Kiribati

Kiribati ya da resmî adıyla Kiribati Cumhuriyeti, Pasifik Okyanusu'nun merkezinde, Okyanusya'nın Mikronezya alt bölgesinde yer alan bir ada ülkesidir. Devlet, 32 atol ve diğer adalardan ve uzak bir yükseltilmiş mercan adası olan Banaba'dan oluşmaktadır. Toplam kara alanı 811km² (313 sq mi) olup, 3.441.810km² (1.328.890 sq mi) okyanus alanına yayılmıştır. Ülkenin adalarının batıda Banaba'dan doğuda Kiritimati'ye kadar uzanan yayılımı, ekvatoru ve 180. meridyeni kapsamaktadır. Uluslararası Tarih Hattı Kiribati'nin etrafından dolanarak doğuya doğru uzanır ve neredeyse 150° Batı'ya ulaşır. Bu durum, Kiribati'nin en doğudaki adalarını, Hawaii'nin güneyindeki Güney Line Adaları'nı, Gilbert Adaları ile aynı güne getirir ve onları Dünya'daki en ileri zaman dilimine yerleştirir: UTC+14. 2020 nüfus sayımına göre Kiribati'nin kalıcı nüfusu 119.000'in üzerindedir ve yarısından fazlası Tarawa'da yaşamaktadır. Ayrıca, göç yoluyla büyümeye devam eden en büyük diasporanın muhtemelen Yeni Zelanda'da olduğu düşünüldüğünde, önemli sayıda I-Kiribati diasporası da bulunmaktadır; tarihsel olarak, diasporik topluluklar Solomon Adaları'ndaki Ghizo ve Wagina'da aşırı nüfus nedeniyle yapılan yerleşimler ve Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri'nde yapılan evlilikler yoluyla oluşturulmuştur. Son dönemdeki işçi göçüyle doğan büyüyen diasporik topluluklara sahip bir diğer ülke ise Avustralya'dır. Gilbert Adaları, 1892'de İngilizler tarafından himaye altına alınana kadar birbirlerinden ve başka herhangi bir yerden siyasi olarak özerktiler; o zamanlar Phoenix veya Line adalarıyla siyasi bir bağlantıları yoktu. Bu ilhak, Kiribati'nin 1979'da Birleşik Krallık'tan bağımsızlığını kazanarak egemen bir devlet haline gelmesiyle sona erdi. Egemen devlet, Gilbert Adaları, Phoenix ve Line adaları ile Banaba'yı içeriyordu. Başkent Tarawa, şu anda en kalabalık bölge olup, bir dizi geçit yoluyla birbirine bağlanan bir dizi adacıktan oluşmaktadır. Bunlar Tarawa Atolü'nün alanının yaklaşık yarısını oluşturmaktadır. Bağımsızlığından önce ülke fosfat ihraç ediyordu, ancak Banaba'daki maden neredeyse tükenmiş ve artık işletilemez durumdadır. Banaba halkının torunları çoğunlukla Fiji'deki Rabi'de sürgünde yaşamaktadır, ancak Kiribati Parlamentosu'nda temsil edilmektedirler. Balıkçılık, geçimlik tarım ve kopra ihracatı, özellikle Tarawa'dan uzaktaki dış adalarda ekonominin büyük bir bölümünü yönlendirmektedir. Kiribati, dünyanın en az gelişmiş ülkelerinden biridir ve hükûmeti, altyapı ve diğer projeleri finanse etmek için yabancı filolardan alınan balıkçılık lisans ücretlerine ve uluslararası sermaye yardımına büyük ölçüde bağımlıdır. Birçok aile, döngüsel işçi göçmenlerinden (denizciler, tarım işçileri, kentsel hizmet işçileri) gelen havalelere güvenmektedir. Ayrıca hükûmet veya özel işletmeler ve ticari olmayan kuruluşlar için çalışırlar veya ticaret mağazaları ve küçük özel kooperatif benzeri işletmeler işletirler. Hükûmet artık Tarawa'daki işsizlere ve yaşlılara yardımlar ödemektedir. Kiribati, Pasifik Topluluğu, Milletler Topluluğu, Uluslararası Para Fonu, Dünya Bankası ve Afrika, Karayip ve Pasifik Devletleri Örgütü üyesidir ve 1999 yılında Birleşmiş Milletler'in tam üyesi olmuştur. Bir mercan adası (ve diğer alçak ada) ülkesi olarak Kiribati, deniz seviyesinin yükselmesine ve iklim değişikliğine karşı son derece savunmasızdır. Buna ek olarak, kadim zamanlardan