Beaufort Kalesi, Lübnan

Beaufort (Türkçe okunuşu: Bufor) ya da Belfort Kalesi, yerel olarak Qal'at al-Shaqif (Arapça: قلعة الشقيف, romanize: Qalʿat al-Shaqīf)[1] veya Shaqif Arnun (شقيف أرنون, Shaqīf Arnūn) olarak bilinir, Lübnan’ın güneyindeki Nebatiye Vilayeti’nde, Arnoun köyünün yaklaşık 1 kilometre (0,62 mi) güney-güneydoğusunda bulunan bir Haçlı kalesidir. Söz konusu alan, 1139’da Kudüs Kralı Fulk tarafından ele geçirilmeden önce de bir tahkimata sahipti. Beaufort'un inşasına muhtemelen kısa bir süre sonra başlandı. Selahaddin Eyyubi 1190’da Beaufort’u ele geçirdi. Ancak 50 yıl sonra Haçlılar kaleyi yeniden geri aldı. 1268 yılında Sultan Baybars, kaleyi nihai olarak İslami kuvvetler adına ele geçirdi. Beaufort, Orta Çağ kalelerinin modern savaşta da askeri açıdan değerli ve işlevsel olabildiği nadir örneklerden birini sunar. Bu durum özellikle 20. yüzyılın sonlarındaki tarihiyle, özellikle de 1982 Lübnan Savaşı sırasında görülmektedir. Kale, 1982’den 2000’e kadar İsrail Savunma Kuvvetleri (İSK) tarafından bir üs olarak kullanılmıştır. 2026 Lübnan Savaşı sırasında ise Mayıs 2026’da İSK güçleri tarafından yeniden ele geçirilmiştir. Adı Kale, 12. yüzyılda yapıyı işgal eden Haçlılar tarafından bel fort veya beau fort (Eski Fransızcada “güzel kale”) olarak adlandırılmıştır. Arapça adı Qalʿat al-Shaqīf, “Yüksek Kaya Kalesi” anlamına gelir; shqif kelimesi Aramice’den ödünç alınmıştır. Tarih Orta Çağ dönemi Beaufort’un üzerinde yer aldığı kaya çıkıntısı Litani Nehri’ne bakmaktadır. Nehir, kalenin doğu tarafından akarak kalenin hemen yanından geçer. Kale, nehre doğru dik bir şekilde inen 300 metrelik bir uçurumun üzerinde yer almaktadır. 1139’da Haçlı kuvvetleri tarafından ele geçirilmeden önceki döneme ilişkin çok az bilgi bulunmaktadır. Zira çağdaş belgelerde bu alan daha önce anılmamıştır. Bununla birlikte tarihçiler, konumunun stratejik önemi nedeniyle Haçlılar tarafından ele geçirilmeden önce de burada bir tahkimat bulunduğunu varsaymaktadır. Kudüs Kralı Fulk, 1139’da Qalʿat al-Shaqīf tahkimatını ele geçirmiş ve bölgeyi Sayda (Sidon) lordlarına vermiştir. Orta Çağ tarihçisi Hugh Kennedy, Haçlı kalesinin inşasının muhtemelen kısa bir süre sonra başladığını öne sürmektedir. Hıttin Muharebesi’nde (1187) Selahaddin, Haçlıları yenilgiye uğratmıştır. Bu yenilginin ardından birçok kale ve şehir Selahaddin’in kuvvetlerinin eline geçmiş, Haçlıların elinde yalnızca birkaç yer kalmıştır. Beaufort, Selahaddin’e karşı direnen son kalelerden biri olmuştur. Nisan 1189’da kale, Hıttin Muharebesi’nden sağ kurtulan Saydalı Reynald’ın kontrolündeydi. Arap kaynakları, Selahaddin’in Marjayun yakınlarında kamp kurarak kaleyi kuşatmaya hazırlandığını ayrıntılı biçimde anlatır. Reynald, Selahaddin ile görüşerek Müslümanlara sempati duyduğunu iddia etmiştir. Kaleyi teslim etmek istediğini ancak ailesinin Hristiyan kenti Sur’da bulunduğunu ve onların güvenliği sağlanmadan teslim olamayacağını söylemiştir. Kaleyi kansız şekilde almak isteyen Selahaddin, Reynald’a ailesini Sur’dan çıkarması için üç ay süre vermiştir. Ancak Reynald bu süreyi kaleyi onarmak ve erzak stoklamak için kullanmıştır. Üç ay sonra Reynald yeniden Selahaddin ile görüşmüş ve daha fazla zamana ihtiyaç duyduğunu belirtmiştir. Selahaddin kalenin derhal teslim edilmesini isteyince Reynald garnizona teslim olma emri vermiştir. Garnizonun reddetmesi üzerine Reynald esir alınmış ve kuşatma başlamıştır. Çatışmalar o yılın Ağustos ayına kadar sürmüş, Selahaddin Akka’yı savunmak için kuşatmayı kaldırmak zorunda kalmıştır. Nisan 1190’da yapılan bir anlaşmayla, kalenin garnizonu Reynald’ın serbest bırakılması karşılığında kontrolü Selahaddin’e devretmiştir. Kale, 1240 yılında Navarra Kralı I. Theobald tarafından müzakere edilen bir antlaşma sonucunda yeniden Haçlıların kontrolüne geçmiştir. 