Պրորա

Պրորայի կոթող (գերմ.՝ Koloss von Prora), հայտնի է պարզապես որպես «Պրորա», շենքերի համալիր Գերմանիայի Ռյուգեն կղզու Բինց համայնքում։ Այն կառուցել է նացիստական Գերմանիան 1936-1939 թվականներին՝ «Ուժ ուրախության միջոցով» (գերմ.՝ Kraft durch Freude կամ KdF) նախագծի շրջանակներում։ Համալիրը բաղկացած է եղել լողափին զուգահեռ 4,5 կմ երկարությամբ ութ նույնական շենքերից, որոնցից պահպանվել են միայն 3 կմ երկարությամբ կառույցներ: Չնայած շենքերը նախատեսված են եղել որպես հանգստավայր, բայց շինարարությունը չի ավարտվել, և դրանք չեն օգտագործվել այդ նպատակով։ Սակայն «Պրորան», ինչպես այն հայտնի էր, նացիստական կուսակցության կողմից հիմնականում օգտագործվել է քարոզչության համար, և համալիրի կառուցման ջանքերում դրսևորված ենթադրյալ ուժն ու հզորությունը կուսակցությունը համեմատել է իր ուժերի հետ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո համալիրը տարբեր ռազմական կիրառություններ է գտել՝ նախ Խորհրդային բանակի, ապա Արևելյան Գերմանիայի ժողովրդական բանակի, ապա՝ գերմանական Բունդեսվերի կողմից։ Այսօր այն ներառում է մեծ երիտասարդական հոսթել, հյուրանոց և հանգստյան բնակարաններ։ Գտնվելու վայր Պրորան գտնվում է Զասնից և Բինց շրջանների միջև գտնվող ընդարձակ ծոցում, հայտնի որպես Պրորեր Վիկ՝ նեղ տափարակի (Պրորա) վրա, որը բաժանում է Կլայներ Յասմունդեր Բոդենի ծովածոցը Բալթիկ ծովից։ Շենքերը ձգվել են 4,5 կմ՝ ծովափից 150 մ հեռավորության վրա։ Ափը հարթ ավազոտ լողափ է, որ ձգվում է Բինցից մինչև լաստանավային նավահանգիստ։ Այսպիսով, այս լողափը իդեալական վայր է հանդիսանում ծովափնյա հանգստավայր հիմնելու համար։ Պլաններ Նացիստական կուսակցությանը «Ուժ ուրախության միջոցով» ծրագիրը մշակել է Վայմարյան Հանրապետության ժամանակ սոցիալ-դեմոկրատների և, ավելի փոքր չափով, կոմունիստների իշխանության հենակետ հանդիսացող բանվոր դասակարգին մատչելի գներով առաջարկվող բազմաթիվ մշակութային միջոցառումներ և զանգվածային զբոսաշրջությունով գրավելու համար։ Դրանք նաև հնարավորություն ստեղծեցին նացիստական գաղափարախոսությունը արմատավորելու համար՝ քարոզչության միջոցով անընդհատ ինդոկտրինացման միջոցով։ 1933 թվականի նոյեմբերին հիմնված «Ուժ ուրախության միջոցով»նախագծի միջոցով 1934 թվականին, 400,000 մարդ է մասնակցել փաթեթային տուրերին, որոնց թիվը 1937 թվականին հասել է 1.7 միլիոնի, չհաշված 7 միլիոն այլ մարդկանց, որոնք օգտվել են հանգստյան օրերի էքսկուրսիաներից և 1.6 միլիոնի, որոնք մասնակցել են կազմակերպված արշավներին: «Ուժը ուրախության միջոցով» նախագծի դուստր ձեռնարկություն «Գերմանիայի աշխատանքային ճակատի» ղեկավար Ռոբերտ Լեյը Պրորան պատկերացնում էր որպես բրիտանական միջին աշխատողի համար մատչելի արձակուրդ ապահովող «արձակուրդի ճամբարների»՝ Բատլինսի տարբերակ։ Պրորան նախագծվել էր 20,000 հանգստացողների տեղավորելու համար՝ այն գաղափարով, որ յուրաքանչյուր աշխատող արժանի է լողափում հանգստանալու։ Ադոլֆ Հիտլերի գլխավոր ճարտարապետ Ալբերտ Շպիրի ղեկավարությամբ անցկացված դիզայնի մրցույթում հաղթած Կլեմենս Կլոտցի նախագծած բոլոր սենյակները