కిజిల్‌కుమ్ ఎడారి

కిజిల్‌కుం ఎడారి ప్రపంచంలోని 15వ అతిపెద్ద ఎడారి. దీని పేరు టర్కిక్ భాషల్లో "ఎర్రని ఇసుక" అనే అర్థాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది మధ్య ఆసియాలో, అము దర్యా, సిర్ దర్యా నదుల మధ్యనున్న ప్రాంతంలో ఉంది. ఈ ప్రాంతాన్ని చారిత్రకంగా ట్రాన్స్‌ఆక్సియానా అని పిలిచేవారు. ప్రస్తుతం ఈ ఎడారి కజకిస్తాన్, తుర్క్‌మెనిస్తాన్,, ఉజ్బెకిస్తాన్ దేశాల మధ్య విభజించబడి ఉంది. దీని విస్తీర్ణం సుమారు 298,000 చదరపు కిలోమీటర్లు. భౌగోళికం కిజిల్‌కుం ఎడారి ప్రధానంగా ఉజ్బెకిస్తాన్‌లో విస్తరించి ఉంది. దీని భూభాగం ప్రధానంగా సముద్రమట్టానికి 300 m (980 ft) వరకు ఎత్తులో ఉన్న విశాలమైన మైదానంగా ఉంటుంది. ఇందులో కొన్ని పల్లపు ప్రాంతాలు, అలాగే సుల్తానుయిజ్‌దాగ్ , బుకాంతౌ వంటి ఎత్తైన ప్రాంతాలు కూడా ఉన్నాయి. ఎడారి ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగం ఇసుక దిబ్బలతో (బార్ఖాన్లు) కప్పబడి ఉంటుంది. వాయవ్య ప్రాంతాలలో విస్తారమైన భూభాగం టాకిర్ (మట్టి పొరలు)తో కప్పబడి ఉంటుంది. కొన్ని ఒయాసిస్లు కూడా ఉన్నాయి. నదుల వెంట, అలాగే ఒయాసిస్‌లలో వ్యవసాయ గ్రామాలు ఏర్పడ్డాయి. వేసవి కాలంలో, ముఖ్యంగా మే మధ్య నుండి సెప్టెంబరు మధ్య వరకు, ఇక్కడ ఉష్ణోగ్రతలు చాలా ఎక్కువగా ఉంటాయి. అము దర్యా నది తీరంలో ఉన్న అంతర్గత ప్రాంత నగరమైన కెర్కిలో 1983 జూలైలో 52 °C (126 °F) ఉష్ణోగ్రత నమోదైంది. జంతుజాలం ఈ ఎడారిలో రష్యన్ తాబేలు, ట్రాన్స్‌కాస్పియన్ లేదా డెజర్ట్ మానిటర్ అని పిలవబడే పెద్ద బల్లి కనిపిస్తాయి. ఈ బల్లి పొడవు 1.6 m (5.2 ft) వరకు పెరుగుతుంది. అలాగే సైగా జింక కొన్నిసార్లు ఎడారి ఉత్తర ప్రాంతం గుండా వలస వెళ్తుంది. బుఖారా ప్రాంతంలోని కిజిల్‌కుం ప్రకృతి అభయారణ్యం 1971లో స్థాపించబడింది. ఈ అభయారణ్యం విస్తీర్ణం 101,000 km2 (39,000 sq mi). ఇది అముదర్యా నది వరద మైదానాల (తుగై అడవులు) సమీపంలో, దర్గాన్ ఆటా నివాస ప్రాంతం దగ్గర ఉంది. ఇక్కడ కనిపించే జంతువులలో: బాక్ట్రియన్ జింక (Cervus elaphus bactrianus) అడవి పంది (Sus scrofa) సాధారణ ఫీజెంట్ (Phasianus colchicus) బంగారు గద్ద (Aquila chrysaetos) ముఖ్యమైనవి. జెయ్రాన్ అభయారణ్యం బుఖారాకు దక్షిణంగా 40 km (25 mi) దూరంలో ఉంది. దీని మొత్తం విస్తీర్ణం 51,450 km2 (19,860 sq mi). ఈ అభయారణ్యం అరుదైన జాతుల పెంపక కేంద్రంగా పనిచేస్తోంది. వాటిలో: గొయిటర్డ్ గజెల్ (Gazella subgutturosa) ప్ర్జెవాల్స్కీ గుర్రం (Equus ferus przewalskii) తుర్క్‌మెనియన్ కులాన్ (Equus hemionus kulan) మాక్‌క్వీన్ బస్టర్డ్ (Chlamydotis macqueenii) ఉన్నాయి. ఈ అభయారణ్యం 1977లో 5,131 ha (19.81 sq mi) విస్తీర్ణంలో కంచెతో