Méhiko

Méhiko (karaiñeꞌẽme: México [ˈmexiko]), hérava avei Méhiko Retãvorekuéra Joaju (karaiñe'ẽme: Estados Unidos Mexicanos,) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Yvate Amérika vorekue ñembyvoguápe. Itavusu ha oĩvehápe tapichakuéra ha'e Táva Méhiko. He'iháicha iléi guasu ko'ãgagua, oñesãmbyhy peteĩ tavakuairetã oporombuekoviáva ramo, oñemboguatáva jekopytyjoja rupi, noiméi tupã rapépe ha hetãvorekuéra oñembyaty ojapo hag̃ua tetã, umíva niko 32 oñembyatýva (31 tetãvore ha peteĩ tavusu). Méhiko yvy rendaha ijapekue hína 1 964 375 km²,(Censo 2020) upéicharõ oiko chugui tetã tuichavéva 13ha ha mbohapyha umi Amérika Latína peguáva apytépe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Amérika Retãvorekuéra Joaju, oñohembe'y hikuái yvy ojepysóva 3152 km pukukuévo, ñemby gotyo katu oñohembe'y 956 km pukukuévo Guatemála rehe ha 193 km Velíse rehe. Y rembe'y kuarahyreike gotyo ojejuhu paraguasu Py'aguapy ha kuarahyresẽ ngotyo parapyte Méhiko pegua ha para Karíve, upéicha ohupyty 11 122 km ohembe'ýva ýre. Méhiko niko tetã orekovéva tapichakuéra 10ha yvy ape ári, oje'e oikoha hendahápe amo 130 sua tapicha ary 2023 jave. Tuichaitépe umíva apytépe iñe'ẽte hína karaiñe'ẽ, upe niko tetã ohechakuaa iñe'ẽ tee ramo 68 ñe'ẽ ypykuéva ambuéva ykére, jepémo ojekuaa oñeñe'ẽha tetã tuichakuévo amo 287 ñe'ẽte. Ko tapichakuéra retakue ojapo Méhikogui tetã oĩvehápe oñe'ẽkuaáva karaiñe'ẽ, upéicha avei tetã iñe'ẽte hetavéva 7ha yvy ape ári. Ojekuaa yvypóra oikoha Méhiko ojapo amo 30 000 ary ñande ára mboyve. Hetaite ára pukukuévo, heñói va'ekue tapichakuéra aty ha tetãma opaichaguáva. Ijyvy rendaha apytépe tuichaitépe oñembojera umi azteca, ñembyvoguápe katu, majakuéra, mokõiva ojejuhu umi tetã guasu mba'etuichavéva Amérika Kolõ mboyve peguáva. Amo 300 ary pukukuévo, opaite ijyvy apekue ko'ãgaguáva oiko Epáña Pyahu Virreirenda poguýpe, itavusu Táva Méhikope, ojejuhúva umi Epáña Mburuvi vorekue mba'etuichavéva apytépe Amérikape. Epáña oñemomba'epa rire hese, Epáña Pyahu oñepyrũ oheka oñesãmbyhy ijehegui ary 1810 jave, ohupyty isãso 1821 jave. Upe rire, haimete 100 ary pukukuévo tetã ho'a heta ñorairõguasúpe ha tetã pytagua ñendyrýpe, umíva niko tuicha oporombohasa'asy. Sa'ary XX pukukuévo oñemotenondeve virurekokuaápe oikokuévo ñesãmbyhýpe aty ojokuaikuaáva peteĩnte. Méhiko niko tetã mba'ehetavéva 12ha producto interno bruto (PIB) rupive ha 13ha paridad del poder adquisitivo (PPA) rupive, ary 2023 jave; ñambojojávo hese umi tetã Amérika Latína peguáva añónte, oiko chugui tetã mba'ehetavéva mokõiha ha irundyha opaite Amérikape. He'iháicha kuatia oikuaauka ONU ha oñemombe'uhápe vypóra ñakãrapu'ã 2023 jave, ojehecha yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha iporãha (0.781) ha tetãnguéra ambuéva apytépe oñemoĩ 77ha ramo. Méhiko avei ojejuhu umi tetã ojehechavehápe ararova opaichagua apytépe, upe he'ise ikatu jajuhu hendaha rupi yvy opaichaguáva, oikohápe mymba ha ka'avo ijojaha'ỹva, ojekuaa oĩha amo 12 000 mymba térã ka'avo juehegua upépente oiko. Amérika Latína retãnguéra apytépe, Méhiko niko ohovehápe tapichakuéra oikundahaséva ñembohory rekávo (destino turístico) ha 6ha yvy ape ári ary 2023 jave. Upéicha oiko ojejuhúgui 35 tenda Unesco ohechakuaa yvypóra reko rembiejakue ramo, tetã orekovéva Amérikape. Táva guasuvéva Táva Méhiko Guadalajara Monterrey Puebla táva Toluca Tijuana Méhiko retãvorekuéra Mandu'apykuéra Arandukapurupyre Arriola, Mario (1986). "El grupo Contadora y el problema de la distensión en Centroamérica". En Áreas, (7): 109-115. Murcia: Universidad de Murcia. Aveleyra Arroyo de Anda, Luis; Maldonado-Koerdell, Manuel y Martínez del Río, Pablo (1956), Cueva de la Candelaria, Instituto Nacional de Antropología e Historia, México. Bernabéu Albert, Salvador: "«La religión ofendida». Resistencia y rebeliones indígenas en la baja California colonial", en Revista Complutense de Historia, 20: 169-180. Versión electrónica consultada el 3 de enero de 2010. Joaju Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga Méhiko rehegua Commons. Presidencia de la República Senado de la República Cámara de Diputados Instituto Federal Electoral Instituto Nacional de Estadística y Geografía (INEGI)