Tambali

Tambali (qozoqcha: Таңбалы) — Qozogʻistonning Jetisu hududidagi petroglif yodgorligi. Tambali 2004-yilda YuNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Tambali Almati shahridan shimoli-gʻarbda, avtomobil yoʻli boʻyicha 170 km masofada joylashgan. Tambalidagi eng qadimgi petrogliflar bronza davriga (taxminan 3 000 yil avvalga) mansub boʻlib, bu paytda hududda sak/skif xalqlarining ajdodlari yashagan, eng yangilari esa XVIII–XIX asrlarga oid. Tavsifi Tambalida 48 ta yodgorlik boʻylab tarqalgan taxminan 5 000 ta petroglif mavjud. Eng muhim hisoblangan beshta yodgorlik — I, II, III, IV va V — atrofida taxminan 3 000 ta tasvir jamlangan. Bu beshta yodgorlik kichik Tambali darasida toʻplangan. Yana 22 ta ikkinchi darajali yodgorliklarning har birida 50 dan 100 tagacha tasvir mavjud. Qolgan yodgorliklarda esa 1 dan 50 gacha tasvir bor va ular keng hudud boʻylab sochilgan. Tambalidagi petrogliflar toʻrtta turli davrga mansub. Oʻrta bronza davri petrogliflari eng katta badiiy va madaniy qiymatga ega. Tasvirlar oʻrtacha 25–30 sm kattalikda boʻlib, ayrim alohida namunalar 0,7–1,0 metrga yetadi. Ular asosan chopib oʻyish uslubida, 3–5 mm chuqurlikda ishlangan. Tasvirlar odatda naturaga yaqin boʻlib, antropomorfik, zoomorfik va sinkretik syujetlarni oʻz ichiga oladi. Masalan, quyosh xudolari (quyosh-boshlar), niqoblangan shaxslar, tayoq ushlagan kishilar, boʻriniqobli kamonchilar, sajda qiluvchilar, qurollangan jangchilar, hayvon va odam qurbonliklari, erotik sahnalar, tugʻayotgan ayollar, aravalar, buqalar, eshaklar, otlar, tuyalar, choʻchqalar, boʻrilar, kiyiklar va hokazo. Baʼzi hayvon tasvirlari bugungi kunda yoʻqolib ketgan turlarga mansub. Keyingi bronza davri va oʻtish davri petrogliflarida tasvirlar kamroq rang-barang va texnik jihatdan sodda. Ular 1–2 mm chuqurlikda chopib oʻyilgan. Oʻrtacha kattaligi 15 sm dan kichik. Murakkab syujetlar kam uchraydi. Otlar, buqalar va yovvoyi hayvonlar tasviri saqlanib qolgan boʻlsa-da, chorvachilik hayotiga oid sahnalar koʻproq uchraydi. Ilk temir davri petrogliflari Tambalida son jihatidan eng koʻp. Bu tasvirlar uslub, sifat va mavzu jihatidan avvalgi davrlardagidek bir xil emas. Ularni turli xalqlar va qabilalar yaratgan. Yovvoyi hayvonlarni ovlash, kiyik va echkilarni yirtqichlar quvishi sahnalari hanuz keng uchraydi. Oʻrta asrlar va yangi davr petrogliflari son jihatidan kamroq, jami taxminan 300 ta tasvirdan iborat. Syujetlarga duel qilayotgan jangchilar kiradi. Ov sahnalarida eʼtibor koʻproq ovchiga qaratilib, oʻlja ikkinchi oʻringa tushadi. Bayroqlar, qurollar va ot jabduqlariga katta eʼtibor beriladi. Tasvirlar sathga sayozroq oʻyilgan va koʻpi avvalgi petrogliflarga qoʻshimcha tarzida ishlangan. Oʻyma tasvirlar joylashgan nuqtalar kamroq koʻzga tashlanadi. Etimologiyasi Tambali nomi qozoq va boshqa turkiy tillarda „boʻyalgan yoki tamgasi bor joy“ degan maʼnoni anglatadi. Yana qarang Qozogʻistondagi Jahon merosi obyektlari roʻyxati Gallereya Manbalar Havolalar „Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly“ UNESCO Goryachev, A. A. and Mariyashev, A. N. (2000) „Petrogliphs of Semirechye“; „Semirechye Petroglifleri“