Spomen-kosturnica poginulih partizana u Velesu

Spomen-kosturnica poginulih partizana u Velesu nalazi se na jednom od brda koja okružuju centar Velesa, na rijeci Vardar, Sjeverna Makedonija. Nadmorska visina je 213 m, 920 m. od glavnog trga Velesa i sa koordinatama: 41°43′24″N, 21°47′19″E. Podignut je u spomen na partizanske vojnike koji su se borili za slobodu Velesa i Makedonije tokom Narodnooslobodilačkog rata od 1941. do 1945. godine protiv fašističkih njemačkih i bugarskih snaga. Osim toga, ovaj spomenik služi kao mjesto počivanja (u obliku podzemne kripte) za posmrtne ostatke otprilike stotinu palih partizanskih vojnika iz područja Velesa. Istorija Grad Veles bio je 6. aprila 1941. godine podvrgnut nemilosrdnoj kampanji bombardovanja od strane njemačke Luftwaffe, dok su snage Osovine započele invaziju i okupaciju Kraljevine Jugoslavije. Tokom Aprilskog rata, u Makedoniju su sa istoka ušle jedinice bugarske vojske, a na zapadu italijanske iz njihove marionetske države Albanije. Kraljevska jugoslovenska armija ubrzo je kapitulirala. Vardarska Makedonija je podijeljena tako da je „Velikoj Albaniji“ pripojen deo oko gradova Tetovo, Gostivar, Kičevo, Struga i dio Prespe, a Bugarskoj ostali dio Makedonije. Kada su Bugari započeli okupaciju Velesa, slijedili su neumoljiv niz brutalnih taktika kako bi pokorili i ugnjetali domaće stanovništvo grada, tokom kojih su se bavili pljačkom, mučenjem, deportacijom, a u nekim slučajevima i ubistvima. Najčešće mete bili su jevrejsko i romsko stanovništvo grada, zajedno sa komunistima, disidentima i onima koji su se protivili bugarskoj okupaciji. Opšti podaci Spomen-kosturnica izgrađena je od 1976. do 1979. godine. Na konkursu u kojem su učestvovali umjetnici iz cijele Jugoslavije, odabran je zajednički prijedlog vajara Ljubomira Denkoviće i arhitekte Save Subotina. Oblik spomenika podsjeća na otvoreni cvijet maka (simbolizira život i ponovno rođenje) - polovina je otvoreni predvorje s pločama na kojima su navedena imena poginulih i mjesta bitaka, dok drugu polovinu zauzima prostorija u kojoj se nalazi muzej i mozaik, najveći u cijeloj Makedoniji. Muzej mozaika Unutar zadnje polovine spomenika nalazi se muzej u kojem su izloženi mozaici umjetnika Petera Mazeva. Oko unutrašnjosti muzeja, Mazev je većinu zidnog prostora površine od 220 m2 prekrio serijom od pet masivnih mozaika, što je najveća površina sa mozaicima u Sjevernoj Makedoniji. Kroz ovu seriju mozaika, Mazev je prikazao istoriju Makedonije od Ilindanskog ustanka protiv ugnjetavanja i okupacije Osmanskog carstva, Balkanskih ratova, Prvog i Drugog svjetskog rata, do oslobođenja od fašizma, te konačno do vremena Jugoslavije. Ovo djelo se često naziva "Guernica Makedonije", u odnosu na Picassovo poznato remek-djelo. Izvori