Քաղաքի դարպաս (Վալետտա)

Քաղաքի դարպաս ( մալթ.՝ Bieb il-Belt ), դարպաս, որը գտնվում է Վալետտա քաղաք (Մալթա) մուտքի մոտ։ Ներկայիս դարպասը, որը հինգերորդն է այս վայրում, կառուցվել է 2011-2014 թվականներին՝ իտալացի ճարտարապետ Ռենցո Պիանոյի նախագծով։ Առաջին դարպասը, որը կանգնեցվել է այս վայրում, Սեն Ջորջիոյի դարպասն ( մալթ.՝ Porta San Giorgio ) է, որը կառուցվել է 1569 թվականին և նախագծվել է Ֆրանչեսկո Լապարելիի և Ջիրոլամո Կասարայի կողմից։ Դարպասը վերանվանվել է Porta Reale ( մալթ.՝ Putirjal ) մոտ 1586 թվականին, այնուհետև վերակառուցվել է 1633 թվականին՝ Թոմմազո Դինգլիի նախագծով։ 1798 թվականին Մալթայի ֆրանսիական օկուպացիայի ժամանակ այն կարճ ժամանակով վերանվանվել է Ազգային դարպաս (« Porte Nationale»), սակայն 1800 թվականին Մալթան անցել է բրիտանական տիրապետության տակ, և 1853 թվականին այն կրկին փոխարինվել է ավելի մեծ դարպասով, որը հայտնի էր նաև որպես Քինգսգեյթ ( մալթ.՝ Kingsgate ) կամ Քինգսվեյ։ Այս առաջին երեք դարպասները բոլորն էլ ֆորտիֆիկացած են եղել, որոնք կազմել են Վալետտա քաղաքի պարիսպների մի մասը։ Դարպասը ոչ պաշտոնապես կոչվել է նաև Պորտա դի տերրա (Porta di terra, որը նշանակում է «ցամաքային դարպաս»), քանի որ դեպի քաղաք միակ ցամաքային մուտքն է եղել։ Վերջին ամրացված դարպասը քանդվել է 1964 թվականին և փոխարինվել ֆուտուրիստական դարպասով՝ նախագծված Ալզիրո Բերգոնզոյի կողմից։ Այնուհետև այս դարպասը քանդվել է 2011 թվականին և փոխարինվել Ռենցո Պիանոյի կողմից նախագծված դարպասով, որն ավարտվել է 2014 թվականին։ Գտնվելու վայր Քաղաքի դարպասը գտնվում է Porta Reale պարսպի ներսում, որը կուրտինա պատ է Վալետտայի ցամաքային ճակատի կենտրոնում, որը գտնվում է Սենթ Ջեյմսի և Սենտ Ջոնսի բաստիոնների միջև։ Վալետտայի խորը խրամուղու վրայով անցնող կամուրջը տանում է դեպի դարպաս։ Դարպասն ի սկզբանե պաշտպանված է եղել couvre porte, առջևի խրամատով և լունետով, որը հայտնի էր որպես Լունետ Սենտ-Մադլեն։ Բրիտանական տիրապետության ժամանակ լունետն ավերվել է, իսկ առջևի խրամուղու մի մասը լցվել է հողով։ Ավելի ուշ տեղանքը զբաղեցրել է ավտոբուսի կանգառը, որի կենտրոնում Տրիտոն շատրվանն է։ Շատրվանի շրջակայքը վերածվել է հետիոտնային գոտու։ Դարպասով սկսվում է Հանրապետության փողոցը ( մալթ.՝ Triq ir-Repubblika ), Վալետայի գլխավոր փողոցը, որը գնում է մինչև քաղաքի հակառակ ծայրում գտնվող Ֆորտ Սանտ Էլմո։ Քաղաքի դարպասին մոտ գտնվող շենքերը ներառում են Մալթայի խորհրդարանի շենքը, Թագավորական օպերայի ավերակները և City Gate առևտրի տաղավարները։ Քաղաքի դարպասը քաղաք տանող երեք դարպասներից մեկն է, մյուսները՝ Մարսամքսեթի դարպասը և Դել Մոնտե դարպասը, որոնք գտնվում են, համապատասխանաբար, քաղաքի արևմտյան և արևելյան ծայրերում։ Մարսամքսեթի դարպասն ավերվել է 20-րդ դարի սկզբին, իսկ Դել Մոնտե դարպասը փոխարինվել է Վիկտորիա դարպասով 1885 թվականին։ Պատմություն Առաջին դարպաս (1569-1633) Վալետտա տանող սկզբնական դարպասը հայտնի է եղել որպես Սան Ջորջիո նավահանգիստ ( մալթ.