Қазақстан Конституциялық Соты

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты — Конституциялық бақылауды жүзеге асыратын және бүкіл ел аумағында Қазақстан Республикасы Конституциясының үстемдігін қамтамасыз ететін тәуелсіз мемлекеттік орган. Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының өкілеттігі, құрылу тәртібі және қызметі Конституциямен және Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы Конституциялық заңмен белгіленеді. Тарихы Қазақстанда конституциялық бақылау институтын құру 1989 жылы Қазақ КСР Конституциясына Конституциялық қадағалау комитетінің құрылуын көздейтін толықтыру енгізумен байланысты, алайда ақыр аяғында бұл комитет құрылмады. Кейінірек «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» 1991 жылғы 16 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңында Конституцияны сот арқылы қорғайтын жоғары орган Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты болып табылады деп белгіленді. Қазақстанда Конституциялық сот 1992 жылы 6 маусымда қабылданған "Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы" заңы негізінде құрылды. Бұл органды Республика Жоғарғы Кеңесі 1992 жылғы 2 шілдеде сайлап, ол 1995 жылғы қазанға дейін конституциялық бақылауды жүзеге асырды. Оған 11 адам: төраға мен он судья кірді. Конституциялық соттың алғашқы және жалғыз төрағасы Мұрат Баймаханов болды. 1995 жылы наурызда Конституциялық сот сол кездері парламент рөлін атқарған Жоғарғы кеңес сайлауын заңсыз деп танып, Жоғарғы кеңес таратылды. Сол жылы тамыз айында жаңа Конституция қабылданып, Конституциялық кеңес құрылды. Соған сәйкес Конституциялық сот жұмысы тоқтады. 1995 жылғы Конституцияның негізінде Конституциялық Кеңес 1996 жылғы ақпанда құрылды. 2022 жылы 5 маусымда жалпыұлттық референдум өтіп, Конституцияға өзгерістер мен түзетулер енгізілді. Конституциялық соттың құрылуы да сол кездегі түзетулердің бір бөлігі болды. Соған орай 2023 жылы 1 қаңтарда Конституциялық сот жұмысын бастады. Мәртебесі Конституциялық Сот өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде дербес және азаматтардан, ұйымдардан, мемлекеттік органдардан, лауазымды адамдардан тәуелсіз, Қазақстан Республикасының Конституциясын және осы Конституциялық заңды басшылыққа алады, соттардың немесе басқа да мемлекеттік органдардың құзыретіне кіретін барлық жағдайларда өзге мәселелерді анықтаудан, зерттеуден және тексеруден қалыс қалады. Соттың құрамы және оны құру тәртібі Конституциялық Сот Төрағаны және оның орынбасарын қоса алғанда, 11 судьядан тұрады. Конституциялық Соттың Төрағасын лауазымға Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды. Конституциялық Соттың 10 судьясын Қазақстан Республикасының Президенті Республика Құрылтайының келісімімен лауазымға тағайындайды. Қазақстан Республикасының Президенті Конституциялық Сот Төрағасының орынбасарын Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституциялық Сот судьяларының арасынан тағайындайды. Өкілеттік мерзімі Конституциялық Сот Төрағасы мен судьяларының өкілеттігі 8 жылға созылады. Бір адам Конституциялық Соттың судьясы болып бір реттен артық тағайындала алмайды. Өз өкілеттіктері тоқтатылған жағдайда Конституциялық Соттың Төрағасы мен судьялары Қазақстан Республикасының Конституциясында және осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен ауыстырылады. Соттың құзыреті Конституциялық Сот шешімдері қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, Республиканың бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болады және оларға шағым жасалмайды. Конституцияның 73-бабына сәйкес Конституциялық Сот: дау туындаған жағдайда Президенттің, Құрылтай депутаттарының сайлауын және жалпыхалықтық референдумды өткізудің дұрыстығы мәселесін шешеді; Президент қол қойғанға дейін Құрылтай қабылдаған заңдардың Конституцияға сәйкестігін қарайды; Құрылтай қабылдаған қаулылардың Конституцияға сәйкестігін қарайды; халықаралық шарттарды ратификациялағанға дейін олардың Конституцияға сәйкестігін қарайды; халықаралық ұйымдар мен олардың органдары шешімдерінің орындалуының Конституцияға сәйкестігін қарайды; Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді; Республика азаматтарының Конституцияда көзделген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты Республика нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін олардың өтініштері бойынша қарайды; Республика нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін Бас Прокурордың өтініші бойынша қарайды; адамның және азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына қатысты Республика нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өтініші бойынша қарайды. Конституцияның 46-бабына сәйкес Республика Президенті адамның және Республика азаматының құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттің Егемендігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мүддесінде Конституциялық Сотқа күшіне енген заңның немесе өзге де құқықтық актінің Конституцияға сәйкестігін қарау туралы, сондай-ақ Республика Конституциясына өзгерістер мен толықтырулардың Конституция талаптарына сәйкестігі туралы қорытынды беру туралы өтініш жібереді. Конституцияның 50-бабына сәйкес: Республика Президенті Конституциялық Сотқа өз еркімен орнынан түсуге мәлімдеме берген жағдайда, Конституциялық Сот мәлімдемені Президенттің өзі және өз еркімен бергенін растайды. Республика Президентін денсаулығына байланысты мерзімінен бұрын босату туралы шешім қабылданар алдында Конституциялық Сот белгіленген конституциялық рәсімдердің сақталғаны туралы қорытынды береді. Конституцияның 56-бабына сәйкес Конституциялық Сот Құрылтайға Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайын жолдау жібереді. Конституцияның 79-бабына сәйкес Конституциялық Сот қолданылуға тиіс заң немесе өзге де нормативтік құқықтық акт адамның және азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп тапқан актіні конституциялық емес деп тану туралы соттың өтiнiшiн қарайды. Төрағалар тізімі Судьяларының тізімі Бұрынғы судьяларының тізімі Дереккөздер