Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)

Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў — помнік архітэктуры XIV—XVIII стагодзьдзяў у Вільні. Знаходзіцца ў заходняй частцы Старога Места на Пясках, на рагу Троцкай і Францішканскай вуліцаў. Дзее. Твор гатычнай архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, які пазьней набыў рысы барока і клясыцызму. Аб’ект Рэгістру культурных каштоўнасьцяў Летувы. Комплекс Віленскага францішканскага кляштару займае пляц паміж Троцкай, Францішканскай, Лідзкай і Кейданскай вуліцамі і складаецца з касьцёла, кляштарнага корпуса і капліцы Сузіных. Кляштарную браму-званіцу на Троцкай вуліцы ў 1872 годзе зьнішчылі ўлады Расейскай імпэрыі. Касьцёл лічыцца адным зь першых гатычных кляштарных сакральных будынкаў Вялікага Княства Літоўскага. Гісторыя Вялікае Княства Літоўскае Вялікі князь Гедзімін у сваім лісьце-пасланьні да манахаў-францішканаў Саксоніі, датаваным 26 траўнем 1323 году, запрашаў у Вялікае Княства Літоўскае чатырох прапаведнікаў, каб яны маглі апеквацца двума касьцёламі, збудаванымі ў Вільні і Наваградку. Гедзімін ставіў умову і пажаданьне, каб місіянэры абавязкова ведалі польскую, зэмгальскую (у 1289—1290 гадох па паразе паўстаньня супраць Лівонскага ордэну у ВКЛ перасялілася каля 100 тысячаў зэмгалаў) і рускую мовы. У пасланьні таксама дадавалася, што гэтымі мовамі валодалі іншыя місіянэры, якія дагэтуль былі або яшчэ знаходзіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім. У 1390 годзе крыжакі спалілі драўляны касьцёл. У канцы XIV — першай чвэрці XV ст. замест яго збудавалі мураваны. У XV ст. літоўскія князі і баяры склалі на лацінскай мове шэраг дароўных грамат Віленскаму кляштару францішканаў, дзе з азначэньнем «народны» («гутарковы») падаюцца выняткова беларускія словы і выразы. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты ад 1422 году лацінскі выраз «situm circa fluvium Niemesz» («разьмешчаны ля ракі Нямежы») патлумачылі гутарковым выразам «на Нямежы» (in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi). У грамаце 1436 году дзедзіча Жырмуноў Конрада Кучука (Cunradus alias Kuczuc) згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «шацец» (vulgariter dictam szathec). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты лідзкага Ягінта, надала кляштару «пашню» (agrum alias pasznia) зь людзьмі ў Тракелях. У 1533 годзе згарэў дах касьцёла, па чым яго хутка аднавілі. За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе кляштар і касьцёл разрабавалі маскоўскія захопнікі, а потым спалілі. Па 1661 годзе кляштарны комплекс аднавілі. За часамі Вялікай Паўночнай вайны ў 1702 годзе кляштар разрабавалі швэдзкія войскі. У 1708 годзе на кляштарным цьвінтары збудавалі капліцу-пахавальню роду Сузінаў. У 1737 і 1748 гадох комплекс моцна пацярпеў ад пажараў, па чым яго аднавілі ў стылі барока. У 1764 і 1794 гадох па значных рэканструкцыях праводзілася асьвячэньне касьцёла. У 1773—1780 гадох завяршылася фармаваньне кляштару ў клясыцыстычным стылі. Пад уладай Расейскай імпэрыі Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Вільня апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, касьцёл і кляштар працягвалі дзеяць. Складзены ў 1797 годзе каталёг кляштарнай бібліятэкі, у якой захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў, меў назву: «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» (польск. Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim). У вайну 1812 году ў кляштары разьмяшчаўся шпіталь. Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) у 1831 годзе расейскія ўлады ліквідавалі кляштар, з 1837 годзе ў яго будынках разьмясьціўся архіў Віленскай губэрні. Пры здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня ў 1864 годзе расейскія ўлады гвалтоўна зачынілі касьцёл, па чым зьнішчылі фрэскі і скульптуры, а частку памяшканьняў кляштару перарабілі пад турму. У 1872—1876 гадох праводзілася перабудова касьцёла і кляштару паводле праекту расейскага архітэктара Мікалая Чагіна дзеля іх прыстасаваньня пад архіў (унутраную прастору касьцёла падзялілі на пяць паверхаў). У 1902—1903 гадох з ініцыятывы і на сродкі графа Антонія Тышкевіча на кляштарным пляцы з боку Троцкай вуліцы зрабілі сквэр. У 1904 годзе праводзіўся рамонт капліцы Сузіных. У 1908 годзе ў кляштарных будынках пачіла працаваць Летувіскае навуковае таварыства і 2-клясная летувіская школа. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай. Найноўшы час У 1919 годзе касьцёл вярнулі каталікам. У 1931 годзе ў кляштарным сквэры адкрылі помнік Юзэфу Монтвілу. У 1934 годзе ў кляштарныя будынкі вярнуліся манахі-францішкане. Па Другой сусьветнай вайне ў 1948 годзе савецкія ўлады зачынілі касьцёл. У будынках зноў разьмясьціўся архіў, у частцы памяшканьняў — кватэры, інтэрнат, склады і розныя ўстановы. У 1969 годзе праводзілася рэстаўрацыя капліцы Сузіных, па чым у ёй пэўны час працавала сувэнірная крама. У 1986 годзе ў былым кляштары разьмясьціўся Палац навукі і тэхнікі. 15 траўня 1998 году комплекс вярнулі манахам-францішканам, пачалася яго рэстаўрацыя. Архітэктура Касьцёл — помнік гатычнай архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, які пазьней набыў рысы барока. Амаль бязь зьменаў захаваў сваю пачатковую гатычную структуру: гэта 3-нэфная бязьвежавая базыліка, прытым два бакавыя больш вузкія нэфы ніжэйшыя вышынёй, што адрозьнівае яго ад пазьнейшых залявых касьцёлаў ордэну бэрнардынаў у Вільні і Коўне. Моцна выцягнуты прэзьбітэрыюм заканчваецца шматграннай апсыдай, сьцены якой умацоўваюцца контрфорсамі. З бакоў да бімы далучаюцца закрысьція і капліцы. Галоўны фасад праразаецца сьпічастым дзьвярным праёмам і аконнымі праёмамі з паўцыркульным завяршэньнем, падзяляецца пілястрамі і карнізным пасам. У выніку рэканструкцыі другой паловы XVIII ст. атыкавы франтон галоўнага фасаду набыў плаўныя барокавыя лініі і валюты з бакоў. Пры крайніх праслах паўночнага фасаду разьмяшчаюцца цыліндрычная вежа і квадратная ў пляне капліца, вуглы якой ўмацоўваюцца контрфорсамі. Унутраная прастора перакрываецца крыжовымі скляпеньнямі без папярочных падпружных арак. У капліцы выкарыстоўваюцца гатычныя сотавыя скляпеньні. Усярэдзіне вежы — вітыя ўсходы. Галерэя Гістарычная графіка Гістарычныя здымкі Сучасныя здымкі Заўвагі Крыніцы Літаратура Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4 Вонкавыя спасылкі Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў у Вільні, Radzima.org