Ասթանա

Ասթանան Ղազախստանի մայրաքաղաքն է: Քաղաքի սահմաններուն մէջ 1,622,245 բնակչութեամբ՝ անիկա երկրի երկրորդ մեծագոյն քաղաքն է Ալմաթիէն ետք, որ մինչեւ 1997 թուական ազգային մայրաքաղաքն էր: Քաղաքը կը գտնուի Ղազախստանի հիւսիսը՝ Իշիմ գետի ափերուն: Անիկա կը գտնուի Աքմոլայի մարզին մէջ, սակայն ունի ինքնավար վարչական կարգավիճակ: Հիմնադրուած ըլլալով 1830-ին որպէս Աքմոլի, քաղաքը յաջորդաբար վերանուանուած է Աքմոլինսք, Ցելինոկրատ եւ Աքմոլա, մինչեւ որ 1998-ին ստացած է Ասթանա անունը, որ ղազախերէնով կը նշանակէ «մայրաքաղաք»: 2019-ին քաղաքը կարճ ժամանակով վերանուանուեցաւ Նուր-Սուլթան՝ ի պատիւ նախկին նախագահ Նուրսուլթան Նազարպայեւի, սակայն 2022-ին վերադարձաւ Ասթանա անուան: Ասթանայի պատմութիւնը յատկանշուած է արագ աճով, յատկապէս մայրաքաղաք դառնալէ ետք: Անոր վերափոխումը արդիական եւ ծրագրուած քաղաքի՝ առաջնորդուած է ճափոնացի ճարտարապետ Քիշօ Քուրոքաւայի կողմէ մշակուած գլխաւոր յատակագիծով: Այսօր Ասթանան յայտնի է իր ապագայապաշտ (futuristic) ճարտարապետութեամբ, ուր կը գտնուին պետական կարեւոր հաստատութիւններ, ներառեալ՝ Աքորտա նախագահական նստավայրը, Խորհրդարանի շէնքը եւ Գերագոյն դատարանը: Անիկա դարձած է մշակոյթի, կրթութեան եւ առեւտուրի կարեւոր կեդրոն Ղազախստանի ու Կեդրոնական Ասիոյ մէջ: Քաղաքը համբաւաւոր է իր արդիական կոթողներով, որոնցմէ են՝ Պայթերեքը, որ կը խորհրդանշէ Ղազախստանի անկախութիւնը, «Խան Շաթիր» զուարճանքի կեդրոնը եւ Հազրաթ Սուլթան մզկիթը, որ Կեդրոնական Ասիոյ մեծագոյններէն մէկն է: Խաղաղութեան եւ հաշտութեան պալատը, որ նախագծուած է հիւրընկալելու մշակութային եւ միջկրօնական ձեռնարկներ, կը շեշտէ քաղաքի դերը որպէս երկխօսութեան եւ համագործակցութեան կեդրոն: 2021-ին Ասթանան ճանչցուեցաւ որպէս Ղազախստանի զբօսաշրջութեան 10 առաջնահերթ վայրերէն մէկը: Այցելուները կրնան տեսնել մշակութային վայրեր, ինչպէս՝ Ասթանայի օփերան եւ Ղազախստանի Հանրապետութեան ազգային թանգարանը, ինչպէս նաեւ Նախագահական եւ Կեդրոնական զբօսայգիները, որոնք Իշիմ գետի երկայնքով հանգիստի գօտիներ կը հայթայթեն: Ասթանան միջազգային ճանաչում ձեռք բերաւ, երբ հիւրընկալեց 2011-ի Ասիական ձմեռնային խաղերը, որոնք ցոյց տուին քաղաքի կարողութիւնը՝ կազմակերպելու մեծածաւալ մարզական իրադարձութիւններ: Քաղաքը նաեւ հիւրընկալեց Expo 2017-ը՝ համաշխարհային մեծ ցուցահանդէս մը, որ կեդրոնացած էր «Ապագայի ուժանիւթ» նիւթին վրայ՝ գրաւելով համաշխարհային ուշադրութիւնը դէպի կայունութեան եւ նորարարութեան իր յանձնառութիւնը: Ասթանան նաեւ տունն է Համաշխարհային եւ աւանդական կրօններու առաջնորդներու համագումարին, որը կարեւոր ձեռնարկ մըն է՝ համախմբելու կրօնական առաջնորդները ամբողջ աշխարհէն՝ փոխադարձ ըմբռնում եւ խաղաղութիւն հաստատելու համար: Քաղաքի փոխադրական ենթակառոյցը կը ներառէ Նուրսուլթան Նազարպայեւ միջազգային օդակայանը, որ կարեւոր հանգոյց է թէ՛ ներքին եւ թէ՛ միջազգային թռիչքներու համար: Ասթանան նաեւ լաւ կապուած է երկու երկաթուղային կայարաններով՝ Ասթանա-1 եւ Ասթանա-Նուրլի Ժոլ, որոնք ծառայութիւններ կը մատուցեն դէպի Ղազախստանի գլխաւոր քաղաքները եւ անկէ դուրս: Քաղաքի հանրային փոխադրութեան համակարգը կը ներառէ հանրակառքեր, իսկ կառուցման ընթացքի մէջ գտնուող Ասթանայի թեթեւ մեթրոյի (Light Metro) համակարգը կը նախատեսուի զգալիօրէն բարելաւել քաղաքի փոխադրական ցանցը՝ առաջարկելով արդիւնաւէտ եւ կայուն ճամբորդութիւն քաղաքէն ներս: Ասթանան ունի նշանաւոր կրթական հաստատութիւններ, ինչպէս՝ Նազարպայեւ համալսարանը, Լ.