ქალაქის კარიბჭე

„ქალაქის კარიბჭე“ (მალტ. Bieb il-Belt, სიტყვასიტყვით – „ქალაქის კარიბჭე“) მთავარი შესასვლელი ვალეტაში, მალტა. დღევანდელი — რიგით მეხუთე კარიბჭე ამ ადგილას — აშენდა 2011–2014 წლებში იტალიელი არქიტექტორის, რენცო პიანოს პროექტით. პირველი კარიბჭე აქ აშენდა 1569 წელს და სახელად ეწოდა პორტა სან ჯორჯო. მისი ავტორი იყო ან ფრანჩესკო ლაპარელი, ან ჯიროლამო კასარი. დაახლოებით 1586 წელს კარიბჭეს გადაერქვა სახელი და გახდა პორტა რეალე (მალტ. Putirjal). იგი 1633 წელს თავიდან აშენდა და, სავარაუდოდ, ტომაზო დინგლის პროექტით. 1798 წლის ფრანგული ოკუპაციის დროს მას დაერქვა პორტ ნასიონალი, თუმცა მალტის ბრიტანეთის მფლობელობაში გადასვლის შემდეგ თავდაპირველი სახელი აღუდგინეს. 1853 წელს აშენდა ახალი, უფრო დიდი კარიბჭე, სახელად მეფის კარიბჭე (Kingsgate) ან Kingsway. ეს სამი კარიბჭე ყველა იყო გაგანიერებული და გამაგრებული და ვალეტას კედლების სისტემას განეკუთვნებოდა. მათ ხშირად უწოდებდნენ პორტა დი ტერას — „მიწის კარიბჭეს“, ვინაიდან ეს იყო ქალაქში შესასვლელი ერთადერთი ხმელეთის გზა. 1964 წელს გამაგრებული კარიბჭე დაანგრიეს და მის ადგილზე აშენდა რაციონალისტური სტილის ახალი კარიბჭე არქიტექტორ ალცირო ბერგონცოს მიერ. ეს უკანასკნელი 2011 წელს დაინგრა და მის ადგილას აშენდა პიანოს თანამედროვე სტილის ნაგებობა, რომელიც 2014 წელს დასრულდა. მდებარეობა ქალაქის კარიბჭე განთავსებულია ვალეტას მშრალი ხევის ცენტრში მდებარე ფორტიფიცირებულ კედელზე, ე.წ. პორტა რეალეს კურტინაზე (Porta Reale Curtain), წმინდა ჯეიმსისა და წმინდა იოანეს ბასტიონებს შორის. ღრმა თხრილზე გადებული ხიდი უკავშირდება კარიბჭეს. თავდაპირველად იგი დაცული იყო კუვრ პორტესით, შიდა თხრილითა და საფორტიფიკაციო ნახევარმთვარით სახელად წმინდა მადლენას ლუნეტა. ბრიტანელთა მმართველობის ეპოქაში ლუნეტა გაანადგურეს და თხრილი ნაწილობრივ ამოავსეს. მოგვიანებით, აქ გაჩნდა ავტობუსების ტერმინალი და ტრიტონის შადრევანი, რომლის გარშემო ტერიტორია შემდეგში ქვეითებისთვის მოეწყო. კარიბჭე იწყება ვალეტას მთავარ ქუჩაზე — რესპუბლიკის ქუჩიდან (მალტ. Triq ir-Repubblika), რომელიც ქალაქის ბოლოს წმინდა ელმოს ციხესიმაგრე-ს აღწევს. მასთან ახლომდებარე შენობებია პარლამენტის შენობა, ვალეტას სამეფო ოპერის ნანგრევები და სავაჭრო არკა. კარიბჭეს მეზობლადაა წმინდა იოანეს ციხესიმაგრე და წმინდა ჯეიმსის ციხესიმაგრე. ქალაქის კარიბჭე ვალეტაში შესასვლელი სამი კარიბჭიდან ერთ-ერთია. დანარჩენი ორი გახლდათ მარსამშეტის კარიბჭე და დელ მონტეს კარიბჭე — შესაბამისად ქალაქის დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილებში. მარსამშეტის კარიბჭე