Ayiqlar

Ayiqlar (Ursidae) — yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Eng yirik yirtqichlar, boshi katta, boʻyni qisqa va yoʻgʻon bo'ladi. Panjalari kuchli rivojlangan, tovonida yuradi. Dumi kalta, qalin juni orasida deyarli sezilmaydi. Koʻpchilik ayiqlar oʻsimlikxoʻr yoki aralash oziqlanadi. Ayiqlar odamga tegmaydi. Faqat oziq tanqis boʻlganida, keksa va yarador ayiqlar odam uchun xavfli hisoblanadi. Oq ayiq esa haqiqiy yirtqich boʻlib, odam uchun xavfli. Ayiqlarning 4 uruqqa mansub 7 turi mavjud. Qoʻngʻir ayiq (Ursus arctos) Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika va Amerikaning oʻrmonli oʻlkalarida tarqalgan. Tanasining uzinligi 2,5 m, ogʻirligi baʼzan 750 kg ga yetadi. Oʻzbekistonning togʻ oʻrmonlarida oqtirnoqli qoʻngʻir ayiq uchraydi. Qoʻngʻir ayiq oktyabr noyabrdan mart-aprelgacha daraxtlar kovagi, toshlarning ostidagi kovaklarda, tabiiy chuqur joylar yoki oʻzi qazigan iniga tushib qishki uyquga ketadi. Urgʻochilari uyada 2-3 ta, baʼzan 1 yoki 4 ta nimjon bola tugʻadi. Qora va Himolay ayiqlarining tanasi birmuncha kichik va xipcharoq, quloqlari yirik, juni qora, faqat koʻkragining oldingi tomonida tasmaga oʻxshash oq juni boʻladi. Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoning aralash va keng bargli subtropik urmonlarida yashaydi. Qora ayiq ham qoʻngʻir ayiq singari mevalar, oʻsimliklarning barglari va yosh novdalari, turli hasharotlar va hayvonlarning murdalari bilan oziqlanadi. Oq ayiq (U. maritimus) Arktika muzliklarida yashaydi, asosan tyulenlar, hayvonlarning murdalari bilan oziqlanadi. Qishda uxlamaydi. Tanasining uzunligi 3 m, ogʻirligi 750 kg gacha keladi. Baribal (Euarctos americanus) Shimoliy Amerikada tarqalgan, juni silliq, tanasining uzunligi 1,5-1,8 metr, ogʻirligi 120–150 kilogrammga yetadi. Janubiy Osiyoning tropik va subtropik oʻrmonlarida Malayziya ayigʻi (Helarctos malayanos), Hindiston va Seylonda labdor ayiq (Melursus ursinus), Janubiy Amerikada koʻzoynakli ayiq (Tremaratus ornatus) uchraydi. Koʻpchilik ayiklar moʻynasi va yogʻi uchun ovlanadi. Lekin barcha turlarining soni keskin kamayib ketayotganligi tufayli aksari mamlakatlarda muhofaza qilinadi. Ayiqlarning 5 turi Xalqaro Qizil kitobga, qoʻngʻir ayiq Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Adabiyotlar OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000. Bogdanov O. P., Redkiye jivot-nie Oʻzbekistana, Toshkent, 1991. Naumov S. P., Umurtqali hayvonlar zoologiyasi, Toshkent, 1995.