Luani

Luani (Panthera leo) është një specie në familjen Felidae dhe një anëtar i gjinisë Panthera. Ёshtë një mace me ndërtim trupor të fuqishëm dhe ka gjoks të thellë, kokë të shkurtër, të rrumbullakosur, veshë të rrumbullakët dhe një tufë flokësh në fund të bishtit. Luanët kanë dimorfizim gjinor ; luanët meshkuj të rritur kanë një krifë të madhe. Me një gjatësi tipike kokë-trup 184-208 cm meshkujt janë më të mëdhenj se femrat në 160–184 cm . Ёshtë një specie shoqërore , duke formuar grupe të quajtura krenari . Një krenari e luanit përbëhet nga disa meshkuj të rritur, femra dhe këlyshë. Grupet e luaneshave zakonisht gjuajnë së bashku, duke gjuajatur kryesisht thundrakë të mëdhenj. Luani është një mishngrënës kyç në habitatin e tij. Në mënyrë tipike, luani banon në kullota dhe savana dhe mungon në pyje të dendura. Zakonisht është më shumë kafshë ditore sesa macet e tjera të mëdha, por kur persekutohet përshtatet për të qenë aktiv gjatë natës dhe në muzg. Në Pleistocen, luani shkonte në të gjithë Evroazinë, Afrikën dhe Amerikën Veriore, por sot ai është reduktuar në popullsi të fragmentuara në Afrikën nën-Sahariane dhe një popullatë e rrezikuar në mënyrë kritike në Indinë perëndimore. Ёshtë renditur si i cënuar në Listën e Kuqe të BNRN-së që nga viti 1996 sepse popullsia në vendet afrikane ka rënë me rreth 43% që nga fillimi i viteve 1990. Popullatat e luanit janë të papërballueshme jashtë zonave të caktuara të mbrojtura. Edhe pse shkaku i rënies nuk është kuptuar plotësisht, humbja e habitatit dhe konfliktet me njerëzit janë shkaqet më të mëdha për zhdukje.Një nga simbolet më të njohura të kafshëve në kulturën njerëzore, luani është përshkruar gjerësisht në skulptura dhe piktura, në flamuj kombëtar dhe në filma dhe letërsi bashkëkohore. Luanët janë mbajtur në si kafshë beteje që nga koha e Perandorisë Romake dhe kanë qenë një specie kyçe kërkuar për ekspozim në kopshte zoologjike të gjithë botën që nga fundi i shekullit të 18-të. Paraqitjet kulturore të luanëve ishin të spikatura në periudhën e Paleolitit të Parë; gdhendje dhe piktura nga Shpellat Lascaux dhe Chauvet në Francë janë datuar nga 17,000 vjet më parë, dhe përshkrimet kanë ndodhur në pothuajse të gjitha kulturat antike dhe mesjetare që përkonin me vargjet e luanit të mëparshëm dhe aktualë. Etimologjia Fjala 'luan' rrjedh nga gjuha latine : leodhe gjuha greke e lashtë : λέων ( leon ). Fjala lavi ( hebraisht : לָבִיא ) gjithashtu mund të ketë lidhje. Emri gjenerik Panthera është vjen nga fjala latine 'panthēra' dhe fjala e greqishtes së lashtë πάνθηρ 'panter'. Panthera është fonetikisht e ngjashme me fjalën sanskrite पाण्डर pând-ara që do të thotë 'e verdhë e zbehtë. . Taksonomia Felis leo ishte emri shkencor i përdorur nga Karl Lineu në vitin 1758, i cili përshkroi luanin në punën e tij Systema Naturae. Emri i gjinisë Panthera u krijua nga natyralisti gjerman Lorenz Oken në vitin 1816. Midis mesit të shekullit të 18-të dhe mesit të shekullit të 20-të, 26 ekzemplarë luanësh u përshkruan dhe u propozuan si nënspecieve, nga të cilat 11 u njohën si të vlefshme në 2005 . Ata ishin të dallohen kryesisht nga madhësia dhe ngjyra e krifës dhe lëkurës së tyre . Nënllojet Në shekujt XIX dhe XX, disa ekzemplarë të luanit u përshkruan dhe u propozuan si nënlloje , me rreth një duzinë të njohur si taksa të vlefshme deri në vitin 2017. Midis vitit 2008 dhe 2016, vlerësuesit e Listës së Kuqe të IUCN-së përdorën vetëm dy emra të veçantë: P. l . leo për popullsitë e luanit afrikan dhe P. l. persica për popullsinë e luanit aziatik. Në vitin 2017, Task Forca e Klasifikimit të Maceve të Grupit Specialist të Maceve rishikoi taksonominë e luanit , dhe njeh dy nënlloje bazuar në rezultatet e disa studimeve filogjeografike mbi evolucionin e luanit, domethënë: Mostrat e luanit nga disa pjesë të Malësive të Etiopisë grumbullohen gjenetikisht me ato nga Kameruni, ndërsa luanët nga zona të tjera të grumbullit të Etiopisë me mostra nga Afrika Lindore. Studiuesit, pra, supozojnë se Etiopia është një zonë kontakti midis dy nënllojeve.Të dhënat mbi të gjithë gjenomin e një kampioni historik të luanit të egër nga Sudani treguan se ai bashkohej me P. l. leo në filogjenetik me bazë të ADN-s, por me një afinitet të lartë ndaj P. l. melanochaita . Ky rezultat sugjeroi që pozicioni taksonomik i luanëve në Afrikën Qendrore mund të kërkojë rishikim. Regjistrimet fosile Nënllojet e tjera të luanit ose speciet motra të luanit modern kanë ekzistuar në kohërat parahistorike: Evolucioni Analizat filogjenetike të ADN- së bërthamore dhe mitokondriale nga të gjitha specie e Felidae tregojnë se zhvillimi i tyre evolucionar filloi në Azi në Miocen rreth 14,45 - 8,38 milion vjet më parë në 16.76 deri në 6.46 milion vjet më parë . Prejardhja e Panthera vlerësohet të ketë devijuar gjenetikisht nga rreth 9.32 deri në 4,47 milionë vjet më parë në 11.75 në 0.97 milion vjet më parë . Origjina gjeografike e Panthera ka shumë të ngjarë Azinë Qendrore veriore. Rezultatet e analizave ndryshojnë në marrëdhënien filogjenetike të luanit; ishte menduar të formohej një grup motër me jaguarin ( P. onca ) që u nda rreth 1.22 milion vjet më parë , por edhe me leopardin ( P. pardus ) që u nda 3.1 deri 1.95 milion vjet më parë në 4,32 deri 0,02 milion vjet më parë . Vlerësimet për kohën e divergjencës së linjave moderne dhe luanit të shpellës variojnë nga 529,000 deri 392,000 vjet më parë bazuar në shkallën e mutacionit për kohën e gjenerimit të luanit modern. Nuk ka asnjë provë për rrjedhën e gjeneve midis dy linjave, që tregojnë se ato nuk kishin të njëjtën zonë gjeografike. Luanët e shpellave evroaziatikë dhe amerikanë u zhdukën në fund të periudhës së fundit akullnajore pa pasardhës mitokondrial në kontinente të tjera. Luani modern ishte ndoshta shpërndarë gjerësisht në Afrikë gjatë Pleistocenit të Mesëm dhe filluan të shkonin drejt Afrikës Sub-Sahariane gjatë Pleistocenit të Vonë. Popullsitë e luanit në Afrikën Lindore dhe Jugore u ndanë nga popullsitë në Afrikën Perëndimore dhe Veriore, kur pylli ekuatorial ekuivalent u zgjerua 183.500 në 81.800 vjet më parë. Ata ndanë një paraardhës të zakonshëm ndoshta midis 98,000 dhe 52,000 vjet më parë. Për shkak të zgjerimit të Saharasë midis 83,100 dhe 26,600 vjet më parë, popullsitë e luanit në Afrikën Perëndimore dhe Veriore u ndanë. Ndërsa pylli i shiut u zhduk dhe kështu krijoi habitatet më të hapura, luanët u zhvendosën nga