تەرابلوس

تەرابلوس، لە مێژوودا بە تریپولی ڕۆژاوا ناسراوە، پایتەخت و گەورەترین شاری لیبیایە، کە ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ١.٣١٧ ملیۆن کەس بووە لە ٢٠٢١دا. دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای لیبیا لەسەر لێواری بیابان، لەسەر خاڵێکی زەوی بەردەڵان کە دەچێتە ناو دەریای ناوین و کەنداڵێک پێکدەھێنێت. بەندەری تەرابلوس و گەورەترین ناوەندی بازرگانی و پیشەسازی وڵاتەکە دەگرێتەوە. ھەروەھا شوێنی زانکۆی تەرابلوسیە. تەرابلوس لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین لەلایەن فینیقییەکان دامەزرا، کە ناوی لیبیا-بەربەری «ئۆیات»یان (پونیکی: 𐤅𐤉‬‬𐤏‬𐤕) لێنا، پێش ئەوەی بکەوێتە دەست فەرمانڕەوا یۆنانییەکانی سیرینایکا وەک ئۆیا (یۆنانیی کۆن: Ὀία). بەھۆی مێژووی درێژی شارەکەوە، زۆر شوێنی گرنگی شوێنەواری لە تەرابلوس ھەن. «تەرابلوس» ھەروەھا لەوانەیە ئاماژە بێت بۆ شەعبییە (دابەشکردنی کارگێڕی ئاستی باڵا لە سیستمى لیبی)، قەزای تەرابلوس. ناو لە جیھانی عەرەبیدا، تەرابلوس بە «تەرابلوسی ڕۆژاوا» (عەرەبی: طرابلس الغرب, romanized: Ṭarābulus al-Gharb) ناسراوە، بۆ جیاکردنەوەی لە تەرابلوس، لوبنان، کە لە عەرەبیدا بە «تەرابولوس الشام» (طرابلس الشام) ناسراوە، بە واتای «تەرابلوسی شام». بە سۆزەوە پێی دەوترێت «بووکی دەریای ناوین» (عەرەبی: عروسة البحر, romanized: ʿArūsat al-Baḥr, وشەبەوشە 'bride of the sea')، بۆ وەسفکردنی ئاوە شینباوەکەی و باڵەخانە سپیکراوەکانی. ناوەکە لە یۆنانی کۆنی «تریپۆلیس» (Τρίπολις) وەرگیراوە، لە Τρεις Πόλεις, Treis Póleis، بە واتای «سێ شار»—کە ئاماژەیە بۆ ئۆیا، سەبراتە و لێپتیس ماگنا. شاری ئۆیا تەنھا یەکێک بوو لەو سێ شارەی کە لە سەردەمی کۆن مابووەوە، و بە تەرابلوس ناسرا، لە ناوچەیەکی فراوانتردا کە بە تەریبولیتانیا ناسراوە. سەبراتەی دراوسێ ھەندێک جار لەلایەن دەریاوانەکانەوە بە «تەرابلوسی کۆن» ناودەبرا. مێژوو ئۆیا و تەریبولیتانیا شارەکە لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین لەلایەن فینیقییەکانەوە دامەزرا، کە ناوی لیبیا-بەربەری «ئۆیات»یان (بە پۆنیکی: 𐤅𐤉‬‬𐤏‬𐤕‬، wyʿt) لێنا، کە پێشنیاری ئەوە دەکات شارەکە لەوانەیە لەسەر شارێکی ڕەسەنی بەربەری دروست کرابێت. فینیقییەکان پێدەچێت بەھۆی بەندەرە سروشتییەکەیەوە ڕاکێشرابن بۆ ئەو شوێنە، کە لە کەناری ڕۆژاوایەوە بە نیمچەدوورگەیەکی بچووک و بە ئاسانی بەرگریکار دەورە درابوو، کە تێیدا داگیرگەکەیان دامەزراند. دواتر شارەکە کەوتە دەست فەرمانڕەوا یۆنانییەکانی سیرینایکا وەک ئۆیا (بە یۆنانی: Ὀία، Oía). سیرین داگیرگەیەک بوو لە کەناراوەکانی باکووری ئەفریقا، کەمێک لە ڕۆژھەڵاتی تەرابلوس و لە نیوەی ڕێگای میسر. دواتر