Gitnang Asya

Gitnang Asya ang rehiyon ng Asya mula sa silangang baybayin ng Dagat Kaspiyo hanggang sa kanlurang bahagi ng Tsina at Mongolia, at mula sa katimugang bahagi ng Rusya hanggang Iran at Apganistan sa timog. Sa kasalukuyang depenisyon ng rehiyon, kinabibilangan nito ang mga dating republika ng Unyong Sobyet na Kasakistan, Kirgistan, Tayikistan, Turkmenistan, at Usbekistan, bagamat sinasama rin ang Apganistan ng ilang depenisyon. Kilala rin ang rehiyon sa impormal na tawag nito na mga stan dahil sa pagkakaroon ng mga pangalan ng mga bansang nandito ng hulaping Persyano na nangangahulugang "lupain [ng mga]". Sa kasaysayan, ang naturang lugar ay kilala naman sa tawag na Turkestan at Turan. Daanan ang Gitnang Asya para sa mga kultura at sibilisasyon ng Europa at Asya simula pa noon. Binabagtas ng Daang Sutla ang rehiyon upang makarating ang mga Europeo sa Asya at mga Asyano sa Europa. Dahil dito, naging isa sa mga mahahalagang sentro ng kalakalan ang rehiyon sa malaking bahagi ng kasaysayan. Maraming lahi at kultura ang umusbong at yumabong sa lugar, partikular na ang lahing Irani at kalaunan, ang lahing Turkiko. Pagsapit ng ika-19 na siglo, naging dominante sa lugar ang mga Ruso at Eslabo dahil sa paglaki ng Imperyong Ruso at noong sumunod na siglo, ang Unyong Sobyet. Sa ngayon, mga Europeo ang dominanteng lahi ng tao na naninirahan sa lugar. Dahil naman sa mga patakaran noong panahon ni Joseph Stalin, may malaki-laki ring populasyon ng mga Koreano sa rehiyon. Noong 2020, ang limang bansang nasa loob nito ay may kabuuang populasyon na aabot ng 74 milyong katao. Saklaw Si Alexander von Humboldt ang isa sa mga unang heograpo na nagbanggit sa Gitnang Asya bilang isang hiwalay na rehiyon ng kontinente ng Asya. Gayunpaman, ang tiyak na saklaw ng rehiyon na ito ay pabago-bago. Sa kasaysayan, ginagamit ng mga akademiko ang heograpiyang politikal at kultura upang bigyang-kahulugan ang saklaw ng rehiyon. Para kay Humboldt, ang rehiyon ay nasa pagitan ng 5° Hilaga at 5° Timog ng latitud na 44.5° Hilaga. Binanggit din niya ang ilan sa mga katangiang heograpikal ng naturang rehiyon, kagaya ng Dagat Kaspiyo sa kanluran, ang kabundukang Altai sa hilaga, at ang Hindu Kush at kabundukang Pamir sa timog. Wala siyang tinukoy na hangganan sa silangan. Samantala, kinuwestiyon ng Rusong heograpo na si Nikolai Khanykov ang depenisyon na ito na nakabatay sa latitud, at nagmungkahi na gamitin na lang ang isang depenisyon na nakabatay sa pisikal na lugar ng rehiyon. Sa kulturang Ruso, may dalawang salita para sa rehiyon: Srednyaya Aziya (Ruso: Средняя Азия) at Tsentralnaya Aziya (Ruso: Центральная Азия). Mas malawak ang saklaw ng Tsentralnaya Aziya kesa sa Srednyaya Aziya; sakop lang ng historikal na Rusya (Imperyong Ruso at Unyong Sobyet) ang saklaw ng Srednyaya Aziya, samantalang kasama naman sa Tsentralnaya Aziya ang mga lugar tulad ng Apganistan at Silangang Turkestan (Xinjiang). Sa depinisyon ng Unyong Sobyet, ang saklaw ng 'Gitnang Asya' ay ang mga republika ng Kirgistan, Tayikistan, Turkmenistan, at Usbekistan; hindi kasama ang Kasakistan sa depenisyong ito. Gayunpaman, pagkatapos bumagsak ang Unyong Sobyet noong 1991, nagkasundo ang mga