՝ Porta San Giorgio ) և կառուցվել է Մալթայի շքանշանի մեծ վարպետ Ժան Պարիզո դե Վալետի օրոք, ում անունով էլ կոչվել է քաղաքը։ Սան Ջորջոյի դարպասը նախագծել են իտալացի ռազմական ինժեներ Ֆրանչեսկո Լապարելլը, ով նախագծել է Վալետտայի ամրությունների մեծ մասը, և նրա մալթացի օգնական Ջիրոլամո Կասարը։ Շինարարությունը սկսվել է 1566 թվականի ապրիլին և ավարտվել 1569 թվականին։ Դարպասը բավականին պարզ դիզայն է ունեցել և ընդամենը մի փոքրիկ, չզարդարված բացվածք է եղել կուրտինայի պատի մեջ։ Փայտե կամուրջն ի սկզբանե կապել է Պորտա Սան Ջորջիոն գյուղական հատվածի հետ՝ խրամատի միջով։ 1582 թվականին փայտե կամուրջը փոխարինվել է Քարե կամուրջով։ Կամուրջն ինքնին մի քանի անգամ փոխվել է, սակայն նրա քարե հիմքերը մնում են անձեռնմխելի և շարունակում են պահել ներկայիս կամուրջը։ Մոտ 1586 թվականին՝ մեծ վարպետ Հյուզ Լյուբենս դե Վերդալի օրոք, դարպասը վերանվանվել է Պորտա Ռեալ։ 16-րդ դարի վերջում կառուցվել է ավելի փոքր արտաքին դարպաս, իսկ սկզբնական դարպասի վերևում ավելացվել է Հաղթական կամարը։ Երկրորդ դարպաս (1633-1853) Քաղաքի երկրորդ դարպասը կառուցվել է 1633 թվականին՝ մեծ վարպետ Անտուան դը Պոլի օրոք։ Այս դարպասն ավելի զարդարուն է եղել, քան նախորդ Porta San Giorgio դարպասը։ Այն բաղկացած է եղել կենտրոնական կամարից` երկու կողմերում ավելի փոքր կամարներով, և փայտյա շարժական կամուրջից, որն այժմ քաղաքի պարիսպներից դուրս գտնվող խորը չոր խրամատի վրայով է անցնում։ Այս դարպասը հաճախ վերագրվում է մալթացի ճարտարապետ Թոմազո Դինգլիին, թեև այս պնդումը հաստատող փաստաթղթային ապացույցներ չկան։ 1798-1800 թվականներին Մալթայի ֆրանսիական օկուպացիայի ժամանակ դարպասը վերանվանվել է «Porte Nationale»։ 1814 թվականի թիվ 6 հրամանագրով, որը թողարկվել է բրիտանական բանակի սպա, նահանգապետ սըր Թոմաս Մեյթլենդի կողմից, 1815 թվականին դարպասի վրա տեղադրվել է բրիտանական զինանշանը։ Այս զինանշանը քանդակագործ Վինչենցո Դիմեխի աշխատանքն է։ Ժամանակի ընթացքում դարպասները փոփոխվել են, և 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին հայտնվել են մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք սկզբնական դիզայնի մաս չեն եղել։ Դարպասը քանդվել է 1853 թվականին, քանի որ այն շատ փոքր էր և պետք է ընդլայնվեր։ 17-րդ դարի շարժական կամրջի մնացորդները, որը ենթադրվում է, որ տեղադրվել է Պորտա Ռեալում, այժմ ցուցադրվում է ամրությունների կենտրոնում։ Երրորդ դարպաս (1853-1964) Քաղաքի երրորդ դարպասը կառուցվել է 1853 թվականին, Մալթայում բրիտանական տիրապետության բարձունքում։ Դարպասը հայտնի էր որպես Porta Reale ( մալթ.