رود اورال

رود اورال یا رود یاییک رودی است که از روسیه و قزاقستان می‌گذرد. سرچشمه آن کوه‌های اورال است و به دریای خزر می‌ریزد طول آن ۲٬۴۲۸ کیلومتر (۱٬۵۱۱ مایل) است که در میان رودهای اروپا سومین رود (پس از رود ولگا و دانوب) قرار می‌گیرد. این رود از بزرگ‌ترین منابع آب دریاچه خزر است. دلتای آن در قزاقستان در نقطه‌ای به مختصات ۴۶°۵۳′ شمالی ۵۱°۳۷′ شرقی قرار دارد. اورال که با نام یائیک ((به روسی: Яик)؛ (به باشقیری: Яйыҡ)؛ (به قزاقی: Жайық)؛ الگو:به نوگایی) نیز شناخته می‌شود، رودخانه‌ای است که از میان روسیه و قزاقستان در مرز قاره‌ای بین اروپا و آسیا جاری است. این رود از جنوب کوه‌های اورال سرچشمه می‌گیرد و به دریای خزر می‌ریزد. اورال با ۲٬۴۲۸ کیلومتر (۱٬۵۰۹ مایل) طول، پس از ولگا و دانوب، سومین رود طولانی در اروپا و هجدهمین رود طولانی در آسیا است. رود اورال به‌طور سنتی بخشی از مرز بین قاره‌های اروپا و آسیا در نظر گرفته می‌شود. اورال در نزدیکی کوه کروگلایا در کوه‌های اورال سرچشمه می‌گیرد، به سمت جنوب و به موازات و در غرب رود توبول (که به سمت شمال جریان دارد) حرکت کرده، از ماگنیتوگورسک عبور می‌کند و با دور زدن انتهای جنوبی رشته‌کوه اورال، از طریق اورسک به سمت غرب می‌پیچد و حدود ۳۰۰ کیلومتر (۱۹۰ مایل) تا اورنبورگ طی مسیر می‌کند؛ جایی که رود ساکمارا به آن می‌پیوندد. از اورنبورگ، رود به سمت غرب ادامه می‌یابد، وارد قزاقستان می‌شود، سپس در شهر اورال دوباره به سمت جنوب تغییر جهت می‌دهد و از میان یک دشت مسطح و پهناور با پیچ‌وخم‌های بسیار عبور می‌کند تا در چند کیلومتری پایین‌تر از آتیرائو به دریای خزر برسد؛ جایی که یک دلتای انگشتی (پنجه‌ای) ظریف را تشکیل می‌دهد. ریشه‌شناسی این رود در سده دوم میلادی توسط بطلمیوس «دایکوس» (Daïkos) نامیده شد. یولیان کولاکوفسکی این نام را به عنوان «جاییک» (Jaiyk) یا «یائیک» ترکی می‌خواند و بر این اساس هون‌ها را ترک‌زبان شناسایی می‌کند. با این حال، جرارد کلاوسون معتقد است که این نام نمی‌تواند در سده دوم منشأ ترکی داشته باشد و در عوض آن را به منشأ سرمتی نسبت می‌دهد. همچنین، فرضیه منشأ این نام از زبان‌های فینو-اوگری باستان و انطباق بعدی توسط گروه‌های زبانی دیگر به اندازه کافی مورد مطالعه قرار نگرفته است. در زبان‌های فینو-اوگری مدرن، نزدیک‌ترین فرم‌های باقی‌مانده عبارتند از: "jõgi" (استونیایی)، "joki" (فنلاندی)، "jogi" (کارلیایی)، "jā" (مانسی) - به معنای رودخانه. در اثر سده دهمی «اداره امپراتوری»، امپراتور بیزانس کنستانتین هفتم از رود اورال با نام «گیخ» (Geich) یاد کرده است. نام Яйыҡ (Yayıq) در حال حاضر در زبان باشقیری و Жайық (Zhayıq) در قزاقستان استفاده می‌شود. این رودخانه در سال ۱۷۷۵ به دستور کاترین دوم روسیه در زبان روسی به «اورال» تغییر نام داد. تاریخ در سده‌های ۱۰ تا ۱۶ میلادی، شهر سرای‌جوق در حاشیه رود اورال (در استان آتیرائو امروزی در قزاقستان) یک مرکز تجاری مهم در جاده ابریشم بود. در سده ۱۳، این شهر به یکی از پایگاه‌های اردوی زرین تبدیل شد. این شهر در سال ۱۳۹۵ توسط سپاه تیمور ویران شد، اما بعدها بازسازی گردید تا در سده‌های ۱۵ و ۱۶ به پایتخت اردوی نوگای تبدیل شود. سرانجام در سال ۱۵۸۰ توسط قزاق‌های اورال به یک روستا تقلیل یافت. پس از فتح حوضه اورال توسط روسیه در اواخر سده شانزدهم، سواحل اورال به محل سکونت قزاق‌های یائیک تبدیل شد. یکی از فعالیت‌های اصلی آن‌ها صید تاس‌ماهیان در رود اورال و دریای خزر بود. قزاق‌های اورال نسبت به تلاش‌های