1260 yılında Saydalı Reginald’in torunu Julian tarafından Tapınak Şövalyeleri’ne satılmıştır. 1268 yılında Memlûk Sultanı Baybars kaleyi ele geçirmiş, ardından 14., 15. ve 16. yüzyıllar boyunca görece bir sükûnet dönemi yaşanmıştır. Modern dönem Osmanlı İmparatorluğu'nun Suriye’yi 1516'da fethetmesinin ardından Osmanlılar, Beaufort Kalesi çevresinde askeri tımarlar vererek bölgeyi yeniden canlandırmaya çalışmıştır. Şii Sa'b ailesi, 1571 gibi erken bir tarihte kaleyi Osmanlılar adına elinde tutmuştur. 17. yüzyılın başlarında II. Fahreddin, kaleyi tahkimat ağının bir parçası olarak ele geçirmiştir. II. Fahreddin Osmanlılar tarafından yenilgiye uğratılmış ve bunun sonucunda kalenin üst kısımları tahrip edilmiştir. Daha sonra kale yeniden Sa'bların kontrolüne geçmiştir. Bölge 1769’a kadar Şii feodal aileler tarafından yönetilmiştir. 1782’de Akka valisi Cezzar Ahmed Paşa kaleyi kuşatmış, ele geçirmiş ve kalan tahkimatların büyük kısmını yıkmıştır. 1837 Celile Depremi yapıya daha fazla zarar vermiş, bundan sonra harabeler hem taş ocağı hem de koyunlar için bir barınak olarak kullanılmıştır. 19. yüzyılın sonlarında Beaufort Kalesi üzerine bilimsel çalışmalar başlamış; Victor Guérin 1880’de, Claude Reignier Conder ve Herbert Kitchener ise 1881’de Batı Filistin Araştırması kapsamında bölgeyi incelemiştir. 20. yüzyıl T. E. Lawrence, 1909 yılında günümüz Lübnan ve Suriye topraklarında yaptığı yürüyüş sırasında tez araştırması kapsamında kaleyi ziyaret etmiştir. Özellikle kıyı şeridinin ve Litani Nehri boyunca uzanan manzaranın kendisi üzerinde büyük bir etki bıraktığı belirtilmektedir. 1921 yılında Fransız Mandası kurulmuş ve Fransız tarihçiler ile arkeologlar bölgenin tarihi ve yapıları üzerinde araştırmalar yürütmüştür. Orta Çağ tarihçisi Paul Deschamps, 1927 yılında Haçlı kalelerini incelemeye başlamış ve çalışmaları sonraki Haçlı Seferleri tarihçileri kuşakları üzerinde etkili olmuştur. Deschamps, kaleye ilk ziyaretinden dokuz yıl sonra, 1936’da mimar Pierre Coupel ile birlikte 65 askerden oluşan bir ekibi kalenin iç avlusunu ve ana kulesini temizlemek üzere organize etmiştir. Kennedy, Deschamps’ın "Kudüs Krallığı'nın Savunması" (La Défense du Royaume de Jerusalem (1939)) adlı eserini Beaufort Kalesi araştırmaları açısından özellikle önemli bir kaynak olarak değerlendirmekte ve “onun tanımlamaları ile planlarının, yakın dönemdeki askerî faaliyetler nedeniyle muhtemelen tanınmayacak ölçüde tahrip edilmiş bir yapıyı belgelediğini” belirtmektedir. Fransız Mandası, Lübnan’ın 1943 yılında bağımsızlığını kazanmasıyla sona ermiştir. Kalenin, Güney Lübnan’ın ve Kuzey İsrail’in büyük bir bölümüne hâkim olan stratejik konumu, onu modern dönemdeki çatışmaların önemli odak noktalarından biri hâline getirmiştir. Filistin Kurtuluş Örgütü, Lübnan İç Savaşı sırasında 1976’dan itibaren kaleyi kontrol etmiş; bunun sonucunda kale, beş yıllık bir süre içinde kale İsrail Savunma Kuvvetleri (İSK) tarafından onlarca kez saldırıya uğramıştır. 