Հիրոսիմայի և Նագասակիի ատոմային ռմբակոծումներ

Հիրոսիմայի և Նագասակիի ատոմային ռմբակոծումներ (համապատասխանաբար 1945 թվականի օգոստոսի 6-ին և 9-ին), մարդկության պատմության մեջ միջուկային զենքի ռազմական կիրառման միակ օրինակները։ Այն իրականացվեց ԱՄՆ-ի Զինված ուժերի կողմից, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի եզրափակիչ փուլում (պաշտոնապես հայտարարված նպատակը Ճապոնիայի կապիտուլյացիան արագացն էր), Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի խաղաղօվկիանոսյան թատերաբեմի ռազմական գործողությունների շրջանակներում։ 1945 թվականի օգոստոսի 6-ի առավոտյան ամերիկյան B-29 «Enola Gay», ռմբակոծիչը, որն այդպես էր կոչվել անձնակազմի հրամանատարի գնդապետ Փոլ Թիբբեթսի մոր անունով (Էնոլա Գեյ Հագարդ), ճապոնական Հերոսիմա քաղաքի վրա նետեց 13-18 կիլոտոն տրոտիլի համարժեքությամբ ատոմային «Little Boy» («Փոքրիկ») ռումբը։ Երեք օր անց, 1945 թվականի օգոստոսի 9-ին «Fat Man» («Հաստլիկ») ատոմային ռումբը նետվեց Նագասակի քաղաքի վրա B-29 «Bockscar» ռմբակոծիչի հրամանատար օդաչու Չարլզ Սուինիի կողմից։ Զոհվածների ընդհանուր թիվը կազմեց Հերոսիմայում 90-166 հազար մարդ և Նագասակիում՝ 60-80 հազար մարդ։ Ճապոնիայի նկարիչներ, խաղաղության միջազգային մրցանակների դափնեկիրներ Իրի և Տոսիկո Մարուկին, ովքեր այդ ոճրագործության ականատեսներն էին և հետագայում կրեցին նրա սարսափելի հետևանքները, հետևյալ կերպ էին պատմում կատարվածը. Օգոստոսի 7-ին ճապոնական կառավարությունը հայտնի ֆիզիկոս Իոշիո Նիշիուին ուղարկեց Հիրոսիմա, տեղում պարզելու համար կիրառված զենքի բնույթը։ Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզ դարձավ, որ հողը բարձր ռադիոակտիվություն ունի, և դա կասկած անգամ չթողեց, որ ատոմային ռումբ էր գցվել։ ԱՄՆ-ի ատոմային ռմբակոծությունների կրկնակի ցնցումը և ԽՍՀՄ-ի ընդդեմ Ճապոնիայի պատերազմի մեջ մտնելը 1945 թվականի օգոստոսի 9-ին խորը ազդեցություն գործեցին Ճապոնիայի վարչապետ Կանտարո Սուձուկիի և Ճապոնիայի արտաքին գործերի նախարար Տոգո Սիգենորիի վրա, որոնք եկան այն եզրակացության, որ Ճապոնիայի կառավարությունը պետք է վերջ տա պատերազմին։ 1945 թվականի օգոստոսի 15-ին Ճապոնիան հայտարարեց իր կապիտուլյացիայի մասին։ Կապիտուլյացիայի մասին ակտը, որը ձևականորեն վերջ դրեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, ստորագրվեց 1945 թվականի սեպտեմբերի 2-ին։ Ճապոնիայի կապիտուլյացիայի հարցում ատոմային ռմբակոծության դերը և բուն ռմբակոծությունների էթիկական արդարացումները մինչ օրս սուր վեճերի առարկա են։ Նախադրյալներ 1944 թվականի սեպտեմբերին ԱՄՆ նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտի և Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլի Հայդ պարկում հանդիպման ժամանակ պայմանավորվածություն է կնքվել, ըստ որի նախատեսվում էր Ճապոնիայի դեմ ատոմային զենք կիրառել։ 1945 թվականի ամռանը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները Մեծ Բրիտանիայի և Կանադայի աջակցությամբ Մանհեթենյան նախագծի շրջանակներում ավարտել են ատոմային զենքի առաջին գործող օրինակների ստեղծման նախապատրաստական աշխատանքները։ ԱՄՆ-ի՝ երեք ու կես տարվա Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ուղղակի մասնակցությունից հետո սպանվել է մոտ 200 հազար ամերիկացի, նրանցից կեսը՝ Ճապոնիայի դեմ պատերազմի ժամանակ։ 1945 թվականի ապրիլից-հունիս ընկած ժամանակահատվածում ճապոնական Օկինավա կղզու գրավման գործողության ժամանակ զոհվել է ավելի քան 12 հազար ամերիկյան զինծառայող, ևս 39 հազարը՝ վիրավորվել (ճապոնացիների կորուստները կազմել էին 93-110 հազար