قلعه شقیف

قلعه شَقیف (در عربی: قلعة الشقیف یا شقیف أرنون، در زبان‌های غربی: Beaufort)، دژی متعلق به دوران جنگ‌های صلیبی در استان نبطیه در جنوب لبنان است که در فاصله حدود ۱ کیلومتر (۰٫۶۲ مایل) در جنوب-جنوب شرقی روستای أرنون قرار دارد. پیش از آنکه این مکان در سال ۱۱۳۹ به تصرف فولک اورشلیم درآید، استحکاماتی در آن وجود داشت و ساخت قلعه صلیبی احتمالاً اندکی پس از آن آغاز شد. صلاح‌الدین ایوبی در سال ۱۱۹۰ قلعه شقیف را فتح کرد، اما ۶۰ سال بعد صلیبی‌ها دوباره آن را بازپس گرفتند. در سال ۱۲۶۸ سلطان ظاهر رکن‌الدین بیبرس بندقداری در نهایت قلعه را برای نیروهای اسلامی تصرف کرد. قلعه شقیف یکی از نمونه‌های معدودی است که در آن یک قلعه قرون وسطایی در جنگ‌های مدرن نیز دارای ارزش و کاربرد نظامی بود، همان‌طور که تاریخ اواخر سده بیستم آن، به‌ویژه در طول جنگ ۱۹۸۲ لبنان این موضوع را نشان داد. نام این قلعه توسط صلیبی‌هایی که در سده دوازدهم آن را اشغال کردند، bel fort یا به فرانسوی قدیم معادل beau fort «beautiful fortress» (به معنی دژ زیبا) نامیده شد. نام عربی آن یعنی قلعة الشقیف به معنای «قلعه صخره بلند» است که واژه شقیف از زبان آرامی وام گرفته شده است. تاریخچه دوران قرون وسطی صخره‌ای که قلعه شقیف روی آن بنا شده بر رودخانه لیتانی مشرف است. این رودخانه از ضلع شرقی قلعه می‌گذرد؛ قلعه‌ای که بر فراز یک صخره ۳۰۰ متر (۹۸۰ فوت) ایستاده و شیب تندی به سمت رودخانه دارد. درباره این مکان پیش از تصرف آن توسط نیروهای جنگ‌های صلیبی در سال ۱۱۳۹ اطلاعات اندکی در دست است، زیرا هیچ سند هم‌دوره‌ای تا پیش از آن زمان به این مکان اشاره نکرده است. با این حال، تاریخ‌نگاران حدس می‌زنند موقعیت برتر این قلعه بر فراز تپه، آن را به یک جایگاه راهبردی تبدیل کرده بود که پیش از تصرف توسط صلیبی‌ها مستحکم شده بود. فولک اورشلیم استحکامات قلعة الشقیف را در سال ۱۱۳۹ تصرف کرد و این مکان را به اربابان صیدا واگذار نمود. هیو کندی، تاریخ‌نگار قرون وسطی، گمان می‌برد که ساخت قلعه صلیبی اندکی پس از واگذاری این مکان توسط فولک به اربابان صیدا آغاز شد. صلاح‌الدین ایوبی صلیبی‌ها را در نبرد حطین در سال ۱۱۸۷ شکست داد. در پیامد آن، بسیاری از قلعه‌ها و شهرها به دست نیروهای صلاح‌الدین افتادند، به طوری که تنها چند شهر در کنترل صلیبی‌ها باقی ماند. قلعه شقیف یکی از آخرین قلعه‌هایی بود که در برابر صلاح‌الدین مقاومت کرد. در آوریل ۱۱۸۹، صلاح‌الدین در حال آماده‌سازی برای محاصره قلعه بود و منابع عربی این رویداد را با جزئیات توصیف کرده‌اند. در آن زمان قلعه شقیف تحت کنترل رینالد صیدایی بود که از نبرد حطین جان سالم به در برده بود. در حالی که صلاح‌الدین در نزدیکی مرجعیون اردو زده بود و برای محاصره آماده می‌شد، رینالد با او دیدار کرد و ادعا نمود که به مسلمانان گرایش دارد. او گفت اگرچه مایل است کنترل قلعه شقیف را واگذار کند، اما خانواده‌اش در شهر مسیحی صور هستند و تا زمانی که آنها به سلامت از شهر خارج نشوند، نمی‌تواند قلعه را تسلیم کند. به امید تصرف قلعه بدون خونریزی، سه ماه به رینالد فرصت داده شد تا خانواده‌اش را از صور خارج کند؛ اما او در این مدت به تعمیر قلعه و ذخیره‌سازی آذوقه پرداخت. پس از سه ماه، رینالد دوباره با صلاح‌الدین دیدار