6 Haziran 1982’de, Birinci Lübnan Savaşı başlamasıyla birlikte Beaufort Kalesi’ndeki FKÖ mevzileri İsrail tarafından yoğun biçimde topçu ateşine tutulmuş, ardından kale iki gün sonra Beaufort Muharebesi’nde İsrail kuvvetleri tarafından ele geçirilmiştir. Çatışmalar kalede hasara yol açmış, sonrasında ise İsrail ordusu kalenin batı surunun bitişiğinde büyük bir ileri harekât üssü inşa ederek bölgeyi kendi amaçları doğrultusunda kullanmaya başlamıştır. FKÖ’nün önceki varlığı ve el yapımı patlayıcı düzenekler konusundaki endişeler nedeniyle, üste görev yapan İsrail askerlerinin kalenin üst katlarını gezmelerine izin verilmiş, ancak alt bölümlere erişimleri engellenmiştir. İşgalin sürdüğü 18 yıl boyunca Beaufort Kalesi ve burada konuşlu İsrail kuvvetleri, FKÖ ve Hizbullah tarafından yoğun şekilde bombalanmıştır. Kaleyi geri almak amacıyla, başta intihar saldırıları ve havan atışları olmak üzere çok sayıda girişimde bulunulmuştur. 21. yüzyıl 2000 yılında İsrail ordusu Beaufort’tan çekilmiş ve burada bulunan askerî üssü tamamen yıkmıştır. 2007 yılında popüler kültürde, İsrail'in Beaufort üzerindeki hakimiyetini konu alan "Beaufort" isimli bir film çekilmiştir. Söz konusu film İsrail'in Golan Tepeleri'nde çekişmiştir. İsrail’in Güney Lübnan’dan çekilmesinin ardından, yerel turizm kuruluşları kaleyi restore etmeye yönelik girişimlerde bulunmuş olsa da, bu çalışmalar yavaş ilerlemiş ve finansman yetersizliğiyle karşı karşıya kalmıştır. İsrail ile Hizbullah arasındaki 2024 Lübnan Savaşı sırasında, UNESCO, Beaufort Kalesi de dâhil olmak üzere Lübnan’daki 34 kültürel miras alanına, bu alanları olası zararlardan korumak amacıyla güçlendirilmiş koruma statüsü vermiştir. 2026 Lübnan Savaşı sırasında İsrail, kalenin kalıntılarını bombalarla hedef almış ve yapıda doğrudan hasara yol açmıştır. İsrail ordusuna bağlı Golani Tugayı, 31 Mayıs 2026 tarihinde kaleyi ele geçirmiş ve kalenin üzerine İsrail bayrağını çekmiştir. Mimari Büyük Haçlı kalelerinin birçoğu, doğal savunma avantajlarından yararlanmak amacıyla çıkıntılı kaya sırtları üzerine inşa edilmiş ve yalnızca erişim sağlanabilen noktalar tahkim edilmiştir. Beaufort’un bulunduğu konum da kalenin savunmasında önemli bir rol oynamaktadır; ancak arazinin yalnızca kuzey tarafı gerçekten geçit vermez niteliktedir. Eyyûbîler döneminde görev yapan Kürt kuvvetleri, kalenin hemen doğusunda yer alan ve biraz daha aşağı seviyede bulunan kaya terasını da tahkimat sistemine dâhil ederek olası saldırı güzergâhlarından birini ortadan kaldırmıştır. Doğudaki daha alçak kesimi kapsayan bir dış avlu ve üst kesimde yer alan bir iç avlu olmak üzere iki bölümden oluşan kale, yaklaşık olarak üçgen biçiminde olup yaklaşık 150 × 100 metre (490 × 330 ft) ölçülerindedir. Üst avlunun batı suruna bitişik olarak bir iç kale (donjon) veya büyük kule inşa edilmiştir. Kare planlı olan bu kule yaklaşık 12 × 12 metre (39 × 39 ft) ölçülerindedir. Avrupa’daki kalelerde iç kalelere genellikle birinci kattan giriş yapılması yaygınken, Suriye bölgesindeki gelenek zemin kattan giriş yapılması yönündeydi. Beaufort Kalesi de bu uygulamanın örneklerinden biridir. Ayrıca Bakınız 2026 Lübnan Savaşı 2024 Lübnan Savaşı 1982 Lübnan Savaşı Kaynakça