مەکسیک

مەکسیک، بە فەرمی دەوڵەتە مەکسیکییە یەکگرتووەکان (بە ئیسپانی: Estados Unidos Mexicanos) کۆمارێکی دەستووری فیدراڵییە لە ئەمریکای باکوور. لە باکوورەوە لەگەڵ ئەمریکا و لە باشوور و ڕۆژاوا لەگەڵ زەریای ھێمن و لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ گواتیمالا و بیلیز و دەریای کاری بی و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کەنداوی مەکسیک ھاوسنوورە. بە ڕووبەری نزیکەی ١٬٩٧٢٬٥٥٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە، پێنجەم گەورەترین وڵاتی ئەمریکایە لە ڕووی کۆی ڕووبەرەوە و سێزدەھەمین گەورەترین دەوڵەتی سەربەخۆیە لە جیھاندا. ژمارەی دانیشتووانی بە زیاتر لە ١٣٠ ملیۆن کەس دەخەمڵێندرێت، بەمەش دەیەمین وڵاتی جیھانە و لە نێو وڵاتانی ئیسپانی زماندا زۆرترین دانیشتووانی ھەیە. مەکسیک یەکێتییەکی ٣١ ویلایەت و یەک کاونتی فیدراڵییە کە پایتەختە و لە ڕیزی پڕ دانیشتووترین ناوچە شارییەکانە لە جیھاندا. بوونی مرۆڤ لە مەکسیک لانیکەم بۆ ٨٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. تا کۆتایی سەدەی پازدەھەم، ئیمپراتۆرییەتی ئازتکەکان بەشێکی زۆری ناوەڕاستی مەکسیکیان کۆنترۆڵ کرد پێش ئەوەی بکەوێتە دەست ھێزە کۆلۆنیالیزمەکانی ئیسپانیا. چەندین کولتوور و شارستانییەتی پێشکەوتوو لە ئەمریکای ناوەندەوە پێگەیشتن کە بە شانەدانی شارستانیەتی دادەنرێت. ئەمریکای ناوەندی پێش کۆلۆمبیا، ئۆلمێک، تۆلتێک، تیۆتیواکان، زاپۆتێک، مایان، ئازتێک و پورێپێچای لەخۆگرتبوو، پێش یەکەم پەیوەندی لەگەڵ ئەورووپییەکان. لە ساڵی ١٥٢١ ئیسپانیا لە بنکەکەی لە شاری مەکسیکۆ (Tenochtitlán) زەوییەکەی داگیرکرد و لەژێر ناوی ئیسپانیای نوێدا گۆڕی بۆ کۆلۆنی تاجی ئیسپانیا. ئەم کۆلۆنیایە لە کۆتاییدا بوو بە مەکسیک، کە لە ساڵی ١٨٢١ سەربەخۆیییەکەی ناسێندرا، قۆناغی دوای سەربەخۆیی بە ناسەقامگیری ئابووری، شەڕی مەکسیک-ئەمریکی، تەسلیمبوونی خاک بە ئەمریکا، شەڕی ناوخۆ، دوو ئیمپراتۆرییەت و دیکتاتۆری ناوخۆیی دیار بوو. کۆتایییەکەی بووە ھۆی شۆڕشی مەکسیک لە ساڵی ١٩١٠ کە بە ڕاگەیاندنی دەستووری ١٩١٧ و سەرھەڵدانی سیستمی سیاسی ئێستای وڵاتەکە گەیشتە لووتکە. ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠٠٠ یەکەمجار بوو کە پارتێکی ئۆپۆزسیۆن سەرکەوتنی بەدەستھێنا و پارتی شۆڕشگێڕی دامەزراوەیی تێپەڕاند. مەکسیک یەکێکە لە ئابوورییە گەورەکانی جیھان و زلھێزێکی ناوچەیی و مامناوەندە. جگە لەوەش مەکسیک یەکەم ئەندامی ئەمریکای لاتین بوو کە پەیوەندی بە ڕێکخراوی OECDەوە کرد (لە ساڵی ١٩٩٤ەوە) و وڵاتێکی داھاتی سەروو مامناوەندە. مەکسیک وڵاتێکی تازە پیشەسازییە. خاوەنی ١٣ھەمین گەورەترین بەرھەمی ناوخۆیی ناوەکی و ١١ھەمین گەورەترین بەرھەمی ناوخۆیییە بە یەکسانی ھێزی کڕین. ئابوورییەکەی پەیوەندییەکی بەھێزی بە ھاوبەشەکانی لە ڕێککەوتنی بازرگانی ئازادی ئەمریکای باکوورەوە ھەیە، بەتایبەتی ئەمریکا. مەکسیک لە پلەی یەکەمی لە ھەردوو ئەمریکاکە و پێنجەمی جیھانە لە ژمارەی شوێنەوارە جیھانییەکانی یوونێسکۆ (٣١ شوێنەوار). لە ساڵی ٢٠٠٧دا دەیەمین وڵاتی جیھان بوو کە زۆرترین سەردانیان بۆ دەکرێت، ساڵانە ٢١٫٤ ملیۆن گەشتیارێکی نێونەتەوەی سەردانی ئەو وڵاتە دەکەن. مەکسیک کۆمارێکی فیدراڵییە و سیستمی حکوومەتی سەرۆکایەتیی ھەیە، بە چوارچێوەیەکی دیموکراسی و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان بۆ سێ لقی جێبەجێکردن، یاسادانان و دادوەری تایبەتمەندە. دەسەڵاتی یاسادانانی فیدراڵی پێکدێت لە کۆنگرەی دوو پەرلەمانی یەکێتیی کە ژووری نوێنەران لەخۆدەگرێت کە نوێنەرایەتی دانیشتووان دەکات و ئەنجومەنی پیران کە نوێنەرایەتی یەکسان بۆ ھەر ویلایەتێک دابین دەکات. دەستوور سێ ئاستی حکوومەت دادەمەزرێنێت: فیدراسیۆن، حکوومەتی ویلایەتەکان و حکوومەتی شارەوانییەکان. پێکھاتەی فیدراڵیی مەکسیک ئۆتۆنۆمی بە ٣٢ ویلایەتەکەی دەبەخشێت و سیستمی سیاسی مەکسیک بە قووڵی لەژێر کاریگەری نەریتە ڕەسەنەکانی وەک ڕۆشنگەری ئەورووپیدایە. ئایین جوگرافیا مێژوو ئەمانەش ببینە سنووری گواتیمالا-مەکسیک خیسۆس ماریا تاریبا سەرچاوەکان بەستەرە دەرەکییەکان دەروازەی وڵاتەکان دەروازەی ئەمریکای باکوور دەروازەی مەکسیک دەروازەی ئەمریکای لاتین