Քրիստոս Փրկիչ տաճար (Պրիշտինա)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Քրիստոս Փրկիչ տաճար (այլ կիրառումներ) Քրիստոս Փրկիչ տաճար, Պրիշտինա քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց (սերբ.՝ Саборни храм Христос Спаса у Приштини, ալբ․՝ Katedralja e Krishtit shpëtimtar)։ Պատկանում սերբ ուղղափառ եկեղեցուն, տեղակայված է Կոսովոյի մայրաքաղաք Պրիշտինայում, շինարարությունը սկսվել է 1992 թվականին: Նախապատերազմյան Պրիշտինայի համալսարանի տարածքում 1999 թվականին ավարտվելուց առաջ կառուցված դրա շինարարությունը ընդհատվել է Կոսովոյի պատերազմի պատճառով: Պատմություն Եկեղեցին գտնվում է Պրիշտինայի համալսարանի տարածքում։ Տարածքն առաջին անգամ նախագծվել է ալբանացի ճարտարապետ Բաշկիմ Ֆեհմիուի կողմից 1973 թվականին՝ որպես բաց հատակագծով համալսարանի մաս, և այդ ժամանակ տեղի ալբանացի բնակչության կողմից դիտվում էր որպես «գիտելիքների տարածման խորհրդանիշ»՝ զրկված ցանկացած կրոնական խորհրդանիշից: 1989 թվականին Սերբիայի Հանրապետության նախագահ Սլոբոդան Միլոշևիչը վերացրեց Կոսովոյի ինքնավար կարգավիճակը Հարավսլավիայի ֆեդերացիայի կազմում, և հաստատվեց Բելգրադից անմիջական վերահսկողություն: Պրիշտինայի քաղաքապետարանը, որը գտնվում էր Բելգրադի վերահսկողության տակ, վերցրեց Պրիշտինայի համալսարանին պատկանող մի փոքր հողամաս և տվեց այն Սերբական ուղղափառ եկեղեցուն։ Այդ ժամանակ հայտարարվեց Լյուբիշա Ֆոլիչի կողմից նախագծված տարածքի նոր նախագծի մասին: Եկեղեցի պետք է կառուցվեր համալսարանի կենտրոնական մասում՝ Պրիշտինայի համալսարանի և Սերբական Ուղղափառ Եկեղեցու միջև վիճարկվող հողամասի տարածքում: Սերբ ճարտարապետ Սպասոյե Կրունիչի 1991 թվականի առաջարկը եկեղեցու վերջնական նախագիծն էր, որն ընտրվեց: Ավարտից հետո եկեղեցին կունենար 1389 ոսկե խաչեր՝ ըստ Կրունիչի նախագծի։ Եկեղեցու կառուցումը սկսվել է 1992 թվականին, և դրա խորհրդանիշը Սերբիայում ազգայնականության քաղաքականության մի մասն էր։ Դրա հիմքերը դրվել են Պրիշտինայի համալսարանի տարածքում այն ​​ժամանակ, երբ ալբանացի ուսանողներն ու դասախոսները վտարվել էին համալսարանի շենքերից, և Կոսովոյում լայնածավալ սերբացման արշավ էր ընթանում։ Շենքի շինարարությունը դադարեցվեց միջոցների նվազման պատճառով և վերսկսվեց 1995 թվականի մարտին։ Արտաքին կառուցվածքն ավարտվեց 1998 թվականին, սակայն Կոսովոյում անվտանգության վատթարացող միջավայրը հանգեցրեց շինարարության կասեցմանը։ Շենքի կառուցումը չընդունվեց Կոսովոյի հիմնականում մուսուլման բնակչության կողմից։ 1999 թվականին պատերազմից և միջազգային ռազմական միջամտությունից հետո Կոսովոն դարձավ ՄԱԿ-ի կառավարման ներքո գտնվող պրոտեկտորատ, և անհաջող փորձ արվեց շենքը ոչնչացնել պայթուցիկներով, որոնք քիչ վնաս հասցրին կառույցին։ Կոսովոյի ալբանացիների կողմից Միլոշևիչի կառավարման խորհրդանիշ համարվող շենքը պատերազմից հետո վանդալիզմի ենթարկվեց։ ՄԱԿ-ի աշխատակազմը մտահոգություն հայտնեց, որ ուղղափառ եկեղեցին կարող է թիրախ դառնալ պատասխան բռնության պատճառով, և շենքը պաշտպանության տակ դրվեց Կոսովոյի մյուս ուղղափառ եկեղեցիների հետ միասին։ 2003 թվականին շենքը դարձավ հանրության կողմից իր ապագայի վերաբերյալ քննարկումների մաս։ Պրիշտինայի քաղաքապետարանը, որի բնակչությունը ալբանացի