XX საუკუნის დასაწყისში დაანგრიეს, ხოლო დელ მონტეს კარიბჭე 1885 წელს ვიქტორიას კარიბჭით ჩანაცვლდა. ისტორია პირველი კარიბჭე (1569–1633) ვალეტას პირვანდელი კარიბჭე ცნობილია როგორც პორტა სან ჯორჯო (იტალ. Porta San Giorgio), რომელიც აშენდა დიდი ოსტატი ჟან პარიზო დე ვალეტეს მმართველობის დროს — მის სახელს ატარებს თავად ქალაქიც. შესაძლებელია, კარიბჭე დაგეგმა ფრანჩესკო ლაპარელიმ — იტალიელმა სამხედრო ინჟინერმა, რომელმაც ვალეტას უმეტეს ფორტიფიკაციას ჩაუყარა საფუძველი, ან მისმა მალტელმა თანაშემწემ ჯიროლამო კასარმა. მშენებლობა დაიწყო 1566 წლის აპრილში და დასრულდა 1569 წელს. კარიბჭე საკმაოდ უბრალო იყო დიზაინით — იგი წარმოადგენდა პატარა, მოურთავ შესასვლელს ფორტიფიკაციური კედლებში. საწყის ეტაპზე, პორტა სან ჯორჯოს უკავშირდებოდა ხის ხიდი, რომელიც თხრილს გადადიოდა და ქალაქს გარე ტერიტორიასთან აკავშირებდა. 1582 წლამდე ხის ხიდი ქვის ხიდმა შეცვალა. ხიდი შემდეგშიც რამდენჯერმე გადაკეთდა, მაგრამ მის კლდეში ნაკვეთი საძირკველები დღემდე შენარჩუნებულია და ამჟამინდელ ხიდსაც უჭერენ მხარს. დაახლოებით 1586 წელს, დიდი ოსტატ იუგ დე ვერდალის მმართველობის დროს, კარიბჭეს სახელი გადაერქვა და გახდა პორტა რეალე (იტალ. Porta Reale). ამავე პერიოდში კარიბჭეს დაემატა მცირე გარე შესასვლელი და მასზე ზემოდან ტრიუმფალური თაღი. მეორე კარიბჭე (1633–1853) მეორე ქალაქის კარიბჭე აშენდა 1633 წელს დიდი ოსტატ ანტუან დე პოლის მმართველობისას. იგი პირველი კარიბჭის — პორტა სან ჯორჯოს — შედარებით უფრო სადღესასწაულო და დეკორატიული იყო: ცენტრალურ თაღს ორივე მხარეს პატარა თაღები ჰქონდა, ხოლო ღრმა, მშრალ თხრილზე ხის ჩამოსაშვები ხიდი გადიოდა. ეს პროექტი ხშირად მიეწერება მალტელ არქიტექტორ ტომაზო დინგლის, თუმცა დოკუმენტური მტკიცებულება ამის შესახებ არ არსებობს. 1798–1800 წლების ფრანგული ოკუპაციის პერიოდში, კარიბჭეს ეწოდა პორტ ნასიონალე (ფრანგ. Porte Nationale). 1814 წლის დეკემბერში, გუბერნატორმა სერ თომას მეიტლენდმა გამოსცა №6 პროკლამაცია, რომლის თანახმადაც 1815 წელს კარიბჭეს ბრიტანეთის გერბი დაემატა. მიიჩნევა, რომ ეს ქანდაკება შესაძლოა შეასრულა სკულპტორმა ვინჩენცო დიმეკმა. დროთა განმავლობაში კარიბჭე შეიცვალა — XVIII და XIX საუკუნეების ბოლოს მასზე მრავალი ელემენტი დაემატა, რომლებიც დინგლის ორიგინალურ დიზაინში არ შედიოდა. საბოლოოდ, იგი 1853 წელს დაანგრიეს, რადგან უკვე საკმარისად ვიწრო იყო ქალაქის გაზრდილი მოძრაობისთვის. კარიბჭის ჩასასვლელ ხიდის ერთ-ერთი ფრაგმენტი — XVII საუკუნის ჩამოსაშვები ხიდი — ამჟამად გამოფენილია ფორტიფიკაციების ინტერპრეტაციულ ცენტრში. მესამე კარიბჭე (1853–1964) მესამე