Маврикий

Маврикий, расман Ҷумҳурии Маврикий, (фр. République de Maurice, Шаблон:Lang-mfe) як давлати ҷазиравӣ дар уқёнуси Ҳинд аст. Он тақрибан 2 000 километр дуртар аз соҳили ҷанубу шарқии Африқо ва дар шарқи ҷазираи Мадагаскар ҷойгир шудааст. Ба ҳайати кишвар ҷазираи асосии Маврикий, инчунин ҷазираҳои Родригес, Агалега ва Сейнт Брендон (Каргадос Карахос) дохил мешаванд. Ҷазираҳои Маврикий ва Родригес ҳамроҳ бо ҷазираи Реюнион (департаменти бурунмарзии Фаронса) қисми гурӯҳи ҷазираҳои Маскарен ба шумор мераванд. Аксари аҳолии кишвар дар ҷазираи асосии Маврикий зиндагӣ мекунанд. Пойтахт ва калонтарин шаҳри кишвар, Порт-Луис, дар ин ҷазира низ ҷойгир шудааст. Масоҳати Ҷумҳурии Маврикий 2 040 километри мураббаъро ташкил медиҳад. Минтақаи истисноии иқтисодии он бошад, тақрибан 2 миллион километри мураббаъро фаро мегирад. Аз рӯи баъзе гипотезаҳои таърихшиносон, ки дар асоси харитаи португалии Кантино (1502) пешниҳод шудаанд, гӯё дарёгардони араб наздики соли 975 якум шуда, ин ҷазираи беаҳолиро кашф карданд ва онро "Дина Аробӣ" (Dina Arobi) номиданд. Дар харитаҳои аввали португалӣ ҷазира бо номҳои "Иля-ду-Сирне" (Ilha do Cirne) ё "Иля-ду-Серне" (Ilha do Cerne) нишон дода шудааст, чун дарёгардони португалӣ соли 1507 аз ин ҷазира омада расидаанд. Соли 1598, флоти нидерландӣ таҳти фармондеҳии адмирал Ван Варвейк ба маҳалли имрӯзаи Гранд-Порт мерасад ва ҷазираро аз худ карда, онро ба муносибати Маврис, шоҳзодаи Оранж номгузорӣ мекунад. Зиёда аз сад сол нидерландиҳо кӯшиш мекунанд, то дар ҷазира маҳалли истиқомати доимӣ бунёд намоянд. Сабабаш он буд, ки онҳо мехостанд аз ҷангалҳои дарахти обнӯс истифода баранд ва аз найшакар шакару арак истеҳсол кунанд. Барои ин онҳо ниҳолҳои найшакарро аз Ҷава ва зиёда аз сесад ғуломи малагасиро ба ҷазира меоваранд. Аммо ҳамаи ин кӯшишҳояшон ноком ба анҷом мерасад. Бо оғози мустамликадории Фаронса (соли 1715), номи ин ҷазира ба "Ил дӯ Франс" иваз карда мешавад. Соли 1810 Британияи Кабир ҷазираро ишғол мекунад. Баъдтар, аз рӯи Созишномаи Париж (1814), Фаронса Маврикий ва ҷазираҳои вобастаи онро расман ба Британияи Кабир месупорад. Мустамликаи Британиявии Маврикий он замон ҷазираҳои Родригес, Агалега, Сейнт Брендон, галаҷазираи Чагос ва то соли 1906 Сейшелро низ дар бар мегирифт. Таърих Ҷуғрофия Гуногунии зистӣ Маврикий ватани баъзе аз камёбтарин рустаниву ҷонварони ҷаҳон мебошад. Аммо бо омадани одамон ба ҷазира ва ворид шудани набототу ҳайвоноти бегона, ба табиати он хатари ҷиддӣ эҷод шудааст. Аз сабаби пайдоиши вулқонӣ, синну соли қадимӣ ва ҷудо буданаш аз дигар хушкиҳо, Маврикий дорои олами бойи набототу ҳайвонот мебошад. То расидани португалиҳо дар соли 1507, дар ҷазира ягон ширхӯри хушкӣ вуҷуд надошт. Аз ҳамин сабаб дар он ҷо чандин намуди парандаҳои бепарвоз ва хазандагони калонҷусса ба вуҷуд омада, рушд кардаанд. Вале бо омадани одамон, намудҳои бегонаи ҳайвонот ва наботот ба ҷазира ворид шуда, боиси тез нобуд шудани муҳити зист ва аз байн рафтани қисми зиёди рустаниву ҷонварони маҳаллии Маврикий гардидаанд. Махсусан аз байн рафтани додо — парандаи бепарвозе, ки танҳо дар Маврикий зиндагӣ мекард, имрӯз яке аз номдортарин намунаҳои аз байн рафтани ҳайвонот дар натиҷаи фаъолияти инсон ба шумор меравад. Додо инчунин яке аз рамзҳои миллии Маврикий аст ва ҳамчун яке аз ҷонварони нигаҳдорандаи сипари