Զոչիշտեի վանք

Զոչիշտեի վանք (սերբ.՝ Манастир Зочиште, ալբ․՝ Manastiri i Zoçishtës), նախկինում՝ Սուրբ Կոսմասի և Դամիանի վանք (սերբ.՝ Манастир Св. Козме и Дамјана) սերբ ուղղափառ վանք է, որը պատկանում է Ռաշկայի և Պրիզրենի թեմին։ Գտնվում է Զոչիշտե գյուղում, Կոսովոյի Օրահովաց քաղաքից մոտ 5 կմ հարավ-արևելք։ Սուրբ Նիկողայոսին նվիրված սկզբնական եկեղեցին կառուցվել է 13-րդ դարում։ Գերեզմանոցում կան 15-րդ և 16-րդ դարերի տապանաքարեր։ Վանքը վերանորոգվել է 16-րդ դարում և կրկին 2008 թվականին՝ 1999 թվականին ավերվելուց հետո: Եկեղեցու շենքը վերակառուցվել է գոյություն ունեցող և ամրապնդված հիմքերի վրա՝ օգտագործելով հին եկեղեցու ավերակներից վերցված սկզբնական շինանյութը։ Վանքը հայտնի է Սուրբ Կոսմայի և Դամիանի մասունքներով: Ասում են, որ վանքի սրբավայրը հրաշագործ բուժում է աչքի հիվանդությունները, հոգեկան և հոգեսոմատիկ խանգարումները։ Ասում են, որ այն «Մետոհիայի տարածաշրջանի սերբական և քրիստոնեական բնակավայրերի ամենակարևոր մշակութային վայրերից մեկն է»։ Այն 1954 թվականին ճանաչվել է Սերբիայի մշակութային ժառանգություն։ Վանքը 2008 թվականի փետրվարի 20-ին ընդգրկվել է Կոսովոյի Հանրապետության «Հատուկ պահպանվող գոտիների» ցանկում։ Պատմություն Վանքի մասին ամենավաղ հիշատակումը թվագրվում է 1327 թվականին՝ սերբ թագավոր Ստեֆան Դեշանսկու գահակալության օրոք: Այն վնասվել է 1389 թվականին Կոսովոյի ճակատամարտի ժամանակ: Մուսուլմանները սկզբնական շենքի քարերն օգտագործել են Պրիզրենում մզկիթ կառուցելու համար։ Այն վերակառուցվել է 16-րդ դարի վերջին՝ Պեչի սերբական պատրիարքության վերականգնումից հետո։ 17-րդ դարի վերջին այն հիշատակել է ռագուսցի վաճառական Նիկոլա Բոշկովիչը։ 1998 թվականի հուլիսի 17-20-ին Օրահովացի վրա հարձակմանը զուգահեռ, հարևան սերբական գյուղերը հարձակման ենթարկվեցին։ Սերբ քաղաքացիական անձինք վտարվեցին Օպտերուշա և Ռեթիմլյե գյուղերից։ Թեթև հրետանով և գնդացիրներով 45 րոպե հարձակում եղավ Զոչիշտեի վանքի վրա, որտեղ ապաստան էին գտել երեսուն տարեց սերբեր՝ յոթ վանականների և մեկ միանձնուհու հետ միասին, և վնասեց համայնքային տունը երկու նռնակով։ Տեղացի սերբերը HRW-ին պատմեցին, որ վանականները երկու ժամ դիմադրել են չորս հրացանով, նախքան հանձնվելը։ Վանքի բոլոր բնակիչները տարվել են մոտակա Սեմետիշտեի դպրոց։ Առևանգված սերբերից 35-ը հետագայում ազատ են արձակվել հուլիսի 22-ին, իսկ ևս տասը՝ հուլիսի 29-30-ի գիշերը։ Մյուս քառասուն առևանգվածների ճակատագիրը 2001 թվականի դրությամբ անհայտ էր։ 2005 թվականին 47 զոհերի մնացորդներ պեղվեցին երկու զանգվածային գերեզմաններում։ Վանքը ավերվել է Կոսովոյի պատերազմից հետո՝ 1999 թվականի սեպտեմբերի 13/14-ին, Կոսովոյի բանակի կողմից, թալանվել և այրվել է։ Սուրբ Կոսմայի և Դամիանի մասունքները տեղափոխվել են Սոպոչանի վանք, իսկ գլխավոր վանքի