Perëndimi në Afrikën Qendrore. Luanët nga Afrika e Veriut u shpërndanë në Evropën Jugore dhe Azinë midis 38.800 dhe 8.300 më parë. Zhdukja e luanëve në Evropën Jugore, Afrikën e Veriut dhe Lindjen e Mesme ndërpreu rrjedhën e gjeneve midis popullsisë së luanit në Azi dhe Afrikë. Provat gjenetike zbuluan mutacione të shumta në mostrat e luanit nga Afrika Lindore dhe Jugore, gjë që tregon se ky grup ka një histori më të gjatë evolucionare sesa mostrat e luanit gjenetikisht më pak të larmishëm nga Azia dhe Afrika Perëndimore dhe Qendrore. Hibridët Në kopshtin zoologjik, luanët janë kryqëzuar me tigra për të krijuar hibridë për kuriozitetin e vizitorëve ose për qëllime shkencore. Ligri është më i madhë se sa një luan dhe një tigër, ndërsa shumica e tigonëve janë relativisht të vegjël në krahasim me prindërit e tyre për shkak të efekteve gjenomit reciprok. Leoponi është një hibrid midis një luani dhe leopardi. Përshkrim Luani është një mace muskulore, me gjoks të thellë, me një kokë të shkurtër të rrumbullakët, qafë të ulur dhe veshë të rrumbullakët. Gëzofi i yij ndryshon nga ngjyrë kafe e lehtë në gri të argjendtë, të kuqe të verdhë dhe kafe të errët. Një luan i lindur i ri ka njolla të errëta , të cilat zbehen ndërsa këlyshi arrin moshën madhore, megjithëse njolla të zbehta shpesh mund të shihen ende në këmbë dhe në nënshartesa. Luani është i vetmi anëtar i familjes së maceve që shfaq dimorfizëm gjinor të dukshëm . Meshkujt kanë kokë më të gjerë dhe një krifë të spikatur që rritet poshtë dhe prapa duke mbuluar pjesën më të madhe të kokës, qafës, shpatullave dhe gjoksit. Krifa është tipike në ngjyrë kafe dhe me qime të verdha, ndryshku dhe të zeza. Bishti i të gjithë luanëve përfundon me një çufkë të errët, me flokë që në disa luanë arrin afërsisht 5 mm me gjatësi të fortë, "shpinë" që formohet nga pjesët e fundit, të bashkuara me kockat e bishtit. Funksionet e nxitjes janë të panjohura. Çufka mungon në lindje dhe zhvillohet në rreth 5 1 ⁄ 2 muajsh. Ёshtë lehtësisht i identifikueshme nga mosha shtatë muajsh. Nga llojet e gjalla të felidëve, luani rivalizohet vetëm nga tigri në gjatësi, peshë dhe lartësi në sup. Kafka e tij është shumë e ngjashme me atë të tigrit, megjithëse rajoni frontal është zakonisht më i rrafshët, dhe ka një rajon postorbital pak më të shkurtër dhe hapje të gjerë të hundës sesa ato të tigrit. Për shkak të sasisë së variacionit të kafkës në të dy nënllojet, zakonisht vetëm struktura e nofullës së poshtme mund të përdoret si një tregues i besueshëm i specieve. Madhësia dhe pesha e luanëve të rritur ndryshojnë në të gjithë gamën globale dhe habitatet. Llogaritë e disa individëve që ishin më të mëdhenj se mesatarja ekzistojnë nga Afrika dhe India. Krifa Krifa e luanit mashkull është tipari më i dallueshëm i specieve. Mund të ketë evoluar rreth 320,000-190,000 vjet më parë. Fillon të rritet kur luanët janë rreth një vjeç. Ngjyra e krifës ndryshon dhe errësohet me moshën; hulumtimet tregojnë se ngjyra dhe madhësia e tij janë të ndikuara nga faktorë mjedisorë siç është temperatura mesatare e ambientit. Gjatësia e krifës me sa duket sinjalizon luftimin në marrëdhëniet mashkull-mashkull; individët me errësirë mund të kenë jetë më të gjatë që kanë nisur të jenë riprodhues dhe pasardhësit kanë mbijetesë më të madhe, megjithëse vuajnë në muajt më të nxehtë të vitit. Prania, mungesa, ngjyra dhe madhësia e krifës shoqërohen me parakushtin gjenetik, pjekurinë seksuale dhe klimën; një krifë e madhe tregon një kafshë të shëndetshme. Në Parkun Kombëtar të Serengetit , luaneshat favorizojnë meshkujt me krifë të dendur dhe të errët si bashkëshortë. Temperatura e ftohtë e ambientit në kopshtin zoologjik evropian dhe në Amerikën e Veriut mund të rezultojë në një krifë më të rëndë. Luanët aziatikë zakonisht kanë krifë më të rrallë se luanët mesatarë afrikanë. Pothuajse të gjithë luanët meshkuj në Parkun Kombëtar Pendjari janë ose pa krifë ose kanë krifë shumë të shkurtër.Luan menalez është raportuar edhe në Senegal, në Parkun Kombëtar Dinder në Sudan dhe në Parkun Kombëtar Tsavo Lindor , Kenia. Luani origjinal mashkull i bardhë nga Timbavati në Republika jugafrkane ishte gjithashtu i pastër. Variacioni i ngjyrave Luani i bardhë është një morf i rrallë me një kusht gjenetik të quajtur leucism . Nuk është albino; ka pigmentim normal në sy dhe lëkurë. Luanët e bardhë janë parë herë pas here brenda dhe përreth Parkut Kombëtar Kruger dhe Rezervatit të Lojërave Private Timbavati në Afrikën Jugore lindore. Ata u zhdukën në të egër në vitet 1970, duke ulur kështu pishinën e gjenit të bardhë të luanit . Sidoqoftë, 17 lindje janë regjistruar në pesë krenari midis 2007 dhe 2015.Luanët e bardhë janë zgjedhur për mbarështim në robëri.Ata thuhet se janë riprodhuar në kampe në Afrikën e Jugut për t'u përdorur si trofe për t'u vrarë gjatë gjuetive të konservuara . Shpërndarja dhe habitati Luanët afrikanë jetojnë në një popullsi të shpërndarë në të gjithë Afrikën Sub-Sahariane. Luani preferon fusha me bar dhe savana, luginat e lumenjve dhe pyje të hapura me shkurre. Mungon nga pyjet e shiut dhe rrallëherë hyn në pyll të mbyllur. Në malin Elgon , luani është regjistruar në një lartësi prej 3.600 m dhe afër vijës së borës në malin Kenia . Luanët ndodhen në kullotat e savanës me pemë akacie të shpërndara , të cilat shërbejnë si hije. Luani aziatik tani mbijeton vetëm në dhe përreth Parkut Kombëtar Gir në Gujarat , India Perëndimore. Habitati i tij është një përzierje e pyllit të thatë të savanës dhe pylli të pastruar nga bimësia . Gama historike Në Afrikë, rrezja e luanit fillimisht përshkoi pjesën më të madhe të zonës qendrore të pyjeve me shi dhe shkretëtirën e Saharasë .Në vitet 1960, ai u zhuk në Afrikë Veriore , përveç në pjesën jugore të Sudanit. Në Evropën Jugore dhe Azinë, luani dikur shkonte në rajone ku kushtet klimatike mbështesin një bollëk me pre.Në Greqi, ishte e zakonshme siç raportohet nga Herodoti në 480 pes; ai u konsiderua i rrallë nga 300 pes dhe u zhduk rreth 100 pas Krishtit. Ishte i pranishme në Kaukaz deri në shekullin e 10-të. Ka jetuar në Palestinë deri në Mesjetë , dhe në Azinë Jugperëndimore deri në fund të shekullit të 19-të. Nga fundi i shekullit të 19-të, ai ishte zhdukur në pjesën më të madhe të Turqisë. Luani i fundit në Iran u pa në 1942 rreth 65 km në veriperëndim të Dezfulit , megjithëse kufomat e një luaneshe u gjetën në brigjet e lumit Karun në Provincën