ქალაქის კარიბჭე აშენდა 1853 წელს ბრიტანული მმართველობის პიკზე. იგი ცნობილი იყო როგორც პორტა რეალე (იტალ. Porta Reale), მალტურად — პუტირიალი (მალტ. Putirjal), ხოლო ინგლისურად — Kingsgate ან Kingsway. კარიბჭე დააპროექტა სამეფო ინჟინერების პოლკოვნიკმა თომპსონმა და შედგებოდა ორი ცენტრალური და ორი მცირე თაღისგან. მის ორივე მხარეს იდგა ორი ქანდაკება: ფილიპ ვილიე დე ლ'ილ-ადამის — მალტაში პირველი დიდი ოსტატის და ჟან პარიზო დე ვალეტეს — ქალაქის დამფუძნებლის. 1892 წლის 24 ივლისს კარიბჭის უკანა მხარეს დაიდგა პაპი პიუს V-ის ბრინჯაოს ბიუსტი, რომელიც ქალაქ ვალეტას მშენებლობის დაფინანსებაში დიდ წვლილს შეიტანდა. XX საუკუნის დასაწყისში კარიბჭე უკვე შეუფერებლად პატარა გახდა ქალაქში შემსვლელი ხალხის ნაკადისთვის. მისი შეცვლის წინადადებები ჯერ კიდევ 1920-იან წლებში გაჩნდა და ზოგმა ღია გზატკეცილის მოწყობაც კი შესთავაზა. მეორე მსოფლიო ომის დროს კინგსგეიტმა დაბომბვებს გაუძლო, თუმცა 1942 წლის აპრილში ხიდი, რომელიც კარიბჭესთან მიდიოდა, დაზიანდა. ამავე დროს განადგურდა ლ’ილ-ადამისა და დე ვალეტის ქანდაკებები. 1950-იან წლებში დაიწყო ახალი პროექტები სამეფო ოპერის სახლისა და ქალაქის შესასვლელის აღდგენის შესახებ. 1962 წელს პრემიერ-მინისტრმა ჯორჯ ბორგ ოლივერმა პროექტი კვლავ წამოწია და ძირითადად კარიბჭეს შეეხო. ახალი კარიბჭის აშენების პროექტი ოფიციალურად გამოცხადდა 1963 წლის სავაჭრო გამოფენაზე, ხოლო ძველი კარიბჭე დაანგრიეს 1964 წლის ივნისში. დანგრევის შემდეგ პიუს V-ის ბიუსტი საცავში მოათავსეს. ვალეტას ადგილობრივმა საბჭომ ის 1993 წელს უკან გამოიტანა, ხოლო 2005 წელს ბიუსტი განთავსდა დიდ ალყის მოედანზე, წმინდა იოანეს კათედრალთან ახლოს. მეოთხე კარიბჭე (1965–2011) მეოთხე კარიბჭე აშენდა 1964 წლის ივნისიდან 1965 წლის აგვისტომდე, იტალიელი არქიტექტორის — ალცირო ბერგონცოს პროექტით, რომელიც შესრულებული იყო რაციონალისტურ სტილში. კარიბჭე შედგებოდა ერთი დიდი და ორი მცირე თაღისგან და გამოირჩეოდა მარტივი დიზაინითა და მინიმალური დეკორით. მისი თავზე გადიოდა პაპი პიუს V-ის ქუჩა (მალტ. Triq il-Papa Piju V). მეოთხე კარიბჭე ვალეტას შესასვლელისა და ოპერის სახლის აღდგენის ფართო პროექტის ნაწილი იყო, რომელიც საბოლოოდ — არასოდეს დასრულდა. საზოგადოებაში მას არაერთგვაროვანი გამოხმაურება მოჰყვა. 1965 წლის მარტში არქიტექტორთა პალატამ პროექტი "არქიტექტურულ წარუმატებლობად" შეაფასა. მის მხარდამჭერები კი მიიჩნევდნენ, რომ კარიბჭე უკეთესად ხდიდა ხილულს ბასტიონებს და მათი სიმკაცრის სტილს ასახავდა. შემდგომ წლებში კარიბჭე კვლავ კრიტიკის საგანი გახდა და გაჩნდა მისი ჩანაცვლების საზოგადოებრივი ინტერესი. 