Ն. Կումիլիովի անուան Եւրասիական ազգային համալսարանը եւ Ասթանայի Տեղեկատուական արհեստագիտութեան (IT) համալսարանը, որոնք կը նպաստեն անոր դերին՝ որպէս կրթութեան եւ նորարարութեան կեդրոն: Այս հաստատութիւնները կը սատարեն քաղաքի աճին արհեստագիտութեան, հետազօտութեան եւ բարձրագոյն ուսման բնագաւառներուն մէջ՝ Ասթանան դարձնելով գիտելիքի եւ յառաջդիմութեան հետզհետէ կարեւորուող կեդրոն տարածաշրջանին մէջ: Անուանումներ Աքմոլի բնակավայրը հիմնադրուած է 1830-ին՝ հաւանաբար անուանուելով տեղական նշանաւոր վայրի մը անունով: «Աք մոլա» (Aqmola) ղազախերէն բառացիօրէն կը նշանակէ «ճերմակ գերեզման» կամ «ճերմակ դամբարան», թէեւ այս տեսութիւնը համընդհանուր ընդունելութիւն չէ գտած: 1832-ին բնակավայրը ստացաւ քաղաքի կարգավիճակ եւ վերանուանուեցաւ Աքմոլինսք: 1961-ին՝ Նիքիթա Խրուշչովի օրով, անիկա վերանուանուեցաւ Ցելինոկրատ, որ ռուսերէնով կը նշանակէ «խոպան հողերու քաղաք»: 1991-ին՝ Ղազախստանի անկախացումէն ետք, անունը փոխուեցաւ Աքմոլայի: 1997-ի Դեկտեմբերին քաղաքը փոխարինեց Ալմաթին՝ որպէս Ղազախստանի մայրաքաղաք, իսկ 1998-ի Մայիսին վերանուանուեցաւ Ասթանա, որ ղազախերէն կը նշանակէ «մայրաքաղաք»: 2019-ի Մարտին, երկար տարիներ պաշտօնավարած նախագահ Նուրսուլթան Նազարպայեւի հրաժարականէն քիչ ետք, մայրաքաղաքը ի պատիւ անոր վերանուանուեցաւ Նուր-Սուլթան: 2022-ի Սեպտեմբերին նախագահ Քասիմ-Ժոմարթ Թոքայեւ ստորագրեց սահմանադրական փոփոխութիւն մը՝ վերադառնալու համար Ասթանա անուան: 2022-ի տուեալներով՝ անիկա կը տիրապետէ Կինեսի համաշխարհային մրցանիշին՝ որպէս արդի ժամանակներու ամենաշատ անուանափոխուած մայրաքաղաքը: Պատմութիւն Դարեր առաջ, ներկայ Ասթանայի տարածքին կը գտնուէր Պոզոք բնակավայրը։ Անիկա Մետաքսի ճամբու տափաստանային հատուածի ռազմական բերդն էր։ Թրքական «Պոզ» բառի ստուգաբանութիւնը ունի քանի մը իմաստ, ինչպէս՝ «անձեռնմխելի հող», «խոպան հող» եւ «փետրախոտ» (feather grass)։ Անիկա ԺԲ.-ԺԴ. դարերու մեծ բնակավայր մըն էր։ Ներկայիս Ասթանան կը տարածուի հին Պոզոքի տարածքին վրայ։ Վաղ տարիներ (1830–1918) 1830-ին Իշիմ գետի ափին հիմնադրուեցաւ Աքմոլի բնակավայրը՝ որպէս շրջանային կեդրոն։ 1832-ին անիկա ստացաւ քաղաքի կարգավիճակ եւ անուանուեցաւ Աքմոլինսք։ Քաղաքի ռազմավարական դիրքին առաւելութիւնները յստակ էին դեռ 1863-ին. ճամբաները այս աշխարհագրական կեդրոնը կը միացնէին արեւելքի մէջ՝ Քարղալիին, հարաւի մէջ՝ Աքթաուի բերդին, իսկ արեւմուտքի մէջ՝ Աթպասարի միջոցով Քոքշեթաուին։ 1838-ին, Քենեսարի խանի գլխաւորած ազգային-ազատագրական մեծ շարժման թէժ պահուն, Աքմոլինսքի բերդը հրկիզուեցաւ։ Ազատագրական շարժման ճնշումէն ետք բերդը վերակառուցուեցաւ։ 16 Յուլիս 1863-ին Աքմոլինսքը պաշտօնապէս յայտարարուեցաւ գաւառական (uyezd) քաղաք։ Ռուսական կայսրութեան