Иёлоти Федеративии Микронезия

Иёлоти Федеративии Микронезия, баъзан танҳо Микронезия (англ. Federated States of Micronesia [ˈfedəɹeɪtɪd ˌsteɪts əv ˌmaɪkroʊˈniːʒə]) — давлат дар Уқёнусия, ҷойгир дар Ҷазираҳои Каролин, дар шимоли соҳилҳои Гвинеяи Нав, дар Микронезия. Расман аз 3 ноябри соли 1986 мустақил буда, кишвар бо ИМА зич алоқаманд боқӣ мемонад (мақоми «ассотсиатсияи озод бо ИМА») ва аз кӯмаки иқтисодии Амрико сахт вобаста аст. Мувофиқи Шартномаи ассотсиатсияи озод, ИМА вазифадор аст, ки мудофиаро таъмин кунад ва Иёлоти Федеративии Микронезияро аз ҷиҳати молиявӣ дотатсия диҳад. Решашиносӣ Номи Микронезия — «ҷазираҳои хурд» аз забони юн.-қад. μικρός «микрос» — «хурд» ва юн.-қад. νῆσος «несос» — «ҷазира» сарчашма гирифта, пасванди -ия барои номи кишварҳо ва ҳудудҳо маъмул аст; ин номгузорӣ бо хурд будани ҳаҷми ҷазираҳо дар ин бахши Уқёнус асос ёфтааст. Он аз нимаи аввали асри XIX истифода мешавад. География Иёлоти Федеративии Микронезия дар Микронезия воқеъ буда, дар қисми шимолу ғарбии Уқёнусия, дар архипелаги Ҷазираҳои Каролин, байни 0 ва 14° а. ш. ва 136 ва 166° т. ш., дар масофаи тақрибан 4000 км дар ҷанубу ғарби Ҷазираҳои Гавайӣ ҷойгир шудааст. Он давлатеро алоқаманд мекунад, ки аз 607 ҷазираи хурд иборат аст, ки танҳо 40-тои онҳо ҳаҷми назаррас доранд. Аз 607 ҷазира 65-тоаш истиқоматӣ мебошанд. ИФМ аз чор иёлат иборат аст: Яп, Чуук (собиқ Трук), Понпеи (собиқ Понапе) ва Косраэ (собиқ Кусаие). Пойтахт — шаҳри Паликир дар ҷазираи Понпеи. Гарчанде ки масоҳати умумии заминҳои кишвар ҳамагӣ 702 км²-ро ташкил медиҳад, минтақаи истисноии иқтисодӣ дар Уқёнуси Ором беш аз 2,6 млн км²-ро фаро мегирад. Ҳар яке аз чор иёлат аз як ё якчанд «ҷазираҳои баланд», одатан дорои пайдоиши вулканӣ, иборат мебошанд. Ҳамаи онҳо, ба ғайр аз Косраэ, атоллҳои сершуморро дар бар мегиранд. Масоҳати умумии иёлати Чуук 127 км² буда, он ҳафт гурӯҳи асосии ҷазираҳоро дар бар мегирад. Иёлати Понпеи масоҳати 344 км²-ро ишғол мекунад, ки аз он 130 км² ба ҷазираи Понпеи, калонтарин ҷазира дар ИФМ, рост меояд. Иёлати Яп аз 4 ҷазираи калон, ҳафт ҷазираи хурд ва 134 атолл, бо масоҳати умумии хушкии 122 км² иборат аст. Иёлати Косраэ як ҷазираи баландро бо масоҳати 109 км² ишғол мекунад. Ҳамаи ҷазираҳои калони пайдоиши вулканӣ кӯҳсор буда, бо ҷангалҳо пӯшида шудаанд ва бо рифҳои марҷонӣ иҳота шудаанд. Намудҳои дигар атоллҳо мебошанд — ҷазираҳои марҷонӣ дар шакли ҳалқа, ки дар дохили худ лагунаи ками умқ доранд. Нуқтаи баландтарин — кӯҳи Нана-Лауд (дар ҷазираи Понпеи, баландиаш 798 м). Забонҳои асосӣ: англисӣ (расмӣ), япӣ, трукӣ, понпеӣ, косраэ. Ҷазираҳо