pinuno ng rehiyon na isama sa depenisyon ng saklaw ang Kasakistan. Sa ngayon, ang depenisyong ito ang ginagamit ng maraming larangan. Samantala, sa isang aklat ng UNESCO noong 1993, Gitnang Asya ang rehiyon na kinabibilangan ng "Apganistan, hilagang-silangang Iran, hilaga at gitnang Pakistan, hilagang India, kanlurang Tsina, Mongolia, at ang mga republika sa Gitnang Asya ng Unyong Sobyet." Isang alternatibong pagtingin sa saklaw ng rehiyon ay sa pamamagitan ng mga pangkat-etniko na naninirahan sa lugar. Ilan sa mga pinakamalalaking pangkat sa rehiyon ay ang lahing Turkiko, Irani, at Mongol. Kung ganito ang pananaw, mapapabilang sa rehiyon ang nagsasariling rehiyon ng Xinjiang sa Tsina, gayundin ang katimugang bahagi ng Rusya, Apganistan, ang hilaga at kanlurang bahagi ng Pakistan, at ang lambak ng Kashmir. Sinasama rin ang Tibet sa ilang depenisyon. Heograpiya Sari-sari ang heograpiya ng Gitnang Asya, mula sa mga nagtataasang kabundukan ng Pamirs, Hindu Kush, at Tian Shan, hanggang sa mga disyerto ng Takla Makan, Gobi, Karakum, Kyzylkum. Sikat din ang rehiyon dahil sa mga malalawak nitong estepa, lalo na ang estepa ng Eurasya. Tuyo at hindi bagay para taniman ang malaking bahagi ng rehiyon, dahil na rin sa mga estepa at disyerto sa lugar, bukod pa sa mga bundok na nandito. Kaya naman, marami sa mga naninirahan dito ay nag-aalaga ng mga hayop at nagtatrabaho sa mga lungsod. Ilan sa mga malalaking ilog sa rehiyon ay ang ilog ng Syr Darya, Amu Darya, Irtysh, Hari, at ang Marghab. Dito rin makikita ang mga malalaking lawa ng Dagat Kaspiyo, Balkash, at ang Dagat Aral. Ang huli sa mga nabanggit na lawa ay isa sa mga pinakamalalaking lawa sa mundo noon, pero dahil sa mga proyektong pang-irigasyon ng mga Sobyet sa lugar simula noong 1960s, unti-unti itong lumiit hanggang sa tuluyang itong matuyo noong 2010s. Klima Tuyo ang klima ng 60% ng Gitnang Asya. Mainit ang tag-init, samantalang malamig naman tuwing taglamig. Bihirang umulan sa lugar, pinakamababa mula Hulyo hanggang Setyembre at pinakamataas pagsapit ng Marso o Abril, na susundan naman ng tagtuyo mula Mayo hanggang Hunyo. Dahil sa natatanging heograpiya sa lugar, malalakas ang hangin dito, na minsa'y nakakagawa ng mga malalaking bagyong alikabok lalo na tuwing tag-init mula Setyembre hanggang Oktubre. Ang mga lungsod ng Samarkand sa Usbekistan, Ashgabat sa Turkmenistan, at Dushanbe sa Tayikistan ang ilan sa mga lugar sa rehiyon na nakakatanggap ng pinakamaraming ulan, na madalas umaabot nang lagpas 560 milimetro (22 in). Kung pag-uusapan ang bioheograpiya ng lugar, kabilang ang Gitnang Asya sa ekosonang Paleartiko. Isa ang rehiyon sa mga pinakanasa peligro pagdating sa pagbabago ng klima dulot ng pag-init ng mundo. Ayon sa mga pag-aaral na isinagawa, nakakaranas ang rehiyon ng mas matataas na temperatura kesa sa pandaigdigang karaniwan. Kasaysayan Kumpara sa mga karatig na lugar nito tulad ng Gitnang Silangan at Tsina, kaunti lang ang mga magpagkukunan ng mga historyador ukol sa kasaysayan ng Gitnang Asya. Ipinagpapalagay nila na dahil ito sa pagiging "daanan" ng naturang lugar. Ang modernong kaalaman sa sinaunang kasaysayan ng rehiyon ay nakabase madalas sa mga isinulat ng mga