Кіліманджара

Кіліманджара (суахілі: Kilimanjaro) — вулканічны масіў ва Усходняй Афрыцы, на паўночным усходзе Танзаніі. Утвораны з трох конусаў патухлых вулканаў, якія зліліся: Кіба (вышыня 5895 м, найвышэйшы пункт Афрыкі), Мавензі і Шыра. Займае плошчу 97 на 64 км. Кіліманджара ўзвышаецца над пласкагор’ем Масаі, якое размешчана на вышыні 900 метраў над узроўнем мора. Складзены пераважна з трахібазальтаў і факалітаў. У Кіліманджара не было дакументаваных вывяржэнняў, але мясцовыя легенды кажуць аб вулканічнай актыўнасці 150—200 гадоў таму. Кіба з актыўнай сальфатарнай дзейнасцю. На схілах саванны, горныя лясы, плантацыі кавы і бананаў, на вяршыні шматгадовыя снягі і ледавікі. Найвышэйшы пункт Афрыкі быў упершыню скораны Гансам Меерам ў 1889 г. Нацыянальны парк Кіліманджара ўключаны ў Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Назва Згодна з адной з гіпотэз (яе вылучыў нямецкі місіянер Іаган Людвік Крафт), назва Кіліманджара паходзіць ад злучэння двух слоў мовы мясцовых плямёнаў. Kilima азначае слова «гара», Njiaro азначае «караван». Магчыма, назва паходзіць з мовы суахілі і меркавана азначае «гара, якая зіхаціць». Недахоп гэтых тэорый палягае ў тым, што яны не могуць вытлумачыць, чаму выкарыстоўваецца змяншальнае слова kilima замест належнага для гары mlima. Іншы падыход мае на ўвазе, што назва адбываецца са слова мовы кічага kilemanjaare ці kilemajyaro, якое азначае «той, хто перамагае птушку/леапарда/караван». Аднак гэта тэорыя не тлумачыць факт, што само назва Кіліманджара не выкарыстоўвалася ў мове кічага да нядаўняга часу. З 1902 па 1918 г. называўся Вяршыня Кайзера Вільгельма. Геаграфія Месцазнаходжанне Кіліманджара ўзвышаецца ў паўночна-ўсходняй Танзаніі, недалёка ад мяжы з Кеніяй, якая праходзіць па паўночных і ўсходніх схілах гары. Яна высіцца пасярод раўніннай саваны, якая атачае гару ў форме кроплі на 4 800 — 5 200 метраў, што робіць гэту гару найвышэйшай ізаляванай гарой у свеце. Кіліманджара займае плошчу ў 388 500 гектараў. Гара з вулканічным конусам авальнай формы, распасціраецца на 70 км з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход і на 50 кіламетраў з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і знаходзіцца ў 340 км да поўдня ад экватара. Гара Меру размешчана за 75 км на паўднёвы захад, а гара Кенія, другі па вышыні пік у Афрыцы, за 300 кіламетраў на поўнач. Найбліжэйшы горад, Машэ, знаходзіцца ў Танзаніі да поўдня ад гары, і з’яўляецца галоўнай адпраўной кропкай для ўзыходжання на яе. Міжнародны аэрапорт Кіліманджара, размешаны ў пяцідзесяці кіламетрах на паўднёвы захад ад вяршыні, абслугоўвае з 1971 года ўвесь рэгіён з усімі яго паркамі. Дадома, сталіца Танзаніі, і Дар-Эс-Салам, знаходзяцца адпаведна за 380 км на паўднёвы захад і 450 км на паўднёвы ўсход, тады як Найробі знаходзіцца ўсяго за 200 км на паўночна-паўночна-захад. Узбярэжжа Індыйскага акіяна — за 270 км ад гары. Адміністрацыйна Кіліманджара знаходзіцца ў рэгіёне Кіліманджара, часткова ахапляе раёны Гай (анг. Hai), Машэ Рураль (анг. Moshi Rural) і Ромба (анг. Rombo), дзе знаходзіцца найвышэйшы пункт, і большая частка гары. Вулкан цалкам