Бишкек

Бишке́к (қирғ. Бишкек) — пойтахт, маркази маъмурӣ, сиёсӣ, фарҳангӣ ва тиҷоратии Ҷумҳурии Қирғизистон мебошад. Воҳиди махсуси маъмуриро ташкил мекунад, ки маркази маъмурии ноҳияҳои ҷумҳурӣ низ ҳаст. Шаҳр дар шимоли Қиргизистон ҷойгир шудааст. Масоҳати шаҳри Бишкек 169,9 км² — ро ташкил мекунад. Аҳолиаш 860 ҳазор нафарро ташкил мекунад (бо аҳолии атрофаш 1 млн нафар, 2012). Номгузорӣ (Этимология) Шаҳрак дар мавзеи собиқ қалъаи Хонии Қӯқанд Пишпек соли 1878 таъсис ёфтааст. Соли 1925 дар ҷаласаи мотамгузорӣ бахшида ба хотираи ҳамватани марҳум М.В. Фрунзе азбаски дар забони қирғизӣ садои "ф" вуҷуд надорад ва ҷамъи ҳамсадоҳо дар аввали калима қобили қабул нест, мардуми маҳаллӣ ин номро Пурунзе хондаанд. Пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ ва истиқлоли Қирғизистон масъалаи тағйири номи пойтахт ба миён омад. Маълум шуд, ки этимологияи номи аслии Пишпек маълум нест; наздиктарин ном ба ин вожа калимаи қирғизи Бишкек буд - кӯзае, ки барои ҷунбонидани қимиз истифода мешуд . Маълум нест, ки ин моликияти ҳоҷагидорӣ чӣ гуна метавон бо номи қалъа алоқаманд бошад, аммо дар соли 1991 калимаи Бишкек ҳамчун номи нави пойтахт қабул карда шуд . Дар бораи пайдоиши топоними «Бишкек» ду назарияи асосӣ вуҷуд дорад. Шаҳрак дар мавзеи собиқ қалъаи Хонии Қӯқанд Пишпек соли 1878 таъсис ёфтааст. Соли 1925 дар ҷаласаи мотамгузорӣ бахшида ба хотираи ҳамватани марҳум М.В. Фрунзе азбаски дар забони қирғизӣ садои "ф" вуҷуд надорад ва ҷамъи ҳамсадоҳо дар аввали калима қобили қабул нест, мардуми маҳаллӣ ин номро Пурунзе хондаанд. Пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ ва истиқлоли Қирғизистон масъалаи тағйири номи пойтахт ба миён омад. Маълум шуд, ки этимологияи номи аслии Пишпек маълум нест; наздиктарин ном ба ин вожа калимаи қирғизи Бишкек буд - кӯзае, ки барои ҷунбонидани қимиз истифода мешуд . Маълум нест, ки ин моликияти ҳоҷагидорӣ чӣ гуна метавон бо номи қалъа алоқаманд бошад, аммо дар соли 1991 калимаи Бишкек ҳамчун номи нави пойтахт қабул карда шуд . Ривоятҳои халқӣ Тибқи ривоятҳо, ин ном ба садаи XVIII алоқаманд аст, вақте, ки дар задухӯрдҳои байни қазоқҳо ва қирғизҳо, қаҳрамон - Бишкек ботур (паҳлавон) нақши калидӣ бозидааст. Ба шарафи ӯ қалъаи навтаъсис «Бишкек» номида шуд . Топоними забонӣ Тадқиқотчӣ Сапаралиев топоними « Пишкух »-ро ( суғ. Piškuḥ ), кашф кардааст, ки маънои "кӯҳе, ки хушбахтӣ меорад" маънидод мешавад. Бо мурури замон ин ном метавонист ба воситаи шакли мобайнии «Пишпек» ба «Бишкек» табдил ёбад . Ҷуғрофия Бишкек дар водии Чу, дар доманаи қаторккӯҳи Қирғизистон ҷойгир аст. Иқлим Таърих Бишкек (то 1926 Пишпек, 1926-91 Фрунзе), пойтахти Ҷумҳурии Қирғизистон (аз соли 1991), маркази маъмурии вилояти Чу, воҳиди мустақили маъмурӣ-ҳудудӣ. Соли 1825 чун қалъаи Пишпек (Бишкек)-и хонии Хӯқанд бунёд ёфтааст. Дар авв. соли 1860 қалъа аз тарафи лашкариёни Россия забт карда шуда, хароб гардид. Соли 1918 дар ҳайати