tagalabas, partikular na ang mga Persyano at Tsino. Gayunpaman, nakakatiyak ang mga historyador na isa ang rehiyon sa mga pinakaunang nakaimbento sa gulong, gayundin sa mga karong pandigma simula noong tinatayang 2000 BKP hanggang 1500 BKP sa ngayo'y Kasakistan. Isa ang mga Eskito sa mga pinakaunang tukoy na grupo ng mga tao na nanirahan sa Gitnang Asya. Orihinal na galing sa Trasya sa kanluran, nagawa nilang manirahan sa rehiyon dahil na rin sa estepa ng Eurasya simula noong ika-7 milenyo BKP hanggang ika-3 milenyo BKP. Samantala, nagawa rin Xiongnu, isang kumpederasyon ng mga tribo sa ngayo'y kanlurang Tsina at Mongolia at pinaniniwalaang mga ninuno ng mga Hun, na makarating at manirahan sa rehiyon simula noong ika-3 siglo BKP. Naging imperyo sila, hanggang sa matalo sila ng mga Han ng Tsina sa isang digmaan na nagtagal nang ilang siglo. Noong bandang ika-8 siglo, naging dominante sa lugar ang lahing Turkiko tulad ng mga Uyghur. Itinuturing bilang ang unang mahalagang lahing Turkiko sa lugar, sila ay mga negosyanteng responsable sa kalakalan sa pagitan ng Tsina at ng Europa noong panahong yon. Bumagsak sila kalaunan noong bandang 840 KP. Nakaranas ang rehiyon ng panahon ng kaguluhan mula noong ika-10 hanggang ika-13 siglo dahil sa mga kaganapan sa paligid nito, partikular na ang pagbagsak ng sentralisadong pamahalaan ng Tsina sa silangan. Habang nangyayari ito, mabilis ding kumalat ang relihiyong Islam mula sa Gitnang Silangan dahil na rin sa mga negosyanteng Muslim na nakipagkalakalan sa lugar. Naging sentro ng relihiyon sa lugar noong panahong yon ang Samarkand at Bukhara. Noong 1200s, sinakop ng Imperyong Mongol ang halos kabuuan ng rehiyon sa isang serye ng mga matatagumpay na kampanyang pangmilitar. Matapos bumagsak ang imperyo, nahati ang rehiyon sa mga kanato. Pagsapit ng ika-15 siglo, nagawa ng mga Uzbek na masakop ang mga ito. Ang Imperyong Ruso mula sa hilaga ang sumunod na pinakamalakas na puwersa sa lugar. Mula 1700s hanggang 1870s, isa-isa nitong sinako ang mga maliliit na estado sa lugar. Nagsimulang maimpluwensyahan ang mga naninirahan sa rehiyon simula sa puntong ito. Gayunpaman, matapos ng Rebolusyong Ruso noong 1917 na nagpabagsak sa imperyo at nagbigay-daan sa mga komunistang Sobyet upang manungkulan sa lugar, ang impluwensiyang ito ay lalo pang napabilis. Ang ekonomiyang planado sa ilalim ng sistemang komunismo ang naging modelo ng ekonomiya sa rehiyon sa halos kabuuan ng ika-20 siglo. Noong 1920s, hinati ng Unyong Sobyet ang rehiyon sa limang republika: Kasakistan, Usbekistan, Kirgistan, Tayikistan, at Turkmenistan. Matapos bumagsak ng Unyong Sobyet noong 1991, kabilang ang limang republikang ito sa mga naging malayang estado. Sa ika-21 siglo, unti-unting lumipat ang mga republika sa Gitnang Asya sa malayang merkado bilang modelo ng kani-kanilang bansa. Gayunpaman, nananatili pa ring isyu sa lugar ang pagbabago ng klima at pag-init ng mundo, bukod pa sa mga isyung politikal at panlipunan na nananatili sa lugar. Mga bansa Sanggunian Link sa labas Gitnang Asya sa Encyclopædia Iranica (sa Ingles) Gitnang Asya sa Pamantasang Columbia Pangkalahatang mapa ng Gitnang Asya Naka-arkibo 2020-03-17 sa Wayback Machine. (1874)