նախատեսված էին ծովին նայելու համար, մինչդեռ միջանցքներն ու սանհանգույցները գտնվում էին ցամաքային կողմում։ Յուրաքանչյուր սենյակ 5 x 2.5 մ չափսերով պետք է ունենար երկու մահճակալ, զգեստապահարան և լվացարան։ Յուրաքանչյուր հարկում կային ընդհանուր զուգարաններ, ցնցուղներ և լոգարաններ։ Հիտլերի ծրագրերը Պրորայի վերաբերյալ շատ ավելի հավակնոտ էին։ Նա ուզում էր հսկայական ծովափնյա հանգստավայր, «ամենահզորն ու ամենամեծը, որ երբևէ գոյություն է ունեցել», որը կունենար 20,000 մահճակալ։ Մեջտեղում պետք է կառուցվեր մի հսկայական շենք, որտեղ լինելու էր մեծ դահլիճ՝ ելույթների և համերգների համար։ Միևնույն ժամանակ, Հիտլերը ցանկանում էր, որ համալիրը պատերազմի դեպքում կարողանար վերածվել ռազմական հոսպիտալի։ Հիտլերը պնդում էր, որ ճարտարապետ Էրիխ ցու Պուտլիցի նախագծած հսկայական փակ մարզադաշտի նախագծերը պետք է ներառվեն։ Պուտլիցի փառատոնային դահլիճը նախատեսված էր միաժամանակ տեղավորելու բոլոր 20,000 հյուրերին։ Նրա ծրագրերը ներառում էին երկու ալիքային լողավազան, կինոթատրոն և թատրոն։ Նախատեսվում էր նաև մեծ նավամատույց ուղևորատար նավերի համար։ Նախագծերը արժանացել են Գրան պրի մրցանակի 1937 թվականի Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսում։ Շինարարություն Շինարարությունը սկսվել է 1936 թվականին, և այն մի քանի տարիների ընթացքում, երբ Պրորան կառուցվել է, այս նախագծում ներգրավվել են Ռայխի բոլոր խոշոր շինարարական ընկերությունները և մոտ 9000 աշխատող։ 1938 թվականին շինարարության արժեքը հասել է 237,5 մլն ռեյխսմարկի (համարժեք է 2009 թվականի 1,6 մլրդ եվրոյի): Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուն պես՝ 1939 թվականին, Պրորայի շինարարությունը դադարեցվել է, և շինարարները տեղափոխվել են Պենեմյունդեի V-Weapons գործարան։ Ութ բնակելի շենքերը, թատրոնն ու կինոթատրոնը մնացել են դատարկ։ Լողավազաններն ու փառատոնի դահլիճը երբեք իրականություն չեն դարձաել։ Եթե համալիրն ավարտվեր, այն կդառնար աշխարհի ամենամեծ հանգստավայրը։ Օգտագործում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ Դաշնակիցների ռմբակոծության ժամանակ Համբուրգից շատ մարդիկ ապաստան են գտել շենքերից մեկում, իսկ ավելի ուշ այնտեղ տեղավորվել են Գերմանիայի արևելքից եկած փախստականներ։ Սառը պատերազմ 1945 թվականին Խորհրդային բանակը վերահսկողություն ստանձնեց տարածաշրջանի նկատմամբ և ռազմական բազա հիմնեց Պրորայում։ Խորհրդային բանակի 2-րդ հրետանային բրիգադը 1945-ից 1955 թվականներին զբաղեցրել է Պրորայի 5-րդ շենքը։ 1940-ականների վերջին բնակարանային երկու շենքերը՝ մեկը հյուսիսում և մեկը հարավում, քանդվել են, և մնացորդները մեծ մասամբ հեռացվել են։ 1950-ականների վերջին Արևելյան Գերմանիայի զինվորականները վերակառուցել են մի քանի շենքեր։ Քանի որ շենքերը 1940-ականների վերջին ամբողջովին մերկացվել էին մինչև աղյուսե շարվածք, այժմ տեսանելի արտաքին և ներքին հարդարման մեծ մասը կատարվել է Արևելյան Գերմանիայի վերահսկողության ներքո։ 1956 թվականին Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության (ԳԴՀ) Ազգային ժողովրդական