Бабата (ауыл)

Бабата — Түркістан облысы Созақ ауданы, Жартытөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл. Тарихы Баладж кезеңі (VI–X ғасырлар) Қазіргі Оңтүстік Қазақстан аумағындағы Баба-Ата қалашығының тарихы ежелгі Баладж қаласымен тығыз байланысты. Бұл қала Испиджаб (қазіргі Сайрам) алқабындағы ірі қоныстардың бірі болған және X ғасырда араб географы әл-Мақдисидің еңбегінде аталады. Археологиялық деректерге қарағанда, қаланың алғашқы бекініс құрылыстары VI–VII ғасырларға жатады. Ол кезде Баладж шағын қорғанды мекен түрінде болған. VIII–IX ғасырларда қала аумағы кеңейіп, қорғаныс қабырғалары мен мұнаралары бар бекініске айналды. Негізгі қалашықтың аумағы шамамен 43 гектарды құрайды. 1953 жылдан бастап жүргізілген археологиялық зерттеулер нәтижесінде екі қабатты сарайдың, сегіз бұрышты ғибадатхананың және тұрғын үйлердің орындары табылған. Ғалымдардың пікірінше, VIII ғасырдың соңында қаланың орталығында отқа табынушылық ғибадатханасы болған. Бұл діни нысан кейіннен ислам дәуірінде қайта пайдаланылып, басқа мақсатқа бейімделген. Ысқақ-Баб және ислам дәуірінің басталуы (VIII–X ғасырлар) VIII ғасырдың соңында өңірге ислам діні тарай бастады. Исламды Қыпшақ даласы мен Оңтүстік Қазақстан аймағына алғаш таратқан тұлғалардың бірі – Ысқақ-Баб (Баб-Ата) еді. Аңыз бойынша, ол осы өңірде мешіт пен кесене тұрғызып, исламның таралуына зор ықпал етті. Ысқақ-Бабтың есімі халық арасында құрметпен аталып, ол өмір сүрген аймақ «Баб-Ата» («Әулие Ата») деп атала бастады. Осылайша, Баладж қаласының тарихи және діни маңызы күшейіп, ол исламдық білім мен рухани орталыққа айналды. Бабата кентінің өркендеуі (X–XII ғасырлар) Бабата – Түркістан мен Сайрамнан кейінгі орында Қыпшақ даласында ислам дінін таратуда маңызды орталық болған кенттердің бірі. Кентті діни орталыққа айналдырған тұлға – Ысқақ-Баб. Халық оны «Баб-Ата» деп атап, кейін қала да сол есіммен аталды. Орта ғасыр жазбаларында және археологиялық деректерде Бабата жиі кездеседі. Бұл кезеңде қала құрылыс жағынан да, мәдени тұрғыдан да өркендеді. XI–XII ғасырларда қаланың айналасында рабадтар (сыртқы тұрғын аймақтар) пайда болып, тұрғындар саны артты. Қала аумағында қолөнер, сауда және діни өмір дамыды. Кейбір үйлерде тандыр мен пеш арқылы өтетін жылы ауа құбырларымен жылытылатын жүйелер болған, бұл жоғары құрылыс мәдениетін көрсетеді. Археологиялық сипаттамасы Баба-Ата қалашығының цитаделі (ішкі қамал) – жартылай сопақ пішінді, биіктігі шамамен 10 метр. Оның төменгі аумағы 42×60 м, төбесі 12×17 м. Қазба кезінде табылған сегіз бұрышты ғимараттың ортасында құдық орналасқан. Бөлмелер дәліздер мен баспалдақты өткелдер арқылы байланысқан, төбелері күмбезделіп жабылған. Бұл құрылыс бастапқыда отқа табыну ғибадатханасы болған деген жорамал бар, кейіннен ол қорғанды қаланың орталық бөлігіне айналған. Қалашықтың қорған қабырғалары саз кірпіштен тұрғызылған, орташа биіктігі 7–8 м. Шахристанның ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 182 м, шығыстан батысқа қарай 145 м. Оның бойында 15 мұнараның орны анық байқалады. Қорғанды қоршаған ордың тереңдігі шамамен 4 м болған. Құлдырауы және кейінгі кезеңдер (XIII–XIX ғасырлар) XIII–XIV ғасырларда қала біртіндеп әлсірей бастады. Бұл кезеңде тек бұрынғы құрылыстар жөнделіп, жаңа ірі ғимараттар салынбаған. Кейін қала біржола қаңырап, тек діни орталық ретіндегі мәнін сақтап қалды. Қазан төңкерісіне дейін бұл аймақта Баба-Ата медресесі жұмыс істеген. Ол – аймақтың маңызды діни және білім беру орталығы болды. Медресе ғимаратының кей бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. XIX ғасырдағы Баба-Ата мешіт-кесенесі 1893 жылы көне қала орнында ортағасырлық құрылыс қиратылып, оның орнына Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне ұқсас жаңа мешіт-кесене тұрғызылды. Бұл ғимаратты аймаққа белгілі діни қайраткер Аппақ ишан ұйымдастырған, ал құрылысты Түркістан шеберлері салған. Қазіргі таңда Баба-Ата қалашығы – Қазақстан Республикасының маңызды тарихи және мәдени ескерткіші саналады. Онда археологиялық зерттеу және қалпына келтіру жұмыстары жалғасып келеді. Географиялық орны Аудан орталығы – Шолаққорған ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде. Халқы Дереккөздер