Ҷумҳурии мухтори Туркистон, аз 1924 маркази Вилояти мухтори Қароқирғиз (аз 1925-Қирғизистон) дар ҳайати ИҶШС. Соли 1926 (ба шарафи сарлашкари шӯравӣ М. В. Фрунзе) номи Фрунзеро гирифт. Аз соли 1926 пойтахти ҶМШС Қирғизистон ва аз 1936-пойтахти ҶШС Қирғизистон. Аз соли 1870 лоиҳаи ба шаҳри замонавӣ табдил додани Бирҷ (Бишкек) тарҳрезӣ шуд. Аз соли 1930 сохтмони оммавӣ оғоз гардид. Бирҷ ҳамчунин маркази илму маърифати мамлакат буда, дар он мактабҳои олӣ, интҳои таҳқиқотӣилмӣ, академияҳо (аз ҷумла Институтидавлатии санъати ба номи Бирҷ Бейшеналиева, Донишгоҳи миллии ба номи Ж. Баласанян, Донишгоҳи техникии ба номи И. Раззоқов, Донишгоҳи сохтмон, нақлиёт ва меъмории Қирғизистон, Донишгоҳи кишоварзии ба номи К. Скрябин, Донишгоҳи байналмилалии Қирғизистон, Институтиолии ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Қирғизистон, Академияи давлатии тиббии ба номи И. К. Охунбоев, Академияи молиявӣ иқтисодӣ ва ғайра) фаъолият доранд. Дар Бирҷ Академияи илмҳои миллии Қирғизистон, осорхонаҳои таърихӣ, санъати тасвирӣ, ҳайкалтарошӣ дар майдони кушод, осорхонаи инфиродии (хонамузейи) М. В. Фрузне (дар Бирҷ таваллуд шудааст), осорхонаи инфиродии С. А. Чуйков, бостоншиносӣ (археологӣ), зоологӣ, минерология ва заминшиносӣ (геология), зиёда аз 20 боғи истироҳатӣ, театрҳои опера ва балет, драмавӣ, лухтак, инчунин филармония ва киностудияи «Қирғизфилм» мавҷуд аст. Бирҷ маркази тиҷорати минтақавӣ буда, дар ин ҷо додугирифти тиҷоратии Россия, Қазоқистон ва Хитой ба амал меояд. Аҳолӣ Аҳолиаш 965,9 ҳазор нафар (2017) . Асосан қирғизҳо, инчунин русҳо (23,0 %), ӯйғурҳо (1,6 %), тоторҳо (1,5 %), кореягиҳо (1,4 %), ӯзбекҳо (1,4 %), қазоқҳо (1,1 %), украиниҳо (1 %), дунганҳо (0,5 %) зиндагонӣ мекунанд. Иқтисодиёт Бишкек маркази иқтисодии кишвар аст. Дар соли 2011 дар шаҳр ба маблағи 28108,4 миллион сом маҳсулоти саноат истеҳсол карда шуд, ки 17,2 % афзуд. Аз ҳачҷми умумии хизматрасонӣ дар кишвар 58,7 % ба Бишкек рост меояд. Маоши миёнаи моҳона дар моҳҳои январ-ноябри соли 2011 12035 сомро ташкил дод, ки аз сатҳи ҷумҳурӣ 1,4 баробар зиёд аст . Бишкек барои дигар минтақаҳои ҷумҳурӣ донор аст . Минтақаи озоди иқтисодии «Бишкек» дар канори пойтахт ҷойгир аст . Дар соли 2011 дар шаҳр ба маблағи 28108,4 миллион сом маҳсулоти саноатӣ истеҳсол карда шуд, ки он 17,2 % афзуд. Аз ҳаҷми умумии хизматрасонӣ дар ҷумҳурӣ, 58,7 % ба Бишкек рост меояд. Маоши миёнаи моҳона дар моҳҳои январ-ноябри соли 2011 12035 сомро ташкил дод, ки аз сатҳи ҷумҳурӣ 1,4 баробар зиёд аст . Бишкек барои дигар минтақаҳои ҷумҳурӣ донор аст . Минтақаи озоди иқтисодии «Бишкек» дар канори пойтахт ҷойгир аст . Саноат Дар шаҳр ҳамаи соҳаҳои истеҳсолоти саноатӣ фаъол аст. Дар байни онҳо асосӣ: мошинасозӣ ва металлкоркунӣ, саноати сабук ва хурокворӣ, энергетика мебошанд. Ба корхонаҳои бузурги саноатии Бишкек инҳо дохил мешаванд: Нерӯгоҳи гармидиҳии Бишкек, Корпоратсияи «Дастан», «Кока-Кола Бишкек