давлатии кишвар дар нишони давлатии Маврикий тасвир шудааст. Ҳоло камтар аз 2%-и ҷангалҳои маҳаллии Маврикий боқӣ мондааст. Ин ҷангалҳо асосан дар Боғи миллии дараҳои Дарёи Сиёҳ дар ҷанубу ғарб, қаторкӯҳи Бамбу дар ҷанубу шарқ ва қаторкӯҳҳои Мока–Порт Луис дар шимолу ғарб ҷойгиранд. Инчунин, боқимондаҳои табиати соҳилӣ ва дохилии ҷазираро дар кӯҳҳои Кор де Гарду Ле Морн Брабант ва якчанд ҷазираҳои хурди назди соҳил дидан мумкин аст. То имрӯз зиёда аз 100 намуди наботот ва ҳайвонот нест шуда, бисёр намудҳои дигар дар хатари нобудшавӣ қарор доранд. Аз солҳои 1980-ум барои ҳифзи табиат барномаҳои зиёд оғоз шуданд. Ин барномаҳо ба зиёд кардани шумораи парандаҳо ва рустаниҳои дар хатарбуда ва барқарор кардани муҳити зисти онҳо дар боғҳои миллӣ ва мамнӯъгоҳҳо равона шудаанд. Соли 2011 Вазорати муҳити зист ва рушди устувори Маврикий гузориши "Нигоҳи муҳити зисти Маврикий"-ро нашр кард. Дар он пешниҳод шуд, ки Сейнт Брендон минтақаи муҳофизатшудаи баҳрӣ эълон шавад. Рӯбоҳи паррони маврикӣ охирон ширхӯри бумие аст, ки танҳо дар ин ҷазира зиндагӣ мекунад. Дар солҳои охир ин ҷонвар дар хатари ҷиддии азбайнравӣ дучор шудааст. Моҳи ноябри соли 2015 ҳукумат иҷозат додааст, то қисми зиёди ин кӯршабпаракҳои мевахӯр нобуд карда шаванд, чун онҳо ба боғҳои мева зараррасон шуморида мешаванд. Пеш аз соли 2015, аз сабаби кам шудани тӯфонҳо, шумораи онҳо зиёд шуда буд. Аз ҳамин сабаб, соли 2014 Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат (IUCN) мақоми онҳоро аз нобудшаванда (EN) ба осебпазир (VU) иваз карда буд. Аммо моҳи октябри соли 2018 боз барои нобуд кардани 20%-и шумораи онҳо, тақрибан 13 ҳазор аз 65 ҳазор кӯршапараки боқимонда, иҷозат дода шуд. То он вақт, бинобар нобудкуниҳои солҳои пеш, мақоми онҳо дубора ба **«дар хатари нобудшавӣ»** баргардонида шуда буд. Сиёсат ва ҳукумат Маврикий ҷумҳурии демократии намояндагии парлумонӣ мебошад. Президент сарвари давлат буда, сарвазир роҳбари ҳукумат мебошад ва дар иҷрои вазифаҳояш ба ӯ Шӯрои вазирон кӯмак мерасонад. Дар Маврикий низоми бисёрҳизбӣ амал мекунад. Ҳокимияти иҷроия аз ҷониби ҳукумат амалӣ мешавад. Ҳокимияти қонунгузор бошад, ба ҳукумат ва Маҷлиси миллӣ тааллуқ дорад. Тақсимоти маъмурӣ Маврикий ҳамагӣ як воҳиди маъмурии дараҷаи якум дорад. Онро Ҷазираҳои берунии Маврикий (фр. Îles éparses de Maurice) меноманд ва он аз якчанд ҷазираҳои дуртар аз ҷазираи асосӣ ҷойгирбуда иборат аст. Гурӯҳҳои ҷазираҳои Маврикий инҳоянд: Ҷазираи Маврикий Ҷазираи Родригес Ҷазираи Сейнт Брендон Ҷазираи Агалега Худи ҷазираи Маврикий ба нӯҳ ноҳия тақсим мешавад ва онҳо воҳидҳои маъмурии дараҷаи дуюми кишвар ба ҳисоб мераванд. Иқтисодиёт Мардум Фарҳанг ва маданият Забонҳо Дар конститутсияи Маврикий ягон забони расмӣ ёдоварӣ нашудааст. Дар он танҳо гуфта мешавад, ки забони расмии Маҷлиси миллӣ забони англисӣ мебошад; аммо ҳар як узви маҷлис метавонад ба раиси он бо забони фаронсавӣ низ муроҷиат кунад. Забонҳои англисӣ ва фаронсавӣ одатан ҳамчун забонҳои миллии Маврикий дониста мешаванд, зеро онҳо дар идораи давлатӣ, додгоҳҳо ва фаъолияти тиҷоратӣ истифода мешаванд. Конститутсияи Маврикий ба забони англисӣ навишта шудааст, дар ҳоле ки баъзе қонунҳо, аз ҷумла Кодекси шаҳрвандӣ ва Кодекси ҷиноятӣ, ба забони фаронсавӣ мебошанд. Дар пули Маврикий хатҳои лотинӣ, тамилӣ ва девоногарӣ дида мешаванд. Пайвандҳо Эзоҳ