՝ Putirjal,անգլ.՝ Kingsgate )։ Դարպասը նախագծվել է գնդապետ Թոմփսոնի՝ թագավորական ինժեների կորպուսի կողմից և բաղկացած է երկու կենտրոնական կամարներից՝ երկու ավելի փոքրերով։ Դարպասի երկու կողմերում կանգնեցվել են երկու արձաններ՝ Մալթայի առաջին մեծ վարպետ Ֆիլիպ Վիլյեր դե Լ'Իսլ-Ադամի և քաղաքի հիմնադիր Ժան Պարիզո դե Վալետի արձանները։ 1892 թվականի հուլիսի 24-ին դարպասի հետևի մասում գտնվող կամարի վերևում տեղադրվել է Պիոս V (1504-1572) պապի բրոնզե կիսանդրին, ով զգալի ֆինանսական ներդրում է ունեցել Վալետտայի շինարարության գործում։ 20-րդ դարի սկզբին դարպասը շատ փոքր է եղել քաղաք մտնող մարդկանց մեծ հոսքին դիմակայելու համար։ Այս խնդրի լուծման առաջին առաջարկները արվել են 1920-ականներին, և դրանցից մի քանիսը ներառում էին դարպասների փոխարինումը բաց ճանապարհով։ Երրորդ դարպասը վերապրել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռմբակոծությունները, չնայած այն փոքր-ինչ վնասվել էր 1942 թվականի ապրիլին, երբ դեպի դարպաս տանող կամուրջը օդից ռմբակոծվել է։ Այս հարձակման ժամանակ ոչնչացվել են Լ'Իսլ-Ադամի և դե Վալետի արձանները։ Թագավորական օպերայի և Վալետտայի մուտքի վերանորոգման առաջին պլանները կազմվել են 1950-ականներին։ Նախագիծը վերակենդանացել է վարչապետ Ջորջ Բորգ Օլիվերի կողմից 1962 թվականին, որը կենտրոնացել էր քաղաքի դարպասի վրա։ 1963 թվականի ցուցահանդեսում հայտարարվել է դարպասներն ավելի մեծերով փոխարինելու նախագիծ, իսկ 1964 թվականի հունիսին դարպասները հանվել են։ Դարպասը քանդելուց հետո Պիոս V-ի կիսանդրին տեղադրվել է պահեստում, այնուհետև վերադարձվել Վալետտայի տեղական խորհրդի կողմից 1993 թվականին։ 2005 թվականին կիսանդրին տեղափոխվել է մեծ պաշարման հրապարակ՝ Սուրբ Հովհաննես տաճարի և դատարանի շենքի կողքին։ Չորրորդ դարպաս (1965-2011) Քաղաքի չորրորդ դարպասը կառուցվել է 1964 թվականի հունիսից մինչև 1965 թվականի օգոստոսը, որը նախագծվել է ճարտարապետ Ալզիրո Բերգոնզոյի կողմից իտալական ռացիոնալիստական ոճով։ Դարպասը բաղկացած էր մեծ բացվածքից կենտրոնում՝ երկու ավելի փոքր բացվածքներով յուրաքանչյուր կողմում և ուներ պարզ դիզայն՝ սահմանափակ զարդանախշերով։ Պիոս V պապի անունը կրող փողոցն ( մալթ.