ئېيىق

'''ئېيىق''' (ئىلمىي ئاتى: '''Ursidae''') - [[يىرتقۇچ ھايۋانلار]] (Carnivora) تۈركۈمىگە تەۋە بولغان، چوڭ تەنلىك، كۈچلۈك [[سۈت ئەمگۈچىلەر]] ئائىلىسىدۇر. ئېيىقلار [[شىمالىي ئامېرىكا]]، [[جەنۇبىي ئامېرىكا]]، [[ياۋروپا]] ۋە [[ئاسىيا]] قىتئەلىرىدە تارقالغان. ھازىرغىچە ياشاۋاتقان ئېيىقلارنىڭ 8 تۈرى بار بولۇپ، ئۇلار كەڭ دائىرىدىكى ياشاش مۇھىتىغا، يەنى توندرادىن باشلاپ tropik ئورمىنىغىچە بولغان رايونلاردا ياشايدۇ. ئېيىقلارنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكى چوڭ غولى، قىسقا پۇتلىرى، ئۇچلۇق تىرناقلىرى، كىچىك قۇلاقلىرى ۋە يۇمىلاق باش سۆڭىكىدۇر. كۆپىنچە تۈرلىرى ئومۇمخور بولۇپ، ئۆسۈملۈك ۋە گۆش بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. قۇتۇپ ئېيىقى ئاساسەن گۆشخور بولسا، مۇسىيە ئېيىقى دېگۈدەك پەقەت بامبۇك بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. ## ئېتىمولوگىيە (ئىسىم مەنبەسى) «ئېيىق» سۆزى قەدىمىي تۈركىي تىللاردىن كەلگەن بولۇپ، كۆپىنچە تۈركىي خەلقلىرىدە بۇ ھايۋاننىڭ نامى ئوخشاش ياكى ئوخشاشراق ئېيتىلىدۇ. مەسىلەن، تۈركچە «Ayı»، ئەزەربەيجانچە «Ayı»، قازاقچە «Аю» (Ayu) دېيىلىدۇ. ئېيىقنىڭ كۈچى ۋە ھەيۋىسىدىن قورققانلىق ئۈچۈن، بەزى مەدەنىيەتلەردە ئۇنىڭ ھەقىقىي ئىسمىنى ئېيتىشتىن ساقلانغان. ## سىستېماتىكىسى ۋە تەرەققىياتى ئېيىقلار يىرتقۇچ ھايۋانلار تۈركۈمى ئىچىدە ئىتلار (Canidae) بىلەن ئەڭ يېقىن تۇتقان بولسا، ھەمىشە ئىتلار ئائىلىسىدىن ئايرىم تۇرغان. ئەڭ دەسلەپكى ئېيىققا ئوخشاش ھايۋانلار 38 مىليون يىل ئىلگىرى [[ئېئوسېن]] دەۋرىنىڭ ئاخىرقى چاغلىرىدا ياشىغان. [[ئۇرسۇس]] (Ursus) ئۇرۇقدىشى تەخمىنەن 5 مىليون يىل ئىلگىرى پەيدا بولغان. ھازىر ياشاۋاتقان ئېيىقلارنىڭ ئەڭ يېقىن تۇغقانلىرى [[پینگیۋىنلار]] ئەمەس، بەلكى [[سۇ ئىتلارى]]، [[سۇلار]] ۋە [[راكۇنلار]]دۇر. ## تۈرلىرى ھازىرغىچە ساقلانغان ئېيىقلار 5 ئۇرۇقدىشقا بۆلۈنگەن 8 تۈردىن تەركىب تاپقان: * **ئائىلە: Ursidae (ئېيىقلار)** * **ئۇرۇقداش: Ailuropoda** * ''Ailuropoda melanoleuca'' - [[مۇسىيە ئېيىقى]] ياكى چوڭ مۇسىيە * **ئۇرۇقداش: Helarctos** * ''Helarctos malayanus'' - [[مالاي ئېيىقى]] ياكى كۈن ئېيىقى * **ئۇرۇقداش: Melursus** * ''Melursus ursinus'' - [[لەي سېمىز ئېيىق]] * **ئۇرۇقداش: Tremarctos** * ''Tremarctos ornatus'' - [[كۆزۈنەك ئېيىق]] (جەنۇبىي ئامېرىكا) * **ئۇرۇقداش: Ursus** * ''Ursus americanus'' - [[ئامېرىكا قارا ئېيىقى]] * ''Ursus arctos'' - [[قوڭۇر ئېيىق]] (بۇنىڭ ئىچىدە [[بوز ئېيىق]] ۋە [[ياۋروپا قوڭۇر ئېيىقى]] بار) * ''Ursus maritimus'' - [[ئاق ئېيىق]] (قۇتۇپ ئېيىقى) * ''Ursus thibetanus'' - [[ئاسىيا قارا ئېيىقى]] (ياكى ياقىلىق ئېيىق) ## تۈزۈلۈشى ۋە سىپاتى ئېيىقلار چوڭ تەنلىك ھايۋانلار بولۇپ، ئەڭ كىچىك تۈرى بولغان مالاي