کارتاژییەکان دیسانەوە لە دەست یۆنانییەکانیان دەرھێنا. لە نیوەی دووەمی سەدەی دووەمی پێش زایین، سەر بە ڕۆمانییەکان بوو، کە خستیانە ناو پارێزگای ئەفریقا و ناوی «ڕێگیۆ سیرتیکا»یان لێنا. لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی سێیەمی زایینیدا، بە ڕێگیۆ تەریبولیتانا ناسرا، کە بە واتای «ناوچەی سێ شارەکە» دەھات، ئەوانیش ئۆیا (واتا تەرابلوسی ئێستا)، سەبراتە و لێپتیس ماگنا. پێدەچێت لەلایەن سێپتیمیوس سێڤێروسەوە کە خەڵکی لێپتیس ماگنا بوو، بۆ پلەی پارێزگایەکی سەربەخۆ بەرز کرابێتەوە. سەرەڕای چەندین سەدە لە نیشتەجێبوونی ڕۆمانییەکان، تەنھا پاشماوەی دیاری ڕۆمانی، جگە لە ستوون و سەری ستوونی بڵاو و پەرش (کە بەزۆری لە باڵەخانەکانی دواتردا بەکار ھاتوونەتەوە)، کەوانەی مارکوس ئۆریلیۆسە لە سەدەی دووەمی زایینی. ئەو ڕاستییەی کە تەرابلوس بە پێچەوانەی بۆ نموونە سەبراتە و لێپتیس ماگنا، بەردەوام ئاوەدان بووە، وای کردووە دانیشتووانەکەی یان کەرەستەی باڵەخانە کۆنەکانیان وەک کانی بەکار ھێنابێت (و لە پرۆسەکەدا وێرانیان کردبن) یان لەسەر سەریان باڵەخانەیان دروست کردبێت و لە ژێر شەقامەکاندا ناشتبێتیان، کە تا ئێستا بە زۆری بە ھەڵنەکۆڵدراوی ماونەتەوە. بەڵگە ھەیە کە پێشنیاری ئەوە دەکات ناوچەی تەریبولیتانیا لە ماوەی سەدەی پێنجەم و شەشەمدا تووشی جۆرێک لە پاشەکشەی ئابووری بووبێت، بەشێکی بەھۆی ئەو نائارامییە ڕامیارییەی کە لە سەرانسەری جیھانی دەریای ناویندا بڵاو بووەوە لە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمای ڕۆژاوا، و ھەروەھا فشاری ڤانداڵە داگیرکەرەکان. لەلایەن ئیبن عەبدولحەکەمەوە تۆمار کراوە کە لە کاتی گەمارۆدانی تەرابلوس لەلایەن سەرکردەیەکی خەلافەتی ڕاشدین بە ناوی عەمر کوڕی عاس، حەوت لە سەربازەکانی لە ھۆزی مەدلج، کە لقێکی کینانەن، بەبێ مەبەست بەشێکیان لە لای ڕۆژاوای کەناری تەرابلوس دۆزییەوە کە لە کاتی ڕاوکردنی ئاساییاندا دیواربەند نەکرابوو. ئەو حەوت سەربازە توانییان لەو ڕێگەیەوە بەبێ ئەوەی لەلایەن پاسەوانانی شارەکەوە ھەستیان پێ بکرێت بچنە ژوورەوە، پاشان توانییان ئاژاوە لەناو شارەکەدا بنێنەوە و تەکبیر لێ بدەن، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی سەربازانی پادگانی بیزەنتی تووشی سەرلێشێواوی بن و وا بیر بکەنەوە کە ھێزە موسڵمانەکان پێشتر لەناو شارەکەدان و بەرەو کەشتییەکەیان ھەڵبێن و تەرابلوس جێبھێڵن، بەمەش ڕێگەیان خۆش کرد بۆ عەمر کە بە ئاسانی شارەکە کۆنتڕۆڵ بکات. بەپێی گوتەی ئەلبەلازوری، تەرابلوس بە پێچەوانەی ڕۆژاوای باکووری ئەفریقا، زۆر زوو لە دوای ئەسکەندەرییە، لە ساڵی ٢٢ی کۆچیدا، واتا لە نێوان ٣٠ی تشرینی دووەمی ٦٤٢ و ١٨ی تشرینی دووەمی ٦٤٣ی زایینی، لەلایەن موسڵمانانەوە