წმინდა იაკობის კავალიერი

წმინდა იაკობის კავალიერი (მალტ. Kavallier ta' San Ġakbu) — ვალეტაში მდებარე XVI საუკუნის კავალიერი, რომელიც აშენდა წმინდა იოანეს ორდენის მიერ. იგი გადაჰყურებს წმინდა იაკობის ბასტიონს — ფართო, უშუალო კუთხის მქონე თავდაცვით ნაგებობას, რომელიც ვალეტას ხმელეთის ფრონტის ნაწილია. წმინდა იაკობის კავალიერი ერთ-ერთი იყო იმ ცხრა კავალიერიდან, რომელთა მშენებლობა ქალაქში იყო დაგეგმილი, თუმცა საბოლოოდ აშენდა მხოლოდ ორი — მეორეა მისთვის იდენტური წმინდა იოანეს კავალიერი. პროექტი შეიმუშავა იტალიელმა სამხედრო ინჟინერმა ფრანჩესკო ლაპარელიმ, ხოლო მშენებლობას ხელმძღვანელობდა მისი მალტელი თანაშემწე ჯიროლამო კასარი. წმინდა იაკობის კავალიერის სამხედრო კონფლიქტში გამოყენების პრეცედენტი არ არსებობს, თუმცა მან მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა მღვდლების აჯანყების დროს 1775 წელს. კავალიერი მდებარეობს კასტილიის მოედანზე, კასტილიის ობერჟის, მალტის ცენტრალური ბანკის, პარლამენტის შენობის, საფონდო ბირჟისა და ფოსტის შენობის მახლობლად. XIX საუკუნის ბოლოსთვის ნაგებობა აღარ ასრულებდა თავდაცვით ფუნქციას. ის სრულად რესტავრირდა მალტის მილენიუმის პროექტის ფარგლებში და ამჟამად ფუნქციონირებს როგორც კულტურის ცენტრი, სახელწოდებით Spazju Kreattiv (მალტურ ენაზე: „კრეატიული სივრცე“). ისტორია ჰოსპიტალერთა მმართველობა 1565 წლის მალტის დიდი ალყის დროს ოსმალთა იმპერია უშედეგოდ შეეცადა მალტის დაპყრობას. ამის შემდეგ წმინდა იოანეს ორდენი მიიღო გადაწყვეტილება კუნძულზე მუდმივად დაემკვიდრებინა თავი. ორდენმა დააარსა ახალი ციხე-ქალაქი, რომელიც მათი ახალი დედაქალაქი უნდა გამხდარიყო. ქალაქს უწოდეს ვალეტა, ორდენის დიდოსტატის, ჟან პარიზო დე ვალეტის პატივსაცემად. ვალეტას ციხე-ნაგებობების დაგეგმარების მიზნით დე ვალეტმა ფინანსური დახმარება სთხოვა სხვადასხვა ევროპელ მმართველს. პაპი პიუს V-მა არა მხოლოდ ფულად დახმარება გაუწია ორდენს, არამედ მალტაში გაგზავნა იტალიელი სამხედრო ინჟინერი ფრანჩესკო ლაპარელი, რომელმაც შეიმუშავა ახალი დედაქალაქის გეგმა. ქალაქის მშენებლობა დაიწყო 1566 წლის მარტში და მიმდინარეობდა 1570-იანი წლების მანძილზე. ლაპარელის მალტიდან წასვლისა და გარდაცვალების შემდეგ მშენებლობა გადაეცა მის მალტელ თანაშემწეს — არქიტექტორსა და სამხედრო ინჟინერს, ჯიროლამო კასარს. თავდაპირველად წმინდა იაკობის კავალიერს უწოდებდნენ „კავალიერის კოშკს“ ან „კოშკს“. კავალიერი ერთ-ერთი პირველი ნაგებობა იყო, რომელიც აიგო ვალეტაში გამარჯვების ღვთისმშობლის ეკლესიასთან და ციხე-ნაგებობების სხვა ნაწილებთან ერთად.მისი ფუნქცია იყო მაღალ ბაქანზე განლაგებული ქვემეხებით ქალაქის ხმელეთის მხრიდან დაცვა, იმ ადგილას, სადაც შემდგომში ფლორიანა გაშენდა. კავალიერი ასევე ემუქრებოდა მტერს, ვინც ქალაქის შიდა დაცვის ხაზებს უკვე გაეტანა. იგი დაკავშირებული იყო წმინდა იოანეს კავალიერთან მიწისქვეშა გვირაბით, რომელიც ამჟამად დაბლოკილია. გარდა თავდაცვითი ფუნქციისა, წმინდა იაკობის კავალიერი იხმარებოდა როგორც სიგნალური საარტილერიო პუნქტი: დღეში სამჯერ — განთიადზე, შუადღესა და მზის ჩასვლისას — იქიდან გაისმოდა საყვედრებელი გასროლები, რომლებიც ქალაქის კარიბჭეების გახსნა-დახურვას აღნიშნავდა. დაახლოებით 1800 წლიდან ეს ფუნქცია გადაიბარა ახლოს მდებარე სალუტის ბატარეამ. 