کرد و معترض شد که به زمان بیشتری نیاز دارد. صلاح‌الدین پافشاری کرد که او باید قلعه را فوراً تحویل دهد، بنابراین رینالد به پادگان دستور تسلیم داد. وقتی آنها نافرمانی کردند، رینالد زندانی شد و محاصره آغاز گشت. درگیری‌ها تا اوت همان سال ادامه یافت، تا اینکه صلاح‌الدین مجبور شد برای دفاع در محاصره عکا (۱۱۸۹–۱۱۹۱)، محاصره قلعه را رها کند. در آوریل ۱۱۹۰ توافقی حاصل شد که بر اساس آن پادگان قلعه در ازای آزادی رینالد، کنترل را به صلاح‌الدین واگذار کرد. این قلعه در سال ۱۲۴۰ به عنوان بخشی از معاهده‌ای که توسط تیبو دو شامپاین مذاکره شده بود، مجدداً به کنترل صلیبی‌ها درآمد. نوه رینالد، ژولیان صیدایی، در سال ۱۲۶۰ آن را به شوالیه‌های معبد فروخت. در سال ۱۲۶۸، سلطان مملوک، ظاهر رکن‌الدین بیبرس بندقداری، قلعه را تصرف کرد و در طول سده‌های چهاردهم، پانزدهم و شانزدهم آرامش نسبی در آنجا برقرار بود. دوران معاصر پس از فتح سوریه توسط عثمانی‌ها در سال ۱۵۱۶، آنها تلاش کردند با اعطای سیورغال‌های نظامی (تیمار) به سواره‌نظام عثمانی در اطراف قلعه شقیف ارنون، منطقه را رونق ببخشند. خاندان شیعه آل صعب از سال ۱۵۷۱ به نمایندگی از عثمانی‌ها کنترل قلعه‌ها را در دست داشتند. در اوایل سده هفدهم، فخرالدین دوم این قلعه را به عنوان بخشی از شبکه استحکامات خود در اختیار گرفت. فخرالدین دوم از امپراتوری عثمانی شکست خورد و آنها بخش‌های بالایی قلعه را ویران کردند. پس از آن، این مکان دوباره در اختیار خاندان صعب قرار گرفت. این منطقه تا سال ۱۷۶۹ توسط خاندان‌های فئودال شیعه اداره می‌شد. در سال ۱۷۸۲ حاکم عکا، احمد پاشا جزار، قلعه را محاصره و تصرف کرد و بسیاری از استحکامات باقی‌مانده آن را از بین برد. زلزله ۱۸۳۷ جلیل آسیب‌های بیشتری به این سازه وارد کرد و از آن زمان به بعد، از این خرابه‌ها به عنوان معدن سنگ و پناهگاهی برای گوسفندان استفاده می‌شد. در اواخر سده نوزدهم، مطالعه قلعه شقیف با بررسی‌های Victor Guérin در سال ۱۸۸۰ و Claude Reignier Conder و هربرت کیچنر در سال ۱۸۸۱ به عنوان بخشی از بررسی غرب فلسطین آغاز شد. توماس ادوارد لورنس در سال ۱۹۰۹ در طول پیاده‌روی خود در لبنان و سوریه امروزی برای انجام تحقیقات پایان‌نامه خود از این قلعه بازدید کرد. او به ویژه تحت تأثیر چشم‌انداز ساحل و مسیر رودخانه لیتانی قرار گرفت. در سال ۱۹۲۱ قیمومت فرانسه بر سوریه و لبنان ایجاد شد و تاریخ‌نگاران و باستان‌شناسان فرانسوی به بررسی تاریخ و سازه‌های این منطقه پرداختند. پل دشان، تاریخ‌نگار قرون وسطی، مطالعه قلعه‌های صلیبی را در سال ۱۹۲۷ آغاز کرد و آثار او بر نسل‌های بعدی تاریخ‌نگاران جنگ‌های صلیبی تأثیر گذاشت. در سال ۱۹۳۶، نه سال پس از اولین بازدید دشان از قلعه شقیف، او و معمار پی‌یر کوپل ۶۵ سرباز را برای پاکسازی محوطه داخلی قلعه و برجک دفاعی سازماندهی کردند. کندی از کتاب دشان به نام «دفاع از پادشاهی اورشلیم» (۱۹۳۹) به عنوان یک منبع بسیار مهم در مطالعه قلعه شقیف یاد می‌کند، زیرا «توصیف‌ها و نقشه‌های او بنایی را ثبت کرده‌اند که احتمالاً در طول فعالیت‌های نظامی اخیر تا مرز غیرقابل شناسایی شدن آسیب دیده است». قیمومت فرانسه در سال ۱۹۴۳ با استقلال لبنان پایان یافت. موقعیت راهبردی قلعه که دیدی وسیع بر بخش بزرگی از جنوب لبنان و