՝ Triq il-Papa Piju V ) անցել է դարպասի վերևով։ Դարպասը եղել է մի նախագծի մի մասը, որը երբեք ամբողջությամբ չի ավարտվել, այն է՝ Վալետտայի մուտքի և Թագավորական օպերայի շենքի վերակառուցումը։ Այն հակասական էր իր կառուցման ժամանակ, և լայն հասարակությունը հակասական կարծիքներ է հայտնել դարպասի վերաբերյալ։ 1965 թվականի մարտին, երբ դարպասի շինարարությունն ընթանում էր, Ճարտարապետների պալատը նախագիծը քննադատել է որպես «ճարտարապետական ձախողում»։ Դարպասի օգտին փաստարկներն այն էին, որ այն ավելի լավ տեսարան է տալիս բաստիոնների վրա, և որ դրա դիզայնն արտացոլում է ամրությունների խստությունը։ Հետագա քննադատությունն ուղղված էր դարպասներին, և հաջորդ տասնամյակներում դարպասները փոխարինելու հանրային հետաքրքրություն է առաջացել։ Իտալացի ճարտարապետ Ռենցո Պիանոն առաջին անգամ պատկերացրել էր Վալետտայի մուտքի վերակառուցումը 1988 թվականին, սակայն 1992 թվականին նախագիծը դադարեցվել է։ 2008 թվականին կառավարությունը վերսկսել է կապը Պիանոյի հետ՝ դարպասը փոխարինելու համար։ Պիանոյի նոր ծրագրերի իրականացումը սկսվել է 2009 թվականի հունիսի 27-ին, իսկ քաղաքի դարպասները քանդվել են 2011 թվականի մայիսի 2-ից 5-ը, երբ քանդմանը ներկա էր վարչապետ Լոուրենս Գոնզին։ Ազատության հրապարակում քաղաքի դարպասի և հարակից արկադների քանդումն ընդհանուր առմամբ արժեցել է 1,39 միլիոն եվրո։ Հինգերորդ դարպաս (2014–ներկայիս) Հինգերորդ և ներկայիս քաղաքի դարպասը կառուցվել է 2011-2014 թվականներին՝ Ռենցո Պիանոյի նախագծով։ Այս դարպասը շատ է տարբերվում նախորդներից, քանի որ այն բաղկացած է բաստիոնների ճեղքվածքից՝ շրջանակված մեծ քարե բլոկներով, որոնք առանձնացված են բաստիոնների պատերից բարձր պողպատե շեղբերով։ Ինչպես չորրորդ դարպասը, այն նույնպես կառուցվել է քաղաքի մուտքի վերակառուցման ծրագրի շրջանակներում։ Նախագիծը նաև Թագավորական օպերային թատրոնի ավերակները վերածել է բացօթյա թատրոնի ( մալթ.՝ Pjazza Teatru Rjal) և կառուցվել է Խորհրդարանի նոր պալատ՝ զբաղեցնելով Ազատության հրապարակի մի մասը։ Քաղաքի նոր դարպասը, ինչպես Պիանոյի նախագծի մյուս մասը, հակասական են։ Մալթացիների մեծամասնությունը ողջունել է չորրորդ դարպասի քանդումը, թեև դա իտալական ռացիոնալիստական ճարտարապետության հազվագյուտ օրինակներից մեկն էր։ Նոր դարպասի որոշ քննադատներ նախընտրել են երրորդ դարպասի նման ավելի ավանդական ձևավորումը։ Նոր դարպասը համեմատվել է հին եգիպտական Էդֆուի տաճարի հետ, և ըստ քննադատների` բաստիոնների բացը անտեղի էր այս հիմնականում մաներիստական և բարոկկո ոճով քաղաքում։ Ազդեցություն 2014 թվականի հոկտեմբերին Ժիրոլամո Կասսարա պողոտայում՝ ավտոբուսի կանգառի մոտ, բացվել է Prospettiva անունով արտ-ինստալյացիան։ Ինստալյացիան ներառում է տարրեր հինգ դարպասներից, որոնք կանգնեցված են եղել Վալետտայի մուտքի մոտ։ Այն նախագծել է ճարտարապետ Քրիս Բրիֆան։ Ինստալյացիան նվիրված է Վալետտան 2018 թվականին Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք ընտրվելու հիշատակին։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