Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi

Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi — Turkiston shahrida XIV asrning oxirlarida Sohibqiron Amir Temurning buyrugʻi bilan barpo etildi. Turkiston shahridagi Ahmad Yassaviy maqbarasi — oʻrta asr binokorligining nodir namunasi. U XII asrda ijod qilgan butun sharq dunyosiga mashhur qadimgi turkiyzabon shoir, soʻfizmning yassaviyya tariqati asoschisi Ahmad Yassaviy sharafiga aynan shunday nomlangan. Yassaviy uning (Yassidan chiqqan maʼnosida) taxallusi. 1815-yilda oʻzbek minglar sulolasining vakili Qoʻqon xoni Umarxon Xoja Ahmad Yassaviy qabrini ziyorat qildi va ushbu mashhur ziyoratgohning barcha shayxlariga sovgʻalar berdi. Suratlari Joylashuv Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi hozirgi Turkiston shahrining shimoli-sharqida joylashgan (avvalgi nomi Hazrati Turkiston), qadimgi karvon savdo markazi, avval Xazret deb atalgan. Qozogʻistonning janubiy qismida Yassi yaqinida joylashgan boʻlib, u hozir arxeologik qadamjolardan biri. Arxeologik hududning oʻrta asr inshootlari, jumladan, boshqa maqbaralar, masjidlar va hammomlar qoldiqlari oʻsha davr ijtimoiy-maʼrifiy muhitidan darak berishi bilan xarakterli. Xoja Ahmad Yasssaviy maqbarasining shimolida 1970-yillarda qalʼa devorining qayta tiklangan qismi tarixiy hududni zamonaviy shahar taraqqiyotidan ajratib turadi [1]. Arxitektura Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasining, ayniqsa, kirish eshigi va ichki qismidagi tugallanmagan holati yodgorlik qanday loyihalashtirilgani va qurilganligini meʼmoriy jihatdan yaxshiroq tekshirish imkonini beradi. Struktura toʻrtburchaklar shaklida boʻlib, oʻlchami 45,8 × 62,7 m (150,3 × 205,7 fut) va balandligi 38,7 m (127,0 fut)ni tashkil qiladi. Janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan. Qurilish uchun asosiy material sifatida ganch — ohak, gips va loy bilan aralashtirilgan kuydirilgan gʻisht ishlatilgan. Asl poydevor uchun suvning kirib kelishiga yoʻl qoʻymaslik uchun 1,5 m (4,9 fut) chuqurlikdagi loy qatlamlari ishlatilgan. Ular zamonaviy restavratsiya ishlarida temir-beton bilan almashtirildi. Maqbaraga asosiy kirish eshigi janubi-sharqdan boʻlib, u orqali ziyoratchilar 18,2 × 18,2 m (59,7 × 59,7 fut) boʻlgan, Kazandik („mis xona“) nomi bilan mashhur boʻlgan asosiy zalga kirishadi. Boʻlim Markaziy Osiyodagi eng katta gʻishtli gumbaz bilan qoplangan boʻlib, diametri 18,2 m (59,7 fut). Qozondik markazida diniy maqsadlarda foydalaniladigan bronza qozon joylashgan. Yassaviy maqbarasi shimoli-gʻarbdagi binoning oxiridagi markaziy oʻqda joylashgan boʻlib, sarkofag qismning aynan oʻrtasida joylashgan boʻlib, uning tomi qoʻsh gumbazli qovurgʻali — ichki gumbazi 17,0 m (55,8 fut) boʻlgan va tashqi gumbaz balandligi 28,0 m (91,9 fut). Gumbazning tashqi tomoni oltin naqshli olti burchakli yashil sirlangan koshinlar bilan qoplangan. Ichki qismi muqarnas deb nomlanuvchi alebastr stalaktitlari bilan bezatilgan. Umumiy soni 35 dan ortiq boʻlgan inshootdagi qoʻshimcha xonalarga majlislar xonalari, oshxona, kutubxona va devorlarida och koʻk rangli geometrik va gul naqshlari tushirilgan masjid kiradi. Maqbaraning tashqi devorlari geometrik naqshlarni tashkil etuvchi sirlangan koshinlar bilan qoplangan, kufiy va suls epigrafik bezaklari Qur’ondan olingan. Dastlabki rejalarda ikkita minora qoʻshilishi ham koʻzda tutilgan, ammo 1405-yilda qurilish toʻxtatilganda bu amalga oshirilmadi [2]. Diniy va madaniy ahamiyatga ega Temuriylar buyurgan kattaroq maqbara ziyoratgohning diniy ahamiyatini yanada oshirdi. Qozoq xonligi davrida taniqli shaxslar yodgorlik yaqinida dafn qilishni afzal koʻrganlar. Jumladan, Abulxayr, Rabiyi Sulton-Begim, Joʻlbarisxon, Esimxon, Ondan-Sulton (Shigʻayxonning oʻgʻli), Ablayxon, Qoz davusti Kazbekbi. Maqbaraning muqaddas obroʻsi begona yurtlarga ham yetib bordi. XVI asr boshlarida qoʻshni oʻzbek xonligidan Muhammad Shayboniyxonning vorisi boʻlgan Ubaydullaxon keyinchalik Moʻgʻullar imperiyasining asoschisi boʻladigan Boburga qarshi jangidan oldin maqbarada toʻxtagan. Agar gʻolib chiqsa, uning hukmronligi shariat qonunlariga toʻliq amal qilishiga qasam ichadi. Sovet davrida yodgorlik ommaviy ravishda yopilganiga qaramay, tartib bekor qilinganidan keyin maqbara ziyoratchilarni jalb qilishda davom etgan. Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi hozirgi kungacha qozoq musulmonlarining ziyoratgohi boʻlib kelgan. Demak, Turkiston shahri Oʻrta Osiyo musulmonlari uchun ikkinchi Makka boʻldi. Darhaqiqat, maqbaraning shahar uchun ahamiyatini Turkistonning sobiq nomi Hazrati Turkiston tasdiqlaydi, bu soʻzma-soʻz „Turkiston avliyosi“ degan maʼnoni anglatadi va toʻgʻridan-toʻgʻri Yassaviyga ishora. Oʻziga xos qozoq millati paydo boʻlgan avvalgi Qozoq xonligining poytaxti sifatida Turkiston hozirgi Qozogʻistonning madaniy yuragi boʻlib qolmoqda. Maqbara soʻfiy ilohiyot olimi va xonlikning qozoq zodagonlari dafn etilgan joy boʻlib, shaharning nufuzini yanada oshirdi. Qozoq millati va Markaziy Osiyo islom dinining hozirgi zamonda ham davom etishi Turkistonning tarixiy va madaniy ahamiyati, markazida Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi ekanligidan dalolat beradi. Islom olamining eng buyuk maqbaralaridan biri sifatida qabul qilingan u saqlanib qolgan va mintaqadagi eʼtiqod va meʼmorchilik yutuqlarining muhim yodgorligi boʻlib qolmoqda [3]. Manbalar Adabiyotlar Muhammad Hakimxon Toʻra ibn Maʼsumxon Toʻra. „Muntaxab ut-tavorix“ (Xoʻqand va Buxoro tarixi, sayohat va xotiralar), fors-tojik tilidan Sh. Vohidov tarjimasi. Toshkent: „Yangi asr avlodi“, 2010-y.