گیرا. دوای فەتحکردنی، تەرابلوس لەلایەن ئەو بنەماڵانەوە بەڕێوەدەبرا کە بنکەکانیان لە قاھیرە، میسر بوو (سەرەتا فاتیمییەکان، بەنوو خەزروون، و دواتر مەملووکەکان)، و قەیرەوان لە ئیفریقییە (بنەماڵە عەرەبەکانی فیھری، موھەلەبی، و ئەغلەبی). بۆ ماوەیەک بەشێک بوو لە بەربەرەکانی خەلافەتی موەحیدین، شانشینی حەفسییەکان، و بنەماڵەی بەنوو ثابت. جەنگەکانی بەربەری (١٨٠١–١٨١٥) لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا، دەسەڵاتی تەرابلوس، بەھۆی کارە چەتەییەکانیانەوە، دوو جار تێوەگلا لە جەنگ لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ئایاری ١٨٠١دا، پاشا داوای زیادکردنی سەرانەی (٨٣،٠٠٠ دۆلار) کرد کە حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٧٩٦ەوە دەیپەردا بۆ پاراستنی بازرگانییەکەی لە چەتەیی دەریایی لە ژێر پەیماننامەی تەرابلوس (١٧٩٦). داواکارییەکە لەلایەن سێیەم سەرۆک کۆمار تۆماس جێفەرسۆن ڕەتکرایەوە، و ھێزێکی دەریایی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە نێردرا بۆ گەمارۆدانی تەرابلوس. جەنگی یەکەمی بەربەری (١٨٠١–١٨٠٥) چوار ساڵی خایاند. لە ساڵی ١٨٠٣دا، شەڕکەرانی تەرابلوس فەرگاتەی قورسی ھێزی دەریایی ویلایەتە یەکگرتووەکانیان بە ناوی فیلادلفیا گرت و فەرماندەکەی، کاپتن ویلیام بەینبریدج، و تەواوی ستافەکەیان وەک دیل گرت. ئەمە دوای ئەوە بوو کە «فیلادلفیا» پەکیکەوت کاتێک کاپتنەکە ویستی زۆر لە بەندەری تەرابلوس نزیک بێتەوە. دوای چەند کاتژمێرێک لە گیرخواردن و تەقەی بەلەمە جەنگییەکانی تەرابلوس لە «فیلادلفیا»، ھەرچەندە ھیچ کامیان بەر «فیلادلفیا» نەکەوتن، کاپتن بەینبریدج بڕیاری خۆبەدەستەوەدانی دا. دواتر «فیلادلفیا» دژی ئەمریکییەکان بەکارھێنرا و لە بەندەری تەرابلوس وەک پاترییەکی چەک لەنگەری گرت، لە کاتێکدا ئەفسەر و ستافەکەی لە تەرابلوس وەک دیل ڕاگیرابوون. ساڵی دواتر، لیوای ھێزی دەریایی ویلایەتە یەکگرتووەکان ستیڤن دیکاتۆر سەرکردایەتی ھێرشێکی شەوانەی بوێرانەی سەرکەوتووی کرد بۆ کۆنتڕۆڵکردنەوە و سووتاندنی کەشتییە جەنگییەکە لەبری ئەوەی لە دەستی دوژمندا بمێنێتەوە. پیاوەکانی دیکاتۆر ئاگریان لە «فیلادلفیا» بەردا و ڕایانکرد. ڕووداوێکی بەرچاو لە جەنگەکەدا ئەو گەشتە بوو کە لەلایەن کونسوڵی دیپلۆماسی ویلیام ئیتۆن بە مەبەستی جێگرتنەوەی پاشا بە برایەکی گەورەی کە لە دەربەدەریدا دەژیا ئەنجامدرا، کە بەڵێنی دابوو بە ھەموو ئاواتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕازی بێت. ئیتۆن، لە سەرووی ھێزێکی تێکەڵاو لە سەربازان و مارێنزەکانی ئەمریکا، لەگەڵ بەکرێگیراوانی یۆنانی، عەرەب و تورک کە ژمارەیان نزیکەی ٥٠٠ کەس بوو، بە ناو بیابانی میسر و لیبیادا لە ئەسکەندەرییەی میسرەوە بەڕێکەوتن و