1686 წელს, დიდოსტატ გრეგორიო კარაფას მმართველობისას, კავალიერის აღმოსავლეთ მხარეს მიაშენეს მცირე შენობა, სახელად „დარ ანონა“, სადაც მდებარეობდა უნივერსიტა დეი გრანი — მარცვლეულის მარაგის ადმინისტრაციული ორგანო. დღეს იგი ფოსტაა. 1775 წლის 8 სექტემბერს, მღვდლების აჯანყების დროს, კავალიერი აჯანყებულებმა დაიკავეს. მათ ჩამოხსნეს ორდენის დროშა და აღმართეს წმინდა პავლეს სიმბოლო. აჯანყებულებმა ასევე აიღეს წმინდა ელმოს ციხე, თუმცა მცირე ბრძოლების შემდეგ ორდენმა ციხის დაბრუნება შეძლო. კავალიერში მყოფი აჯანყებულები მალევე ჩაბარდნენ. სამ მათგანს სიკვდილით დასჯა მიესაჯა, დანარჩენები კი ან გადაასახლეს, ან დააპატიმრეს. დასჯილთა თავები გამოფინეს წმინდა იაკობის კავალიერის კუთხეებზე, თუმცა ისინი მალევე ჩამოხსნეს, როდესაც იმავე წლის ნოემბერში დიდოსტატად აირჩიეს ემანუელ დე როჰან-პოლდიუკი. XIX და XX საუკუნეები XIX საუკუნის დასაწყისში, მალტის გაერთიანებული სამეფოს მმართველობაში გადასვლის შემდეგ, წმინდა იაკობის კავალიერი გადაიკეთეს ოფიცერთა კლუბად — სივრცედ, სადაც სამხედრო პირებს ერთმანეთთან სოციალიზაცია შეეძლოთ. ამ პერიოდში ნაგებობაში განხორციელდა რიგი არქიტექტურული ცვლილებები: კავალიანის სახურავზე ასასვლელი ფერდობი შეცვალეს კიბით, ხოლო პირველ სართულზე კამაროვანი ჭერის ჩამატებით ერთი სართულის ნაცვლად შეიქმნა ორი. გარდა ამისა, შესრულდა სამუშაოები ნესტიანობის შესამცირებლად და შიდა გარემოს გასაუმჯობესებლად. მოგვიანებით, შენობაში გაითხარა ორი რეზერვუარი, რომლებიც ემსახურებოდა ვინაკურის არხით ვალეტაში მიწოდებული წყლის დაგროვებას. შედეგად, წმინდა იაკობის კავალიერი წყლით ამარაგებდა მთლიან ქალაქს. 1853 წელს გაჩნდა წინადადება კავალიერის დანგრევის თაობაზე, რათა მის ადგილას აშენებულიყო სამხედრო საავადმყოფო, თუმცა ეს გეგმა არ განხორციელდა. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში კავალიერი იხმარებოდა როგორც საჰაერო დაბომბვების დროს თავშესაფარი. შენობის ზედა სართული გადაკეთდა საკვების საწყობად საზღვაო, სახმელეთო და საჰაერო ძალების ინსტიტუტებისთვის. 1970-იან წლებში მთავრობის ბეჭდვის სამსახური დიდოსტატის სასახლიდან გადავიდა წმინდა იაკობის კავალიერში, სადაც ფუნქციონირებდა 1996 წლამდე, ვიდრე ახალი შენობა მარსას ინდუსტრიულ ზონაში გაიხსნებოდა. კულტურის ცენტრი 1990-იან წლებში მალტის მთავრობამ შეიმუშავა ვალეტასა და მის შემოგარენში ურბანული რეგენერაციის გეგმა. პროექტი მოიცავდა წმინდა იაკობის კავალიერის რესტავრაციას და მისი ფუნქციის შეცვლას კულტურულ მიზნებზე. სამუშაოებს ხელმძღვანელობდა მალტელი არქიტექტორი რიჩარდ ინგლანდი. კავალიერი ეტაპობრივად გარდაიქმნა თავდაპირველი — თავდაცვითი ფუნქციიდან სტუმართა მისაღებ სივრცედ. ინგლანდმა ამ პროცესს უწოდა: „მნიშვნელოვანი ამოცანა — შენობა მიესადაგოს ახალ საჭიროებებს ისე, რომ პატივი სცეს წარსულს და ამავდროულად გაბედულად მიიღოს ცვლილების იდეა“. თუმცა პროექტი მალტის საზოგადოებაში წინააღმდეგობრივი რეაქციებით შეხვდა: მრავალი ადგილობრივი არქიტექტორი და მოქალაქე უკმაყოფილო იყო შესრულებული მუშაობის ხარისხით, რამაც სხვა დაგეგმილი ურბანული პროექტების (მაგ., ქალაქის კარიბჭის) შეჩერება და მათი შემდგომში რენცო პიანოსა და სხვა აღიარებული არქიტექტორების ჩართულობით განხორციელება განაპირობა. ერთ-ერთი