شمال اسرائیل فراهم می‌کند، آن را به کانون درگیری‌های اخیر تبدیل کرده است. سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) از سال ۱۹۷۶ به بعد، در طول جنگ داخلی لبنان این قلعه را در اختیار داشت و در نتیجه، این مکان در بازه زمانی پنج ساله ده‌ها بار توسط نیروهای نیروهای دفاعی اسرائیل مورد حمله قرار گرفت. در ۶ ژوئن ۱۹۸۲، در آغاز جنگ ۱۹۸۲ لبنان، موضع سازمان آزادی‌بخش فلسطین در قلعه شقیف پیش از آنکه دو روز بعد در نبرد قلعه شقیف به تصرف نیروهای اسرائیلی درآید، به شدت توسط اسرائیلی‌ها گلوله‌باران شد. این درگیری‌ها باعث آسیب به قلعه شد و در پیامد آن، ارتش اسرائیل با ساختن یک پایگاه عملیاتی پیشرو بزرگ در مجاورت دیوار غربی دژ، این مکان را برای استفاده خود آماده کرد. به دلیل حضور قبلی ساف و ترس از بمب‌های کنار جاده‌ای، به سربازان اسرائیلی مستقر در پایگاه اجازه داده می‌شد از طبقات بالایی دژ بازدید کنند اما از دسترسی به بخش‌های پایینی منع می‌شدند. در طول ۱۸ سال اشغال، قلعه شقیف به همراه نیروهای اسرائیلی به شدت توسط ساف و حزب‌الله گلوله‌باران شد. تلاش‌های متعددی برای بازپس‌گیری آن، عمدتاً از طریق بمب‌گذاری‌های انتحاری و خمپاره‌انداز انجام شد. در سال ۲۰۰۰ ارتش اسرائیل قلعه شقیف را ترک کرد و پایگاه را به طور کامل تخریب نمود. دوران اشغال قلعه شقیف توسط نیروهای دفاعی اسرائیل پایه و اساس فیلم اسرائیلی بوفورت را تشکیل می‌دهد، اگرچه خود فیلم در بلندی‌های جولان فیلم‌برداری شده است. پس از عقب‌نشینی اسرائیل، تلاش‌های نهادهای گردشگری محلی برای بازسازی دژ آغاز شد، اگرچه پیشرفت بسیار کند و با کمبود بودجه همراه بود. در طول درگیری‌های سال ۲۰۲۴، یونسکو حفاظت ویژه‌ای به ۳۴ اثر فرهنگی در لبنان از جمله قلعه شقیف اعطا کرد تا از آن در برابر تخریب میراث فرهنگی محافظت کند. در طول جنگ سال ۲۰۲۶، اسرائیل بقایای قلعه را با بمب هدف قرار داد که به طور مستقیم به این آثار آسیب رساند. ارتش اسرائیل پس از آن قلعه را تصرف کرد و پرچم اسرائیل را بر فراز آن برافراشت. ساختار چندین قلعه بزرگ صلیبی روی کوه‌های مهمیزدار ساخته شده‌اند که از دفاع طبیعی بهره می‌بردند و تنها یک نقطه دسترسی را مستحکم می‌ساختند. موقعیت قلعه شقیف نقشی در دفاع از این مکان ایفا می‌کند، اما زمین آن تنها در ضلع شمالی سخت‌گذر است. کردها قلعه را گسترش دادند تا یک لبه سنگی کمی پایین‌تر را در مجاورت شرق قلعه شامل شود و بدین ترتیب یکی از مسیرهای حمله را حذف کردند. این قلعه که به دو بخش تقسیم شده و یکی از آنها زمین‌های پایین‌تر در شرق را اشغال کرده است، شکلی تقریباً مثلثی دارد و ابعاد آن حدود ۱۵۰ در ۱۰۰ متر (۴۹۰ در ۳۳۰ فوت) است. یک برجک دفاعی یا برج بزرگ در برابر دیوار غربی بخش بالایی ساخته شده بود؛ این برج نقشه‌ای مربع‌شکل دارد و ابعاد آن حدود ۱۲ در ۱۲ متر (۳۹ در ۳۹ فوت) است. در حالی که در اروپا معمول بود ورودی برج‌ها از طریق طبقه اول باشد، در سوریه رسم بر این بود که ورودی در طبقه همکف قرار گیرد، همان‌طور که در قلعه شقیف دیده می‌شود. جستارهای وابسته فهرست قلعه‌های صلیبی منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Beaufort Castle, Lebanon». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۳۱ مه ۲۰۲۶. پیوند به بیرون