Khūzestān në 1944. Dikur shkonte nga Sind dhe Punjab në Pakistan deri në Bengal dhe Lumi Narmada në Indinë qendrore.Luani ka jetuar edhe në Shqipëri. Sjellja dhe ekologjia Luanët e kalojnë pjesën më të madhe të kohës duke pushuar; ato janë joaktive për rreth 20 orë në ditë. Edhe pse luanët mund të jenë aktiv në çdo kohë, aktiviteti i tyre përgjithësisht kulmohet pas muzgut me një periudhë shoqërizimi dhe ulërimash. Shpërthime të përhershme të aktivitetit vazhdojnë deri në agim, kur gjuetia më së shpeshti zhvillohet. Ata kalojnë mesatarisht dy orë në ditë duke ecur dhe 50 minuta duke ngrënë. Organizimi i grupit Luani është më shoqërori nga të gjitha speciet e egra felidë, që jeton në grupe me individë të lidhur me pasardhësit e tyre. Një grup i tillë quhet " krenari ". Grupet e luanëve meshkuj quhen "koalicione". Femrat formojnë njësinë e qëndrueshme shoqërore në një krenari dhe nuk tolerojnë femrat e jashtme. Anëtarësia ndryshon vetëm me lindjen dhe vdekjen e luaneshave, megjithëse disa femra largohen dhe bëhen nomade. Krenaria mesatare përbëhet nga rreth 15 luanë, duke përfshirë disa femra të rritur dhe deri në katër meshkuj dhe këlyshët e tyre të të dy gjinive. Janë vërejtur krenari të mëdha, të përbërë nga deri në 30 individë. Përjashtimi i vetëm nga ky model është krenaria e luanit Tsavo që gjithmonë ka vetëm një mashkull të rritur. Këlyshët meshkuj përjashtohen nga krenaria e nënës kur arrijnë pjekurinë në moshën rreth dy ose tre vjeç. Disa luanë janë "nomadë" që variojnë gjerësisht dhe lëvizin sporadikisht, qoftë në çifte ose vetëm. Një luan mund të ndryshojë stilin e jetës. Ndërveprimet midis krenarive dhe nomadëve kanë tendencë të jenë armiqësore, megjithëse femrat e krenarisë në estrus lejojnë meshkujt nomadë t'u afrohen atyre. Meshkujt kalojnë vite në një fazë nomade para se të fitojnë vendbanimin në një krenari. Një studim i ndërmarrë në Parkun Kombëtar Serengeti zbuloi se koalicionet nomade fitojnë rezidencën në moshën midis 3.5 dhe 7.3 vjeç. Në Parkun Kombëtar Kruger, luanët meshkuj lëvizin më shumë se 25 km larg krenarisë së tyre natale për të kërkuar territorin e tyre. Luanët femra qëndrojnë më afër krenarisë së tyre të më parshme. Prandaj, luanët femra në një zonë janë më të afërt me njëri-tjetrin sesa luanët meshkuj në të njëjtën zonë. Zona e zënë nga një krenari quhet "zona e krenarisë" ndërsa ajo e zënë nga një nomad është një "varg". Meshkujt e lidhur me një krenari kanë tendencë të qëndrojnë në kufijtë, duke patrulluar territorin e tyre . Arsyet e zhvillimit të socialitetit të luaneshës janë më të theksuarit në çdo specie mace. Suksesi i rritur në gjueti duket të jetë një arsye e dukshme, por kjo është e pasigurt pas ekzaminimit; gjuetia e koordinuar lejon një grabitje më të suksesshme, por gjithashtu siguron që anëtarët jo-gjuetarë të ushqehen pa u lodhur. Megjithatë, disa femra marrin një rol në rritjen e këlyshëve që mund të lihen vetëm për periudha të zgjatura. Anëtarët e krenarisë priren të luajnë rregullisht të njëjtin rol në gjueti dhe të nxisin aftësitë e tyre. Shëndeti i gjahtarëve është nevoja kryesore për mbijetesën e krenarisë; gjuetarët janë të parët që konsumojnë prenë në vendin ku është marrë. Përfitimet e tjera përfshijnë zgjedhjen e mundshme të farefisit ; ndarja e ushqimit brenda familjes; mbrojtja e të rinjve, mirëmbajtja e territorit dhe sigurimi individual kundër sulmeve dhe urisë. Të dy meshkujt dhe femrat mbrojnë krenarinë kundër sulmeve, por luani mashkull është më i përshtatshmi për këtë qëllim për shkak të ndërtimit të tij më të fortë dhe më të fuqishëm. Disa individë vazhdimisht drejtojnë mbrojtjen kundër sulmeve, ndërsa të tjerët mbeten prapa.Luanët kanë tendencë të marrin role specifike në krenari; individët me lëvizje të ngadalta mund të ofrojnë shërbime të tjera me vlerë për grupin. Përndryshe, mund të ketë shpërblime që lidhen me të qenurit një udhëheqës që largon ndërhyrës; niveli i luaneshave në krenari reflektohet në këto përgjigje. Meshkujt të lidhur me krenarinë duhet të mbrojnë lidhjen e tyre me krenarinë nga meshkujt e jashtëm që mund të përpiqen t'i uzurpojnë ato. Krenaritë e luanit aziatik ndryshojnë në përbërjen e grupit. Luanët meshkuj aziatikë janë të vetmuar ose shoqërojnë deri në tre meshkuj, duke formuar një krenari të lirshme ndërsa femrat shoqërohen me deri në 12 femra të tjera, duke formuar një krenari më të fortë së bashku me këlyshët e tyre. Luanët femra dhe meshkuj shoqërohen vetëm kur çiftëzohen. Koalicionet e meshkujve kanë territor për një kohë më të gjatë se luanët e vetëm. Meshkujt në koalicione prej tre ose katër individësh shfaqin një hierarki të theksuar, në të cilën një mashkull dominon të tjerët. Gjuetia dhe dieta Luani është një hiperarkarnivor gjeneralist dhe konsiderohet të jetë një specie themelor në habitat . Preja e tij përbëhet kryesisht nga gjitarët-veçanërisht thundrakë të mëdhenj me madhësi 190-550 kg me një preferencë për antilopë afrikane blu , zebrën e fushës , buallin afrikan , gemsbokun dhe gjirafën . Luanët gjuajn gjithashtu edhe derra të egër afrikan në varësi të disponueshmërisë, megjithëse speciet janë nën kufirin e peshës së preferuar. Në Indi, dreri sambar dhe çitali janë preja e egër e regjistruar më së shpeshti,ndërsa bagëtitë shtëpiake mund të kontribuojnë ndjeshëm në dietën e tyre. Ata zakonisht shmangin elefantët e rritur plotësisht , rinocerontët dhe hipopotamin , si dhe pretë e vogla si dik-dik , hiraksin , lepujt dhe majmunët . Pre të pazakontë përfshijnë ferrgjatët dhe zvarranikë të vegjël. Luanët vrasin grabitqarët e tjerë si leopardin , gepardin dhe hienën me njolla por rrallë i konsumojnë ato. Luanët e rinj shfaqin së pari sjellje kërcënuese në moshën rreth tre muajsh, megjithëse nuk marrin pjesë në gjueti deri sa të kenë mbushur gati një vit dhe fillojnë të gjuajnë në mënyrë efektive kur i afrohen moshës dy vjeç. Luanët e vetëm janë të aftë të rrëzojnë zebra dhe antilopa afrikane, ndërsa pretë më e madhe si buallin dhe gjirafat janë më të rrezikshme. Në Parkun Kombëtar Chobe , krenari të mëdha janë vërejtur për të gjuajtur elefantët e shkurreve afrikane deri rreth 15 vjeç. Në gjuetitë tipike, secila luaneshë ka një pozicion të favorizuar në grup, ose duke kërcyer mbi krahun e presë, pastaj duke sulmuar, ose duke lëvizur një distancë më të vogël në qendër të grupit dhe duke kapur pre në ikje nga luaneshat e tjera. Meshkujt e lidhur me krenaritë