Боттлерс », «Бишкек-Дан-Азик » ; Ҷамъиятҳои саҳҳомӣ : «Бишкексют », Заводи мошинсозии Бишкек , «Киргизавтомаш », Заводи оҳану бетони Бишкек , корхонаҳо-иттиҳодияҳои «Булгари» , «Жилдиз », ««Байпак » . Корхонаҳои саноатӣ дар ғарб ва шарқи Бишкек ҷойгиранд. Аз ҷумла: комбинати орди « Акун », ҶСК «Қиргизмебел », истеҳсолкунандаи нӯшокиҳои миллии «Шоро» , ҶСК «Северэлектро» ва маркази барқу гармӣ . Тиҷорат Бишкек як маркази тиҷоратии минтақавӣ буда, маркази байни Чин, Қазоқистон ва Русия мебошад. Дар Бишкек макони калонтарин бозори яклухт ва чакана дар Осиёи Марказӣ Дордой, калонтарин бозори автомобил "Азамат" ва як қатор бозорҳои дигар: Ош (бозор), Аламүдин (бозор), Орто-Сай (бозор), Ала-Арча-2 (бозор), Нарбото, Худойберген ва ғайра ҷойгиранд. Инчунин Маркаҳои бузурги тиҷоратии «Vefa», «Bishkek Park», «Dordoi Plaza», «Таш-Рабат», «МУМ-Айчурек», «Весна»(собиқ « Рахат Палас»), «Караван», «Asia Mall», «Детский Мир», «Табилга», «МОТО», «БЕТА СТОРЕС», «БЕТА СТОРЕС 2», ТРЦ «Tommi». Дар шаҳр намояндагиҳои ширкатҳои бузурги байналмилалӣ, аз қабили Mercedes-Benz, Audi-VW, Sumitomo, Federal Express, DHL, UPS, LG-Electronics, Daewoo, Philips, Siemens, Panasonic, Reemtsma, Coca-Cola, Samsung, Toyota, Kia ва ғайра мавҷуданд. Молия Шӯъбаҳои асосии бонкҳои зерин дар Бишкек ҷойгиранд: «Элдик Банк», «Айыл Банк» (ҳарду моликияти давлатӣ), Бонки Инвеститсионӣ ва Кредити Қирғизистон, Демир Қирғиз Интернешнл Банк, MBANK, Керемет Банк, OptimaBank, O!Bank, BakaiBank, Dos-CredoBank, FinanceCreditBank, KyrgyzKommertsBank ва ғайра. Чанде пеш дар Бишкек аввалин бонки необонки дар бозори Осиёи Марказӣ ба роҳ монда шуд: “Симбанк”, таҳти идораи “Финтех Фарм”. Меҳмонхонаҳо Дар Бишкек меҳмонхонаҳои калон мавҷуданд: «Ҷаннат», «Хаятт», «Ак-Кеме», «Достук», «Дамас», «Саякат», «Ысык-Кёл», «Семетей», «Бишкек», «Ала-Тоо», «Эльдорадо» «NOVOTEL Bishkek City Center» ва ғайра. Интернет ва алоқаи мобилӣ Дар шаҳр маркази назарраси корбарони интернет ва мобилӣ мавҷуд аст. Интернет тавассути хатҳои оптикӣ таъмин карда мешавад. Зиёда аз 10 провайдерҳои интернетӣ мавҷуданд, ки калонтаринашон: AsiaInfo, Jet, ElKat, Megaline, FastNet, Aknet, Saima Telecom, Homeline, Transfer мебошанд. Минтақаи фарогирии интернет қариб 90% шаҳрро ташкил медиҳад. Алоқаи мобилиро дар шаҳр чаҳор оператор бо тамғаҳои «Билайн», « MegaCom», « О!», «изи» муаррифӣ мекунанд. Роҳҳо ва нақлиёт Ба воситаи роҳи оҳан ва роҳҳои автомобилгард бо шарҳои Алмаато, Тошканд мепайвандад. Аэропорти байналмилалӣ (Манас) дорад. Бишкек маркази бузургтарини иқтисодӣ ва саноати мамлакат мебошад. Саноати мошинсозӣ ва таҳ­вили филиззот (электротехника, асбобсозӣ, мошинҳои ки­шоварзӣ), саноати сабук ва хӯрокворӣ тараққӣ кардааст. Адабиёт Бишкек // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4. Пайвандҳо *Сомонаи расмии ҳукумати шаҳри Бишкек(пайванди дастнорас) Дар Викианбор аз рӯи ҳамин мавзӯъ медиафайл вуҷуд дорад Бишкек Эзоҳ