улучаны ў Нацыянальны парк Кіліманджара. Тапаграфія Па вымярэннях, праведзеным у 2008 годзе з дапамогай сістэмы GPS і гравіметрыі, было зменена папярэдняе значэнне ў 5895 метраў, атрыманае ў 1952 годзе камандай брытанцаў. Вышыня, якая была прадметам вымярэнняў з 1889 года, з вынікамі, якія адрозніваліся больш за на сто метраў, з’яўляецца найбуйнейшай у Афрыцы і, такім чынам, Кіліманджара з’яўляецца адной з Сямі вяршынь. Кіліманджара ўяўляе сабой стратавулкан амаль канічнай формы. Ён складаецца з трох асноўных вяршынь, якія таксама з’яўляюцца патухлымі вулканамі: Шыра на захадзе з 3962 м над узроўнем моры, Кіба 5891,8 метраў (найвышэйшы пункт Афрыкі) ў цэнтры і Мавензі з 5149 метраў (трэці па вышыні пік Афрыкі) на ўсходзе. У 2003 годзе вучоныя прыйшлі да высновы, што расплаўленая лава знаходзіцца ўсяго за 400 метраў пад кратарам галоўнай вяршыні Кіба. Кіба мае ў верхняй частцы эліптычную кальдэру 2,4 км у шырыню і 3,6 км у даўжыню, якая атачае кратар пад назвай Кратар Ройш (анг. Reusch Crater) і дыяметрам 900 метраў, у цэнтры якога стаіць конус попелу 200 метраў у дыяметры, які завуць Аш Піт (анг. Ash Pit). Асноўны пік, размешчаны на паўднёвай ускраіне кратара, завецца Угур (анг. Uhuru). Іншымі вядомымі кропкам Кэба з’яўляецца Унутраны Конус (анг. Inner Cone) на вышыні 5835 метраў, Кропка Ганса Маера (анг. Hans Meyer Point), Кропка Гілман (анг. Gilman’s Point), Леапардавая кропка (анг. Leopard Point) і цясніна Ёгана (анг. Yohanas 'Notch), названая ў гонар правадыра, які суправаджаў першае ўзыходжанне на гару. На паўднёвым захадзе вяршыні каля 100 000 гадоў назад вялікі зрух стварыў Заходні Пралом (анг. Western Breach), якая ўзвышаецца на далінай Баранка (анг. Barranco Valley). Мавензі часам лічыцца трэцім па вышыні вяршыняй у Афрыцы пасля гары Кеніі. Яна моцна пашкоджана эрозіяй і зараз мае выгляд дамбы, якая адлучаецца ад пікаў Ганса Меера, Пуртшэлера (анг. Purtscheller Peak), Паўднёвага (анг. South Peak) і Нордэкла (анг. Nordecke). Ад іх асновы некалькі расколін ідуць ва ўсходнім кірунку, у прыватнасці Вялікая і Малая Баранка (анг. Great Barranco, Lesser Barranco). Сядло (анг. The Saddle) — плато плошчай 3600 га паміж Мавензі і Кіба. Шыра, ад якой адлучаецца Кропка Джонсела (анг. Johnsell Point), складаецца з паловы расколатага кратара, ад якога засталіся толькі паўднёвы і заходні краі. Да паўночнага ўсходу ад яго, на 6200 гектарах, гара мае форму плато. Каля 250 меншых конусаў знаходзяцца па абодва бакі ад гэтых трох пікаў на восі паўночны захад / паўднёвы ўсход. Клімат Пераважае кантынентальны клімат. У сувязі з тым, што Кіліманджара ляжыць у цэнтральнай Афрыцы, можна вызначыць дзве пары года — сухая і вільготная. Апошняя дзеліцца на дзве часткі: доўгіх дажджоў — ад мая да чэрвеня кароткіх дажджоў — ад кастрычніка да снежня Сярэдняя колькасць ападкаў залежыць ад вышыні над узроўнем мора і бока схілу. Вагаецца паміж 2500 мм у год (усходні схіл на вышыні 3 000 м), да 250 мм (на вяршыні). Снегам пакрытая прыкладна 4 км² паверхні вяршыні. Гідралогія Лёдавая шапка Кіліманджара абмяжоўваецца вяршыняй Кибо. У 2003 годзе яна пакрывала тэрыторыю агульнай