Каркасон бекінісі

Каркасонның тарихи бекіністі қаласы немесе Каркасон Ситеі (фр. Cité de Carcassonne, окс. Ciutat de Carcassona) — Францияның оңтүстігіндегі Окситания өңірінде, Од департаментіндегі Каркасон қаласының аумағында орналасқан ортағасырлық бекіністі қала. Ол Од өзенінің оң жағалауындағы жоталы қыратта, қазіргі қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде тұр. Каркасон Ситеі Еуропадағы ең белгілі ортағасырлық қорғаныс кешендерінің бірі саналады. Оның сәулеттік бейнесін екі қатарлы қорғаныс қабырғалары, мұнаралар, қақпалар, графтар сарайы және Сен-Назер мен Сен-Сельс базиликасы қалыптастырады. Бекіністің қазіргі келбеті негізінен XIII ғасырдағы әскери құрылыс жүйесіне және XIX ғасырда жүргізілген ауқымды қалпына келтіру жұмыстарына байланысты. 1997 жылы Каркасонның тарихи бекіністі қаласы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. ЮНЕСКО оны ортағасырлық бекіністі қаланың ерекше сақталған үлгісі және XIX ғасырдағы тарихи ескерткіштерді қалпына келтіру тәжірибесінің маңызды мысалы ретінде бағалайды. Атауы «Cité de Carcassonne» атауы француз тілінде «Каркасон қалашығы» немесе «Каркасонның бекіністі қаласы» деген мағына береді. Қазақ тілінде нысан атауы мағынасына қарай Каркасонның тарихи бекіністі қаласы, Каркасон Ситеі немесе қысқаша Каркасон бекінісі түрінде берілуі мүмкін. Француз тіліндегі cité сөзі бұл жерде қазіргі қала емес, қабырғалармен қоршалған көне қалалық өзекті білдіреді. Географиясы Бекініс Од өзенінің аңғарына қарайтын қыратта орналасқан. Бұл жер Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты бағыттарын жалғаған тарихи жолдардың бойында болғандықтан, ежелгі дәуірден бастап әскери және сауда тұрғысынан маңызды орын атқарды. Қаланың батыс жағы тік беткейлі болғандықтан қорғануға қолайлы болса, шығыс бөлігіне кіру жеңілірек болған; сондықтан басты қақпалар мен күрделі қорғаныс құрылғылары көбіне осы бағытта дамыды. Каркасон аймағы солтүстікте Қара тауларға, оңтүстікте Корбьер мен Пиренейге жақын орналасқан. Осы табиғи жағдай бекіністің Лангедок өңіріндегі бақылау пункті ретіндегі маңызын күшейтті. Тарихы Ежелгі дәуір Каркасон маңындағы қоныстану іздері б.з.д. I мыңжылдыққа дейін барады. Б.з.д. шамамен VI ғасырда бұл жерде Карсак немесе Каркасо деп аталатын бекіністі қоныс болған. Кейін аймақты римдіктер иеленіп, қоныс Галлия-рим қаласына айналды. Рим кезеңінде Каркасо Нарбонна аймағындағы жолдар мен сауда байланыстарының бір бөлігі болды. Кейінгі антикалық дәуірде, әсіресе III–IV ғасырларда, қала қорғаныс қабырғаларымен нығайтылды. Осы кезеңнен қалған кейбір қабырғалар мен мұнаралардың іздері кейінгі ортағасырлық құрылыстардың негізіне айналды. Вестготтар және ерте орта ғасыр Батыс Рим империясының әлсіреуінен кейін Каркасонды вестготтар иеленді. V–VIII ғасырларда қала Септиманиядағы маңызды бекіністердің бірі болды. 725 жылы оны Омейяд әскерлері басып алды, ал 759 жылы франктер королі Қортық Пипин Каркасонды өз билігіне қосты. Дәл осы дәуірмен кейінірек «Дам Каркас» туралы жергілікті аңыз байланыстырылады. Феодалдық дәуір және Тренкавельдер Орта ғасырларда Каркасон графтық, кейін виконттық орталық ретінде дамыды. XI ғасырдың соңында қала Тренкавельдер әулетінің билігіне өтті. Бұл әулет кезінде Каркасон Лангедоктағы саяси және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының біріне айналды. 