بە یارمەتی سێ کەشتی جەنگی ئەمریکی، توانییان دەرنە بگرن. ماوەیەکی کەم دوای ئەوە، لە ٣ی حوزەیرانی ١٨٠٥، ئاشتی واژوو کرا. پاشا کۆتایی بە داواکارییەکانی ھێنا و ٦٠،٠٠٠ دۆلاری وەک فیدیە بۆ دیلەکانی «فیلادلفیا» لە ژێر پەیماننامەی تەرابلوس (١٨٠٥). لە ساڵی ١٨١٥دا، لە ئەنجامی دەستدرێژی زیاتر و بەھۆی سووکایەتی شکستی پێشوو، کاپتنەکان بەینبریدج و ستیڤن دیکاتۆر، لە سەرووی فەوجێکی ئەمریکییەوە، دووبارە سەردانی تەرابلوسیان کردەوە و پاشایان ناچار کرد پابەند بێت بە داواکارییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان. بڕوانە جەنگی دووەمی بەربەری. کۆتاییی سەردەمی عوسمانی (١٨٣٥–١٩١٢) لە ساڵی ١٨٣٥دا، عوسمانییەکان سوودیان لە جەنگێکی ناوخۆیی وەرگرت بۆ دووبارە چەسپاندنەوەی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خۆیان. دوای ئەو ڕێکەوتە، تەرابلوس لە ژێر کۆنتڕۆڵی ڕاستەوخۆی دەرکی بەرزدا بوو. ڕاپەڕینەکانی ساڵانی ١٨٤٢ و ١٨٤٤ سەرکەوتوو نەبوون. دوای داگیرکردنی توونس لەلایەن فەڕەنساوە (١٨٨١)، عوسمانییەکان پادگانەکانی خۆیان لە تەرابلوس بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کرد. سەردەمی ئیتاڵی (١٩١٢–١٩٤٧) ئیتاڵیا لە مێژ بوو بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە تەرابلوس دەکەوێتە ناو ناوچەی دەسەڵاتی ئەوەوە و ئیتاڵیا مافی پاراستنی نێزامی لەناو دەوڵەتەکەدا ھەیە. بە بیانووی پاراستنی ھاووڵاتیانی خۆی کە لە تەرابلوس دەژین لە دەستی حکوومەتی عوسمانی، لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩١١دا ڕای گەیاند کە جەنگ دژی عوسمانییەکان دەکات و نیازی خۆی بۆ لکاندنی تەرابلوس ڕای گەیاند. لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩١١دا، جەنگێکی دەریایی لە پرێڤێزای یۆنان ڕوویدا و سێ کەشتی عوسمانی لەناو بران. بەپێی پەیماننامەی لۆزان، سەروەریی ئیتاڵیا بەسەر تەریبولیتانیا و سیرینایکا لەلایەن عوسمانییەکانەوە دانی پێدانرا، ھەرچەندە ڕێگە بە خەلیفە درا دەسەڵاتی ئایینی پیادە بکات. ئیتاڵیا بە فەرمی دوای جەنگەکە سەربەخۆیی پێبەخشین، بەڵام وردە وردە ناوچەکەی داگیر کرد. تەرابلوس و پارێزگاکانی دەوروبەری کە لە بنەڕەتدا وەک بەشێک لە یەک داگیرگە بەڕێوەدەبران، لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٢٧ تا ٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٤ داگیرگەیەکی جیاواز بوون، کاتێک ھەموو موڵک و ماڵی ئیتاڵیا لە باکووری ئەفریقا لە یەک داگیرگەدا یەکخران. تا ساڵی ١٩٣٨، تەرابلوس ١٠٨،٢٤٠ دانیشتووی ھەبوو، لەوانە ٣٩،٠٩٦ ئیتاڵی. تەرابلوس لە ژێر دەسەڵاتی ئیتاڵیادا گۆڕانکارییەکی گەورەی تەلارسازی و شارسازی بەسەردا ھات: یەکەم کار کە ئیتاڵییەکان کردیان دروستکردنی