плошчай 2 км². Яна складаецца з ледавіка Фюртванглера (анг. Furtwangler) у верхняй часткі, ледавікоў Дрыгальскага (анг. Drygalski), Вялікі Панк (анг. Great Penck), Малы Панк (анг. Little Penck), Пенгальскі (анг. Pengalski), Лёртшэр Нотч (анг. Lortscher Notch) і Крэднер (анг. Credner) на поўначчу лёдавай падлозе (анг. Northern Icefield), ледавікоў Баранка (анг. Barranco) (ці Малы і Вялікі Разломы (анг. Little Breach, Big Breach)), Страла (анг. Arrow) і Уліг (анг. Uhlig) на захадзе, ледавікоў Балета (анг. Balletto), Дыямент (анг. Diamond), Хейм (анг. Heim), Карстан (анг. Kersten), Дэкен (анг. Decken), Ребман (анг. Rebmann) і Ратцэль (анг. Ratzel) на паўднёвай лёдавай падлозе (анг. Southern Icefield) і, нарэшце, усходняга лёдавага поля (анг. Eastern Icefield). Геаграфічная зменлівасць ападкаў і сонечнага святла тлумачыць розніцу ў памерах паміж рознымі лёдавымі палямі. Гэту шапку было некалі добра бачна, але цяпер яна знаходзіцца ў працэсе хуткага раставання. Яна ахапляла плошчу 12,1 км² у 1912 годзе, 6,7 км² у 1953 годзе, 4,2 км² у 1976 годзе і 3,3 км² у 1996 годзе. Цягам дваццатага стагоддзя, яна страціла 82 % сваёй плошчы. Яна страціла ў сярэднім 17 метраў таўшчыні паміж 1962 і 2000 гадамі. Яна робіцца ўсё больш разрэджанай і павінна цалкам знікнуць да 2020 года, па ацэнках экспертаў і NASA палеакліматолагаў Лоні Томпсана (англ. Lonnie Thompson), прафесар універсітэта Агая, ці да 2040 года паводле разлікаў навуковай групы з аўстрыйскага ўніверсітэта Інсбрука, ці да 2050 па выкладках Каліфарнійскай акадэміі навук. Лёд на некаторых схілах можа трымацца яшчэ некалькі дадатковых гадоў з-за адрозненняў у мясцовых кліматычных умовах. Шапка гары Кіліманджара скарачаецца прыкладна з 1850 года з-за натуральнага змяншэння колькасці ападкаў на 150 мм, але гэта тэндэнцыя значна паскорыліся ў ХХ стагоддзі. Накшталт цяперашняга хуткае і амаль поўнае раставанне ледавіка на Кіліманджара адбывалася 4000 гадоў назад падчас доўгай 300-гадовай засухі. Такім чынам, сярэднясутачная тэмпература павялічылася на 3 °C цягам апошніх трыццаці гадоў на Ліямунгу (анг. Lyamungu), на 1230 м на паўднёвым схіле. Тым не менш, тэмпература ўвесь час застаецца ніжэй 0 °C на вышыні, дзе знаходзяцца ледавікі. Георг Казер з Універсітэта Інсбрука і Піліп Мотэ з Універсітэта Вашынгтона паказалі, што рэзкае скарачэнне ледавіка адбываецца галоўным чынам за кошт зніжэння колькасці ападкаў. Гэта можа быць злучана з мясцовымі зменамі, выкліканымі абязлесеннем, што прыводзіць да зніжэння шчыльнасці расліннага покрыва і зніжэнне вільготнасці атмасферы. Паміж змяншэннем ледзянога покрыва і тэмпамі страты лясоў прасочваецца заканамернасць, асабліва ў пачатку дваццатага стагоддзя і падчас стабілізацыі. Тым не менш, пра што сведчыць характэрная вострая форма лёду, лёд сублімуецца сонечным выпрамяненнем, пасля некалькіх вільготных дзесяцігоддзяў у дзевятнаццатым стагоддзі. Гэта, напэўна, паскараецца невялікім змяншэнне альбеда ў ХХ стагоддзі, асабліва ў 1920—1930 гадах. Іншая з’ява, якую выклікае скарачэнне ледавікоў — паглынанне цяпла цёмнымі вулканічнымі пародамі і яго размеркаванне ў грунце ледавікоў. Яны