1096 жылы Сен-Назер шіркеуінің құрылысы басталды. XII ғасырда Тренкавельдер әулеті бекініс ішіндегі графтар сарайын — кейінгі графтар сарайын салдырды. Осы кезеңде қала қабырғалар сыртындағы қоныстармен бірге кеңейіп, аймақтық сауда мен әкімшілік орталығы ретінде күшейді. Альбигой жорығы XIII ғасырдың басында Лангедоктағы діни-саяси қақтығыстар Каркасон тағдырына тікелей әсер етті. 1209 жылы Альбигой жорығы кезінде қала қоршауға алынды. Раймон-Роже Тренкавель жеңіліп, Каркасонды Симон де Монфор басқарған крест жорығы күштері иеленді. 1226 жылы Каркасон Франция корольдік доменіне қосылды. Бұдан кейін қала король өкілдері — сенешальдар басқаратын әскери және әкімшілік орталыққа айналды. Корольдік бекініс XIII ғасырда Каркасонның қорғаныс жүйесі түбегейлі күшейтілді. Ескі галло-рим қабырғасының сыртына екінші қорғаныс шебі салынды, қақпалар қайта құрылды, мұнаралар мен барбакандар жүйесі жетілдірілді. Бұл құрылыс жұмыстары Франция корольдігінің Арагонмен шекаралық бәсекесі жағдайында маңызды болды. 1240 жылы Раймон Тренкавель қаланы қайтарып алуға әрекет жасады, бірақ бекініс қорғанысы шабуылға төтеп берді. Осыдан кейін Каркасон ұзақ уақыт бойы ірі қоршауға түспеді және Францияның оңтүстік шекарасындағы стратегиялық бекініс ретінде қызмет етті. Құлдырау 1659 жылғы Пиреней келісімінен кейін Франция мен Испания арасындағы шекара оңтүстікке ығысты. Соның нәтижесінде Каркасонның әскери маңызы төмендеді. XVII–XVIII ғасырларда бекініс біртіндеп ескі әскери нысанға айналып, тұрғындар үшін қолайсыз квартал ретінде қабылдана бастады. XIX ғасырдың басында қабырғалардың кейбір бөліктері құрылыс материалы ретінде бұзылу қаупіне ұшырады. Қаланың көне бөлігі тозып, қабырғалар мен мұнаралар шаруашылық мақсаттарға пайдаланылды. XIX ғасырдағы қалпына келтіру Каркасонды сақтап қалуда жергілікті тарихшы Жан-Пьер Кро-Майревьей және Францияның тарихи ескерткіштер инспекторы Проспер Мериме маңызды рөл атқарды. 1840 жылы Сен-Назер шіркеуі тарихи ескерткіш ретінде қорғауға алынды, кейін бұл қорғау бекініс қабырғаларына да кеңейтілді. 1853 жылдан бастап қалпына келтіру жұмыстарын сәулетші Эжен Виолле-ле-Дюк басқарды. Ол қабырғаларды, қақпаларды, мұнара төбелерін және графтар сарайының кейбір бөліктерін қайта қалпына келтірді. Виолле-ле-Дюктің шешімдері кейін көп талқыланды: бірқатар зерттеушілер оның кейбір элементтерді тарихи дәлдіктен гөрі көркем тұтастыққа бағындырғанын атап өтті. Дегенмен бұл реставрация Каркасонды толық жойылудан сақтап, оны Франциядағы ең танымал тарихи ескерткіштердің біріне айналдырды. Сәулеті Каркасонның сәулеттік құрылымы бірнеше тарихи қабаттан тұрады. Мұнда галло-рим дәуірінің қабырғалары, вестгот кезеңінің іздері, феодалдық құрылыс, корольдік әскери бекініс және XIX ғасырдағы қалпына келтіру элементтері бірігіп кеткен. Қорғаныс қабырғалары мен мұнаралар Бекіністің басты белгісі — екі қатарлы қорғаныс қабырғасы. Қабырғалардың арасында лис деп аталатын ашық кеңістік орналасқан. Мұндай жүйе шабуылдаушыларды екі қорғаныс шебінің арасында әлсіретуге және садақшылар мен арбалетшілерге тиімді қорғаныс жүргізуге мүмкіндік берген. Каркасон қабырғалары шамамен үш километрге созылады және дәстүрлі түрде 52 мұнарамен байланыстырылады. Ішкі шептің бір бөлігі кеш антикалық дәуірдегі қорғаныс қалдықтарына сүйенеді, ал сыртқы шептің негізгі бөлігі XIII ғасырдағы корольдік құрылыс кезеңінде қалыптасты. Қақпалар Бекініске бірнеше негізгі қақпа арқылы