ئېيىقىنىڭ بويى 1 مېتىر كېلىپ، ئېغىرلىقى 25 كىلوگىرام ئەتراپىدا بولسا، ئەڭ چوڭ تۈرى بولغان قۇتۇپ ئېيىقى ۋە قوڭۇر ئېيىقنىڭ ئېغىرلىقى 700 كىلوگىرامغا يېتىدۇ. * **باش سۆڭىكى ۋە چىشلىرى:** ئېيىقلارنىڭ چىشلىرى يىرتقۇچ ھايۋانلارغا خاس بولسىمۇ، ئازىق چىشلىرى ئۆسۈملۈك چايناشقا ماسلاشقان. كۆزلىرى كىچىك، قۇلاقلىرى تىك ۋە يۇمىلاق. * **پۇتلىرى:** ئېيىقلار «تاقان تىزگىن» (plantigrade) ھايۋانلار بولۇپ، ئىنسانلارغا ئوخشاش پۈتۈن تېپەنلىرى بىلەن يەرگە تېپىپ ماڭىدۇ. ئۇلارنىڭ ھەر بىر پۇتىدا بەش بارماق ۋە ئۇزۇن، قايچىدەك تىرناقلىرى بولىدۇ. بۇ تىرناقلار قازىش، يىرتىش ۋە دۆلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. * **يۇڭى:** ئېيىقلارنىڭ يۇڭى قويۇق ۋە ئۇزۇن بولۇپ، ئۇلارنى سوغۇقتىن ساقلايدۇ. قۇتۇپ ئېيىقىنىڭ يۇڭى ئاق، قوڭۇر ئېيىقنىڭ يۇڭى قوڭۇر، ئاسىيا قارا ئېيىقىنىڭ تۆشىدە ئاق ھەرپ ياكى ياقىغا ئوخشاش بەلگە بار. ## ياشاش مۇھىتى ۋە تارقىلىشى ئېيىقلار توندرا، تايگا، ياپراقلىق ئورمان، چۆللۈك، چېگرا رايونلىرى ۋە دېڭىز بويى مۇزلىقلىرىدىن تارتىپ tropik يامغۇرلۇق ئورمانلىرىغىچە بولغان كەڭ دائىرىلىك مۇھىتتا ياشايدۇ. ئۇلار ئاساسەن شىمالىي يېرىم شاردا كۆپرەك ئۇچرايدۇ. * **قۇتۇپ ئېيىقى:** شىمالىي بوز يەر ئەتراپىدىكى مۇزلىقلار ۋە دېڭىز بويلىرىدا. * **قوڭۇر ئېيىق:** شىمالىي ئامېرىكا، ياۋروپا ۋە ئاسىيانىڭ تاغلىق ۋە ئورمانلىق رايونلىرىدا. * **ئامېرىكا قارا ئېيىقى:** شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ ئورمانلىقلىرىدا. * **مۇسىيە ئېيىقى:** جۇڭگونىڭ تاغلىق بامبۇك ئورمانلىقلىرىدا. ## ھەرىكىتى ۋە تۇرمۇش تەرزى ئېيىقلار ئادەتتە تەنھا ياشايدىغان ھايۋانلار. پەقەت بالىلىق چېغىدا ئانا ئېيىق بالىلىرى بىلەن بىرگە بولىدۇ ياكى جۈپلىشىش مەزگىلىدە ۋاقىتلىق جۈپ بولۇپ ياشايدۇ. * **ئۇخلاش (قىش ئۇيقۇسى):** ئىسسىق بەلباغدىكىلەردىن باشقا ئېيىقلار قىشتا ئۇزۇن ۋاقىت ئۇخلايدۇ. بۇ چىن ئۇيقۇ ئەمەس، بەلكى «سۈنئىي ئۇيقۇ» (torpor) ھالىتىدۇر. بۇ ھالەتتە ئۇلارنىڭ بەدەن تېمپېراتۇرىسى ۋە يۈرەك سوقۇشى ئاستىلايدۇ، ئەمما ئۇيقۇدىن تېزلا ئويغىنالايدۇ. ئۇخلاش ئالدىدا ئۇلار ياغ توپلاپ، ئىنى قېزىپ ياكى غار تېپىپ، ئۇنى يۇمشاق ئوت-چۆپ ۋە ياپراقلار بىلەن تۆشەيدۇ. * **ئوزۇقلىنىشى:** كۆپىنچە ئېيىقلار ھەممىخور. ئۇلار مېۋە-چېۋە، يىلتىز، ھەشەرەتلەر، بېلىق، كىچىك ھايۋانلار ۋە لاشلار بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. قۇتۇپ ئېيىقى ئاساسەن تۈكلۈك تىلەن بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. مۇسىيە ئېيىقى بولسا پۈتۈنلەي بامبۇك بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. ## كۆپىيىشى ئېيىقلارنىڭ جۈپلىشىش مەزگىلى يازدا بولىدۇ. ئەركەك ۋە چىشى ئېيىق پەقەت جۈپلىشىش ئۈچۈن بىرلىشىپ، ئاندىن ئايرىلىپ كېتىدۇ. چىشى ئېيىقنىڭ بالىلىق