գաղութային վարչակազմը աշխոյժօրէն կ'օգտագործէր Սարիարքայի հսկայական տարածքները։ Ղազախական տափաստանը կառավարող կանոնակարգ մշակելու համար 1865-ին Ռուսական կայսրութեան կառավարութիւնը ստեղծեց Տափաստանային յանձնաժողովը։ 1869-ին Աքմոլինսքը դարձաւ նորաստեղծ Աքմոլինսքի նահանգի կեդրոնը։ Իր գոյութեան առաջին 30 տարիներուն քաղաքի բնակչութիւնը հազիւ 2,000 հոգի էր, սակայն յաջորդ 30 տարիներուն այն եռապատկուեցաւ։ 1893-ին Աքմոլինսքը ունէր 6,428 բնակիչ, երեք եկեղեցի, հինգ դպրոց ու քոլեճ, եւ երեք գործարան։ Խորհրդային դարաշրջան (1918–1991) Համաշխարհային Բ. պատերազմի ժամանակ Աքմոլինսքը ծառայեց որպէս Ուքրայնական, Պելոռուսական եւ Ռուսական խորհրդային հանրապետութիւններէն տարհանուած գործարաններու սարքաւորումներու փոխադրման հանգոյց։ Տեղական արդիւնաբերութիւնը լծուեցաւ պատերազմական կարիքներուն։ Ետպատերազմեան տարիներուն քաղաքը դարձաւ տնտեսական վերածննդի փարոս։ Բացի այդ, Սթալինի օրով իրականացուած տեղահանութիւններու հետեւանքով այստեղ բնակեցուեցան բազմաթիւ ռուսաբնակ գերմանացիներ։ 1954-ին Ղազախստանի հիւսիսային մարզերը դարձան «Խոպան հողերու իւրացման» (Virgin Lands Campaign) տարածք՝ նպատակ ունենալով շրջանը վերածել Խորհրդային Միութեան ցորենի երկրորդ շտեմարանի։ 1959-ի Օգոստոս 2-ին տեղի ունեցաւ ողբերգութիւն մը. Եսիլի կամուրջի փլուզման հետեւանքով զոհուեցաւ 143 հոգի։ 1961-ի Մարտ 20-ին Խրուշչովի առաջարկով Աքմոլինսքը վերանուանուեցաւ Ցելինոկրատ։ 1960-ականներուն քաղաքը ամբողջովին կերպարանափոխուեցաւ. սկսաւ բազմայարկ բնակելի թաղամասերու կառուցումը, յայտնուեցան նոր հանրային շէնքեր, ինչպէս՝ «Խոպան հողերու պալատը», Երիտասարդական պալատը, օդակայանը եւ մարզական համալիրներ։ Արդի դարաշրջան (1991–մինչեւ այսօր) Խորհրդային Միութեան փլուզումէն եւ Ղազախստանի անկախացումէն ետք, քաղաքին վերադարձուեցաւ իր նախնական անունը՝ փոփոխուած Աքմոլա ձեւով։ 1994-ին որոշում տրուեցաւ մայրաքաղաքը տեղափոխելու մասին։ 1997-ի Դեկտեմբեր 10-ին մայրաքաղաքը Ալմաթիէն պաշտօնապէս տեղափոխուեցաւ Աքմոլա, իսկ 1998-ին քաղաքը վերանուանուեցաւ Ասթանա։ Քաղաքը ընտրուեցաւ իր աշխարհագրական յարմար դիրքի, ընդարձակ տարածքներու եւ փոխադրական լաւ միջոցներու շնորհիւ։ 16 Յուլիս 1999-ին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն Ասթանային շնորհեց «Խաղաղութեան քաղաք» տիտղոսը։ 2019-ի Մարտին կառավարութիւնը քաղաքը վերանուանեց Նուր-Սուլթան՝ ի պատիւ հեռացող նախագահ Նուրսուլթան Նազարպայեւի։ Սակայն, 2022-ի Սեպտեմբերին, երկրին մէջ տեղի ունեցած յուզումներէն եւ քաղաքական փոփոխութիւններէն ետք, մայրաքաղաքի անունը կրկին դարձաւ Ասթանա։ Բնակչութիւն Քոյր-քաղաքներ Թուրքիա Սթամպուլ, Թուրքիա Թուրքիա Իզմիր, Թուրքիա Թուրքիա Անկարա, Թուրքիա Ռուսաստան Մոսկուա, Ռուսաստան Ռուսաստան Քազան, Ռուսաստան Ռուսաստան Սենթ Պեթերսպուրկ, Ռուսաստան Ուքրանիա Քիեւ, Ուքրանիա Կաղապար:Country data Հորդանան Ամման, Յորդանան Կաղապար:Country data Լատվիա Ռիկա, Լաթվիա Լեհաստան Կտանսք, Լեհաստան Լեհաստան Վարշաւա, Լեհաստան Կաղապար:Country data Վրաստան Թիֆլիս, Վրաստան Կաղապար:Country data ՄԱԷ Տուպայ, ԱՄԷ Ծանօթագրութիւններ