سیستمێکی ئاوەڕۆ بوو لە سەرەتای بیستەکاندا (کە تا ئەو کاتە نەبوو) و نەخۆشخانەیەکی مۆدێرن. لە کەناراوەکانی پارێزگاکەدا لە ساڵانی ١٩٣٧–١٩٣٨ بەشێک لە «ڤیا باڵبیا» دروست کرا، کە ڕێگەیەک بوو لە تەرابلوس و سنووری توونسەوە دەچوو بۆ سنووری میسر. کۆدی تابلۆی ئۆتۆمبێل بۆ پارێزگای ئیتاڵی تەرابلوس «TL» بوو. جگە لەوەش، لە ساڵی ١٩٢٧دا، ئیتاڵییەکان پێشانگەی نێونەتەوەییی تەرابلوسیان دامەزراند، بە ئامانجی پەرەپێدانی ئابووری تەرابلوس. ئەمە کۆنترین پێشانگەی بازرگانییە لە ئەفریقا. ئەوەی پێی دەگوترا «پێشانگەی نێونەتەوەییی تەرابلوس» یەکێک بوو لە پێشانگە نێونەتەوەیییە سەرەکییەکان لە جیھانی داگیرگەکاندا لە ساڵانی ١٩٣٠دا، و شانبەشانی خەڵاتی گەورەی تەرابلوس وەک نمایشی لیبیای ئیتاڵی لە ئاستی نێونەتەوەییدا ناسێندرا. ئیتاڵییەکان خەڵاتی گەورەی تەرابلوسیان دروست کرد، کە چالاکییەکی نێونەتەوەیی پێشبڕکێی ئۆتۆمبێل بوو و یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٥ لە خولێکی پێشبڕکێ لە دەرەوەی تەرابلوس بەڕێوەچوو. خەڵاتی گەورەی تەرابلوس تا ساڵی ١٩٤٠ بەردەوام بوو. یەکەم فڕۆکەخانە لە لیبیا، بنکەی ئاسمانیی مەلاحە لەلایەن ھێزی ئاسمانیی ئیتاڵیا لە ساڵی ١٩٢٣ لە نزیک خولی پێشبڕکێی تەرابلوس دروست کرا. فڕۆکەخانەکە لە ئێستادا پێی دەوترێت فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی میتیگا. تەرابلوس تەنانەت وێستگەیەکی شەمەندەفەریشی ھەبوو لەگەڵ ھەندێک پەیوەندی بچووکی شەمەندەفەر بۆ شارەکانی نزیک، کاتێک لە ئابی ١٩٤١دا ئیتاڵییەکان دەستیان کرد بە دروستکردنی ھێڵێکی ئاسنی نوێی ١٠٤٠ کیلۆمەتری لە نێوان تەرابلوس و بەنغازی. بەڵام جەنگ ساڵی دواتر دروستکردنەکەی ڕاگرت. تەرابلوس لە ژێر کۆنتڕۆڵی ئیتاڵیادا بوو تا ساڵی ١٩٤٣ کاتێک پارێزگاکانی تەریبولیتانیا و سیرینایکا لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانانەوە گیران. شارەکە لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ کەوتە دەست سەربازانی سوپای ھەشتەمی بەریتانیا. پاشان تەرابلوس لەلایەن بەریتانییەکانەوە بەڕێوەدەبرا تا سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٥١دا. بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ ئیتاڵیا (١٩٤٧) لەگەڵ ھاوپەیمانان، ئیتاڵیا دەستبەرداری ھەموو داواکارییەکانی بۆ لیبیا بوو. یاسا و حکوومەت تەرابلوس و دەوروبەری ھەموویان لە ناو شەعبییەی تەرابلوس (قەزا) دان. بەپێی سیستمی ڕامیاری پێشووی جەماھیرییەی لیبیا، تەرابلوس لە کۆنگرە جەماوەرییە خۆجێییەکان پێکدێت کە لە بیردۆزدا، دانیشتووانی شارەکە باسی بابەتە جیاوازەکان دەکەن و لیژنەی جەماوەریی خۆیان ھەڵدەبژێرن؛ لە ئێستادا ٢٩ کۆنگرەی جەماوەریی خۆجێیی ھەن. لە ڕاستیدا، لیژنە