Сауран

Сауран – ХІІ ғасырда ірі сауда орталығы ретінде іргетасы қаланған. Түркістанның солтүстік-батысқа қарай 44 шақырым жерде орналасқан орта ғасырдағы қалалардың бірі. Республикалық маңызы бар ескерткіш. Биіктігі 6 м қабырғамен қоршалған қалашықтың өлшемі солт-шығыстан оңт-батысқа қарай 800 м. солт.-батыстын оңт-шығысқа қарай 500 м мәдени қабатының биіктігі 2 м. Сауран туралы алғашқы деректер 10-ғасырдағы еңбектерде кездеседі. Ол кезде Сауран Сырдария алабындағы маңызды стратегиялық және сауда орталығы ретінде белгілі болған. Араб тарихшысы Мақдисидің шығармасында «Сауран жеті қабат дуалмен қоршалған үлкен қала, оның ішінде рабат, мешіт бар» деп жазған. Шыңғыс хан шапқыншылығына байланысты оқиғаларда Сауран туралы деректер кездеспейді. 13-ғасырдың орта шенінде Сауран Ақ Орданың астанасы болды. 14-ғасырдың аяғында қаланы Әмір Темір әскери қамалға айналдырған. Үлкен мешіті болып, ислам дінінің Қазақстанға тарауына ықпал еткен. 16-ғасырда Сауран мұнаралы биік дуалдармен қоршалған үлкен қала болған. Оның ірі-ірі құрылыстарының ішінен замандастары «шайқалмалы минаретті» және қала мен оның айналасын сумен қамтамасыз еткен кәріздерді – жердің астынан салынған каналды ерекше атаған. Сауран 17-ғасырдың аяғы мен 18-ғасырдың басында әлсіреп, 19-ғасырдың басында біржолата күйреген. Қазіргі кезде Сауран қабырғалары мен мұнараларының қалдықтары бар, ауданы 550 – 800 м дөңгелек алаң. Қаланың ішіне қақпа арқылы кіруге болады. Қаланы қоршаған дуалдың сырт жағында көптеген каналдардың іздері сақталған. Жүргізілген зерттеу жұмыстары қаланың 7 – 18 ғасырларға жататынын дәлелдейді. Тарихы Ортағасырлар кезінде Сырдария өзенінің ортаңғы ағысындағы аймақты Түркістан өлкесі деп атаған. Сол өлкенің аса гүлденген қалаларының бірі Сауран еді. Ертеректегі деректерде Сауранның жеті қатар қорғаныс қабырғасы бар деп айтады. Дешті-Қыпшақ даласы мен егіншілікпен айналысқан өлкенің қақ ортасында орналасқан шаһар дала халқы мен қала тұрғындарын байланыстырған, сауда-саттық орталығы болған. Арабтың географы әл-Магдиси: «Сауран (Савран) – үлкен шаһар, ол бірінен соң бірі салынған жеті қабырғамен қоршалған. Рабаты бар, мешіті ішкі шаһарда орналасқан. Ол оғыздар мен қыпшақтардан қорғауға арналған шекаралық шаһар» деп жазған. Ұзақ уақыт аралығында шаһар Қазақстанның оңтүстігіндегі сауда мен қолөнерінің ірі орталығы болып, мәдени дамудың бесігіне айналды. Шыңғысханның шапқыншылығы жайлы жазылған деректерде Сауранның аты аталмайды. Бірақ ХІІІ ғасырда Сырдария арқылы өткен армян патшасы Гетум қаланы Савран деп, Сығанақ (Сгнах), Қарашық (Харачук), Иасы (Асон) қалаларымен бірге атап жазған. Ғалымдардың пайымдауынша, моңғол шапқыншылығынан кейін қала орнын ауыстырып, басқа жерден салынған. ХІІІ ғасырға дейінгі Сауранның орны қазіргі Қаратөбе қала жұрты. Онда жүргізілген зерттеу жұмыстары қалашық бірнеше қорғаныс қабырғасымен қоршалғанын анықтаған. Қазба материалдары қаланың тіршілігі моңғол шапқыншылығынан кейін тоқтағанын көрсетеді. Оның есесіне жаңа қаланың орны Қаратөбеден солтүстікке қарай үш шақырым жердегі кең жазықтан бой көтерген. Сауран қаласы ХІV ғасырда Ақ Орданың құрамына кіріп, бір кездері оның астанасы да болған. 