մեծամասնություն է կազմում, դարձավ Կոսովոյի նորաստեղծ ՄԱԿ-ի ժամանակավոր կառավարման մարմինների մաս և առաջարկեց շենքի համար չորս օգտագործում՝ պահպանել այնպես, ինչպես կա, քանդել, վերածել թանգարանի և օգտագործել այլընտրանքային նպատակներով։ Ալբանիայի կողմից վերահսկվող Պրիշտինայի քաղաքապետարանը բացահայտ թշնամաբար էր տրամադրված կառույցի նկատմամբ։ Այդ ժամանակ Գրացանիցայում տեղակայված Պեկինի եկեղեցին հայտարարեց, որ դեմ է առաջարկներին՝ դրանք համարելով կրոնական վայրի նկատմամբ հարձակում և սերբական ներկայությունը Պրիշտինայից հեռացնելու փորձ։ Պեկինի եկեղեցին կազմեց սեփականության փաստաթղթեր, որոնք ցույց էին տալիս Պրիշտինայի տարածքում գտնվող բազմաթիվ վայրերի, ինչպիսիք են Կոսովոյի խորհրդարանը, Պրիշտինայի համալսարանի բնակելի շենքերը և գրադարանը, նկատմամբ սեփականության իրավունքը։ Քաղաքային ծրագրերին հակազդելու համար Պեկինի եկեղեցին առաջարկեց, որ այդ շենքերը վերածվեն թանգարանների։ ՄԱԿ-ը, ի վերջո, չեղյալ հայտարարեց Պրիշտինայի քաղաքապետարանի առաջարկները։ 2004 թվականին Կոսովոյի ալբանացիների կողմից սերբերի դեմ կազմակերպված անկարգությունների ժամանակ, որոնք հանգեցրին 35 կրոնական հուշարձանների, գրեթե բոլորը՝ ուղղափառ եկեղեցիների, ոչնչացման կամ վնասման, Պրիշտինայի շենքը չվնասվեց։ 2005-2007 թվականներին միջազգային հանրությունը քաղաքական լուծում փնտրեց Կոսովոյի կարգավիճակի համար, և այն ստեղծեց Ահտիսաարիի ծրագիրը, որը ուրվագծում էր վերահսկվող անկախությունը և Պապական եկեղեցու սեփականության պաշտպանության դրույթը։ Մայր տաճարի շենքի հետ կապված հարցը մեկնաբանվեց հողի սեփականության իրավունքի և սեփականատիրոջ նույնականացման միջոցով։ Ահտիսաարիի ծրագիրը նաև Կոսովոյի կառավարությանը՝ իր մշակույթի նախարարության միջոցով, հանձնարարեց Պապական եկեղեցու սեփականության պաշտպանությանը, մի պայմանավորվածություն, որը սերբական եկեղեցին չէր ընդունում։ Փակուղուց դուրս գալու համար Կոսովոյում ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչը ընտրեց չեզոք միջնորդ՝ Հունաստանի կապի գրասենյակի դեսպան Մոսխոպուլոսին՝ կառավարության և եկեղեցու միջև հարցերը քննարկելու համար։ Հաղորդակցության մեխանիզմի ստեղծումից հետո ջանքեր գործադրվեցին տարածքի սեփականության հարցը լուծելու համար: Կոսովոյի անկախությունից հետո (2008) կառավարության և Կոսովոյի Ուղղափառ Եկեղեցու միջև կապը բացակայում էր։ 2009 թվականի ընթացքում Կոսովոյի մշակույթի նախարարությունը կապ հաստատեց Միջազգային քաղաքացիական գրասենյակի (ICO) հետ, որը ԵՄՀ-ի միջոցով կապ հաստատեց Կոսովոյի Ուղղափառ Եկեղեցու և միջազգային չեզոք կազմակերպությունների հետ՝ երկու կողմերի միջև միջնորդություն իրականացնելու համար։ Կոսովոյի Ուղղափառ Եկեղեցու ներկայացուցիչը ներկայացրեց սեփականության վկայականներ, որոնք ցույց էին տալիս տարածքի փոխանցումը 1990-ականների կեսերին, և նրանց թույլատրվեց իրականացնել ցանկացած ապագա շինարարություն տարածքում։ 2011 թվականին կառույցի վերաբերյալ հանրային քննարկումները և վարչական սահմանափակումները դադարեցվել էին, և Կոսովոյի Ուղղափառ Եկեղեցու ներկայացուցիչը իր ջանքերը կենտրոնացրեց շենքի վերականգնման և ապագա կառուցման համար գումար հայթայթելու վրա։ 2015 թվականին շինարարությունը դեռևս չէր վերսկսվել տարածքում, և