Իններորդ ֆորտ (Կաունաս)

Իններորդ ֆորտ (լիտ.՝ Devintas fortas), ամրոց, հենակետ Լիտվայի Կաունաս նահանգի Շիլայնայի հին միկրոշրջան հյուսիսային մասում։ Այն Կաունաս ամրոցի մի մասն է, որը կառուցվել է 19-րդ դարի վերջին Ռուսական կայսրության կողմից։ Խորհրդային օկուպացիայի ժամանակ բերդն օգտագործվել է որպես բանտ և կանգառի կայան բանտարկյալների համար, որոնք տեղափոխվում էին աշխատանքային ճամբարներ։ Նացիստական Գերմանիայի կողմից Լիտվայի օկուպացիայից հետո ֆորտն օգտագործվել է որպես սովետների կողմից գերեվարված հրեաների և այլոց մահապատժի վայր: Պատմություն 19-րդ դարի վերջում Կաունաս քաղաքն ֆորտիֆիկացվել է և 1890 թվականին շրջապատվել է ութ ամրոցներով և ինը հրետանային մարտկոցներով: Իններորդ ֆորտի շինարարությունը (որի թվային անվանումը դարձել է նրա անվանումը) սկսվել է 1902 թվականին և ավարտվել Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին: 1924 թվականից սկսած Իններորդ Ֆորտը փոխանցվել է Լիտվայի Հանրապետության ներքին գործերի նախարարությանը և օգտագործվել որպես Կաունաս բանտի մասնաճյուղ, սակայն պատերազմի դեպքում պահպանվել է դրա պաշտպանական նշանակությունը։ Խորհրդային օկուպացիայի ժամանակ՝ 1940-1941 թվականներին, Իններորդ ֆորտն օգտագործվել է ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի կողմից՝ քաղբանտարկյալներին տեղավորելու համար, որոնք սպասում էին Գուլագ` հարկադիր աշխատանքային ճամբարներ տեղափոխվելուն: Նացիստական օկուպացիայի ժամանակ իններորդ ամրոցը զանգվածային սպանությունների վայր է դարձել, և 45,000-50,000 հրեաներ, մեծ մասը Կաունասից և հիմնականում Կաունասի գետտոյից, տեղափոխվել են Իններորդ ֆորտ և սպանվել նացիստների և վերջիններիս հետ համագործակցող լիտվացիների կողմից, որը հայտնի է որպես Կաունասի ջարդ (1941 թվականի հոկտեմբերի 29): Զոհերի թվում էր նշանավոր ռաբբի, ռոշ եշիվա Էլչոնոն Վասերմանի (1874-1941) դեպքը Բարանովիչից (Բելառուս, Բրեստի մարզ)։ Բացի այդ, նացիստական օկուպացիայի ժամանակ Կաունաս են բերվել հրեաներ Ֆրանսիայից, Ավստրիայից և Գերմանիայից և մահապատժի ենթարկվել Իններորդ ֆորտում: 1943 թվականին գերմանացիները հատուկ հրեական ջոկատներ են աշխատացրել Եղբայրական գերեզմաններ փորելու և մնացած դիակները այրելու համար: 64 հոգուց բաղկացած մի ջոկատ կարողացել է փախչել բերդից 1944 թվականի նախօրեին։ Փախածների մի մասը մտել է Կաունասի գետտո, որտեղ նրանց թաքցրել են AKO-ի անդամները, իսկ հետո 1944 թվականի հունվարի 6-ին նրանց տեղափոխել են Ռուդնիցկիի անտառներում գտնվող պարտիզանների մոտ։ Մյուս փախածների մեծ մասը, հիմնականում ռազմագերիները, ովքեր չէին ցանկանում գնալ գետտո և նախընտրում էին ինքնուրույն ճանապարհ գտնել դեպի պարտիզանները, գերեվարվել ու գնդակահարվել են գերմանացիների կողմից։ Փախուստի հաջորդ օրը նախկին բանտարկյալները, ովքեր մտել էին Կաունասի գետտո, կազմել են զեկույց իրենց ամրոցում գտնվելու մասին՝ դրանով իսկ բացահայտելով նացիստների վայրագությունները։ Փաստաթուղթը գրված է ռուսերեն՝ Կաունասի գետտոյի ընդհատակյա մարտիկները մտադիր էին այն հանձնել Կարմիր բանակի ղեկավարությանը։ 1941 թվականի հունիսից մինչև 1944 թվականի ամառ 9-րդ ամրոցում նացիստների կողմից սպանվել է ավելի քան 50,000 մարդ, հիմնականում խորհրդային ռազմագերիներ, հրեաներ և ընդհատակյա մարտիկներ Կաունասից և Գերմանիայից և Ֆրանսիայից արտաքսված հրեաներ։ Նույն 1944 թվականին, երբ Խորհրդային Միությունը ներխուժել է, գերմանացիները նահանջել են, բանտարկյալներին ցրել են այլ ճամբարներով և լուծարել գետտոն: Դիակներն այրելու միջոցով փորձ է արվել ոչնչացնել մահապատժի ենթարկվածների մասունքները։ Այդ ժամանակվանից իններորդ ամրոցը հայտնի է որպես «Մահվան ամրոց»։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Սովետները կրկին օգտագործել են Իններորդ ֆորտը որպես բանտ մի քանի տարի: 1948-1958 թվականներին Իններորդ ֆորտը օգտագործվել է գյուղատնտեսական նպատակներով: 1958 թվականին Իններորդ ֆորտում հիմնադրվել է թանգարան։ 1959 թվականին չորս խցերում