Kiribati

Kiribati, Kiribati Respublikasi (inglizcha: Republic of Kiribati) – Tinch okeanning gʻarbiy qismida, Gilbert, Feniks, Layn orollari va Banaba orolida joylashgan davlat. Maydoni – 811,19 km2 (313,20 kvadrat mil) (dunyoda 172-oʻrin). Aholisi – 135 600 kishi (2025-yil 11-yanvar, dunyoda 192-oʻrin). Maʼmuriy-hududiy jihatdan 6 ta okrugga boʻlinadi. Poytaxti – Bairiki shahri. Doimiy aholisi 2020-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra 119 000 kishi dan ortiq, yarmidan koʻpi Tarava atollida yashaydi. Shtat 32 ta atoldan va bitta uzoqdan koʻtarilgan marjon oroli-Banabadan tashqari. Uning umumiy quruqlik maydoni 811 km2 (313 sq milya) 3 441 810 km2 (1 328 890 sq mi) okeanga tarqalgan. Orollarning tarqalishi ekvator va 180-meridian boʻylab joylashgan boʻlib, Kiribati bir vaqtning oʻzida barcha toʻrt yarim sharda: Shimoliy, Janubiy, Gʻarbiy va Sharqiy yarimsharda joylashgan dunyodagi yagona davlatga aylantiradi. Xalqaro sana chizigʻi Kiribati boʻylab oʻtadi va sharqqa tomon burilib, deyarli 150 ° Vt ga etadi. Bu Kiribatining eng sharqiy orollarini, Gavayining janubidagi janubiy Line orollarini Gilbert orollari bilan bir kunga olib keladi va ularni Yerdagi eng ilgʻor vaqt mintaqasiga joylashtiradi: UTC+14 . Kiribati Birlashgan Qirollikdan mustaqillikka erishdi va 1979-yilda suveren davlatga aylandi. Poytaxt Janubiy Tarava hozir eng koʻp aholi yashaydigan hudud boʻlib, bir qator yoʻlaklar bilan bogʻlangan bir qancha orollardan iborat . Bular Tarava atollining qariyb yarmini tashkil qiladi . Mustaqillikka erishgunga qadar mamlakat fosfat eksport qilgan, ammo bu konlar endi yaroqsiz. Baliqchilik va kopra eksporti iqtisodiyotning katta qismini boshqaradi. Kiribati dunyodagi eng kam rivojlangan mamlakatlardan biri boʻlib, iqtisodiyoti xalqaro yordamga juda bogʻliq. Kiribati Tinch okeani hamjamiyati , Millatlar hamdoʻstligi , Xalqaro valyuta jamgʻarmasi, Jahon banki va Afrika, Karib havzasi va Tinch okeani davlatlari tashkilotining aʼzosi boʻlib , 1999-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining toʻlaqonli aʼzosi boʻlgan. Orol davlati sifatida orollar iqlim oʻzgarishiga qarshi himoyasiz va tsunami. Kichik Orol Davlatlari Alyansi aʼzosi sifatida iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish uning xalqaro siyosatining markaziy qismi boʻlib kelgan. Davlat tuzumi Kiribati – respublika. Buyuk Britaniya boshchiligidagi Hamdoʻstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1979-yilda qabul qilingan. Davlat va hukumat boshligʻi prezident (1994-yil oktabrdan Teburaro Tito). Qonun chiqaruvchi hokimiyatni Majlis palatasi (parlament) amalga oshiradi. Parlament deputatlari aholi tomonidan 4 yil muddatga saylanadi. Ijrochi hokimiyatni prezident boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi. Tabiati Orollar marjonlardan hosil boʻlgan. Iqlimi – ekvatorial, issiq va sernam. Baʼzi janubiy orollarda qurgʻoqchilik ham boʻlib turadi. Oʻrtacha oylik temperatura 24°—31 °C. Tabiiy oʻsimliklari – asosan, butalar. Aholisi Aholisining aksariyati, asosan, mikroneziyalik