مەزگىلىدە ئالاھىدە بىر ئالاھىدىلىك بار: «كېچىكتۈرۈلگەن ئىمپلانتاتسىيە» (تۇخۇم ئۆزلەشتۈرۈلگەندىن كېيىن، بالىياتقۇدا دەرھال جايلاشماي، قىشقىچە ساقلىنىپ تۇرىدۇ). بالىلار قىشتا، ئانا ئېيىق ئۇخلاۋاتقان مەزگىلدە تۇغۇلىدۇ. بىر قېتىمدا ئادەتتە 1 ياكى 3 بالا تۇغىدۇ. بالا ئېيىقلار كۆزى يۇمۇق، تۈكسىز ۋە ئاجىز بولۇپ تۇغۇلىدۇ. ئۇلار ئانىسىنىڭ سۈتى بىلەن ئوزۇقلىنىپ، بەھاردا ئىنىدىن چىققاندا چوڭىيىپ قالغان بولىدۇ. ## ئېيىق ۋە ئىنسان ئىنسانلار بىلەن ئېيىقلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت مۇرەككەپ. بىر تەرەپتىن، ئېيىقلار قەدىمدىن تارتىپ ئوۋلىنىپ كەلگەن بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇلار ھۆرمەتكە سازاۋەر بولغان ۋە مەدەنىيەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. * **ئوۋ ئوۋلاش:** ئېيىقلار گۆشى، تېرىسى ۋە ئۆت سۇيۇقلۇقى ئۈچۈن (ئاسىيا دۆلەتلىرىدە دورا ياساش ئۈچۈن) كۆپلەپ ئوۋلىنىدۇ. بۇ ئېيىق تۈرلىرىنىڭ بەزىلىرىنىڭ يوقىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىشىگە سەۋەب بولماقتا. * **ئىنسان بىلەن توقۇنۇش:** شەھەرلەرنىڭ كېڭىيىشى ۋە ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ بۇزۇلۇشى سەۋەبىدىن ئېيىقلار بىلەن ئىنسانلارنىڭ ئۇچرىشىش ئېھتىماللىقى ئاشماقتا. ئېيىقلار ئادەتتە ئىنسانلاردىن قورقۇپ قاچسىمۇ، ئاچ قالغاندا ياكى بالىلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن. * **قوغداش:** نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئېيىقلار قانۇن بىلەن قوغدىلىدۇ. خەلقئارالىق تەبىئەتنى قوغداش ئىتتىپاقى (IUCN) تەرىپىدىن مۇسىيە ئېيىقى ۋە مالىي ئېيىقى «خەتەر ئاستىدىكى تۈر» دەپ تىزىمغا ئېلىنغان. ## مەدەنىيەتتە ئېيىق ئېيىق كۆپلىگەن خەلقلەرنىڭ مەدەنىيىتىدە كۈچ، باتۇرلۇق ۋە ئانىلىق مېھىر-مۇھەببەتنىڭ سىمۋولى بولۇپ كەلگەن. * **تۈركىي مەدەنىيەتتە:** قەدىمىي تۈركىي خەلقلەر ئېيىقنى مۇقەددەس ساناپ، ئۇنىڭ تىرنىقىنى تۇمار قىلىپ تاقىغان. بەزى تۈركىي قەبىلىلەر ئۆزلىرىنىڭ ئېيىقتىن تۆرەلگەنلىكىگە ئىشەنگەن. * **باشقا مەدەنىيەتلەردە:** * ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدا بالىلار ئارىسىدا ئېيىق قورچاقلىرى (مەسىلەن، تېدى) ئىنتايىن ئالقىشقا ئېرىشكەن. * ھىندىستان قەبىلىلىرى ئېيىقنى روھىي يېتەكچى دەپ بىلگەن. * رۇسىيەدە ئېيىق دۆلەتنىڭ بىر سىمۋولى بولۇپ قالغان. ## ھەۋەسكار ئېيىق ئېيىق تۈرلىرى ئىچىدە ئەڭ چوڭى قۇتۇپ ئېيىقى بولۇپ، ئەركەكلىرىنىڭ ئېغىرلىقى 800 كىلوگىرامغا يېتىدۇ. ئەڭ كىچىكى مالاي ئېيىقى بولۇپ، ئېغىرلىقى 30-65 كىلوگىرام ئارىلىقىدا بولىدۇ. ئېيىقلار ناھايىتى تېز يۈگۈرەلەيدۇ. قوڭۇر ئېيىقنىڭ سائەتلىك تېزلىكى 50 كىلومېتىرغا يېتىدۇ. ئۇلارنىڭ پۇراق بىلەن سەزگۈرلۈك ناھايىتى كۈچلۈك بولۇپ، ئىتلارنىڭكىدىن 7 ھەسسە ئارتۇق. قۇتۇپ ئېيىقى مەنبەلەر