кіреді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — шығыс жақтағы Нарбонна қақпасы. Ол шамамен 1280 жылы Филипп III Батыл тұсында салынған. Қақпа екі қуатты мұнарадан, қос торлы тосқауылдан, атыс саңылауларынан және қорғаныс галереяларынан тұрады. Оңтүстікте Сен-Назер қақпасы, батыста Од қақпасы, солтүстікте Бург немесе Родез қақпасы орналасқан. Қақпалардың әрқайсысы қалаға кіретін бағытты бақылап, бекініс қорғанысын толықтырып тұрды. Графтар сарайы Графтар сарайы — Каркасон Ситеінің ішіндегі жеке бекініс. Ол XII ғасырда Тренкавельдер әулетінің сарайы ретінде қалыптаса бастады. Кейін қала корольдік доменге өткен соң сарай қайта нығайтылып, сенешальдың резиденциясына және әскери басқару орталығына айналды. Сарай ішкі қабырғаға сүйене салынған және өз алдына ор, мұнаралар, көпір, қақпа және қорғаныс галереялары бар. Бұл құрылым бекініс ішінде тағы бір қорғаныс белдеуін құрады. Сен-Назер және Сен-Сельс базиликасы Сен-Назер және Сен-Сельс базиликасы — Каркасон ішіндегі басты діни ескерткіштердің бірі. Оның ең көне бөліктері романдық сәулет дәуіріне жатады. 1096 жылы шіркеу папа Урбан II қолдауымен қасиеттелген. XIII–XIV ғасырларда ғимарат готикалық стильде кеңейтілді. Базиликаның витраждары, мүсіндік әшекейлері және романдық пен готикалық элементтердің қатар кездесуі оны Оңтүстік Франциядағы маңызды ортағасырлық шіркеулердің қатарына қосады. ЮНЕСКО мәртебесі Каркасонның тарихи бекіністі қаласы 1997 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Нысан мәдени мұра ретінде екі өлшем бойынша танылды: II өлшем — XIX ғасырдағы Виолле-ле-Дюк қалпына келтіру жұмыстарының тарихи ескерткіштерді қорғау теориясы мен тәжірибесіне ықпалы; IV өлшем — ортағасырлық бекіністі қаланың қорғаныс жүйесі, жоспарлануы және сақталу деңгейі. ЮНЕСКО сипаттамасында Каркасон қазіргі түрінде қамал, қала көшелері, үйлер, базилика және қос қабырғалы қорғаныс жүйесі бар ортағасырлық бекіністі қаланың айрықша үлгісі ретінде көрсетіледі. Қорғау және басқару Бекініс пен оның негізгі сәулеттік бөліктері Францияның тарихи ескерткіштерді қорғау жүйесі арқылы сақталады. Қамал мен қабырғаларды басқару және келушілерге ашу ісімен Францияның Мәдениет министрлігіне қарасты Centre des monuments nationaux айналысады. Қорғау аймағы Каркасон қаласының тарихи ландшафты мен бекініс айналасындағы көріністі сақтауға бағытталған. Қазіргі реставрациялық жұмыстар ортағасырлық құрылымдарды ғана емес, XIX ғасырдағы қалпына келтіру қабатын да ескереді. Себебі Виолле-ле-Дюк енгізген өзгерістердің өзі Каркасон тарихының бір бөлігіне айналған. Мәдени маңызы және туризм Каркасон Ситеі Францияның ең көп танылатын тарихи орындарының қатарына жатады. Оның мұнаралары мен қабырғалары романтикалық ортағасырлық қала бейнесін қалыптастырып, әдебиетте, кескіндемеде, кинода және туристік мәдениетте жиі қолданылады. Қазіргі кезде бекініс аумағында мұражайлық кеңістіктер, экскурсиялық бағыттар, тарихи көшелер, шіркеу, мейрамханалар мен шағын қонақүйлер орналасқан. Сите тек сәулет ескерткіші ғана емес, сонымен бірге Окситания аймағының тарихи жадын сақтайтын мәдени кеңістік болып саналады. Тағы қараңыз Каркасон Окситания Эжен Виолле-ле-Дюк Дүниежүзілік мұра Ортағасырлық сәулет Дереккөздер Сыртқы сілтемелер UNESCO World Heritage Centre: Historic Fortified City of Carcassonne Château et remparts de la cité de Carcassonne — ресми сайт Centre des monuments nationaux Wikimedia Commons: Cité de Carcassonne