1988 წელს იტალიელმა არქიტექტორმა რენცო პიანომ შეიმუშავა ქალაქის შესასვლელის რეკონსტრუქციის გეგმა, თუმცა იგი 1992 წლამდე გადაიდო. 2008 წელს მალტის მთავრობა კვლავ დაუკავშირდა პიანოს. მისი ახალი გეგმა 2009 წლის 27 ივნისს გამოქვეყნდა, ხოლო ძველი კარიბჭე დაინგრა 2011 წლის 2-5 მაისს — დემონტაჟს პრემიერ-მინისტრი ლოურენს გონზი ესწრებოდა. კარიბჭისა და ახლომდებარე არკადების დემონტაჟი საერთო ჯამში 1.39 მილიონი ევრო დაჯდა. მეხუთე კარიბჭე (2014–დღემდე) ვალეტას მეხუთე და ამჟამინდელი კარიბჭე აშენდა 2011–2014 წლებში იტალიელი არქიტექტორის — რენცო პიანოს პროექტის მიხედვით. ეს კარიბჭე მნიშვნელოვნად განსხვავდება წინა ოთხისგან, რადგან იგი წარმოადგენს ბასტიონში გამოტეხილ სივრცეს, რომელიც ორ ქვის ბლოკს შორის მდებარეობს და გაყოფილია ფოლადის ვიწრო ფირფიტებით. მეოთხე კარიბჭის მსგავსად, ისიც ვალეტას შესასვლელის ხელახლა განახლების პროექტის ფარგლებში აშენდა. ამავე პროექტის შედეგად, სამეფო ოპერის სახლის ნანგრევები გადაკეთდა ღია თეატრად — Pjazza Teatru Rjal, ხოლო თავისუფლების მოედანზე აშენდა ახალი პარლამენტის შენობა. რენცო პიანოს პროექტი, მათ შორის ახალი კარიბჭეც, კონტროვერსიული აღმოჩნდა. მიუხედავად იმისა, რომ მეოთხე კარიბჭის დანგრევა საზოგადოების უმეტესობამ მოიწონა, ზოგიერთმა არქიტექტორმა და მკვლევარმა ის მალტაზე ერთ-ერთ იშვიათ იტალიურ რაციონალისტურ ნიმუშად მიიჩნია. კრიტიკოსთა ნაწილი ამჯობინებდა მესამე კარიბჭის სტილის — უფრო ტრადიციული დიზაინის აღდგენას. ახალი კარიბჭე შეადარეს ძველ ეგვიპტურ ედფუს ტაძარს, და აღნიშნეს, რომ ბასტიონებში გაჭრილი ხვრელი არ შეესაბამება ვალეტას დიდწილად მანერისტულ და ბაროკოს სტილს. პიანოს დიზაინი აერთიანებდა მრავალწლიან გეგმებსა და იდეებს. ქვის ფასადის შესაქმნელად გამოყენებული იყო სპეციალურად შერჩეული მალტური კირქვა, რომელიც საკმარისი რაოდენობით უნდა მოეპოვებინათ არა მხოლოდ კარიბჭის არქიტექტურული ფორმისთვის, არამედ პარლამენტის შენობის მდიდრული ტექსტურისთვისაც. სულ გამოყენებული იყო დაახლოებით 12,000 კუბური მეტრი ქვა. მისი მოპოვებისა და ხარისხის კონტროლზე პასუხისმგებელი იყო ქევინ რემსი („Ramsey Stone Consultants“). სამხატვრო ინსტალაცია 2014 წლის ოქტომბერში ჯიროლამო კასარის გამზირზე, ავტობუსების ტერმინალთან ახლოს, გაიხსნა მხატვრული ინსტალაცია სახელწოდებით Prospettiva. არქიტექტორ კრისტოფერ ბრიფას მიერ შექმნილი ინსტალაცია მოიცავს იმ ხუთი კარიბჭის ელემენტებს, რომლებიც ისტორიულად ვალეტას შესასვლელში იდგა. პროექტი, ვალეტას მიერ ევროპული კულტურის დედაქალაქად დასახელების აღსანიშნავად განხორციელდა, რომელიც ქალაქმა 2018 წელს მოიპოვა. სქოლიო