առաջացել էին այլ վարչական և իրավական խնդիրներ, մինչդեռ շենքը վանդալիզմի էր ենթարկվել։ Շենքի ապագան մնում է անորոշ։ Շենքի և այն հողի սեփականության իրավունքը, որի վրա այն գտնվում է, վիճարկվում է Պրիշտինայի ներկայիս համալսարանի և Սերբական Ուղղափառ Եկեղեցու միջև։ Կոսովոյի տարբեր ալբանացի մտավորականներ կոչ են արել քանդել այն։ Քանդման կոչերին ի պատասխան՝ եկեղեցին ենթարկվել է խիստ պղծման և վանդալիզմի: 2016 թվականի ընթացքում եկեղեցին հրկիզվել է և վերածվել հանրային զուգարանի և աղբավայրի։ 2016 թվականին Պրիշտինայի համալսարանը դատական ​​​​վարույթի միջոցով ձախողվել է չորս տարի տևած փորձը՝ դատական ​​​​գործընթացների միջոցով սեփականության իրավունքը ստանձնելու այն հողի նկատմամբ, որի վրա կառուցվել է եկեղեցին։ Կոսովոյի վերաքննիչ դատարանը եկեղեցու տարածքի հողի սեփականության իրավունքը շնորհել է Սերբական ուղղափառ եկեղեցուն, սակայն Պրիշտինայի համալսարանը շարունակում է խոչընդոտել եկեղեցու վերանորոգման փորձերը։ 2021 թվականի հունիսի 10-ին Ռաշկայի և Պրիզրենի թեմը մտել է վիճարկվող տարածք և 1998 թվականից ի վեր առաջին անգամ կրոնական արարողություն է անցկացրել եպիսկոպոս Թեոդոսիե Շիբալիչի գլխավորությամբ: Միջոցառումը անցկացվել է առանց ոստիկանության թույլտվության և լայնորեն քննադատվել է Կոսովոյում որպես «կրոնի քաղաքական օգտագործում» և «սերբական կառավարության կողմից քաղաքական հնարք»՝ Կոսովոյի և Սերբիայի կառավարության միջև բանակցությունների նոր փուլից անմիջապես առաջ: Կոսովոյի մշակույթի նախարար Հայրուլլա Չեկուն հայտարարեց, որ միջոցառումն անօրինական է, քանի որ այն տարածքը, որի վրա կառուցվել է եկեղեցին 1990-ականներին, դեռևս դատական ​​վեճի մեջ է Պրիշտինայի համալսարանի և Սերբական ուղղափառ եկեղեցու միջև։ Սերբ քաղաքական գործիչ Դալիբոր Եվտիչը Twitter-ում հրապարակել է եկեղեցու տարածքի դիմաց կանգնած ոստիկանների մի քանի լուսանկարներ և պնդել, որ ոստիկանությունը ուղարկվել է պատարագը վերահսկելու համար: Սերբիայի Կոսովոյի և Մետոխիայի գրասենյակի տնօրենը «ոստիկանների ներկայությունը եկեղեցու տարածքից դուրս ակնհայտ սպառնալիք է անվանել հավատացյալների համար, որը նախազգուշացում է ծառայել այն մասին, թե ինչ կպատահի նրանց հետ, եթե նրանք կրկին գան քաղաքի այս սրբավայր, որտեղից 1999 թվականից հետո իրենց տներից վտարվել է 40,000 սերբ»։ Հունիսի 11-ի գիշերը եկեղեցու մուտքի վրա հայտնվել է «Հիսուսը ատում է սերբերին» գրությամբ գրություն։ Հաջորդ առավոտյան այն արագորեն հեռացվել է Կոսովոյի սոցիալ-դեմոկրատական ​​կուսակցության ուսանող ակտիվիստների կողմից, որոնք այն անվանել են «սադրանք, որն ուղղված է կրոնական և ազգային լարվածություն հրահրելուն»։ 2021 թվականի հունիսի 11-ին Պրիշտինայի համալսարանի ուսանողների միությունը բողոքի ցույց անցկացրեց համալսարանի տարածքում՝ եկեղեցու կառուցման վայրում, և այն անվանեց «ռազմական հանցագործների կողմից կառուցված հուշարձան» (հղում ռազմական հանցագործ և մաֆիայի պարոն Ժելկո Ռաժնատովիչի ներկայությանը 1992 թվականին շինարարության մեկնարկի արարողությանը)։ Ուսանողները պահանջեցին եկեղեցին հեռացնել իրենց համալսարանական տարածքից կամ վերածել այն Հարավսլավիայի պատերազմների և Միլոշևիչի ռեժիմի ռազմական հանցագործությունների թանգարանի։ Ծանոթագրություններ