բանակի կազմավորումից հետո շենքերը դարձել են սահմանափակ ռազմական տարածք, որտեղ տեղակայվել են Արևելյան Գերմանիայի բանակի մի քանի ստորաբաժանում։ Հյուսիսային կողմում գտնվող 4-րդ բլոկը օգտագործվել է քաղաքային մարտական պատրաստության համար պարաշյուտային գումարտակի և այլոց կողմից։ 1982-1990 թվականներին շենքում տեղակայված է եղել նաև Արևելյան Գերմանիայի բանակի «Մուկրան» շինարարական գումարտակը, որտեղ խղճի թելադրանքով զինվորական ծառայությունից հրաժարվողները ծառայել են որպես ոչ մարտական շինարարներ (գերմ.՝ Bausoldaten)՝ իրենց զինվորական ծառայության պարտականությունը կատարելու համար։ Շենքի մի մասը նաև ծառայել է որպես Արևելյան Գերմանիայի բանակի «Վալտեր Ուլբրիխտ» ապաքինման կենտրոն։ Միավորված Գերմանիա 1990 թվականին Գերմանիայի վերամիավորումից հետո Ազգային ժողովրդական բանակը միացվել է Արևմտյան Գերմանիայի Բունդեսվերին, որը զբաղեցրել է շենքը։ Սկզբում քննարկվել է շենքերը քանդելու հնարավորությունը, սակայն հետագայում դրանք ստացել են տեսարժան վայրերի պաշտպանություն և հարկային արտոնություններ են առաջարկվել շինարարներին՝ դրանք վերանորոգելու համար։ Շենքի որոշ հատվածներ 1990-ից 1992 թվականներին օգտագործվել են Բունդեսվերի ռազմատեխնիկական դպրոցի կողմից։ 1992-ից 1994 թվականներին շենքի մի մասն օգտագործվել է Բալկաններից ապաստան խնդրողներին տեղավորելու համար։ 1993 թվականի սկզբից սկսած՝ հաստատությունը դատարկ է մնացել, իսկ շենքերը ենթակվել են քայքայման և վանդալիզմի։ Բացառություն էր Պրորա կենտրոնի 3-րդ բլոկը, որտեղ 1995-2005 թվականներին տեղակայվել են մի շարք թանգարաններ, հատուկ ցուցահանդեսներ և պատկերասրահ։ 1993-1999 թվականներին տարածքը ծառայել է որպես Եվրոպայի ամենամեծ երիտասարդական հյուրանոցներից մեկը։ 2000 թվականից ի վեր Պրորայի փաստաթղթային կենտրոնը գտնվում է թանգարանային շենքերի հարավային եզրին։ Այս կենտրոնը փաստաթղթավորում է շենքի կառուցման և օգտագործման պատմությունը։ Այստեղ քննարկվում են ինչպես նախագծի նախապատմությունը, այնպես էլ դրա նացիստական քարոզչության համար օգտագործումը։ Վաճառք և վերակառուցում 2004 թվականին, տարածքը ամբողջությամբ վաճառելու ավելի քան տասը անհաջող փորձերից հետո, շենքի բլոկները սկսեցին առանձին-առանձին վաճառվել տարբեր նպատակներով: 2004 թվականի սեպտեմբերի 23-ին 6-րդ բլոկը վաճառվեց 625,000 եվրոյով անհայտ գնորդի: 2008 թվականի վերջին հաստատվել են Պրորան իր սկզբնական նպատակին համապատասխանեցնելու և այն ժամանակակից զբոսաշրջային հանգստավայրի վերածելու ծրագրերը։ Խորհուրդը մշակել է 3000 մարդու համար բավարար բնակելի տարածք կառուցելու, ինչպես նաև երիտասարդական հանրակացարան և զբոսաշրջիկների համար հարմարություններ ստեղծելու ծրագրեր։ Տեղական խորհրդական Քերստին Կասները Պրորայի ափը համեմատել է «Կարիբյան լողափի» հետ։ Սակայն որոշումը որոշակի կասկածամտությամբ ընդունվեց Բինցի բնակիչների կողմից, ովքեր կարծում էին, որ տարածաշրջանում արդեն չափազանց շատ զբոսաշրջիկներ կան, և Պրորայի պատմաբան Հայկե Թագսոլդի կողմից, ով ասաց, որ քաղաքի անցյալը այն անպատշաճ վայր է դարձնում