شۆڕشگێڕەکانی پێشوو بە توندی پرۆسەی دیموکراسییان سنووردار کردبوو بە سەرپەرشتیکردنی وردی ھەڵبژاردنی لیژنە و کۆنگرەکان لە ئاستی لق و قەزاکانی حکوومەتدا، و تەرابلوس لەوە بەدەر نەبوو. تەرابلوس ھەندێک جار بە «پایتەختی دی جۆرێی لیبیا» ناودەبرێت چونکە ھیچ کام لە وەزارەتەکانی وڵاتەکە لە ڕاستیدا لە پایتەخت نین. تەنانەت کۆنگرەی جەماوەریی گشتیی نیشتمانیی پێشوو ساڵانە لە شاری سیرت بەڕێوەدەچوو نەک لە تەرابلوس. وەک بەشێک لە بەرنامەیەکی ڕادیکاڵی لامەرکەزییەت کە لەلایەن موعەممەر قەزافی لە ئەیلوولی ١٩٨٨دا ئەنجامدرا، ھەموو سکرتاریەتەکانی لیژنەی جەماوەریی گشتی (وەزارەتەکان)، جگە لەوانەی بەرپرسن لە پەیوەندییە دەرەکییەکان (ڕامیاری دەرەوە و پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان) و زانیاری، بۆ دەرەوەی تەرابلوس گوازرانەوە. بەپێی سەرچاوە دیپلۆماسییەکان، سکرتاریەتی پێشووی ئابووری و بازرگانی بۆ بەنغازی گوازرایەوە؛ سکرتاریەتی تەندروستی بۆ کوفرە؛ و ئەوانی تریش، جگە لە یەک دانە، بۆ سیرت، زێدی قەزافی گوازرانەوە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٣دا ڕای گەیاند کە سکرتاریەتی پەیوەندییە دەرەکییەکان و ھاوکارییە نێونەتەوەیییەکان بڕیارە بگوازرێتەوە بۆ ڕەئس لانوف. لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا، لیبیا کەوتە دەست ئەنجومەنی نیشتمانیی ڕاگوزەر (ئێن‌تی‌سی)، کە کۆنتڕۆڵی تەواوی گرتە دەست و سیستمی حکوومەتی نیشتمانی و خۆجێیی سەردەمی قەزافی ھەڵوەشاندەوە. لە چوارچێوەی مافەکانی مرۆڤ لە لیبیا و مێژووی کۆیلایەتی لە لیبیا، تەرابلوس بارودۆخی خراپی ھەیە بۆ پەنابەران و کۆچبەران، لەوانە کێشەکانی بازرگانیکردن بە مرۆڤ، کاری زۆرەملێ، و سەنتەرەکانی دەستبەسەرکردن کە شێوازی ئەشکەنجەدان و بەدخۆراکییان تێدایە. جوگرافیا تەرابلوس لەوپەڕی ڕۆژاوای لیبیا لە نزیک سنووری توونس، لە کیشوەری ئەفریقا دەکەوێتە سەر. زیاتر لە ھەزار کیلۆمەتر (٦٢١ میل) تەرابلوس لە دووەم گەورەترین شاری لیبیا، بەنغازی جیا دەکاتەوە. مێرگە کەناراوەکان لەگەڵ ناوچە لمینەکان و کەنداڵەکان لە بەدرێژایی کەناراوەکانی تەریبولیتانیا بۆ زیاتر لە ٣٠٠ کیلۆمەتر دەگۆڕدرێن. شارەکە نزیکەی ٧٠ کیلۆمەتر لە باکووری چیاکانی نەفووسەوە دوورە، کە سەرچاوەی ڕووبارە وەرزییەکانی وەک وادی مەجێنینە، کە بەنداوی ھەیە بۆ کۆکردنەوەی لێشاوی ئاوە وەرزییەکان. دابەشکاریی کارگێڕی تا ساڵی ٢٠٠٧، «شەعبییە» شارەکە و دەوروبەری و دەوروبەری نزیکیانی دەگرتەوە. لە سیستمە کارگێڕییە کۆنەکاندا و لە بەدرێژایی مێژوودا، پارێزگایەک («مەحافەزە»)، ویلایەت یان شار-دەوڵەت ھەبووە کە ڕووبەرێکی زۆر گەورەتری ھەبووە (ھەرچەندە نەک بە سنوورێکی جێگیر)، کە ھەندێک جار بە ھەڵە بە تەرابلوس