Петра

Петра (ба арабӣ: البتراء, al-Batrāʾ; ба юнонӣ Πέτρα — «санг») — шаҳри харобазори таърихии набатеиён дар ҷануби Урдун, яке аз машҳуртарин маҳаллҳои археологии ҷаҳон ва Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО аз соли 1985. Дар соли 2007 Петра ба «Ҳафт ҳайратангези нави ҷаҳон» (New7Wonders) интихоб шуд. Сафар ба шаҳр аз дарваи бориктари 1,2-километраи Сиқ (As-Siq) сурат мегирад ва маҷмаи иморатҳои аз сангтошидаи доругӣ-сурх дар бар мегирад — аз ин рӯ Петраро «гулобшаҳр» (Rose City) низ номидаанд. Таърих Маҳалли Петра аз ҳазораи IV то милод маскун буд; дар асрҳои IV–II то милод набатеиён (қабилаи арабии бадавӣ) дар ин ҷо пойтахти давлати худро таъсис карданд. Набатеиён ниҳояти асосии муҳими роҳи тиҷоратии бухур буданд — корвонҳои бузурге, ки бухури аз ҷануби Арабистон (Йемен) ба бандарҳои Баҳри Миёназамин мебурданд ва аз Петра мегузаштанд. Дар бузургтарин даври худ (асрҳои II то милод — I мелодӣ) шаҳр зиёда аз 30 ҳазор аҳолӣ дошт ва яке аз сарватмандтарин шаҳрҳои Шарқи Наздик гардид. Системи мондагори обтаъминкунӣ-и Петра — «хочаҳои об-ва каналҳои сангтошидаи набатеӣ» — яке аз шоҳкорҳои муҳандисии қадим буд: набатеиён обро аз чашмаҳои кӯҳсорӣ-и наздик дар каналҳои бо мис рӯйпӯшидаи сангтошида ҷамъ мекарданд ва дар ҳавзҳои бузурги зеризаминӣ нигоҳ медоштанд — дар миёни биёбон шаҳри 30-ҳазорнафара бо боғҳои абёрӣ-шуда барпо карданд. Соли 106 мелодӣ имперотори румии Траян набатеиёни мустақилро забт кард ва Петраро ба вилояти нави Аравиа Петраеа (бо пойтахт дар Петра, баъдан дар Бусро) дохил намуд. Дар замони Рум шаҳр шукуфт, аммо соли 363 заминҷунбии шадид нисфи шаҳрро вайрон кард ва системи обтаъминкуниро вайрон намуд. Дар асри VII шаҳр дар натиҷаи заминҷунбии дигар (749) ва тағйири роҳҳои тиҷоратӣ ба кӯли назок афтод; то асри XII–XIII салибҷӯёни аврупоӣ дар Петра ду қалъаи хурд бино карданд ва баъдан шаҳр ба пуррагӣ дар тӯли қариби 700 сол аз ҷаҳони ғарбӣ фаромӯш шуд. Танҳо бадавиёни маҳаллӣ номи онро нигоҳ доштанд. 22 августи 1812 сайёҳи швейтсарӣ Иоганн Людвиг Буркхардт (1784–1817) — бо номи мусулмонии Шайх Иброҳим — Петраро аз нав барои Аврупо кашф кард: ӯ дар либоси шахси маҳаллӣ бо роҳбалад-и бадавӣ ба шаҳри гумшуда ворид шуд. Аз асри XX гурӯҳҳои бостоншиносии байналмилалӣ маркази шаҳрро ошкор карданд. Соли 1989 филми «Индиана Ҷонс ва салиби охирин»-и Стивен Спилберг сафари ниҳоиро дар Хазинаи Петра тасвир кард ва ба обуи байналмилалии шаҳр ба сарварӣ табдил гардид. Ҷуғрофия ва иқлим Петра дар водии бориктари сангии биёбонии ҷанубии Урдун, дар домани шарқии Кӯҳҳои Шараҳ (Ҷабал ал-Шараҳ), дар баландии тахминан 800 метр воқеъ аст. Иқлим биёбонии гарм — тобистон гарми хушк, зимистон хунук ва бо боронҳои нодир. Дарвозаи асосии шаҳр — Сиқ (As-Siq) — дарвози бориктари 1,2 километрии байни сангҳои сурх — баъзе ҷой танҳо 2 метр пањн дорад. Аҳолӣ Маҳалли Петра имрӯз бо аҳолии доимӣ маскун нест; қариб ҳама бадавиёни маҳаллии қабилаи Бадул (Bdoul) аз дохили шаҳри асосӣ дар соли 1985 (ҳамзамон бо сабти UNESCO) ба деҳаи нави Умм Сайҳун ва шаҳраки Вади Мӯсо кӯчонида шуданд (тахминан 30 ҳазор нафар). Иқтисод Иқтисоди маҳалли Петра ва Вади Мӯсо пурра аз сайёҳии байналмилалӣ асос меёбад — Петра бузургтарин ҷалбкунандаи сайёҳии Урдун аст. Пеш аз пандемияи COVID-19 шаҳр зиёда аз 1 миллион сайёҳи хориҷӣ дар сол медид. Меҳмонхонаҳои бузург (Movenpick, Petra Marriott) ва шаби Петра — «Петра аз шамъи» — дар коридори Сиқ намоиш дода мешавад. Нақлиёт Петра тахминан 240 километр ҷанубтар аз Аммон дар шоҳроҳи асосии «Роҳи Подшоҳ» (King's Highway) ва Роҳи Биёбонӣ (Desert Highway) воқеъ аст. Аз Аммон бо мошин 3 соат; Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Малика Алиа дар Аммон ё Фурудгоҳи Ақаба. Фарҳанг ва маориф Маҷмаи харобаҳои Петра дорои зиёда аз 800 пайкари кандашуда ба санги сурх мебошад: Хазина (al-Khazneh, асри I мелодӣ — нишона-и Петра, қубраи Бузурги набатей-юнонии 40 метр баландӣ дар охири Сиқ), Дайр (al-Dayr, асри II — қубраи бузурги дувум, 45 метр баландӣ ва 50 метр пањ-нӣ, аз 800 пилла мегузарад), Театр (набатеӣ, асри I — 8500 нафар), Сӯтуни Бузург (Colonnaded Street), Маъбади Шерҳои Сангини бузург (Lion Triclinium), Қубраи Сулолагӣ (Royal Tombs), Маъбади Душара ва Маъбади Қубраҳои Бузург аст. Кӯҳи Ҷабал Ҳорун (Кӯҳи Ҳорун) — ҷое ки тибқи анъана пайғамбар Ҳорун (барандари Мусо) дафн карда шудааст — бо мақбараи белой исломии асри XIII дар домани шарқии Петра воқеъ аст. Нигаред низ Урдун Набатеиён Водии Рум Империяи Рум Иоганн Буркхардт Эзоҳ Пайвандҳо Петра — UNESCO World Heritage Петра дар Encyclopædia Britannica