1320 жылы қайтыс болған Ақ Орданың билеушісі Сасы Бұқа осы қалада жерленді. Оның ұлы Ерзен Сауран, Отырар, Жент және Баршынкент қалаларында медресе, мешіт, ханака секілді қайырымдылық мекемелерін салдырды. Шаһар саяси және экономикалық орталық ретінде өзінің маңызын кейінгі жүзжылдықта да жоғалтқан жоқ. Сауран үшін өзбектер мен Қазақ хандары арасында қаншама қанды шайқастар өткен. Қазақ хандығының құрамына шаһар толығымен ХVІ ғасырдың соңында өтіп, оның басты қалаларының біріне айналды. Дегенмен Сауран бұған дейін де белгілі бір уақыт аралығында қазақтардың билеуіне өтіп тұрды. Мысалы, қазақтың алғашқы хандарының бірі, Жәнібектің ұлы Жиренше хан ХV ғасырдың 80 жылдарында шаһарда бірнеше жыл билік құрған. Деректерде Сығанақ пен Сауранның маңында тонаушылықпен айналысып жүрген Мұхаммед Шайбанидің әскери тобын Сауранның билеушісі Жиренше ханның жасақтары талқандағаны жайлы айтылады. Ашық даладағы жазық жерге салынған осы шаһардың тамаша табиғаты мен жаныңды жадыратар тұнық ауасы, оны айнала қоршай салынған алып қорғаныс қабырғалары жайлы көптеген жылнамашылар жазған. Сол кездегі жаугершілік жағдайға лайықтап тұрғызылған қалың қорғаныс дуалдары осы күнге дейін жақсы сақталған. Шаһар Қазақ хандығының құрамына толықтай өткеннен кейін ерекше көркейіп, ірі рухани орталыққа айналады. Сол кезде қаншама мешіт, медреселер салынған. Сондай керемет құрылыстардың бірі қос мұнаралы медресе мен жұма мешіті жайлы ХVІ ғасырда бір жылға жуық Сауранда тұрған ақын-жазушы Уәсифи қызыға жазған. Шаһарды сумен қамтамасыз ету әлемде сирек кездесетін суландыру тәсілі «кәріздер» арқылы жүргізілген. Уәсифидің айтуынша осы суландыру жүйесін шаһарға мұсылман әулиелерінің бірі Мір Араб сыйға тартқан. Басын шаһардан 7 шақырым жерден алатын осы кәрізді каналды салуға 200 үнді құлдары пайдаланылған. Сол әулиенің есімі осы күнгі Саураннан солтүстікке қарай 6-7 шақырым жердегі Міртөбе бекінісінің қираған орнында қалған. Әлгі кәріздердің басы да сол маңнан басталады. Шамамен ХІV ғасырда салынған екінші Сауранның орны Түркістан қаласынан Қызылордаға қарай өтетін теміржолдың бойымен 45 шақырым жерде сақталған. Археологиялық зерттеулер кезінде Уәсифи жазған медресе мен кәріз құбырларының орындары табылды. Сондай-ақ шаһарда болған жұма және айт мешіттерінің қалдықтары қазылып, олардың сақталған бөліктері қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Қазба кезінде шаһардың бас қақпасы мен оның сыртынан қазылған орға салынған аспалы көпірдің тұғырлары табылды. Қорғаныс қабырғасын қоршай қазылған терең ордың ішіне кезінде су жіберілген. Арнайы салынған қазба 48 қатар қаланған кірпішпен нығайтылған терең ордың тереңдігі үш метрден астам екендігін көрсетті. Қаланы қоршаған жаудың талай жауынгерлері осы ормен қабырғаны ала алмай жер құшқан. Қазба жұмыстары кезінде қабырғаға қадалған және ордың ішіне құлаған жебенің темір ұштары көп табылады. Қабырға бұзғыш қондырғылардың домалақ тас оқтары мен орға құлап өлген жау әскерінің қурап қалған қаңқалары да кездесіп жатады. Қазіргі кезде шаһардың орнындағы көне ғимараттарды қалпына келтіріп, туристер көретін музей жасау жұмыстары қарқынды жүріп жатыр. Археологиялық зерттеулер Сауран туралы алғашқы жазба деректер Х ғасырдың І-жартысына жатады. Ол туралы әл-Истахри («Книга путей стран») және әл-Макдиси хабарлаған. Одан кейін 976 жылы жазылған араб географы ибн Хаукалдың еңбектерінде және «Худуд-ал-алам» (Х ғ.) анонимдік географиялық шығармаларында кездеседі. ХІІІ ғ. шығармаларынан армян