beri tsunamilerden kaynaklanan tehditler de mevcuttur. İklim değişikliğiyle mücadele, Küçük Ada Devletleri İttifakı üyesi olarak uluslararası politikasının merkezi bir parçası olmuştur. Kiribati'de iklim değişikliği ve aşırı hava olaylarının daha sık görüleceği tahmin edilmektedir. Ayrıca, mevcut sosyo-ekonomik ve çevresel baskılar da yoğunlaşmaktadır. Etimoloji Bu ada ülkesi, 1979 yılında bağımsızlığını elde ettiğinde ülke ismi olarak Kiribati kabul edilmiştir. Bu isim ülke için bağımsızlık öncesi kullanılan Gilbert isminin Kiribatice telaffuz şeklinden ortaya çıkmış bir isim konumundadır. Ada, 1820 yılında Adam Johann von Krusenstern tarafından kaptan Thomas Gilbert'e ithafen îles Gilbert (İngilizce: Gilbert Islands) olarak adlandırılmıştır. Kaptan Gilbert adayı ilk kez 1788 yılında ada açıklarından geçerken gözlemlemişlerdir. 1916 yılından itibaren Gilbert ve Ellice Adaları olarak adlandırılan ülke, Ellice Adası'nın 1976 yılında bağımsızlığını ilan eden Tuvalu'ya dâhil edilmesi ile birlikte yeniden Gilbert Adası olarak adlandırılmıştır. Kiribatice'de ti sesinin telaffuzu için s sesi kullanıldığı için ülke ismi Kiribas olarak telaffuz edilmektedir. Coğrafya Ada ülkesi olması nedeniyle kara komşusu bulunmayan ülkenin bağımsız ülkeler olan Marshall Adaları, Mikronezya, Solomon Adaları, Tuvalu ve Nauru haricinde Yeni Zelanda'ya bağlı Tokelau ve Cook Adaları ile Fransa'ya bağlı Fransız Polinezyası özerk bölgeleri ile deniz sınırı bulunmaktadır. Ada ülkesi batı-doğu istikametinde 4567 km'lik, kuzey-güney istikametinde ise 2051 km'lik bir alana yayılmış konumdadır. Ada ülkesi toplamda 5,2 milyon km²'lik bir alanı egemenliği altında bulundurmaktadır. Kiribati yayıldığı alan itibarıyla dünyanın en büyük ülkelerinden biri konumunda olsa da bu alanların sadece 811 km²'lik bir bölümü ada durumundadır. Bu oran ile de Kiribati dünyanın küçük ülkelerinden biri konumuna sahiptir. Ülkenin Büyük Okyanus'una da 1143 km'lik sahil şeridi bulunmaktadır. Hem ekvator hem de 180. boylamdan geçen ülke, dünyanın kuzey, güney, batı ve doğu yarım küresinde aynı anda bulunan tek devletidir. 1994 yılı sonuna kadar 180. boylamdaki uluslararası tarih değiştirme çizgisi adaya bağlı Gilbert adaları ile Phoenix adaları arasında geçmekteydi. Ülkenin egemenliği altındaki tüm bölgelerde tek bir tarih olabilmesi adına 1 Ocak 1995 tarihi itibarıyla tarih değiştirme çizgisinin doğuya doğru çekilmesi, bu şekilde tüm Kiribati'nin bu çizginin batısında kalması kararlaştırılmıştır. Kiribati bu konumu ile yeni güne giren ilk ülke konumundadır. Line adalarına bağlı olan ve ülkenin en doğusundaki yeri olan Caroline Adaları milenyuma giren ilk yer olarak 1 Ocak 2000 tarihinden bu yana Milenyum Adası olarak anılmaktadır. Kiribati, iklim değişikliğinin etkilerine karşı dünyadaki en kırılgan ülkelerden biri olarak kabul edilmektedir. Dünya Bankası'nın iklim projeksiyonlarına göre ülkedeki birçok ada, 2050 yılı civarında yaşanamaz hale gelebilir; deniz seviyesinin yükselmesi nedeniyle 2070'lere gelindiğinde ise geniş alanların tamamen sular altında kalması beklenmektedir. Bu yüksek risk nedeniyle Kiribati, iklim değişikliğinden en fazla etkilenen ülkelerin bir araya geldiği Climate Vulnerable Forumı ktif üyelerinden biridir. Bağlı ada grupları Ada ülkesi toplamda üç takımadalara ve bunlara bağlı 32 mercan adalarından oluşmaktadır. Bunların haricinde bir de Banaba Adaları bulunmaktadır. Ülke