растаюць, робяцца няўстойлівымі і разбураюцца, павялічваючы плошча паверхні схільнай уплыву сонечнага выпрамянення. Снежная шапка, што пакрывала вяршыню гары 11 000 гадоў з апошняга Ледавіковага перыяду, хутка растае. За апошнія 100 гадоў аб’ём снегу і лёду зменшыўся больш за на 80 %. У 2002 многія эксперты ўжо прадказвалі поўнае знікненне ледавіка на працягу 15 гадоў. У сакавіку 2005 з’явілася паведамленне, што пік практычна цалкам вызваліўся ад лёду ўпершыню за апошнія 11 000 гадоў. Лічыцца, што выклікана гэта не зменай тэмпературы, а скарачэннем колькасці снегападаў. Відаць, звестка лясоў у апошняе стагоддзе сур’ёзна зменшыла колькасць вадзяных пар, якія дасягаюць вяршыні Кіліманджара і выпадаюць там у выглядзе снегу. Струмені ад раставання лёду сілкуюць дзве буйныя рэкі ў гэтым раёне, але 90 % ападкаў затрымваюцца лесам. Знікненне ледавікоў не павінна непасрэдна ўплываць на мясцовы гідралагічны рэжым, у адрозненне ад азнікнення лясоў і дзейнасці чалавека ў выніку чатырохразовага павелічэння водазабораў на абвадненне за апошнія сорак гадоў. Лясы Кіліманджара атрымваюць 1,6 млн кубічных метраў вады ў год, 5 % з якой у выглядзе ападкаў. Дзве траціны вяртаюцца ў атмасферу ў выніку выпарэння. Лес гуляе патройную ролю як рэзервуар: ён утрымвае ваду ў глебе, у біямасе і ў паветры. З 1976 года колькасць ападкаў зніжаецца ў сярэднім на дваццаць мільёнаў кубічных метраў у год, што за тры гады складае аб’ём бягучай шапкі, і 25 % менш за апошнія трыццаць гадоў, эквівалентна гадавому спажыванню пітной вады мільёнам Джага. Расліннасць, вышынная пояснасць Добра выражана вышынная пояснасць: да 1800–2000 м распаўсюджаны плантацыі сельскагаспадарчых культур і дрыгасныя масівы паркавых лясоў і саван, вышэй – горныя дажджавыя лясы з багаццем эпіфітаў і дрэвападобных папарацей, якія з вышыні 3000 м змяняюцца вы­сакагорнымі лугамі і ксерафітнымі падушкападобнымі злакамі; на вяршынях утварыліся ледавікі. Гісторыя Першае згадванне пра гару адносіцца да II стагоддзя н.э. Кіліманджара прысутнічае на геаграфічнай карце Пталемея. Яшчэ перад прыбыццём еўрапейцаў, вакол вулканічнага масіва жылі невялікія плямёны качэўнікаў. Гара Кіліманджара для іх была нечым незразумелым. Яны адчувалі пагрозу з боку гары, нават назвалі яе Гара Злых Духаў. Некаторыя плямёны (на прыклад Масаі), абагаўлялі Гару Святла. Інтарэс да гары ўзнік у 19 стагоддзі, калі Танганіка, на тэрыторыі якой стаяла Кіліманджара, стала нямецкай калоніяй. Афіцыйнай датай адкрыцця Кіліманджара лічыцца 11 мая 1848 г., а аўтарам адкрыцця — нямецкі пастар Іаханес Рэбман. У 1861 г. была дасгнута вышыня 2500 м, у 1862 дасягнута 4200 м, у 1883, 1884 і 1887 — 5270 м; ўсе гэтыя ўзыходжання здзейсненыя венгерскім графам Самуэлем Тэлекі. 5 кастрычніка 1889 года, нямецкі картограф Ганс Маер, разам з правадніком, швейцарцам Людвікам Пуршхелерам ступілі на вяршыню. А ў 1898 годзе сюды адкрыўся першы турыстычны шлях. Мавензі была дасягнута толькі ў 1912 г. Охлерам і Клутэ. Да 1977 года на турыстах, галоўным чынам з Еўропы, зарабляла толькі Кенія. А Танзанія, на тэрыторыі якой знаходзіцца гара, не атрымлівала з гэтага ніякіх прыбыткаў. 