მთავარი სირთულე შენობის ადაპტაციის პროცესში იყო მისი თავდაცვითი ბუნება, რაც ხელს უშლიდა თანამედროვე სტანდარტების შესაბამისი — მაგალითად, დასასვენებელი და დამთვალიერებლებისთვის ადაპტირებული სივრცის მოწყობას. მნიშვნელოვნად განახლდა შიდა სტრუქტურა, მათ შორის — ორი წყლის რეზერვუარი, რომლიდანაც ერთ-ერთი გადაკეთდა თეატრალურ სცენად, ხოლო მეორე — ცენტრალურ ატრიუმად. დიზაინში გამოყენებულია მინის ელემენტები და სივრცობრივი გადაწყვეტა, რომელიც შენობის ისტორიის წაკითხვის საშუალებას აძლევს ვიზიტორს. სამუშაოები განხორციელდა რესტავრატორ მაიკლ ელულთან თანამშრომლობით. პროექტის მთავარ პრინციპს წარმოადგენდა ავთენტურობის შენარჩუნება — ანუ, რაც გამოიყურება როგორც XVI საუკუნის დეტალი, არის ზუსტად იმდროინდელი, ხოლო რაც თანამედროვეა, შეგნებულად თანამედროვე რჩება. მიუხედავად ამისა, Fondazzjoni Wirt Artna-მ გააპროტესტა მეორე მსოფლიო ომის დროინდელი იშვიათი გაზის თავშესაფრისა და სხვა ისტორიული ელემენტების დემონტაჟი. სახასიათო ცვლილებები აღინიშნება პირველ სართულზე, სადაც, მაგალითად, მუსიკის ოთახში მოხსნილია ბრიტანული პერიოდიდან შემორჩენილი ჭერი და აღდგენილია ავთენტური იერსახე. სხვა სივრცეებში შენარჩუნებულია შერეული სტილისტიკა, რაც ძველისა და ახლის ჰარმონიულ თანაცხოვრებას უზრუნველყოფს. კავალიერის რესტავრაცია დასრულდა 2000 წლის ზაფხულში და 22 სექტემბერს იგი გაიხსნა როგორც წმინდა იაკობის კავალიერი — კრეატიულობის ცენტრი. პირველი გამოფენა იყო „ხელოვნება მალტაში დღეს“. ცენტრში მოქმედებს მცირე თეატრი, კინო დარბაზი, მუსიკისა და ვიზუალური ხელოვნების სივრცეები. გახსნის დღიდან აქ 1 მილიონზე მეტი ვიზიტორი იმყოფებოდა. 2015 წლის აგვისტოში ცენტრს ახალი ბრენდინგი მიენიჭა — Spazju Kreattiv (მალტურად „კრეატიული სივრცე“). მისი არტისტული ხელმძღვანელია ტონი სანტი. ცენტრში რეგულარულად ტარდება გამოფენები, ფესტივალები და კულტურული ღონისძიებები, მათ შორის MCAST-ის კრეატიული ფესტივალი. წმინდა იაკობის კავალიერი კლასიფიცირებულია როგორც I კატეგორიის ეროვნული ძეგლი და შეტანილია კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნულ ნუსხაში. არქიტექტურა წმინდა იაკობის კავალიერი წარმოადგენს მასშტაბურ კაზემატიან საარტილერიო პლატფორმას, რომელსაც აქვს პენტაგონალური (ხუთკუთხა) გეგმარება. მისი დიზაინი გამიზნულად არ ითვალისწინებდა ესთეტიკურ ასპექტებს — რაც მიანიშნებს მხოლოდ ფუნქციურ, სამხედრო მიზნებზე ორიენტირებულ გამოყენებაზე. შენობის ვიზუალურად მასშტაბური იერსახის მიუხედავად, მისი ნახევარი შიგნიდან შევსებულია შემკვრელი მიწით, ხოლო დანარჩენი ნაწილი შედგება იშვიათად განლაგებული კამერების, ქვემეხების სახურავზე ასაყვანი ფერდობისა და იარაღის სამაგრი სივრცეებისგან. კავალიერი უკანა ნაწილით ეყრდნობა წმინდა იაკობის ბასტიონს, და იგი აგებული იყო ისე, რომ შეძლებოდა ცეცხლის გახსნა ბასტიონის პარაპეტის ზემოდან — მასთან შეუწყვეტლად და დაუსახავად. ნაგებობის უკანა ნაწილში განლაგებულია რამდენიმე დენთის საწყობი, რომლებიც განკუთვნილი იყო საარტილერიო მარაგის უსაფრთხო შენახვისთვის. გარე ბმულები წმინდა იაკობის კავალიერი ვიკიმედიის კომონსზე Spazju Kreattiv – წმინდა იაკობის კავალიერში მალტის კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნული ნუსხა – არქივირებული ვერსია სქოლიო