патшасы Гетум І-нің жолжазбасында, ибн әл-Асирдің және Якуттің («Словарь стран») еңбектерінде аталынған. Бұл еңбектер негізінен Қаратөбе-Сауран (IV-XIV ғғ.) қалашығы тарихына қатысты. XV-XVI ғғ. жазба деректерінде Сауран туралы көптеген жазбалар кездестіруге болады. Ол туралы XV ғ. басы мен І-жартысындағы - Му΄ин ад-дин Натанзиде («Аноним Искандера»), «Таварих-и гузида-ий нусрат-намеде», Молла Шадидің «Фатх-намесінде», Камал ад-дин Бинаидің «Шайбани-намесінде» және XVI ғ. Рузбихан Исфаханидің «Михман наме-ий Бухарасында», Зайн ад-дина Васифидің «Бидаи΄ ал-вакаи΄», Хафиз Таныштың «Шараф-наме-ий шахи» еңбектерінде айтылады. Орыс деректерінде Сауран туралы алғашқы жазбалар XVII ғ. жатады. Ортағасырлық деректердегі мәліметтерге сүйенсек X ғ. Сауран 7 қамал қорғанымен қоршалған, рабады қала қабырғаларының ішінде орналасқан. Сауран қыпшақтарға қарсы салынған оғыздардың шекаралық қаласы (қамал) болған. XIII ғ. басында тағы да, «Испиджабпен қатар харадж төлемейтін», шекаралық қала, ал XIII ғ. ортасында үлкен қала ретінде айтылады. XIV ғ. деректерінде Сауран Ақ Орданың құрамындағы (кейде астанасы) қала ретінде аталады. ал, XV- XVI ғғ. авторлардың еңбектерінде қазақ хандығы мен шайбанидтердің Түркістандағы билік үшін күресіне байланысты әңгіме болады. Қазіргі таңда кейінгі Сауран қаласы солтүстіктен оңтүстікке қарай 850 м, шығыстан батысқа қарай 660 м созылып жатқан қорған қамалмен қоршалған. Қамалдың сақталған қабырғаларының биіктігі кей жерлерде 3- 6 метрге дейін жетеді. Оған солтүстік және оңтүстікте беттегі екі қақпа арқылы енуге болады. Қаланың қақпалары мен бұрыштарына 7 қорғаныс мұнарасы тұрғызылған, қорған қамалының ұзындығы – 2360 м. Қамал қабырғалары 2-3 мертлік стилобатқа (топырақ жал) кесектен және пахсадан тұрғызылған. Ең биік мұнарасы солтүстік бұрышында – биіктігі 6 м. Қамалдың сыртынан тереңдігі 4-5 м, ені 15-20 м., болатын ор қазылған. Қаланың құлдырауы Сырдария өңірінің қалаларындағыдай XVIIғ. 80-жылдарынан басталады. XVIIIғ. ортасында П.И.Рычков Сауран туралы «Түркістан маңындағы кішігірім мекен» - деп жазады. XIX ғ. І-жартысында қала толығымен өмірін тоқтатады. Сауран қаласын 1867 жылы И.П.Лерх, 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (А.Н.Бернштам), 1967 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (К.А.Ақышев), 1986 жылы Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтының Тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресі археологиялық экспедициясы зерттеген. 1998-2014 жж. аралығында Түркістан археологиялық экспедициясы (Е.Ә.Смағұлов, М.Қ.Тұяқбаев), 2005-2009 жж. аралығында Қожа Ахмет Ясауи атындағы ХҚТУ-нің «Археология орталығы» (М.Елеуов), Ә.Марғұлан атындағы Археология институты (К.М.Байпақов) Отырар қорық-мұражайының (Н.Алдабергенов) мамандары кезең-кезеңмен зерттеу жүргізді . Осы қазба жұмыстарының нәтижесінде қаланың орталық бөлігіндегі алаңы мен оның Оңтүстік-шығыс жағына орналасқан Сауран медресесі (ХV-ХVІ ғғ.), солтүстік-батыс бетіндегі Сопылар өмір сүріп білімін жетілдіретін Ханака (ХV-ХVІ ғғ.) және Ханаканың батыс бетіне орналасқан Орталық мешіті (ХV ғ.) аршылып қайта тұмшаланды. Сонымен бірге, қаланың солтүстік қақпасы, осы қақпадан орталық алаңға дейін созылған магистральдік көше (172 м), қақпа алдыңдағы ор мен көпірі, мұнарасы аршылып қалпына келтірілді. Галерея Дереккөздер