zakonisht nuk marrin pjesë në gjueti në grup. Megjithatë, disa prova sugjerojnë se meshkujt janë po aq të suksesshëm sa femrat; ata janë zakonisht gjuetarë të vetëm që bëjnë pritë në fusha të vogla me shkurre. Luanët nuk janë veçanërisht të njohur për qëndrueshmërinë e tyre; për shembull, zemra e një luaneshe përfshin vetëm 0.57% të peshës së saj trupore dhe zemra e një mashkulli është rreth 0.45% e peshës së trupit të tij, ndërsa zemra e një hiene përfshin pothuajse 1% të peshës së saj trupore. Kështu, luanët vrapojnë shpejt vetëm në distanca të shkurtra dhe duhet të jenë afër presë së tyre para se të fillojnë sulmin. Ata shfrytëzojnë faktorët që zvogëlojnë dukshmërinë; shumë vrasje ndodhin afër ndonjë forme mbulese ose natën. Sulmi i luanit është i shkurtër dhe i fuqishëm; ata përpiqen të kapin prenë me një nxitim të shpejtë dhe në përfundim ata kërcejnë. Zakonisht e tërheqin poshtë dhe e vrasin nga një kafshim i mbytur në fyt. Ata gjithashtu vrasin pre duke mbyllur gojën dhe hundët e tyre me nofullat e tyre. Luanët zakonisht konsumojnë pre në vendndodhjen e gjuetisë, por ndonjëherë e zvarrisin prenë e madhe në vegjistacion. Ata kanë tendencë të grinden për vrasje, veçanërisht meshkujt. Këlyshët vuajnë më së shumti kur ushqimi është i pakët, por përndryshe të gjithë anëtarët e krenarisë hanë mbetjet e tyre, përfshirë luanët e vjetër dhe të gjymtuar, të cilat mund të jetojnë në pjesën e mbetur. Vrasjet e mëdha ndahen më gjerësisht midis anëtarëve të krenarisë. Një luaneshë e rritur kërkon mesatarisht rreth 5 kg mish në ditë ndërsa meshkujt kërkojnë rreth 7 kg. Luanët mund të hanë deri në 30 kg në një vakt; nëse nuk është në gjendje të konsumojë të gjitha vrasjen, ai pushon për disa orë para se të vazhdojë të hajë. Në ditët e nxehta, krenaria tërhiqet në hije me një ose dy meshkuj në këmbë. Luanët mbrojnë vrasjet e tyre nga pastruesit siç janë shkabat dhe hienat. Luanët ushqehen me kërma kur të krijohet mundësia; ata pastrojnë kafshë të vdekura nga shkaqe natyrore si sëmundje ose ato që janë vrarë nga grabitqarët e tjerë. Konkurrenca grabitqare Luanët dhe hienat me njolla zënë një vend të ngjashëm ekologjik dhe ku ata bashkëjetojnë ata konkurrojnë për pre dhe kërma; një rishikim i të dhënave në disa studime tregon një mbivendosje dietike prej 58.6%. Luanët zakonisht injorojnë hienat me njolla përveç nëse luanët janë duke u vrarë ose duke u ngacmuar nga hienat, ndërsa këto të fundit priren të reagojnë në mënyrë të dukshme ndaj pranisë së luanëve, me ose pa praninë e ushqimit. Luanët kapin vrasjet e hienave me njolla; në kraterin Ngorongoro është e zakonshme që luanët të mbijetojnë me pjesën më të madhe të vrasjeve të vjedhura nga hienat, duke bërë që hienat të rrisin nivelin e tyre të vrasjeve. Në Parkun Kombëtar të Botsvanës, situata është e përmbysur; hienat shpesh sfidojnë luanët dhe vjedhin vrasjet e tyre, duke marrë ushqim nga 63% të të gjitha vrasjeve të luanit. Kur përballeni me një vrasje nga luanët, hienat me njolla mund të largohen ose të presin me durim në një distancë prej 30-100 m derisa luanët të kenë mbaruar. Hienat janë mjaft të guximshme për të ushqyer së bashku me luanët dhe për të detyruar luanët ti vrasin. Të dy speciet sulmojnë njërin-tjetrin edhe kur nuk ka asnjë ushqim të përfshirë për asnjë arsye të dukshme. Vrasja nga luanët mund të përbëjë deri në 71% të vdekjeve të hienat në Parkun Kombëtar Etosha . Hienat me njolla janë përshtatur duke lëvizur shpesh kur luanët hyjnë në territoret e tyre. Kur popullsia e luanit në Rezervën Kombëtare Masai Mara e Kenias u zvogëlua, popullsia e hienave me njolla u rrit me shpejtësi. Eksperimentet me hienat me njolla të robëruara tregojnë se ekzemplarët pa përvojë paraprake me luanët veprojnë indiferentisht para syve të tyre, por do të reagojnë me frikë ndaj aromës së luanit. Luanët kanë tendencë të mbizotërojnë ndaj çitave dhe leopardëve, vjedhin vrasjet e tyre dhe vrasin këlyshët e tyre dhe madje edhe të rriturit kur u jepet mundësia. Çitat në veçanti shpesh humbasin vrasjet e tyre ndaj luanëve ose grabitqarëve të tjerë. Një studim në ekosistemin e Serengetit zbuloi se luanët vranë të paktën 17 nga 125 këlyshë çite të lindur në vitet 1987 dhe 1990. Çitat shmangin konkurrencën e tyre duke përdorur kohë të ndryshme për gjueti dhe habitate të ndryshme. Leopardët janë në gjendje të strehohen në pemë; luaneshat, megjithatë, herë pas here përpiqen të marrin vrasjet e leopardit nga pemët. Luanët në mënyrë të ngjashme mbizotërojnë ndaj qenve të egër afrikanë, duke marrë vrasjet e tyre dhe duke vrarë qentë e rinj dhe rrallë të rritur. Dendësia e popullsisë së qenve të egër është e ulët në zonat ku luanët janë më të bollshëm. Megjithatë, ka disa raste të raportuara të luanëve të moshuar dhe të plagosur që bien pre e qenve të egër. Luanët konkurijnë gjithashtu me krokodilët e Nilit ; në varësi të madhësisë së krokodilit dhe luanit, secila kafshë mund të humbasë vrasjet e tyre tek njëri-tjetri. Luanët janë vëzhguar duke vrarë krokodilë që lëviznin mbi tokë. Krokodilët gjithashtu mund të vrasin dhe hanë luanët, të dëshmuar nga kthetra e luanëve që gjendeshin në stomakët e krokodilëve. Riprodhimi dhe cikli jetësor Shumica e luaneshave riprodhohen në kohën kur janë katër vjeç. Luanët nuk riprodhohen në një kohë të caktuar të vitit dhe femrat janë polestruse . Një luaneshë mund të riprodhohet me më shumë se një mashkull kur është në ‘’nxehtësi’’ . Gjatësia e gjenerimit të luanit është rreth shtatë vjet. Periudha mesatare e shtatëzanis është rreth 110 ditë; femra lind një pjellë midis një dhe katër këlyshë në një vend të izoluar, e cila mund të jetë një gropë, një shtrat kallamishte, një shpellë ose ndonjë zonë tjetër e strehuar, zakonisht larg nga krenaria. Ajo shpesh do të gjuajë vetëm, ndërsa këlyshët janë akoma të pafuqishëm, duke qëndruar relativisht afër strofullës. Këlyshët e luanit kanë lindur të verbër; sytë e tyre hapen rreth shtatë ditë pas lindjes. Ata peshojnë 1.2–2.1 kg gjatë lindjes dhe janë pothuajse të pafuqishëm, duke filluar të zvarriten një ose dy ditë pas lindjes dhe duke ecur rreth tre javësh. Për të shmangur një sulm nga grabitqarëve, luanesha i lëviz këlyshët e saj në një vend të ri , disa herë në muaj, duke i mbajtur ato në gojë. Zakonisht, nëna nuk e integron veten dhe këlyshët e saj përsëri në krenari derisa këlyshët të jenë të moshës gjashtë deri në tetë javësh. Ndonjëherë ky prezantim në jetën