бо ҳамдигар тавассути нақлиёти баҳрӣ ва ҳавоӣ алоқаманданд. Алоқаи баҳрӣ бо соҳили ғарбии ИМА, Ҷопон, Филиппин, Тайван, Гуам ва алоқаи ҳавоӣ бо Гуам, Гавайӣ, Науру мавҷуд аст. Иқлим Иқлимаш экваториалӣ ва субэкваториалӣ, аз намуди пассатӣ-муссонӣ мебошад. Тағйирёбии мавсимии ҳарорат ночиз аст. Ҳарорати миёнаи моҳона 26—33 °C-ро ташкил медиҳад. Дар ин ҷо зуд-зуд боронҳои шадид меборанд. Сербориштарин моҳ — апрел аст. Миқдори боришот дар як сол аз 2250 мм то 3000—6000 мм (дар кӯҳҳои ҷазираи Косраэ) мебошад. Қисми Уқёнуси Ором, ки Микронезия дар он ҷойгир аст, минтақаи пайдоиши тайфунҳо мебошад, ки дар як сол ба ҳисоби миёна то 25 тайфун рух медиҳад. Мавсими тайфунҳо — аз август то декабр аст. Ҷангалҳои тропикии ҳамешасабз, саваннаҳо; дар ҷазираҳои калони марҷонӣ палмаи кокос ва панданус бартарӣ доранд. Таърих Эҳтимол дорад, ки микронезиҳо ба ин ҷазираҳо аз Осиё дар ҳазораи дуюми пеш аз милод омада бошанд. Ёдгории давраи токолонизатсияи таърих маҷмааи Нан-Мадол мебошад, ки дар ҷазираи Понапе ҷойгир аст. То замони оғози колонизатсияи ҷазираҳо аз ҷониби аврупоиҳо, аҳолии маҳаллӣ дар марҳилаи таҷзияи сохти ҷамоаи аввалия қарор дошт. Ҷомеа ба як қатор гурӯҳҳои иҷтимоии аз назари мавқеъ нобаробар тақсим мешуд. Дар баъзе гурӯҳҳои ҷазираҳо иттиҳодияҳои калони ҳудудӣ ба вуҷуд омаданд, агарчи давлатҳо ҳанӯз таъсис наёфта буданд. Ҷазираҳои Каролин аз ҷониби испаниҳо дар соли 1527 кашф карда шуданд. Дар асри XVII Испания Каролинҳоро мулки худ эълон кард, аммо назорати воқеӣ бар архипелаг барқарор карда нашуд. Дар соли 1885 Олмон даъвоҳои худро ба ҷазираҳои Каролин эълон кард ва дар яке аз ҷазираҳо парчами олмонӣ барафрошта шуд. Испания ба арбитражи байналмилалӣ муроҷиат кард ва ҳаками интихобшуда папа Лев XIII ҷазираҳоро ба Испания донист. Дар соли 1899 Империяи Олмон ҷазираҳои Каролинро аз Испания харид. Онҳо ба таркиби колонияи Гвинеяи Нави Олмон дохил карда шуданд. Дахолати мақомоти колониявии олмонӣ ба иерархияи сунатии ҷомеа ва истифодаи меҳнати маҷбурӣ дар соли 1910 ба шӯриши сокинони Сокехс, ҷазираи хурд дар таркиби галаҷазираҳои Каролини Шарқӣ сабаб шуд. Дар рафти Ҷанги якуми ҷаҳонӣ дар соли 1914 ҷазираҳо аз ҷониби Ҷопон ишғол карда шуданд, пас аз анҷоми ҷанг мувофиқи Шартномаи Версал ҷазираҳо ҳамчун ҳудуди таҳти мандат ба Ҷопон дода шуданд. Ҷопониҳо дар он ҷо плантатсияҳои калони найшакар таъсис доданд, сиёсати кӯчонидани ҷопониҳо ба Каролинҳо фаъолона пеш бурда шуд. Сокинони маҳаллӣ аз ҷониби ҷопониҳо ба ассимилятсияи маҷбурӣ дучор шуданд. Дар вақти Ҷанги дувуми ҷаҳонӣ Каролинҳо аз ҷониби ИМА ишғол карда шуданд, ки аз