kiribatilar (96%); tuvaluanlar, banabanlar ham yashaydi. Rasmiy tili – ingliz tili, birok, barcha aholi toʻngaru (kiribati) tilida soʻzlashadi. Dindorlar – xristianlar tashkil etadi. Kiribati aholisi (2025 va tarixiy) Kiribati aholisining prognozi Kiribati demografiyasi Kutish muddati 66,60 yil • (tugʻilishdagi oʻrtacha umr koʻrish, har ikkala jins) • Jins va tarixiy jadval boʻyicha koʻrish Goʻdaklar oʻlimi 42.6 • (1000 tirik tugʻilgan chaqaloqlar oʻlimi) • 5 yoshgacha boʻlgan oʻlimlar 54,0 • (1000 tirik tugʻilgan chaqaloqqa) Tarixi Kiribati hududi (Gilbert orollari) ni ispanlar 1606-yilda oʻzlashtira boshlagan. XVIII asrning 60–80-yillarida orollarni inglizlardan D. Bayron, D. Gilbert va D. Marshall tadqiq qildi. Rus den-gizchisi A. Kruzenshtern orollarga Gilbert nomini berdi (inglizcha Gilbert nomini mikronezlar Kiribati tarzida talaffuz qiladilar). 1892—1915-yillarda Kiribati Tuvalu (Ellis orollari) bilan birga Buyuk Britaniya protektorata, soʻngra mustamlakasi boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida Yaponiya bosib oldi (1941—1943 yillarda). Urushdan keyin yana inglizlar hukmronligi tiklandi. Aholining siyosiy huquklar va mustaqillik yoʻlidagi koʻrashi Britaniya maʼmurlarini Kiribati mustamlaka boshqaruvi tizimini bir necha bor isloh qilishga majbur etdi. 1972-yilga qadar orollar Gʻarbiy Okeaniyadagi ingliz oliy komissari (rezident-komissar) tomonidan boshqarildi, soʻngra mustamlaka gubernatori lavozimi joriy etildi. 1975-yilda Ellis orollari Kiribatidan ajralib chiqdi. 1977-yil 1-yanvarda Kiribatiga ichki oʻzoʻzini boshqarish xuquqi berildi. 1979-yil 12-iyulda mustaqillik eʼlon qilindi. Kiribati 1999-yildan BMT aʼzosi. Milliy bayrami – 12-iyul – Mustaqillik kuni (1979). Siyosiy partiyasi va kasaba uyushmasi Milliy taraqqiyparvar partiya hisoblanadi. Kiribati Kasaba uyushmalari kongressi, 1982-yil tashkil etilgan va 12 tarmoq kasaba uyushmalarini birlashtiradi. Iqtisodiyot Iqtisodiyotining asosi – qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Kokos palmasi, taro, banan, non daraxti oʻsadi. Meva va sabzavot yetishtiriladi. Baliqchilik rivojlangan. Sanoati mayda hunarmandchilik korxonalaridan iborat; ular kokos yogʻi, mebel, esdalik sovgʻalari ishlab chiqaradi, balik, toʻzlaydi. Orollarga yiliga 1,5 ming sayyoh kelib ketadi. Tarava atollida dengiz porti bor. Avtomobil yoʻllari uzunligi – 640 km (Taravada). Eksport tushumlarining 75% kopra (kokos yongʻogʻining magʻzi) sotishdan olinadi. Chetdan oziq-ovqat, yoqilgʻi, sanoat mollari, transport vositalari sotib olinadi. Tashqi savdo Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Avstraliya, Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniya, Yaponiya. Pul birligi – avstraliya dollari. Maorifi Taravada texnologiya instituti, pedagogika kolleji va dengizchilik maktabi bor. Ingliz va kiribati tillarida „Te Uyekera“ haftalik gaz. va mahalliy tilda „Te Iton ni Kiribati“ hamda „Te Kaotan te Ota“ oynomalari nashr etiladi. Kiribati radiosi (1954-yildan) va televideniyesi mavjud. Yana qarang Kiribati geografiyasi Manbalar