e krenarisë ndodh më herët, veçanërisht nëse luaneshat e tjera kanë lindur në të njëjtën kohë. Kur u prezantua për herë të parë me pjesën tjetër të krenarisë, këlyshët e luanit u mungon besimi kur përballen me të rritur të tjerë përveç nënës së tyre. Ata së shpejti fillojnë të futen në jetën e krenarisë, megjithatë, duke luajtur mes njërin-tjetrin ose duke u përpjekur të fillojnë lojëra me të rriturit.Luaneshat me këlyshët e tyre kanë më shumë gjasa të jenë tolerantë ndaj këlyshëve të një luaneshe tjetër sesa luaneshat pa këlyshë. Toleranca mashkullore e këlyshëve ndryshon; një mashkull mund të lejonte që këlyshët të luajnë me bishtin , ndërsa një tjetër mund të jetë më jotelrant. Luaneshat shpesh sinkronizojnë ciklet e tyre riprodhuese dhe rritjen e gjirit komunal të të rinjve, të cilët thithin pa dallim nga ndonjë ose të gjitha femrat në krenari. Sinkronizimi i lindjeve është i dobishëm sepse këlyshët rriten që të jenë afërsisht në të njëjtën madhësi dhe të kenë një shans të barabartë për mbijetesë.Pjekuria ndodhet pas gjashtë ose shtatë muaj. Luanët meshkuj arrijnë pjekurinë në moshën rreth tre vjeç dhe në katër deri në pesë vjet janë të aftë të sfidojnë dhe zhvendosin meshkujt e rritur të lidhur me një krenari tjetër. Ata fillojnë të plaken dhe dobësohen në moshën midis 10 dhe 15 vjeç, më së voni. Kur një ose më shumë meshkuj të rinj përzejnë meshkujt e mëparshëm të lidhur me një krenari, fitimtarët shpesh vrasin ndonjë këlysh të ri ekzistues , mbase sepse femrat nuk bëhen pjellore dhe pranuese derisa këlyshët e tyre të piqen ose të vdesin. Femrat shpesh mbrojnë ashpër këlyshët e tyre nga një mashkull uzurpues, por rrallë janë të suksesshme, përveç nëse një grup prej tre ose katër nëna brenda një krenarie bashkojnë forcat kundër mashkullit. Këlyshët vdesin gjithashtu nga uria dhe braktisja dhe grabitqari nsi leopardët, hienat dhe qenët e egër. Deri në 80% të këlyshëve të luanit do të vdesin para moshës dy vjeç. Të dy luanët meshkuj dhe femra mund të dëbohen nga krenaritë për t'u bërë nomade, megjithëse shumica e femrave zakonisht mbesin me krenarinë e lindjes. Kur një krenari bëhet shumë e madhe, brezi i ri i këlyshëve femra mund të detyrohet të largohet për të gjetur territorin e tyre. Kur një luan i ri mashkull merr një krenari, adoleshentët si meshkujt ashtu edhe femra mund të dëbohen. Luanët e të dy gjinive mund të përfshihen në aktivitete homoseksuale dhe miqësore në grup ; meshkujt gjithashtu do të fshihen me kokë dhe do të rrokullisen me njëri-tjetrin përpara se të simulojnë seksin së bashku. Shëndeti Megjithëse luanët e rritur nuk kanë grabitqarë natyrorë, provat sugjerojnë se shumica vdesin dhunshëm nga sulmet nga njerëzit ose luanët e tjerë. Luanët shpesh shkaktojnë lëndime serioze tek anëtarët e krenarive të tjera që ata hasin në mosmarrëveshje territoriale ose anëtarëve të krenarisë kur luftojnë me një vrasje. Luanët dhe këlyshët e gjymtuar mund të bien viktima e hienave dhe leopardëve ose të shkelen nga buajt ose elefantët. Luanët e pakujdesshëm mund të sakatohen kur gjuajnë pre. Rriqnat zakonisht infektojnë zonat e veshëve, qafës dhe ijëve të luanëve. Disa gjini të krimbave të shtypur mund të parazitojnë tek luanët, duke u future tek luanët nga mish i infektuar me të cilën ushqehen . Luanët në Kraterin e Ngorongoro u prekën nga një shpërthim i mizave të qëndrueshme ( Stomoxys calcitrans ) në 1962; kjo rezultoi që luanët të përgjakeshin dhe të zhvisheshin. Luanët u përpoqën pa sukses për të shmangur kafshimin e mizës duke u ngjitur në pemë ose duke u zvarritur në gëmusha ; shumë vdiqën ose migruan dhe popullsia lokale ra nga 70 në 15 individë. Një shpërthim më i fundit në 2001 vrau gjashtë luanë. Luanët e robëruar janë infektuar me virusin e qenit distemper (CDV) që të paktën nga mesi i viteve 1970. CDV është përhapur nga qeni shtëpiak dhe mishngrënës të tjerë; një shpërthim i vitit 1994 në Parkun Kombëtar të Serengetit rezultoi në shumë luanë që zhvillonin simptoma neurologjike . Gjatë shpërthimit, disa luanë vdiqën nga pneumonia dhe nga encefaliti . Komunikimi Kur pushojnë, shoqërizimi i luanit ndodh përmes një numri sjelljesh; lëvizjet shprehëse të kafshës janë mjaft të zhvilluara. Gjestet më të zakonshme paqësore, prekëse janë fërkimi i kokës dhe shuplakat sociale , të cilat janë krahasuar me rolin që kanë primatët midis njëri-tjetrit. Fërkimi i kokës bëhet duke bezdisur ballin, fytyrën dhe qafën kundër një luani tjetër , duket se është një formë e përshëndetjes dhe shihet shpesh pasi një kafshë ka qenë larg nga të tjerët ose pas një zënke ose konfrontimi. Meshkujt kanë tendencë të fërkojnë meshkuj të tjerë, ndërsa këlyshët dhe femrat fërkojnë femrat. Shuplaka sociale shpesh ndodh në të njëjtën kohë me fërkimin e kokës; përgjithësisht është reciproke dhe marrësi duket të shprehë kënaqësi. Koka dhe qafa janë pjesët më të zakonshme të trupit të lëpirë; kjo sjellje mund të ketë lindur jashtë përdorimit sepse luanët nuk mund t'i lëpijnë vetë këto zona. Luanët kanë një varg shprehjesh të fytyrës dhe qëndrimeve të trupit që shërbejnë si gjeste vizuale.Një shprehje e zakonshme e fytyrës është "fytyra e grimit" , të cilën një luan e bën kur nuhat sinjalet kimike dhe përfshin një gojë të hapur me dhëmbë të lodhur, surrat të ngritur, hundë të rrudhur sy të mbyllur dhe veshë të qetë. Luanët përdorin gjithashtu shënjimin kimik dhe vizual; meshkujt spërkatin dhe pastrojnë pjesë toke dhe sende brenda territorit. Vokalizimet e luanit janë të mëdha; ndryshimet në intensitet dhe fusha duket se janë thelbësore për komunikimin. Shumica e vokalizimeve të luanit janë variacione të klivadheve dhe zhurmave. Tinguj të tjerë të prodhuar përfshijnë pastrim, mjaullimin dhe përgjumje. Zhurma përdoret për të treguar praninë e tij. Luanët më shpesh zhurmojnë natën, një tingull që mund të dëgjohet nga një distancë prej 8 kilometrash . Ata kanë tendencë të ulërijnë në një mënyrë shumë karakteristike duke filluar me disa ulërima të thella dhe të gjata që zhyten në një seri të shkurtër. Konservimi Luani renditet si lloj i cënuar në Listën e Kuqe të IUCN. Në Afrikë Disa zona të mbrojtura të mëdha dhe të menaxhuara mirë në Afrikë, kanë një popullsi të madhe luanësh. Kur është zhvilluar një infrastrukturë për turizmin e kafshëve të egra, të ardhurat nga paratë e gatshme për menaxhimin e parkut dhe komunitetet lokale janë një nxitje e fortë për ruajtjen e luanëve. Shumica e