Bishkek

Bishkek , burınǵı ataması — Pishpek (1926-jılǵa shekem) hám keyin Frunze (1926–1991) — Qırǵızstannıń paytaxtı hám eń iri qalası bolıp tabıladı. Qala, sonday-aq, Chúy wálayatınıń orayı esaplanadı. Ol Qazaqstan menen shegaraǵa jaqın jaylasqan bolıp, 2024-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, xalqınıń sanı, shama menen, 1 200 000 adamdı quraydı. Qoqan xanlıǵı 1825-jılı jergilikli keriwen jolların qadaǵalaw hám qırǵız qáwimlerinen salıq jıynaw maqsetinde Pishpek qalasın qurǵan. 1860-jıl 4-sentyabrde qırǵızlardıń maqullawı menen polkovnik Apollon Zimmermann basshılıǵındaǵı Rossiya áskerleri qalanı wayran etken. Házirgi waqıtta bul qalanıń qaldıqların Jipek jolı kóshesiniń arqa tárepinde, jańa oraylıq meshittiń qasınan tawa alasız. 1868-jılı qala ornında Pishpek ataması menen Rossiya xalıq punkti shólkemlestirilgen. Ol Rossiya Túrkistanı hákimshiligi hám onıń Jetisuw wálayatı quramına kirgen. 1925-jılı Rossiya Túrkistanında Qara-Qırǵız avtonom oblasti shólkemlestirilip, Pishpek onıń orayı etip belgilendi. 1926-jılı Sovetler Awqamınıń Kommunistlik partiyası qala atamasın usı jerde tuwılǵan bolshevik áskeriy basshısı Mixail Frunze (1885–1925) húrmetine «Frunze» dep ózgertti. Frunze 1936-jılı Sovet Awqamında milliy-aymaqlıq bólistiriwdiń aqırǵı basqıshlarında Qırǵız Sovet Socialistlik Respublikasınıń paytaxtına aylandı. 1991-jılı Qırǵızstan parlamenti paytaxt atamasın Pishpekniń ózgertilgen forması — Bishkekke almastırdı. Bishkek Tyan-Shan taw dizbegine kiretuǵın Qırǵız Ala-Too dizbeginiń arqa jaǵında, teńiz júzesinen shama menen 800 metr (2,600 ft) bálentlikte jaylasqan. Bul tawlardıń bálentligi 4,895 metr (16,060 ft) ge deyin jetedi. Qalanıń arqa tárepinde qońsılas Qazaqstanǵa shekem sozılıp jatqan ónimli hám tegis daban bar. Aymaqtıń tiykarǵı bólegi Chúy dáryası arqalı suwǵarıladı. Bishkek Túrkistan–Sibir temir jolına biriktirme jol arqalı baylanısqan. Bishkek — keń kósheli hám mármer menen qaplanǵan jámiyetlik binaları, sonıń menen birge háwlilerdi qorshap turǵan kóplegen sovetlik turaqlı jaylardan ibarat úlken qala. Qalanıń shetki táreplerinde mıńlaǵan jeke úyler bar. Kósheler kvadratlı sistema boyınsha jaylasqan bolıp, olar boylap tar suwǵarıw kanalları (arıqlar) ótedi, bul kanallar ıssı jaz kúnlerinde sayalı tereklerdi suw menen támiyinleydi. Etimologiya Bishkek sózi qımız pisiwge arnalǵan piskek mánisin bildiredi degen shamalaw bar. Bishkek meriyasınıń rásmiy veb-saytında qala ataması boyınsha mınaday túsindirme berilgen: bir batırdıń ayaǵı awır hayalı qımız pisetuǵın piskekti (bishkek) joǵaltıp aladı. Onı izlep júrip, kútilmegen jerden bir ul bala tuwadı hám atın Bishkek qoyadı. Bishkek erjetip ataqlı adam boladı hám qaytıs bolǵannan keyin Alamúdún dáryasınıń boyındaǵı tóbeshikke jerlenedi. Sol jerde onıń húrmetine maqbara qurıladı. Bul binanı XVII–XVIII ásirlerdegi sayaxatshılar kórgen hám táriyplegen. Sovet dáwirinde, 1926-jıldan 1991-jılǵa shekem, qala bolshevik Mixail Frunze húrmetine «Frunze» dep atalǵan. Eskertiwler Derekler Sırtqı siltemeler