2006 yıldan «Tsaxilgaan teever» kompaniäse trolleybuslar cıyunı üzläşterä, ä 2009 yıldan — üzendä eşlängän duobuslar[en] (Qırğızstanğa, Qazaqstanğa eksport; Çexiä häm Aziädän qızıqsınu). Fäne, mädäniäte häm mäğärife Şähärdä Fännär akademiäse[en], Dzanabadzar isemendäge buddaçılıq universitetı[d], Milli meditsina fännäre universitetı[en] häm başqa äydäp baruçı yuğarı uqu yortları eşli. Mädäni infrastruktura 30dan artıq muzeynı, 10nan artıq teatrnı häm 20 sänğät galereyäsen üz eçenä ala. Berençe muzey Bogd-gegeen waqıtında XX ğasır başında açılğan, läkin anıñ ülemennän soñ taratılğan. Töp muzeyları häm ğibadätxanäläre Çoyjin-lama ğibadätxanäse[en] — XX ğasır başı kult arxitekturası häykäle, anda buddaçılıq sänğäte kolleksiäse täqdim itelgän. Däwlät üzäk muzeyı — paleontologiä kolleksiäse belän dan tota, ul şul isäptän Gobi[en] dinozavrlarınıñ skeletların da üz eçenä ala. Bogd-gegeen sarayı[en] — II Nikolay büläk itkän sızımnar buyınça tözelgän. Gandantegçinlin[en] — ilneñ ğämäldäge iñ ere buddaçılıq monastıre. Zamança istälekle urınnarı Mongol däwlätçelege tarixı muzeyı (parlament binasında) — 2000nän artıq eksponat. Çıñğızxannıñ atlı sını[en] (şähärdän 40 km yıraqlıqta) — muzeyları, restoranı häm küzätü mäydançığı bulğan turistlıq kompleksı. İskärmälär