luanëve tani jetojnë në Afrikën Lindore dhe Jugore; numri i tyre po zvogëlohet shpejt, dhe ra me rreth 30-50% në fund të gjysmës së shekullit të 20-të. Shkaqet kryesore të rënies përfshijnë sëmundjet dhe ndërhyrjen njerëzore. Në 1975, vlerësohej se që nga vitet 1950, numrat e luanëve ishin ulur për gjysmë në 200,000 ose më pak. Vlerësimet e popullsisë së luanit afrikan sillen midis 16.500 dhe 47,000 që jetojnë në të egra në 2002–2004. Në Republikën e Kongos , Parku Kombëtar Odzala-Kokoua u konsiderua një fortesë për luanët në vitet 1990. Deri në vitin 2014, nuk u regjistruan asnjë luan në zonën e mbrojtur, kështu që popullsia konsiderohet e zhdukur në vend. Popullsia e luanit të Afrikës Perëndimore është e izoluar nga ajo në Afrikën Qendrore, me pak ose aspak shkëmbim të individëve të shumimit. Në vitin 2015, u vlerësua se kjo popullatë përbëhet nga rreth 400 kafshë, duke përfshirë më pak se 250 individë të pjekur. Ata vazhdojnë të qëndrojnë në tre zona të mbrojtura në rajon, kryesisht në një popullatë në kompleksin e zonës së mbrojtur W A P , të ndarë nga Benin , Burkina Faso dhe Nigeri. Kjo popullatë është renditur si e rrezikuar kritikisht . Sondazhet në terren në ekosistemin WAP zbuluan se pushtimi i luanit është më i ulëti në Parkun Kombëtar të W, dhe më i lartë në zonat me staf të përhershëm dhe kështu mbrojtje më të mirë. Një popullsi ndodhet në Parkun Kombëtar të Kamerunit Waza , ku midis afro 14 dhe 21 kafshë vazhduan që nga viti 2009. Përveç kësaj, 50 deri 150 luanë vlerësohet të jenë të pranishëm në ekosistemin Arly-Singou të Burkina Faso . Në vitin 2015, një luan mashkull i rritur dhe një luan femër ishin parë në Parkun Kombëtar Mole të Gana . Këto ishin shikimet e para të luanëve në vend në 39 vjet. Në të njëjtin vit, një popullatë deri në 200 luanë që u mendua më parë se ishin shfarosur u filmua në Parkun Kombëtar Alatash , Etiopi, afër kufirit të Sudanit. Në vitin 2005, Strategjitë e Ruajtjes së Luanit u zhvilluan për Afrikën Perëndimore dhe Qendrore, ose Afrikën Lindore dhe Jugore. Strategjitë kërkojnë të mirëmbajnë habitatin e përshtatshëm, të sigurojnë një bazë të mjaftueshme për pretë e egra për luanët, të zvogëlojnë faktorët që çojnë në copëzimin e mëtejshëm të popullatave dhe të bëjnë bashkëjetesën luan-njeri të qëndrueshëm. Gjuetia e luanëve tek bagëtit është zvogëluar ndjeshëm në zonat ku barinjtë mbajnë bagëtitë në zona të mbyllura të përmirësuara. Masat e tilla kontribuojnë në zbutjen e konfliktit njeri-luan. Në Azi Streha e fundit e popullsisë së luanit aziatik është Parku Kombëtar Gir dhe 1.412 km 2 dhe zonat përreth në rajonin e Saurashtra ose gadishullit Kathiawar në shtetin Gujarat , Indi . Popullsia është rritur nga afro 180 luanë në 1974 në rreth 400 në 2010. Ai është i izoluar gjeografikisht, i cili mund të çojë në joriprodhim dhe ulje të diversitetit gjenetik . Që prej vitit 2008, luani aziatik është renditur si i rrezikuar në listën e kuqe të IUCN . Deri në vitin 2015, popullsia ishte rritur në 523 individë që banonin në një sipërfaqe prej 7,000 km 2 në Saurashtra. Regjistrimi i luanit aziatik i kryer në vitin 2017 regjistroi rreth 650 individë. Prania e vendbanimeve të shumta njerëzore pranë Parkut Kombëtar rezulton në konflikt midis luanëve, njerëzve lokalë dhe bagëtive të tyre. Disa e konsiderojnë praninë e luanëve si përfitim, pasi ato mbajnë nën kontroll popullatat e barngrënësve që dëmtojnë barishtet. Themelimi i një popullsie të dytë, të pavarur të luanit aziatik në Zonën e Mbrojtur të Kafshëve të Egra të Kunos , të vendosura në Madhya Pradesh ishte planifikuar, por në vitin 2017, Projekti i Rindërtimit popullsis së luanit aziatik nuk dukej se do të zbatohej. Riprodhimi në robëri Luanët e importuar në Evropë para mesit të shekullit XIX ishin ndoshta më së shumti luanë berberë nga Afrika e Veriut, ose luanë Kepi nga Afrika e Jugut. 11 kafshë të tjera që mendohet se janë luanë berberë të mbajtur në kopshtin zoologjik Addis Ababa janë pasardhës të kafshëve në pronësi të perandorit Haile Selassie . WildLink International në bashkëpunim me Universitetin e Oksfordit nisi një Projekt ambicioz Ndërkombëtar të luanit berber me qëllim të identifikimit dhe mbarështimit të luanëve berberë në robëri për rivendosje eventuale në një park kombëtar në malet Atlas të Marokut. Sidoqoftë, një analizë gjenetike tregoi se luanët e robëruar në kopshtin zoologjik Addis Ababa nuk ishin luanë berber, por përkundrazi të lidhur ngushtë me luanët e egër në adad dhe Kamerun. Në 1982, Shoqata e kopshteve zoologjike dhe Akuariumeve filloi një Plan Mbijetimi për luanin aziatik për të rritur shanset e tij për mbijetesë. Në 1987, u zbulua se shumica e luanëve në kopshtet zoologjike të Amerikës Veriuore ishin hibridë mes luanëve afrikanë dhe aziatikë. Programet e mbarështimit duhet të shënojnë origjinën e kafshëve pjesëmarrëse për të shmangur shumimin e llojeve të ndryshme dhe duke zvogëluar kështu vlerën e tyre të ruajtjes. Mbarështimi në robëri të luanëve u ndërpre për të eleminuar individë me origjinë të panjohur . Luanët me lindje të egër u importuan në kopshtin zoologjik amerikan nga Afrika midis 1989 dhe 1995. Mbarështimi u vazhdua në vitin 1998 në kuadrin e një Plani për Mbrotjen e Speceis së Luanit Afrikan. Rreth 77% e luanëve në robëri të regjistruar në Sistemin Ndërkombëtar të Informacionit për Llojet në 2006 ishin me origjinë të panjohur; këto kafshë mund të kenë bartur gjenet që janë në zhdukje në natyrë dhe për këtë arsye mund të jenë të rëndësishme për mirëmbajtjen e ndryshueshmërisë gjenetike të përgjithshme të luanit. Në kulturë Në kopshte zoologjike dhe cirk Luanët janë pjesë e një grupi të kafshëve ekzotike që kanë qenë në ekspozitat e kopshtit zoologjik që nga fundi i shekullit të 18-të. Edhe pse shumë kopshte zoologjike moderne janë më selektive në lidhje me ekspozitat e tyre, ka më shumë se 1.000 luanë afrikanë dhe 100 aziatikë në kopshtet zoologjike dhe parqet e kafshëve të egra në të gjithë botën. Ata konsiderohen një specie ‘’ambasadore’’ dhe mbahen për qëllime turizmi, arsimi dhe konservimi. Luanët mund të jetojnë mbi njëzet vjet në robëri; një luan në kopshtin zoologjik Honolulu vdiq në moshën 22 vjeç në gusht 2007. Dy motrat e tij, të lindura në vitin 1986, ishin akoma gjallë në gusht 2007. "Kopshtet zoologjike" të para evropiane u përhapën midis familjeve fisnike dhe mbretërore në shekullin e 13-të, dhe deri në shekullin e 17-të