Cấu trúc Richat

Cấu trúc Richat (tiếng Ả Rập: قلب الريشat Qalb ar-Rīšāt), hay Guelb er Richât, thường được mệnh danh là Con mắt của Châu Phi, là một đặc điểm địa chất hình tròn nổi bật nằm ở rìa tây bắc của Lưu vực Taoudeni, trên Cao nguyên Adrar thuộc sa mạc Sahara. Nó nằm gần Ouadane thuộc vùng Adrar của Mauritanie. Trong tiếng Ả Rập Hassaniya, rīšāt có nghĩa là lông vũ; nó cũng được người địa phương gọi là tagense, ám chỉ miệng tròn của túi da dùng để múc nước từ các giếng khoan trong vùng. Đây là một cấu trúc vòm địa chất bị xói mòn sâu với đường kính khoảng 40 kilômét (25 dặm), lộ ra các lớp đá trầm tích dưới dạng các vòng tròn đồng tâm. Cấu trúc này cũng là nơi tích tụ đặc biệt các công cụ đá thuộc văn hóa Acheulean thời kỳ Đồ đá cũ. Năm 2022, tổ chức này đã được Liên hiệp Khoa học Địa chất Quốc tế (IUGS) chọn là một trong 100 địa điểm di sản địa chất có giá trị khoa học cao nhất thế giới. Mô tả Cấu trúc Richat là một vòm địa chất hình elip nhẹ, bị xói mòn sâu. Các loại đá trầm tích lộ ra trong vòm này có niên đại từ cuối Đại Tân Nguyên sinh ở tâm vòm đến đá sa thạch thuộc Kỷ Ordovic xung quanh các cạnh. Các lớp đá trầm tích cấu thành nên cấu trúc này nghiêng ra phía ngoài ở góc 10–20°. Sự xói mòn phân sai của các lớp đá quartzite cứng đã tạo ra các đường gờ vòng tròn có độ nổi cao (cuestas). Tâm của nó bao gồm một vùng dăm kết đá (breccia) silic bao phủ diện tích có đường kính ít nhất 30 kilômét (19 dặm). Lộ ra bên trong nội thất của Cấu trúc Richat là nhiều loại đá magma xâm nhập và phun trào. Chúng bao gồm đá núi lửa rhyolite, gabbro, carbonatite và kimberlite. Các đá rhyolite bao gồm các dòng dung nham và đá túp bị biến đổi thủy nhiệt thuộc hai trung tâm phun trào riêng biệt, được giải thích là tàn tích bị xói mòn của hai miệng núi lửa thấp. Theo bản đồ thực địa và dữ liệu từ tính hàng không, đá gabbro tạo thành hai mạch vòng đồng tâm. Mạch vòng bên trong rộng khoảng 30 mét và nằm cách tâm cấu trúc khoảng 3 km. Mạch vòng bên ngoài rộng khoảng 70 mét và nằm cách tâm khoảng 8 km. Các đặc điểm thủy nhiệt ngoạn mục là một phần của Cấu trúc Richat. Chúng bao gồm sự biến đổi thủy nhiệt trên diện rộng của rhyolite và gabbro, và một vùng trung tâm megabreccia được tạo ra bởi sự hòa tan và sụp đổ thủy nhiệt. Megabreccia silic này dày ít nhất 40 mét ở trung tâm và chỉ dày vài mét dọc theo các cạnh. Quá trình biến đổi thủy nhiệt tạo ra loại đá này được xác định niên đại xảy ra khoảng 98,2 ± 2,6 triệu năm trước bằng phương pháp 40Ar/39Ar. Giải thích nguồn gốc Cấu trúc này lần đầu tiên được mô tả vào những năm 1930 đến 1940 với tên gọi Richât Crater hoặc "khuyết Richât" (boutonnière du Richât). Richard-Molard (1948) coi đây là kết quả của một sự đẩy lên dạng laccolith. Ban đầu, giới khoa học nghiêng về giả thuyết đây là một cấu trúc va chạm thiên thạch do hình dạng tròn cực kỳ hoàn hảo của nó. Tuy nhiên, các nghiên cứu sâu hơn vào những năm 1950 và 1960 cho thấy nó được hình thành bởi các quá trình nội sinh từ Trái Đất. Sau các nghiên cứu thực địa và phòng thí nghiệm vào những năm 1960, các nhà khoa học không tìm thấy bằng chứng đáng kể nào về biến chất sốc hoặc bất kỳ sự biến dạng nào chỉ ra một tác động ngoài hành tinh ở tốc độ cực cao. Coesite, một chỉ số của biến chất sốc, ban đầu được báo cáo là có mặt, nhưng phân tích sau đó vào năm 1969 kết luận rằng khoáng vật barite đã bị xác định nhầm thành coesite. Các phân tích hiện đại kết luận rằng cấu trúc này là kết quả của các vết nứt vòng dẫn đến sự hình thành các mạch vòng gabbro trên một khối magma xâm nhập lớn, gây ra sự đẩy lên của lớp đá phía trên tạo thành vòm, sau đó bị xói mòn và trải qua hoạt động thủy nhiệt mạnh mẽ. Khảo cổ học Cấu trúc Richat là nơi lưu giữ những đợt tích tụ đặc biệt của các hiện vật thuộc văn hóa Acheulean. Các địa điểm khảo cổ này nằm dọc theo các con suối cạn (Wadi) chiếm giữ vùng trũng vành đai ngoài cùng của cấu trúc. Các công cụ đá tiền Acheulean cũng đã được tìm thấy trong cùng khu vực. Những hiện vật này được chế tác từ đá quartzite vụn có sẵn tại chỗ. Ngoài các hiện vật Acheulean, cấu trúc còn chứa các công cụ đá thuộc văn hóa Aterian được tạo ra bởi con người hiện đại, có niên đại khoảng 145.000 đến 29.000 năm trước. Các mạch đá nhô lên của cấu trúc cũng được bao quanh bởi hàng nghìn gò mộ đá với nhiều phong cách khác nhau, cho thấy lịch sử định cư lâu đời của con người tại đây. Thuyết rìa về vị trí của Atlantis Cấu trúc Richat từng là đối tượng của những tuyên bố chưa được kiểm chứng từ các giả thuyết rìa (fringe theories) cho rằng đây là vị trí của lục địa Atlantis đã mất được nhắc đến trong các tác phẩm của Platon. Các lập luận này chủ yếu dựa trên bản chất đồng tâm của cấu trúc, được cho là tương đồng về mặt hình học với mô tả của Platon về thành phố Atlantis. Tuy nhiên, hầu hết các nhà nghiên cứu cổ điển tin rằng Atlantis là một hư cấu văn học của Platon. Nhà khảo cổ học Sean M. Rafferty lưu ý rằng, ngoài sự tương đồng về hình dáng vòng tròn, Cấu trúc Richat có rất ít điểm chung với mô tả của Platon: nó là một cấu trúc tự nhiên cổ đại hàng triệu năm tuổi và nằm sâu trong nội địa sa mạc, trái ngược hoàn toàn với thông tin Atlantis là một quốc đảo nằm trên đại dương. Các nhà phê bình cũng chỉ ra sự thiếu hụt hoàn toàn bằng chứng khảo cổ học về một thành phố hoặc hệ thống kênh đào tại đây. Xem thêm Địa lý Mauritanie Vòm (địa chất) Tham khảo Liên kết ngoài Cấu trúc Richat tại Đài quan sát Trái Đất của NASA Hình ảnh vệ tinh trên Google Maps