соли 1947 онҳоро таҳти мандати СММ дар таркиби Ҳудуди таҳти сарпарастии Ҷазираҳои Уқёнуси Ором идора мекард. Дар соли 1979 ҷазираҳои Каролин мақоми «ҳудуди озод ассотсиатсияшуда бо ИМА»-ро гирифтанд (созишнома соли 1982 имзо шудааст). Аз 3 ноябри соли 1986 Иёлоти Федеративии Микронезия — давлати соҳибихтиёр дар ассотсиатсияи озод бо ИМА мебошад. Ин мақом маънои онро дорад, ки ИМА барои мудофиаи ин давлат масъул аст ва вазифадор аст, ки онро аз ҷиҳати молиявӣ дотатсия кунад. Сокинони Микронезия ҳуқуқ доранд, ки ба Иёлоти Муттаҳида ба муҳлати номаҳдуд бидуни раводид ворид шаванд, истиқомат кунанд, таҳсил ва кор кунанд. Ин имтиёзҳо ба шаҳрвандон аз таваллуд, инчунин ба шаҳрвандони натурализатсияшуда, ки на камтар аз панҷ сол дар кишвари дахлдор истиқомат кардаанд, ба истиснои онҳое, ки шаҳрвандиро тавассути сармоягузорӣ ба даст овардаанд, дода мешаванд. Тақсимоти маъмурӣ-ҳудудӣ Иёлоти Федеративии Микронезия 4 иёлатро дар бар мегирад: Аҳолӣ Шумораи аҳолӣ — 103 643 нафар (июли соли 2018). Камшавии солона — 0,55 % (сатҳи баланди муҳоҷират аз кишвар). Таваллуд — 19,6 нафар ба 1000 нафар (фертильность — 2,8 таваллуд ба як зан). Фут — 4,2 нафар ба 1000 нафар. Муҳоҷират — 20,9 нафар ба 1000 нафар. Дарозии миёнаи умр — 71,3 сол барои мардон ва 75,6 сол барои занон. Таркиби этникӣ: чуук — 49,3 %, понапе — 29,8 %, косраэ — 6,3 %, яп — 5,7 %, япи ҷазираҳои беруна — 5,1 %, полинезиҳо — 1,6 %, осиёиҳо — 1,4 %, дигарон — тақрибан 0,8 % (мувофиқи барӯйхатгирии соли 2010). Забонҳо: англисӣ (расмӣ ва забони муоширати байниэтникӣ), креолии нгатикӣ ва 8 забони маҳаллӣ (чуукӣ, понпеӣ, косраэ, япӣ ва дигарон). Динҳо (2016): католикҳо — 54,7 % (56 230 нафар), протестантҳо — 38,5 % (39 546 нафар), мормонҳо 1,5 % (1586 нафар), баптистҳо — 1,1 % (1145 нафар), дигарон — 4,2 %. Сохти давлатӣ Микронезия — давлати федеративӣ мебошад, ки аз 4 иёлати дорои ҳукуматҳои худӣ иборат аст: Чуук (собиқ Трук), Косраэ, Понпеи (Понапе) ва Яп. Иёлатҳо дорои дараҷаи баланди мустақилият дар тамоми соҳаҳои ҳаёти давлатӣ мебошанд. Конститутсияи соли 1979, ки дар асоси намунаи Конститутсияи ИМА тартиб дода шудааст, амал мекунад. Аз рӯи шакли ҳукумат ИФМ — ҷумҳурии вежа аст. Режими сиёсӣ демократӣ мебошад. Ҳизбҳои сиёсӣ мавҷуд нестанд. Ҳокимияти қонунгузорӣ ба парламенти якпалатагии федералӣ — Конгресси ИФМ тааллуқ дорад, ки аз 14 сенатор иборат аст (4 сенатор аз ҳар як иёлат ба муҳлати 4 сол ва 10 сенатор дар ҳавзаҳои якмандатӣ бо шумораи тақрибан баробари интихобкунандагон ба муҳлати 2 сол интихоб мешаванд). Сарвари давлат ва ҳукумат — Президент мебошад, ки аз ҷониби