quheshin seragliot ; në atë kohë ata u quajtën menagjeri , një zgjatje e kabinetit të kurioziteteve . Ata u përhapën nga Franca dhe Italia gjatë Rilindjes në pjesën tjetër të Evropës. Në Angli, megjithëse tradita seraglio ishte më pak e zhvilluar, luanët u mbajtën në Kullën e Londrës në një seraglio të vendosur nga Mbreti Xhohn në shekullin e 13-të. Luanët u mbajtën në paqarta në kopshtin zoologjik të Londrës derisa një shtëpi e madhe luanësh me dhoma kafaze u ndërtuan në vitet 1870. Ndryshime të mëtejshme ndodhën në fillim të shekullit të 20-të, kur Carl Hagenbeck projektoi rrethime me "shkëmbinj" prej betoni, hapësirë më të hapur dhe një hendek në vend të shufrave, më shumë ngjan me një habitat natyror. Hagenbeck projektoi mbylljen e luanëve për të dy kopshtin zoologjik të Melbourne dhe kopshtin zoologjik Taroo të Sidneit ; megjithëse dizajnet e tij ishin të njohura, përdorimi i shufrave mbizotëronte në shumë kopshte zoologjike deri në vitet '60.Në fund të shekullit të 20-të, rrethime më të mëdha, më të natyrshme dhe përdorimi i rrjetës teli ose xhamit të petëzuar në vend të çadrave të ulura lejuan vizitorët të afroheshin më shumë se kurrë me kafshët; disa atraksione të tilla si Pylli i Maceve / Pamja e Luanit e Parkut Zoologjik të Qytetit Oklahoma e vendosën sternën në nivelin e tokës, më të lartë se vizitorët. Zbutja e luanit ka qenë pjesë e të dyja cirkeve të vendosura dhe akteve individuale si Siegfried & Roy . Praktika filloi në fillim të shekullit të 19-të nga francezi Henri Martin dhe amerikani Isaac Van Amburgh , të cilët të dy udhëtuan gjerësisht dhe teknikat e të cilit u kopjuan nga një numër i ndjekësve. Van Amburgh performoi para Mbretëreshën Viktoria në 1838 kur ai vizitoi Britaninë e Madhe. Martin kompozoi një pantomimë të titulluar Les Lions de Mysore ("luanët e Mysoretit"), një ide që Amburgh huazoi shpejt. Këto akte eklipsojnë veprojnë si shfaqja qendrore e cirkut dhe hyri në vetëdijen e publikut në fillim të shekullit të 20-të me kinemanë. Në demonstrimin e epërsisë së njeriut ndaj kafshëve, zbutja e luanit shërbeu një qëllim të ngjashëm me luftimet e kafshëve të shekujve të mëparshëm. Karrigeja e portierit tani më ikonik e luanit është përdorur së pari nga American Clyde Beatty (1903–1965). Gjuetia dhe lojërat Gjuetia e luanit ka ndodhur që nga kohërat e lashta dhe shpesh ishte një kalim kohe mbretërore; synonte të demonstronte fuqinë e mbretit mbi natyrën. Rekordi më i hershëm i gjallë i gjuetisë së luanit është një mbishkrim i lashtë egjiptian i datës rreth vitit 1380 para Krishtit që përmend Faraonin Amenhotep III duke vrarë 102 luanë "me shigjetat e veta" gjatë dhjetë viteve të para të sundimit të tij.Asirianët lëshonin luanë të burgosur në një hapësirë të rezervuar për mbretin në gjueti; kjo ngjarje do të shikohej nga spektatorët pasi mbreti dhe njerëzit e tij, mbi kalë ose karroca, vranë luanët me shigjeta dhe shtiza. Luanët u gjuan gjithashtu gjatë Perandorisë Mughal , ku perandori Jahangir thuhet se ka shkëlqyer në të. Në Romën e Lashtë , luanët mbaheshin nga perandorët për gjueti, si dhe përleshjet dhe ekzekutimet e gladiatorëve . Populli Maasai e ka parë tradicionalisht vrasjen e luanëve si një rit kalimi. Historikisht, luanët u gjuan nga individë, megjithatë, për shkak të popullsisë së zvogëluar të luanëve, pleqtë dekurajojnë gjuetinë e luanëve . Imazhet e riprodhuara gjerësisht të gjuetarëve heroikë që ndiqnin luanët do të mbizotëronin një pjesë të madhe të shekullit. Gjuetia trofe e luanëve vitet e fundit është takuar me polemikë; veçanërisht me vrasjen e luanit Cecil në mesin e 2015-ës. Njeringrënia Luanët zakonisht nuk i gjuajnë njerëzit, por disa (zakonisht meshkujt) duket se e bëjnë këtë. Një rast i publikuar mirë është në Tsavo ; në vitin 1898, 28 punëtorë hekurudhorë të regjistruar zyrtarisht që po ndërtonin Hekurudhën Kenia-Uganda u vranë nga luanët gjatë nëntë muajve gjatë ndërtimit të një ure në Kenia. Gjuetari që vrau luanët shkroi një libër ku përshkruhej sjellja grabitqare e kafshëve; ata ishin më të mëdhenj se normalët dhe kishin mungesë krife, dhe një dukej se vuante nga prishja e dhëmbëve. Teoria e infirmitetit, përfshirë prishjen e dhëmbëve, nuk favorizohet nga të gjithë studiuesit; një analizë e dhëmbëve dhe nofullave të luanëve që ushqeheshin me njerëz në koleksionet e muzeve sugjeron që ndërsa prishja e dhëmbëve mund të shpjegojë disa incidente, prishja e gjahut në zonat me mbizotërimin e njeriut është një shkak më i mundshëm i gjuetis së luanëve tek njerëzit. Kafshët e sëmura ose të dëmtuara mund të jenë më të prirura për të ngrënë njerëz, por sjellja nuk është e pazakontë, as domosdoshmërisht e çrregullt. Prokliviteti i luanit për të ngrënë njerëz është ekzaminuar në mënyrë sistematike. Shkencëtarët amerikanë dhe tanzanianë raportojnë se sjellja e ngrënies së burrave në zonat rurale të Tanzanis u rrit shumë nga 1990 në 2005. Të paktën 563 fshatarë u sulmuan dhe shumë hëngrën gjatë kësaj periudhe. Incidentet kanë ndodhur në afërsi të Parkut Kombëtar Selous në Rufiji District dhe në Provincën Lindi pranë kufirit të Mozambikut. Ndërsa zgjerimi i fshatrave në një vend me shkurre është një shqetësim, autorët argumentojnë se politika e ruajtjes duhet të zvogëlojë rrezikun sepse në këtë rast, konservimi kontribuon drejtpërdrejt në vdekjet njerëzore. Rastet në Lindi në të cilat luanët i kapin njerëzit nga qendrat e fshatrave të konsiderueshme janë dokumentuar.Një studim tjetër i 1.000 personave të sulmuar nga luanët në Tanzanin jugore midis 1988 dhe 2009 zbuloi se javët pas Hënës së plotë , kur kishte më pak dritë të hënës, ishin një tregues i fortë i sulmeve të rritura gjatë natës ndaj njerëzve. Sipas Robert R. Frump, refugjatët e Mozambikut rregullisht kalojnë në Parkun Kombëtar Kruger, Afrikën e Jugut, natën sulmohen dhe hahen nga luanët; zyrtarët e parkut kanë thënë se ngrënia e burrave është një problem atje. Frump tha se mijëra mund të jenë vrarë në dekadat pasi aparteid mbylli parkun dhe detyroi refugjatët të kalonin parkun natën. Për gati një shekull para se të vulosej kufiri, mozambikasit kishin shkelur rregullisht parkun gjatë ditës me pak dëm. Rëndësia kulturore Luani është një nga simbolet e kafshëve më të njohura në kulturën njerëzore. Ёshtë përshkruar gjerësisht në skulptura dhe piktura, në flamuj kombëtar dhe në filma dhe letërsi bashkëkohore. Ai u shfaq si një simbol për forcë dhe fisnikëri në kulturat në