دولت مرکزی برای اعمال قوانین بر آن‌ها معترض بودند و بارها شورش کردند. بزرگترین آن‌ها، شورش پوگاچف در سال‌های ۱۷۷۳–۱۷۷۵ بود. پس از سرکوب آن، امپراتریس کاترین فرمانی در ۱۵ ژانویه ۱۷۷۵ صادر کرد تا اکثر مکان‌های درگیر در شورش را تغییر نام دهد تا خاطره آن پاک شود. بدین ترتیب رود یائیک به رود اورال و شهر یائیتسک به اورالسک تغییر نام یافتند. در ۶ آوریل ۲۰۲۴، در جریان ذوب برف، سدی که از شهر اورسک محافظت می‌کرد، شکست. سیل در اورنبورگ بیش از ۱۰,۰۰۰ خانه را زیر آب برد و بخش‌هایی از قزاقستان نیز تحت تأثیر قرار گرفتند. جغرافیا رودخانه از دامنه‌های کوه کروگلایا در رشته‌کوه اورال‌تاو در اورال جنوبی، در قلمرو بخش اوچالینسکی باشقیرستان آغاز می‌شود. در آنجا عرض متوسطی بین ۶۰ تا ۸۰ متر (۲۰۰ تا ۲۶۰ فوت) دارد و مانند یک رودخانه کوهستانی معمولی جریان می‌یابد. پایین‌تر از ورخنه‌اورالسک، جریان آن ویژگی یک رودخانه دشت را پیدا می‌کند. از ماگنیتوگورسک تا اورسک سواحل آن شیب‌دار و صخره‌ای است. پس از اورسک، رودخانه ناگهان به سمت غرب می‌چرخد و از میان یک دره به طول ۴۵ کیلومتر (۲۸ مایل) در کوه‌های گوبرلینسکی عبور می‌کند. پس از اورالسک، از شمال به جنوب در قلمرو استان قزاقستان غربی و استان آتیرائو قزاقستان جریان می‌یابد. در نزدیکی دهانه، به شاخه‌های یائیک و زولوتوی تقسیم می‌شود و تالاب‌های وسیعی را تشکیل می‌دهد. رود اورال دارای شکلی تماشایی از دلتای «درختی» یا «انگشتی» است. کل طول رودخانه اورال توسط اکثر منابع معتبر به عنوان مرز اروپا و آسیا در نظر گرفته می‌شود. پل رودخانه اورال در اورنبورگ حتی با بناهای دائمی که روی یک طرف آن واژه «اروپا» و روی طرف دیگر «آسیا» حک شده، علامت‌گذاری شده است. هیدرواگرافی این رودخانه عمدتاً از ذوب برف (۶۰–۷۰٪) تغذیه می‌شود. بخش اعظم تخلیه سالانه آن (۶۵٪) در طول سیلاب‌های بهاری رخ می‌دهد که در ماه مارس و آوریل در نزدیکی دهانه و در اواخر آوریل تا ژوئن در بالادست اتفاق می‌افتد. در طول سیلاب‌ها، عرض رودخانه در نزدیکی اورالسک به بیش از ۱۰ کیلومتر (۶٫۲ مایل) و در نزدیکی دهانه به چندین ده کیلومتر می‌رسد. میانگین آب‌دهی آن ۱۰۴ متر مکعب بر ثانیه (۳٬۷۰۰ فوت مکعب بر ثانیه) در نزدیکی اورنبورگ و ۴۰۰ متر مکعب بر ثانیه (۱۴٬۰۰۰ فوت مکعب بر ثانیه) در روستای کوشوم است. حداکثر آب‌دهی آن ۱۴٬۰۰۰ متر مکعب بر ثانیه (۴۹۰٬۰۰۰ فوت مکعب بر ثانیه) و حداقل آن ۱٫۶۲ متر مکعب بر ثانیه (۵۷ فوت مکعب بر ثانیه) است. رودخانه در اوایل نوامبر در سرچشمه و در اواخر نوامبر در بخش‌های میانی و پایینی یخ می‌زند. جانوران تالاب‌های واقع در دلتای رود اورال و نزدیکی آن به‌ویژه برای پرندگان مهاجر به عنوان یک توقفگاه مهم در مسیر پروازی آسیایی اهمیت دارند. این مناطق میزبان بسیاری از گونه‌های بومی و در حال انقراض هستند، مانند پلیکان سفید بزرگ، پلیکان پاخاکستری، باکلان کوچک، گاوچرانک، اگرت کوچک، فلامینگوی بزرگ، اردک سرسفید، اردک بلوطی، کفچه‌نوک اوراسیایی، اکراس سیاه، هوبره، کاکایی سرسیاه بزرگ، کاکایی نوک‌باریک، حواری زرد، درنای معمولی، درنای طناز، گیلان‌شاه نوک‌باریک، لک‌لک سیاه، غاز گردن‌سرخ، غاز پیشانی‌سفید کوچک، دلیجه کوچک، قوی فریادکش، قوی گنگ، عقاب ماهی‌گیر و بسیاری دیگر. رود اورال همچنین برای بسیاری از گونه‌های ماهی دریای خزر که برای تخم‌ریزی به دلتای آن می‌آیند و به سمت بالادست مهاجرت می‌کنند، حیاتی است. گونه‌های تجاری اصلی شامل تاس‌ماهی، کلمه، سیم، خارماهی، کپور و اسبله هستند. منابع ویکی‌پدیای انگلیسی