Алматы

Алматы, Алма́-Ата́, Алма-Ата́ (казах. Алматы, чӑв. Улматти[ҫӑлкуҫ?]; 1921-мӗш ҫулччен — Верный) — Казахстанӑн шӗкӗр хули. Тавралӑхӗ Алма-Ата хули Еврази континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, Заили Алатау умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, Тянь-Шанӗн ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра Гагра тата Владивосток лараҫҫӗ. Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать. Климат Алмат климачӗ континентлӑ тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать. Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С. Алматы кунҫулӗ Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр Верный Хальхи хулан малианхи никӗсне 1854 ҫулхи нарӑсӑн 4-мӗшӗнче хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви Кӗҫӗн Алмата юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ. 1855 ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, Тутар слободки никӗсленӗҫҫӗ. 1856 ҫулта «Хысна садне» (халӗ Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ), 1857 ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. 1858 ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. 1859 ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. 1859 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, 1860 ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать. 1867 ҫулхи акан 11-мӗшӗнче Верный хула Туркестан генерал-кӗпернетӗрне шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи утӑн 13-мӗшӗнче Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ — карман сӑнӗ, аялти: сулахайра — хӗрес, сылтӑмра — ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн (1875) тата Кадкинӑн (1900) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах арҫынсен тата хӗрарӑм гимназисене уҫаҫҫӗ. Мечетсем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ. 1887 ҫулхи ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче питӗ вӑйлӑ ҫӗр чӗтренӗвӗ пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара сейсмо тата метеорологи станцисене, А. П. Зенков архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем — Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна 1927 ҫулта ҫӗмӗрнӗ. 1913 ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ. Совет тапхӑрӗ 1918 ҫулта Верныйра совет влаҫне туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР) кӗртеҫҫӗ. 1921 ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. 1927 ҫулхи акан 3-мӗшӗнче Кызылордӑран Алматана РСФСР шутӗнчи Казак АССР-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать. 1936 ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан Казах ССР-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ. СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци Хальхи Алмата 1997 ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ Нурсултан Назарбаевӑн Хушӑвӗпе тӗп хулана Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна Астана ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе Казахстанӑн Наци банкӗ тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. 1998 ҫулхи утӑн 1-мӗшӗнче Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ. Влаҫ органӗсем Хула акимне (пуҫлӑх) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ маслихат (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать. Байузаков Х. Б. — (1940—1941) Абдикалыков М. — (1941—1942) Шарипов С. — (1942—1943) Орехов П. Г. — (1943—1944) Милованов К. А. — (1944—1947) Айбасов Х. Х. — (1947—1950) Ильяшев Р. — (1950—1952) Шарипов И. Ш. — (1950—1954) Мамонов Ф. А. — (1954—1956) Адилов А. А. — (1956—1960) Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975) Аухадиев К. М. — (1975—1978) Жакипов А. Х. — (1978—1980) Койчуманов А. Ж. — (1981—1983) Кулибаев А. А. — (1983—1985) Нуркадилов З. К. — (1985—1994) Кулмаханов Ш. К. — (1994—1997) Храпунов В. В. — (1997—2004) Тасмагамбетов И. Н. — (2004—2008) Есимов А. С. — (2008—х.в.) Паллӑ ҫынсем Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер Наталья Назарова-театрпа кино актриси Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи Транспорт Автобус, такси, троллейбус, трамвай Метрополитен Метро тума 1988 ҫулта пуҫланӑ, 7 чарӑнуллӑ пӗрремӗш йӗрне 2010 ҫулхи раштав уйӑхӗнче палӑртнӑ, Аэропорт Чукунҫул Ӑслӑх тата ҫутӗҫ Алмата ӐТИ Биологи тата ӳсентӑран биотехнологин институчӗ Кунаев ячӗллӗ ту ӗҫӗсен институчӗ КР ӐЙЦ Йӗтре физикин институчӗ Байтурсынов ячӗллӗ чӗлхе тӗпчевӗн институчӗ Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев Чокин академик ячӗллӗ энергетика ӐТИ Казахстан Республикин ӑслӑлӑх-техника информацин наци центрӗ В.Г. Фесенков ячӗллӗ астрофизика институчӗ Сулейман Демирель ячӗллӗ университечӗ Этеплӗх ӳнер Театрсем Патшалӑх академи Абай ячӗллӗ оперӑпа балет театрӗ Казах патшалӑх академи М.О. Ауэзов ячӗллӗ драма театрӗ Патшалӑх академи М.Ю. Лермонтов ячӗллӗ драма вырӑс театрӗ Патшалах академи ача-пӑча тата яшсен Г. Мусрепов ячӗллӗ театрӗ Патшалӑх академи ача-пӑча тата яшсен Наталья Сац ячӗллӗ вырӑс театрӗ Корей театрӗ Уйгур мусӑк камичӗн К. Кужамьяров ячӗллӗ театре Алматан нимӗҫ театре «ARTиШОК» театрӗ Республика пукане театрӗ Музейсем Тӑванлӑ хуласем Хусан, Раҫҫей Мускав, Раҫҫей Санкт-Петербург, Раҫҫей (1996) Бишкек, Кӑркӑсстан Ташкент (узб. Toshkent), Узбекистан Тусон (акӑл. Tucson), Аризона, АПШ Киев (укр. Київ), Украина Урумчи (китай 烏魯木齊), Китай Вильнюс (лит. Vilnius), Литва Джидда (арап. جدة), Сауд Аравийĕ Стамбул (туркк. İstanbul), Турци Ренн (фр. Rennes), Франци Тель-Авив (ивр. תל אביב-יפו‎), Израиль Тэгу (кор. 대구), Корей Республики Рига (лат. Rīga), Латви Юлташ-хуласем Минск (бел. Мінск), Беларуҫ (1994) Фотопухӑм Ҫавӑн пекех пӑхӑр Апорт (панулми тӗсӗ) Тастак Сайран Раимбек проспекчӗ (Алмата) Достык проспекчӗ (Алмата) Толе би урамӗ (Алмата) Казахфильм Рахат Тауэрс Каҫӑсем «Алматы хулин официаллă сайчĕ» 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ. «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz 2013 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 31-мӗшӗнче архивланӑ. Алмата картти 2012 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ. MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă 2012 ҫулхи Ака уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ. «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти» 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ. Almaty Development — Проекты и развитие города 2016 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ. «Алмата кун-çулĕ, эссесем» 2006 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ. Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем 2020 ҫулхи Ака уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ. Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула» 2006 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ. «Тĕнче аэропорчĕ Алматы» 2022 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ. «Алматы город мечта!» 2011 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ. Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год 2010 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ. Асӑрхавсем