të gjithë Evropën, Azinë dhe Afrikën, pavarësisht incidenteve të sulmeve ndaj njerëzve. Luani është përshkruar si "mbreti i xhunglës" dhe "mbreti i bishave", dhe kështu u bë një simbol popullor për mbretërinë . Luani përdoret gjithashtu si një simbol i ekipeve sportive. Pamjet e luanëve janë të njohura nga periudha e Paleolitit të Epërm . Gdhendjet dhe pikturat e luanëve të zbuluar në shpellat Lascaux dhe Chauvet në Francë janë datuar nga 15,000 deri në 17,000 vjet të vjetër. Një gdhendje fildishi me kokë luaneshë e gjetur në shpellën Vogelherd në Albin Swabian , Gjermani Jugperëndimore dhe është quajtur në gjermanisht Löwenmensch (luani-njeri). Skulptura ka qenë e datuar të paktën 32,000 vjet e vjetër - dhe sa më parë 40,000 vjet më parëdhe ka origjinën nga kultura Aurignacian . Afrika nën-Sahariane Në Afrikën Nën-Sahariane, Luani ka qenë një personazh i zakonshëm në histori, fjalë të urta dhe vallëzime, por rrallë herë paraqitet në artet pamore. Në disa kultura, luani simbolizon fuqinë dhe mbretërinë. Në gjuhën suahile , luani njihet si simba që do të thotë gjithashtu "agresiv", "mbret" dhe "i fortë". Disa sundimtarë kishin fjalën "luan" në pseudonimin e tyre. Sundiata Keita e Perandorisë Mali u quajt "Luani i Malit". Themeluesi i mbretërisë Waalo thuhet se është rritur nga luanët dhe u kthye tek njerëzit e tij për t'i bashkuar ata duke përdorur njohuritë që ai mësoi nga luanët. Në pjesë të Afrikës Perëndimore, luanët simbolizuan klasën më të lartë të hierarkive të tyre sociale. Në zona me pyje me shi ku luanët ishin të rrallë, leopardi përfaqësonte majën e hierarkisë.Në pjesë të Afrikës Perëndimore dhe Lindore, luani shoqërohet me shërimin dhe vlerësohet si lidhje midis shikuesve dhe mbinatyrshmërisë. Në traditat e tjera të Afrikës Lindore, luani është simbol i dembelizmit. Në pjesën më të madhe të folklorit afrikan , luani portretizohet se ka inteligjencë të ulët dhe mashtrohet lehtë nga kafshët e tjera. Lindja e Afërt Egjiptianët e Lashtë portretizuan disa nga hyjnitë e tyre të luftës si luanesha, të cilat ata i nderuan si gjahtarë të egër. Hyjnitë egjiptiane të lidhura me luanët përfshijnë Sekhmet , Bast , Mafdet , Menhit , Pakhet dhe Tefnut . Këto hyjnitë lidheshin shpesh me perëndinë e diellit Ra dhe nxehtësinë e tij të ashpër, dhe fuqia e tyre e rrezikshme u thirr për të ruajtur njerëzit ose vendet e shenjta. Sfinksi , një figurë me trupin e luanit dhe kreu i një krijese njerëzore apo të tjera, të përfaqësuar një Faraonin apo hyjni kishte marrë këtë rol mbrojtës. Luani ishte një simbol i spikatur në Mesopotaminë e lashtë nga Sumeri deri në kohën e Asirisë dhe Babilonisë , ku u lidh fort me mbretërinë. Luanët ishin ndër simbolet kryesore të perëndeshës Inanna / Ishtar . Luani i Babilonisë ishte simbol kryesor i Perandorisë Babilonase . Lion Hunt of Ashurbanipal është një sekuencë e njohur e relieveve të pallateve siriane nga shek. 640 para Krishtit ; tani ndodhen në Muzeun Britanik . Luani i Judës është emblema biblik i fisit të Judës, dhe më vonë Mbretërisë së Judës . Luanët përmenden shpesh në Bibël; veçanërisht në Librin e Danielit në të cilin heroi eponim nuk pranon të adhurojë mbretin Dari dhe është i detyruar të flejë në gropën e luanëve, ku ai është i padëmtuar për mrekulli ( Dan. 6 ). Në Librin e Gjykatësve , Samsoni vret një luan kur udhëton për të vizituar një grua filistine. ( Gjykatësi 14 ). Lindja e Largët Kronistët indo-persianë e konsideronin luanin si mbajtës të rendit në fushën e kafshëve. Fjala sanskrit mrigendra nënkupton një luan, si mbret i kafshëve në përgjithësi . Narasimha , njeriu-luan, është një nga dhjetë avatarët e perëndisë hindu Vishnu . Luani është bërë Emblema Kombëtare e Indisë më 1950. Luani është gjithashtu simbolik për popullin sinhalez . Luani është një motiv i zakonshëm në artin kinez ; ai u përdor për herë të parë në art gjatë periudhës së vonë të pranverës dhe vjeshtës (shekulli i pestë ose i gjashtë para Krishtit) dhe u bë më i popullarizuar gjatë Dinastisë Han (206 pes - pas Krishtit) kur luanët kujdestarë perandorakë filluan të vendosen përpara pallateve perandorake për mbrojtje . Për shkak se luanët nuk kanë qenë kurrë vendas në Kinë, përshkrimet e hershme ishin disi joreale; pas prezantimit të artit budist në Kinë në Dinastinë Tang pas shekullit të gjashtë pas Krishtit, luanët zakonisht përshkruheshin pa krahë me trupa më të shkurtër. Bota perendimore Shifrat dhe amulet me kokë luani u gërmuan në varre në ishujt grekë të Kretës , Eubojës , Rodos , Paros dhe Chios . Ata janë të lidhur me hyjninë egjiptiane Sekhmet dhe datojnë në epokën e hershme të hekurit midis shekujve 9 dhe 6 para Krishtit. Luani është paraqitur në disa nga fabulat e Aesopit , veçanërisht Luanit dhe Miun . Luani Nemean ishte simbolik në Greqinë e Lashtë dhe të Romës, të përfaqësuara si konstelacionin dhe shenjë zodiakut Leo, dhe e përshkruar në mitologji, ku u vra dhe u vesh nga heroi Herakli , që simbolizonte fitoren mbi vdekjen. Lancelot dhe Gawain ishin gjithashtu heronj që vrisnin luanët në Mesjetë . Në disa histori mesjetare, luanët u portretizuan si aleatë dhe shokë. "Luani" ishte pseudonimi i disa sundimtarëve luftarakë mesjetarë me një reputacion për trimëri, siç është Richard the Lionheart . Luanët vazhdojnë të shfaqen në letërsinë moderne si karaktere, duke përfshirë mesianik Aslan në 1950 romanin The Lion, the Witch and the Wardrobe dhe Kronikat e Narnia seri nga CS Lewis , dhe librin e L. Frank Baum s ' 1900 Magjistari i Ozit . Simbolika e luanit u përdor që nga ardhja e kinemasë; një nga luanët më ikonikë dhe të njohur gjerësisht është Leo , i cili ka qenë maskota për studiot Metro-Goldwyn-Mayer që nga vitet 1920. Filmi i vitit 1966 Lindur i Lirë paraqet luaneshën Elsa dhe bazohet në librin jofantazik të vitit 1960 me të njëjtin titull . Roli i luanit si mbret i kafshëve është përdorur në filmin artistik të animuar të Disney të 1994,The Lion King . Luanët përshkruhen shpesh me veshje , qoftë si një pajisje në mburoja ose si mbështetës , por luanesha përdoret shumë më rrallë. Luani heraldik është veçanërisht i zakonshëm në armët britanike. Tradicionalisht është përshkruar në një larmi të madhe qëndrimesh , megjithëse brenda heraldikës franceze vetëm luanët konsiderohen të jenë luanë; shifrat e maces në çdo pozicion tjetër referohen si leopardë. Shiko dhe Luani Aziatik Luani i Afrikës Perëndimore Historia e luanve në Europë Referime