ցուցահանդես է պատրաստվել, որը պատմում է Լիտվայի տարածքում իրականացված նացիստական ռազմական հանցագործությունների մասին։ 1960 թվականին սկսվել է տեղական զանգվածային սպանությունների վայրերի հայտնաբերումը, ցուցակագրումը և դատաբժշկական հետաքննությունը: Սակայն ցուցահանդեսում «հրեա» բառը չի նշվել։ 1962 թվականին Լիտվայի կինոստուդիայում թողարկվել է «Քայլեր գիշերը» խորհրդային սև-սպիտակ ֆիլմը` նվիրված իրական իրադարձություններին` Իններորդ ֆորտից բանտարկյալների փախուստին: Իրականուն փախուստի 64 մասնակիցներից 60-ը հրեաներ էին։ Բայց քանի որ ԽՍՀՄ-ում արգելված էր հիշատակել հրեաների սխրանքը և, ընդհանրապես, Հոլոքոստի հրեական կերպարը, ֆիլմի հերոսները կոմունիստներն են: 2011 թվականի ապրիլի 11-ին թանգարանը պղծվել է հակասեմականների կողմից։ Եղբայրական գերեզմանները ջարդուփշուր են արվե;, իսկ թանգարանի վրա սվաստիկա և «Juden raus» (Հրեաներ դուրս եկեք) գրություն է նկարվել: Ռազմական հանցագործների դատավարություններ Գլխավոր մեղավորներից մեկը՝ Հելմուտ Ռաուկան (1908-1983), պատերազմից հետո փախել է Կանադա։ Սակայն նրան գտել են և 1982 թվականի հուլիսի 16-ին զրկել են Կանադայի քաղաքացիությունից, իսկ 1983 թվականին նրան արտաքսել են Գերմանիա։ Նա մահացել է քաղցկեղից նախնական կալանքի տակ գտնված ժամանակ։ Թանգարան Իններորդ Ֆորտ թանգարանը պարունակում է պատմական արտեֆակտների հավաքածուներ՝ կապված ինչպես սովետական վայրագությունների, այնպես էլ նացիստների ցեղասպանության հետ, ինչպես նաև նյութեր՝ կապված Կաունասի և Իններորդ ամրոցի ավելի վաղ պատմության հետ: Ցուցանմուշների մեծ մասը պիտակավորված է անգլերենով: Հուշահամալիր Նացիզմի զոհերի հուշահամալիրը Կաունասի իններորդ ֆորտում, Լիտվայում, նախագծել է քանդակագործ Ալֆոնսաս Ամբրազիունասը (1933-2020): Հուշարձանը կանգնեցվել է 1984 թվականին, ունի 105 ֆուտ (32 մ) բարձրություն։ Ֆորտում իրականացված ջարդերի զոհերի զանգվածային թաղման վայրը խոտածածկ դաշտ է, որը նշանավորվում է մի քանի լեզուներով գրված պարզ, բայց անկեղծորեն ձևակերպված հուշահամալիրով: Դրանում ասվում է. «Սա այն վայրն է, որտեղ նացիստներն ու նրանց օգնականները սպանել են Լիտվայից և եվրոպական այլ երկրների մոտ 45 հազար հրեաների»: Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Գրականություն Alex Faitelson «Heroism & Bravery in Lithuania 1941—1945». 1996, Jerusalem, Gefen Publishing House, p. 432, ISBN 965-229-151-2 Alex Faitelson «Im judischen Widerstand». 1998, Baden-Baden, Elster Verlag, p. 449. ISBN 3-89151-269-4 А. Файтельсон «Побег из форта смерти». 2000 г., Минск, изд-во «Четыре четверти», 63 с., 1000 экз., ISBN 985-6089-59-X Alex Faitelson «Courage dans la tourmente en Lituanie 1941—1945». 1999, Paris — France, L’Harmattan, p. 431, ISBN 2-7384-8587-1 А. Файтельсон «Непокорившиеся: летопись еврейского сопротивления». 2001 г., изд-во A. Faitelson, С. 608, ISBN 9659037805, 9789659037803 О. Капланас «Девятый форт обвиняет: Перевод с литовского», 1964 г. изд-е: 3, изд-во Mintis(Минтис), 58 с. Елинас Мейерис, Гельпернас Димитриюс «Каунасское гетто и его борцы». На литовском языке. 1969 г. изд-во «Mintis», 214 с. М. Елин, Д. Гельперн. «Партизаны Каунасского гетто». На идиш. 1948 г. Москва, ОГИЗ, госиздательсво «Дер Эмес», 164 с. Алексас Файтельсонас. «Побег», на литовском языке. 2019 г. Каунас, Изд-е: 2, изд-во Каунасский музей 9 форта. 124 с. ISBN 978-609-95980-1-7 Nerijus Povilaitis Naktį Kaune išniekintas IX forto memorialas nacizmo aukoms atminti (papildyta, nuotraukos)(լիտվ.) // Lietuvos rytas. — UAB „Lrytas“, 2011. Արտաքին հղումներ Կաունասի 9-րդ ամրոցի թանգարան Կաունաս Իններորդ Ֆորտի վեբ էջը` Խոսե Գուտշտեյնի կողմից Kaunas Ninth Fort Unearthing Project Web Page by Burkhard von Harder Կաունասում (Լիտվա) IX Ֆորտաս (9-րդ ամրոց) Նացիստական բանտային ճամբարի հիշատակին նվիրված մեդալների և կրծքանշանների կատալոգ