զանգը նետվել է ջրհորը։ Վերակառուցում 2004 թվականի հոկտեմբերին սկսվեց վանքի վերակառուցումը, քանի որ Զոչիշտեի վանքը կարևոր և պատմական մշակութային վայր էր։ Վերակառուցման համար օգտագործվել են ավերված եկեղեցու հին քարերը և բեկորները, և վանքը գրեթե նույնական է, ինչ նախկինում էր։ 2005 թվականին վերակառուցումը դադարեցվեց՝ այն պատճառաբանությամբ, որ տեղի բնակչությունը դեմ է վերականգնմանը։ Երբ արգելքը վերացվեց, շինարարությունը շարունակվեց հանրակացարանների և գլխավոր եկեղեցու շենքի վերակառուցմամբ։ 2007 թվականի նոյեմբերի 13-ին վանքի դիմաց քարկոծվեց մոտ 30 ուսանող տեղափոխող ավտոբուս։ Նկարագրություն Եկեղեցին, որը գտնվում է հին սերբական գերեզմանատան մեջ, կառուցված ուղղանկյուն հատակագծով՝ երեք արտաքին ճակատներով, բաղկացած էր միանավ, գծային գլանաձև կամարից, արևելյան աբսիդով՝ կիսաշրջանաձև՝ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին ճակատային մասում: Կառուցման համար օգտագործված նյութը մշակված քարերն էին, կրաքարի շաղախը՝ կապելու համար և քարե-թերթիկապատ տանիքը: Եկեղեցին ուներ երկու խորշ՝ նախաբան և դիակոնիկոն, արևելյան պատին՝ խորանի կողքին: Քանի որ եկեղեցին վերանորոգվելուց հետո ծառայում էր որպես թաղման մատուռ, այն ուներ սեղան՝ դագաղը պահելու համար, և նստատեղեր՝ հուղարկավորությանը մասնակցող մարդկանց համար։ Գրավական մնացորդներ են նկատվել կամարում և նարթեքսի արևմտյան մուտքի վերևում գտնվող խորշում. դրանք մարգարեների և Սուրբ Կոսմայի և Դամիանի հովանավորների զարդարված որմնանկարների տեսքով էին: Երբ եկեղեցին ավերվեց 1999 թվականին, սրբապատկերներն ու պատարագային անոթները հանվեցին և տեղադրվեցին Վելիկա Հոչայում՝ անվտանգ պահպանման համար։ Եկեղեցում տեսնված արձաններն ու կերպարները ներառում էին. Սուրբ Նիկողայոսը, Սուրբ Պարասկևան և երկու Սուրբ Զինվորները, ինչպես նաև հարավային պատին գտնվող արքեպիսկոպոսներից մեկի որմնանկարի մի հատվածը, արևմտյան պատին՝ Սուրբ Սավայի և Սուրբ Սիմեոն Նեմանյայի կերպարները, հյուսիսային պատին՝ «Սուրբ Պետրոս Ալեքսանդրացու տեսիլքը» պատկերով, արևելյան պատին՝ Գաբրիել հրեշտակապետի պատկերով Ավետման գրքից, իսկ նախաբանի խորշում պատկերված էր արքեպիսկոպոսասարկավագի պատկեր։ Տես նաև Հայկական վանք (Սերբիա) Ծանոթագրություններ Գրականություն Ferrari, Silvio; Benzo, Andrea (2014). Between Cultural Diversity and Common Heritage: Legal and Religious Perspectives on the Sacred Places of the Mediterranean. London & New York: Routledge. ISBN 9781317175032. Արտաքին հղումներ Official website Манастир Зочиште и црква Св. Врача Бесребреника Кузман и Дамјана, with images of the monastery before and after destruction. (sr) Reportage about Zočište, with images of destroyed monastery and reconstruction Video of the Zočište Monastery