చుట్టబడిన ప్రాంతంగా స్థాపించబడింది. పురాజీవశాస్త్రం కిజిల్‌కుం ఎడారిలో అనేక శిలాజాలు లభించిన భూగర్భ శిలా నిర్మాణాలు బహిర్గతమై ఉన్నాయి. వీటిలో ముఖ్యంగా ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని బిస్సెక్టి నిర్మాణం విశేష ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. ఇది ఆది ఉత్తర క్రిటేషియస్ యుగానికి చెందినది. ఈ ప్రాంతంలో ప్రారంభ పక్షులకు చెందిన అనేక జాతుల శిలాజాలు కనుగొనబడ్డాయి. వాటిలో Incolornis martini, Explorornis walkeri, Kizylkumavis cretacea, Kuszholia mengi, Lenesornis kaskarovi, Sazavis prisca, Zhyraornis kaskarovi,, Z. logunovi శాస్త్రీయంగా చెల్లుబాటు అయ్యే జాతులుగా గుర్తించబడ్డాయి. అదేవిధంగా టైరానోసారిడ్లు, థెరిజినోసారిడ్లు, ఒర్నిథోమిమోసార్లు, ఓవిరాప్టోరోసౌరియన్లు, ట్రూడోంటిడ్లు, అంకైలోసార్లు, హాడ్రోసార్లు, సెరాటోప్సియన్ డైనోసార్లకు చెందిన శిలాజాలు కూడా ఈ శిలా నిర్మాణంలో లభించాయి. కిజిల్‌కుం ప్రాంతంలోని క్రిటేషియస్ యుగ శిలల నుండి ఇతర శిలాజాలు కూడా లభించాయి. వీటిలో: చెట్ల కాండాలు, ద్విపత్ర కవచజీవులు (Bivalves), బీటిల్లు, షార్క్లు, రే చేపలు, అస్థి చేపలు, కప్పలు, సాలమాండర్లు, తాబేలులు, క్రోకొడైలోమార్ఫ్లు, ప్టెరోసార్లు, , వివిధ రకాల చిన్న ప్రారంభ క్షీరదాలు శిలాజాలు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో పరిశోధనలు నిర్వహించిన ప్రముఖ పురాజీవ శాస్త్రవేత్తలలో J. డేవిడ్ ఆర్చిబాల్డ్, అలెగ్జాండర్ అవెరియనోవ్, సెర్గీ కుర్జానోవ్, లెవ్ నెస్సోవ్, అనటోలీ రియాబినిన్, అనటోలీ రోజ్డెస్ట్వెన్స్కీ, హన్స్-డైటర్ సూస్ ఉన్నారు. ఆర్థిక వ్యవస్థ స్థానిక ప్రజలు కిజిల్‌కుం ఎడారిలోని విస్తారమైన భూభాగాన్ని పశువుల మేతభూమిగా ఉపయోగిస్తారు. ప్రధానంగా గొర్రెలు, బాక్ట్రియన్ ఒంటెలు, డ్రోమెడరీ ఒంటెలను ఇక్కడ మేపుతారు. ఈ ఎడారి బంగారం, యురేనియం, రాగి, అల్యూమినియం, వెండి, సహజ వాయువు, చమురు నిల్వలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. అత్యంత ప్రసిద్ధమైన మురుంటావు బంగారు క్షేత్రం అభివృద్ధి 1970ల ప్రారంభంలో ప్రారంభమైంది. ఈ ప్రాంతంలోని గనుల తవ్వకం, లోహ ద్రవీభవన పరిశ్రమల ప్రధాన కేంద్రాలు నవోయి, జరాఫ్షాన్, ఉచ్‌కుదుక్. ముఖ్య పారిశ్రామిక సంస్థలు: НГМК (నవోయి మైనింగ్ అండ్ స్మెల్టింగ్ కాంప్లెక్స్) ఉజ్బెక్–అమెరికన్ సంయుక్త సంస్థ "జరాఫ్షాన్-న్యూమాంట్" ఈ ప్రాంతంలో సహజ వాయువు ఉత్పత్తి కేంద్రాలు గజ్లీ, ముబారెక్. మూలాలు బాహ్య లింకులు Media related to కిజిల్‌కుమ్ ఎడారి at Wikimedia Commons Slideshow: Across Central Asia’s Empty Core – కిజిల్‌కుం ఎడారి కారవాన్ మార్గాల గుండా చేసిన ప్రయాణ చిత్రాలు