genel olarak ortalama 2 m'nin de altında bir deniz seviyesi yüksekliğine sahiptir. Ada ülkesinde en fazla yükseltiye sahip olan ada Banaba Adası'dır. Eski bir volkanik ada olan Banaba Adası'nın en yüksek noktası 81 m yüksekliğe sahiptir. Nüfus Kiribati'de son olarak 2015 yılında gerçekleştirilen resmî nüfus sayım sonuçlarına göre 110.136 nüfus tespit edilmiştir. Bu güncel olarak son resmi sayım konumunda olup 2018 tahmini sayım sonuçlarına göre ülkede 109.367 nüfus yaşadığı tahmin edilmektedir. Kiribati genç bir nüfusa sahip olup 2018 tahmini verilerine göre nüfusun %50,01'i 0-24 yaş aralığındadır. Ülkenin sadece %4,34'ü 65 yaş ve üzerindedir. 0-14 yaş: %29.27 (erkek 16,316/kadın 15,693) 15-24 yaş: %20.74 (erkek 11,213/kadın 11,466) 25-54 yaş: %39.43 (erkek 20,756/kadın 22,363) 55-64 yaş: %6.23 (erkek 3,071/kadın 3,747) 65 yaş ve üzeri: %4.34 (erkek 1,863/kadın 2,879) Şehirde yaşayanların oranı 2019 verilerine göre %54,8 olan ülkede, nüfusun yıllık artış oranı 2018 tahmini verilerine göre %1,12 düzeyindedir. Etnik gruplar Kiribati etnik açıdan çok homojen bir görüntüye sahiptir. Nüfusun %96'sı Kiribatili, %1,8'i melez/Kiribatili, %0,2'si Tuvalulu'dur. Bunun dışında içerisinde Avrupalı, Polinezyalı ve Çin kökenli nüfusunu da barındıran %1,8'lik bir kesim bulunmaktadır. Dil Ada ülkesinin resmî dilleri İngilizce ile Okyanusya dilleri ailesine ait olan Kiribatice'dir. İngilizce ülkenin iki resmî dilinden biri olmasına rağmen başkent Tarava dışında halk tarafından pek konuşulmamaktadır. Din Ülkede hakim olan din Hristiyanlık dinidir. Buna göre nüfusun %88,6'sı ile büyük çoğunluğu Hristiyan inancına göre yaşamını sürdürmektedir. Bu oran içerisinde Katolik mezhebine mensup Hristiyanların oranı %57,3, Kiribati Birleştirici Kilisesi ile Protestanlık inancı doğrultusunda yaşam sürdürenlerin oranı ise %31,3 seviyesindedir. Bunun dışında %5,3 İsa Mesih'in Son Zaman Azizler Kilisesi, %2,1 Bahâîlik, %1,9 Yedinci Gün Adventist Kilisesi inancına mensup nüfus bulunmaktadır. Ülkede geriye kalan %2,1'lik bir kesim ise İslamiyet, Hinduizm ve Sihizm gibi diğer inanç gruplarına mensup konumdadırlar. Sosyal durum Eğitim Kiribati'de eğitim, ilkokuldan 6. sınıfa ve üç ek sınıf seviyesi için ortaokuldan oluşan 6-14 yaşları arasında ücretsiz ve zorunludur. 1998'de brüt birincil kayıt oranı yüzde 84,4 ve net birincil kayıt oranı yüzde 70,7 idi. Okul kalitesi ve eğitime erişim kentsel alanlarda daha iyidir; izole adalardaki küçük topluluklardaki okulların bakımı pahalıdır. Misyon okulları yavaş yavaş devlet ilköğretim sistemine giriyor. Ülke genelinde zorunlu ilk ve ortaöğretim öğrenimi dokuz yıldır. 1970 yılına kadar altı yıl olan zorunlu eğitim, söz konusu yıl hükûmet tarafından alınan kararla dokuz yıla çıkartılmıştır. Ada ülkesinde faaliyet gösteren misyonerlik okulları da son yıllarda devlete bağlı kurumlar haline getirilmektedir. Lisans öğrenimi için Güney Pasifik Üniversitesi'nin bir yerleşkesi adada da bulunmaktadır. İdari yapılanma Kiribati resmî olarak idari bir yapılanmaya bölünmese de, ada ülkesi coğrafi açıdan üç ada grubuna bölünebilmektedir: Gilbert Adaları Line Adaları Phoenix Adaları Bunun haricinde üzerinde nüfus olan 21 adanın kendi ada konseyleri bulunmaktadır. Üzerinde yaşama olan mercanadalarından iki tanesi olan Tarava'da üç, Tabiteuea'da ise iki konsey bulunması nedeniyle toplamda 24 yerel konsey bulunmaktadır. Bu konseyler şu şekildedir: Kaynakça