զբոսաշրջիկների համար։ Այնուամենայնիվ, 2011 թվականին բացվել է վաղուց պլանավորված մեծ երիտասարդական հյուրանոցը՝ 96 սենյակներում 402 մահճակալով։ Այն Գերմանիայի ամենամեծ երիտասարդական հյուրանոցն է և մեծ ճանաչում է վայելում։ Առաջարկվել է օբյեկտի հնարավոր ընդլայնում՝ նախատեսված բյուջետային զբոսաշրջիկների համար։ Metropole Marketing 2013 թվականին գերմանական Metropole Marketing ընկերությունը գնել է Պրորանն վերանորոգելու և բնակարանները որպես ամառանոցներ շուկայավարելու իրավունքը։ Այդ տարի այսպես կոչված «Կոլոսուս»-ում վերանորոգված բնակարանները վաճառվել են մինչև 700,000 եվրոյով։ Ավարտման ամսաթիվը ենթադրաբար 2016 թվականն է եղել։ 2016 թվականին առաջին նոր բնակարանն է բացվել 1-ին բլոկում։ 2-րդ բլոկում գտնվող Prora Solitaire հյուրանոցը բացվել է 2016 թվականի ամռանը, և 2017 թվականի կեսերին այդ բլոկում վաճառքի էին հանվել մի քանի վերանորոգված բնակարաններ։ Այդ ժամանակ շենքերից չորսը վերակառուցման փուլում են եղել, հինգերորդը օգտագործվում էր որպես երիտասարդական հանրակացարան, մինչդեռ մնացած երեքը մնացել են ավերված վիճակում։ 2017 թվականի նոյեմբերի թարմացումը ցույց է տվել, որ 1-ին բլոկի բնակարանների մեծ մասը վաճառվել է, քանի որ դրանք ներկայացվել էին որպես ամառանոցներ Համբուրգում և Բեռլինում բնակվողների համար։ Հանրաճանաչ մշակույթում Պրորան ներկայացվել է Civilization V տեսախաղում, մասնավորապես ՝ Civilization V: Brave New World փաթեթում։ Այն խաղում հայտնվում է որպես աշխարհի հրաշք, որը կապված է անձնիշանության գաղափարախոսության հետ։ Այստեղ է նկարահանվել 2012 թվականի «Պրորա» կարճամետրաժ կինոնկարը։ «Պրորան» Դեյվիդ Յանգի քրեական վեպերի շարքի առաջին և հինգերորդ մասերի՝ «Շտազի երեխա» (2016) և «Շտազի ձմեռ» (2020) վեպերի, գործողությունների վայրն է, որոնք տեղի են ունենում Արևելյան Գերմանիայի միավորումից առաջ։ Երկու պատմություններն էլ ներկայացնում են հորինված անչափահաս հանցագործների համար նախատեսված աշխատանքային տուն, որը գտնվում է հանգստավայրում։ Ծանոթագրություններ Արտաքին աղբյուրներ Kaule, Martin: Prora. Geschichte und Gegenwart des »KdF-Seebads Rügen«. Ch. Links Verlag, Berlin 2014, 978-3-86153-767-0. Rostock, Jürgen, Zadniček, Franz: Paradiesruinen – Das KdF-Seebad der Zwanzigtausend auf Rügen. Ch. Links Verlag, Berlin 2008, 978-3-86153-414-3. Spode, Hasso: Fordism, Mass Tourism and the Third Reich: the Strength through Joy Seaside Resort as an Index Fossil. In: Journal of Social History. 38(2004), S. 127–155. Wernicke, Joachim, Schwartz, Uwe: Der Koloss von Prora auf Rügen – gestern – heute – morgen. 3., erweiterte u. aktualisierte Auflage. Langewiesche, Prora/Königstein im Taunus. 2015, 978-3-7845-4903-3. Wolter, Stefan: Prora – Inmitten der Geschichte. Bd. I: Der südliche Koloss und die Erinnerungskultur, Norderstedt 2015, 978-3738632378. Wolter, Stefan: Prora – Inmitten der Geschichte. Bd. II: Der nördliche Koloss mit Jugendherberge, Norderstedt 2015, 978-3738629811.