аъзои Конгресси ИФМ аз ҳисоби 4 сенатори иёлатҳо ба муҳлати 4 сол интихоб карда мешавад. Ҳамзамон Вице-президент низ интихоб мегардад. Сохти давлатии иёлатҳо тавассути конститутсияҳои худи онҳо муайян карда мешавад ва дар умум ба сохтори федералӣ монанд аст. Қувваҳои мусаллаҳ мавҷуд нестанд. Иқтисод ММД — 350 млн долл. (соли 2018), ММД ба ҳар сари аҳолӣ дар соли 2018 — 3,2 ҳазор долл. Сатҳи камбизоатӣ — 16 % (соли 2018) мебошад. Фаъолияти иқтисодӣ — асосан аз кишоварзӣ ва моҳипарварӣ иборат аст. Палмаи кокос, сабзавот ва меваҷот, банан, тапиока, қаламфури сиёҳ парвариш карда мешаванд. Хوک, буз, саг (барои гӯшт) ва мурғ парвариш карда мешаванд. Саноат — коркарди маҳсулоти кишоварзӣ, собунпазӣ, корхонаҳои чӯббурӣ ва сохтани заврақҳоро дар бар мегирад. Содирот дар соли 2017 (29,8 млн $) — асосан моҳии яхкардашуда (то 85 %-и арзиш), дигар маҳсулоти моҳигӣ ва баҳрӣ (тақрибан 7,3 %). Харидорони асосӣ: Чин 38 %, Филиппин 26 %, Ҷопон 23 %. Воридот дар соли 2017 (155 млн $) — сӯзишворӣ (то 32 %-и арзиши умумӣ), мошинҳо ва таҷҳизот (то 24 %), маҳсулоти хӯрокворӣ ва дигар маҳсулоти тайёр (асосан — аз Кореяи Ҷанубӣ (33 %), ИМА (22 %), Чин (17 %) ва Ҷопон (13 %). Дар ҷазираҳо ягон захираи муҳими маъданӣ ба ғайр аз фосфатҳо мавҷуд нест. Потенсиал барои тиҷорати сайёҳӣ мавҷуд аст, аммо ба рушди он дурии ҷазираҳо, нокифоя будани сохторҳои дахлдор ва суст рушд ёфтани алоқаи ҳавоӣ бо ҷаҳони беруна монеъ мешавад. Мувофиқи шартҳои шартномаи ассотсиатсияи озод, ИМА ба ИФМ дар давраи аз соли 1986 то 2001 1,3 миллиард доллар ҷудо кардааст. Сипас ҳаҷми кӯмаки солона коҳиш дода шуд, аммо воридоти доимии маблағҳои бисёрмиллионӣ аз ҷониби ИМА то соли 2023 ваъда шуда буд. Ба созмони байналмилалии кишварҳои АКТ дохил мешавад. Нақлиёт Иёлоти Федеративии Микронезия тавассути чор фурудгоҳи байналмилалӣ хизмат мерасонад. Фурудгоҳи байналмилалии Понпеи, дар ҷазираи асосии иёлати Понпеи. Фурудгоҳи байналмилалии Чуук, воқеъ дар ҷазираи асосии иёлати Чуук. Фурудгоҳи байналмилалии Косраэ, воқеъ дар ҷазираи асосии иёлати Косраэ. Фурудгоҳи байналмилалии Яп, воқеъ дар ҷазираи асосии иёлати Яп. Эзоҳ Адабиёт Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-17-001389-2. Пайвандҳо Сомонаи расмии[2] ҳукумати Иёлоти Федеративии Микронезия Иёлоти Федеративии Микронезия Бойгонӣ шудааст 12 июни 2007 сол. дар Китоби фактҳои ҷаҳонӣ-и ИМҶ (CIA)[3] Дар бораи Микронезия(пайванди дастнорас) // «Кругосвет» Иёлоти Федеративии Микронезия дар феҳристи пайвандҳои Open Directory Project (dmoz). Профили кишвар дар BBC News[4] Викианбор: Атлас: Иёлоти Федеративии Микронезия