4 лютага 1977 года ўлады Танзаніі закрылі мяжу, пакінуўшы сотні турыстаў на нейтральнай паласе. Было рэквізавана каля 200 джыпаў і 27 самалётаў. У хуткім часе Танзанія стварыла ўласны турыстычны сектар, збудавала шмат гатэляў і пансіянатаў. Кожны, хто хацеў убачыць прыгажосць Кіліманджара, павінен быў прыехаць у Танзанію. Але прыбытак быў невялікі, і ў выніку мяжа была адкрыта ў 1983 годзе. Альпінізм Узыходжанне на пік Ухуру (5895 м, вулкан Кіба) лічыцца досыць простым, але патрабуе часу для вышыннай акліматызацыі. З-за блізкасці гары да экватара і вышыннай пояснасці пры пад’ёме чалавек паслядоўна пераадольвае вялікую частку кліматычных зон. Маршруты для ўзыходжання: Лемоша Мачамэ Марангу Рангаі Умбэ Паўночны траверс Па асноўных маршрутах, якія вядуць на яго (Лемоша, Мачамэ, Умбэ, Марангу і Рангаі) можа ўзлезці практычна любы здаровы чалавек, без альпінісцкай падрыхтоўкі і адмысловага рыштунку. З агульнай статыстыкі вынікае, што вяршыні дасягае толькі каля 60 % усіх ахвотнікаў, гэта адбываецца галоўным чынам з-за нядобрасумленнай працы лакальных турыстычных кампаній, праблем са здароўем ва ўзыходнікаў ці ж рэакцыі арганізму на акліматызацыю. З папулярных маршрутаў найгоршая статыстыка паспяховых узыходжанняў па сцежцы Марангу, бо толькі па ёй можна праводзіць пяцідзённае ўзыходжанне, якое для многіх з’яўляецца складаным выпрабаваннем. Яшчэ меншы лік узыходжанняў па маршруце «Заходні разлом» (Вестэрн Брыч), які прадстаўляе цікавасць толькі для альпіністаў-прафесіяналаў з прычыны складанасці. Уздымоджанне на вулкан Мавензі патрабуе альпінісцкай падрыхтоўкі і было забаронена з-за высокай рызыкі для жыцця. Практыкуюць хуткасныя ўзыходжанні на Кіліманджара. Абсалютны рэкорд сумарнага хуткаснага пад’ёму і спуску быў абноўлены 13 жніўня 2014 г: Карл Эглоф (Karl Egloff), швейцарска-эквадорскі горны гід, прабег па маршруце Умбе праз Заходні Пралом, пік Ухуру (5895 м) і ўніз да варот Мвека за 6 гадзін, 56 хвілін і 24 секунды. Перад гэтым 28 верасня 2010 года каталонскі атлет Кіліян Жорнэ Бургада усталяваў сусветны рэкорд пад’ёму за 5 гадзін 23 хвіліны і 50 секунд па маршруце Умбе. Разам са спускам яго прабежка заняла 7 гадзін 14 хвілін. Да таго рэкорд пд’ёму прыналежаў грамадзяніну Казахстана Андрэю Пучыніну — у 2009 годзе за 5 гадзін 24 хвіліны 40 секундаў па маршруце Марангу. Культурныя ўплывы У Дыснейуорлдзе (ЗША, штат Фларыда) у тэматычным парку «Царства жывёл» (Animal Kingdom), які адкрыўся 22 красавіка 1998 года, ёсць атракцыён «Сафары Кіліманджара» (Kilimanjaro Safari). У трылогіі Mass Effect імя Кіліманджара носіць адзін з дрэдноўтаў Альянсу Сістэм. Крыніцы Літаратура Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8). Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кіліманджара Mount Kilimanjaro National Park Архівавана 23 верасня 2012. NASA Earth Explorer page Glacial recession of Southern Icefields Архівавана 15 лютага 2011. Mt Kilimanjaro live webcam Aerial photographs of Mount Kilimanjaro, 1937-38—University of Wisconsin-Milwaukee Libraries Digital Collections Маршруты ўзыходжанняў на Кіліманджара Архівавана 24 сакавіка 2016.