ناودەبرێت بەڵام گونجاوترە پێی بوترێت تەریبولیتانیا. وەک قەزایەک، تەرابلوس ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم قەزایانەی خوارەوە: مەرقیب – ڕۆژھەڵات جەبەل ئەلغەربی – باشوور جەفارە – باشووری ڕۆژاوا زاویە – ڕۆژاوا کەشووھەوا تەرابلوس دارای کەشووھەوای گەرمی نیمچە وشک (پۆلێنکردنی کەشووھەوای کووپن: BSh) لەگەڵ ھەندێک تایبەتمەندی کەشووھەوای دەریای ناوینی ھاوینە گەرم (کووپن: Csa) بە ھاوینی گەرم و وشک و درێژخایەن و زستانی تاڕادەیەک تەڕ و مامناوەند. ھەرچەندە بە کردەیی بێ بارانە، بەڵام ھاوینەکان گەرم و شێدارن و پلەکانی گەرما زۆربەی کات لە ٣٨ پلەی سەدی تێدەپەڕن؛ تێکڕای پلەی گەرمی مانگی تەممووز لە نێوان ٢٢ و ٣٣ پلەی سەدییە. لە مانگی کانوونی یەکەمدا، پلەکانی گەرما گەیشتوونەتە نزمترین ئاست کە ٠ پلەی سەدییە، بەڵام تێکڕای پلەی گەرمی لە نێوان ٩ بۆ ١٨ پلەی سەدی دەمێنێتەوە. تێکڕای بارانبارینی ساڵانە کەمترە لە ٤٠٠ میلیمەتر. لە ساڵانی ڕابردوودا بەفربارین ڕوویداوە. بارانبارین دەتوانێت زۆر ناڕێک بێت. لافاوە حەماسییەکان لە ساڵی ١٩٤٥دا تەرابلوس بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک لە ژێر ئاودا ھێشتەوە، بەڵام دوو ساڵ دواتر وشکەساڵییەکی بێپێشینە بووە ھۆی لەدەستدانی ھەزاران سەر مەڕوومەڵات. کەمیی بارانبارین بەبێ گومان ڕەنگدانەوەی نەبوونی ڕووبار یان چەمە ھەمیشەیییەکانە لە شارەکەدا وەک چۆن لە ڕاستیدا لە تەواوی وڵاتەکەدا وایە. تەرخانکردنی ئاوی سنووردار بە ھێندە گرینگ دادەنرێت کە بوونی سکرتاریەتی بەنداوەکان و سەرچاوە ئاوییەکان مسۆگەر بکات، و زیانگەیاندن بە سەرچاوەیەکی ئاو دەکرێت بە غەرامەیەکی قورس یان زیندانی سزا بدرێت. پڕۆژەی ڕووباری مەزنی دەستکرد، کە تۆڕێکە لە بۆرییەکان کە ئاو لە بیابانەوە بۆ شارە کەناراوەکان دەگوازێتەوە، ئاوی تەرابلوس دابین دەکات. ئەم پلانە مەزنە لەلایەن قەزافی لە ساڵی ١٩٨٢دا دەستی پێکرد. گۆڕانی کەشووھەوا توێژینەوەیەک لە ساڵی ٢٠١٩دا کە لە PLOS One بڵاوکراوەتەوە، مەزەندەی کردووە کە لە ژێر «ڕێڕەوی چڕیی نوێنەرایەتی ٤.٥»، کە سیناریۆیەکی «مامناوەند»ی گۆڕانی کەشووھەوایە و تێیدا گەرمبوونی جیھانی تا ساڵی ٢١٠٠ دەگاتە نزیکەی ٢.٥–٣ پلەی سەدی، کەشووھەوای تەرابلوس لە ساڵی ٢٠٥٠دا زیاتر لە کەشووھەوای ئێستای تەعیز دەچێت. پلەی گەرمی ساڵانە بە بڕی ١.٩ پلەی سەدی زیاد دەکات، و پلەی گەرمی گەرمترین مانگ بە بڕی ٣.١ پلەی سەدی، لە کاتێکدا پلەی گەرمی ساردترین مانگ بە بڕی ٠.٣ پلەی سەدی زیاد دەکات. بەپێی گوتەی «چاودێری چالاکیی کەشووھەوا»، ڕێڕەوی ئێستای گەرمبوون لەگەڵ ٢.٧ پلەی سەدی یەکدەگرێتەوە، کە زۆر لەگەڵ RCP 4.5 دەگونجێت. سەرچاوەکان دەروازەی ئەفریقا دەروازەی جوگرافیا دەروازەی لیبیا