զինծառայող և ավելի քան 100 հազար քաղաքացիական անձինք)։ Սպասվում էր, որ Ճապոնիա ներխուժումը կհանգեցնի կորուստների, որոնք մի քանի անգամ ավելի մեծ կլինեն, քան Օկինավայում։ 1945 թվականի մայիս․ թիրախների ընտրություն Երկրորդ նիստի ժամանակ Լոս Ալամոսում (1945 թվական, մայիսի 10-11) Թիրախների ընտրության կոմիտեն՝ որպես թիրախ առաջարկում է ատոմային զենքը գործածել Կիոտո (խոշորագույն արդյունաբերական կենտրոն), Հիրոսիմա, Յոկոգամա (ռազմական արդյունաբերության կենտրոն), Կոկուրա (խոշորագույն ռազմական զինապահեստ) և Նիհիգատա (ռազմական նավակայան և մեքենայաշինության կենտրոն) քաղաքներում։ Կոմիտեն մերժեց միայն ռազմական նպատականերով զենքի կիրառման գաղափարը, քանի որ կար հավանականություն վրիպելու փոքր տարածքում՝ չշրջապատված լայնարձակ քաղաքային գոտիով։ Թիրախների ընտրման հարցում մեծ նշանակություն տրվեց այնպիսի հոգեբանական գործոններին, ինչպիսիք են՝ Հասնել առավելագույն հոգեբանական ազդեցության Ճապոնիայի դեմ, Առաջին անգամվա զենքի կիրառումը պետք է լիներ բավականաչափ նշանակալից՝ դրա կարևորությունը միջազգայնորեն ընդունելու համար։ Կոմիտեն նշեց, որ Կիոտոյի ընտրությունը խոսում էր այն մասին, որ դրա բնակչությունը ավելի բարձր կրթական մակարդակ ուներ և այդ պատճառով, ավելի լավ կարող էր գնահատել զենքի նշանակությունը։ Հիրոսիման էլ ուներ այնպիսի չափս և դիրք, որ ըստ հաշվարկների՝ շրջակա բլուրներից կիզակետվելու ազդեցությամբ, ժայթքման ուժը կարող էր մեծանալ։ ԱՄՆ-ի ռազմական նախարար Հենրի Ստիմսոնը նշել է Կիոտոն՝ որպես մշակութային նշանակություն ունեցող քաղաք։ Էդվին Օ. Ռայշաուերի խոսքերով՝ Ստիմսոնը «գիտեր և գնահատում էր Կիոտոն դեռ մի քանի տասնամյակ առաջ այնտեղ անցկացրած մեղրամսի ժամանակներից»։ Ատոմային ռումբի զոհերի հանձնաժողով - ABCC Ատոմային ռումբի զոհերի հանձնաժողովը (Atomic Bomb Casualty Commission, ABCC) հանձնաժողով էր, որը ստեղծվեց 1946 թվականին՝ համաձայն Հարի Ս. Թրումենի նախագահական հրահանգի։ Հանձնաժողովի միակ նպատակը ատոմային ռումբի պայթյունից փրկվածների վրա հետազոտություններ իրականացնելն էր, քանի որ հավատում էին, որ նման հնարավորություն կրկին չի լինի մինչև հաջորդ համաշխարհային պատերազմը։ Այս պատճառով հանձնաժողովը հետազոտում էր հիբակուշաների առողջությունը, սակայն չէր զբաղվում նրանց բուժմամբ։ Ամերիկյան առաջնորդները հիբակուշաների բուժումը համարում էին պատասխանատվության ընդունում նրանց վնասվածքների համար։ Արդյունքում, հիբակուշաները զգում էին, որ ABCC հանձնաժողովը իրենց վերաբերվում էր որպես փորձերի առարկաների։ ABCC հանձնաժողովը կենտրոնացել էր նաև Նագասակիի Նիշիյամա (Nishiyama) թաղամասի վրա։ Հիպոկենտրոնի և Նիշիյամայի միջև տեղակայված լեռները խոչընդոտում էին պայթյունի ճառագայթման և ջերմության ուղիղ ներթափանցմանը Նիշիյամա, և այնտեղ ուղիղ վնաս չէր արձանագրվել։ Սակայն՝ նստող մոխիրի և անձրևի պատճառով հետագայում պարզվել էր, որ տարածքում ճառագայթման մեծ մակարդակ էր առկա։ Այդ իսկ պատճառով պատերազմից հետո բնակիչներին տեղյակ չպահելով՝ իրականացվել են առողջապահական հետազոտություններ։ Սկզբնական շրջանում Նիշիյամայում հետազոտություններն իրականացվում էին ամերիկյան բանակի կողմից, սակայն հետագայում դրանք փոխանցվեցին ABCC հանձնաժողովին։ Ատոմային ռումբի պայթյուններից մի քանի ամիս անց Նիշիյամայի բնակիչների մոտ նկատվեց սպիտակ արյան բջիջների թվի զգալի աճ։ Կենդանիների մոտ ամբողջական ճառագայթահարման արդյունքում կարող է զարգանալ լեյկեմիա, ուստի նպատակ դրվեց ուսումնասիրել, թե ինչ տեղի կունենա մարդկանց հետ։ Բացի այդ, մարդկանց մոտ հայտնաբերվել է օստեոսարկոմա՝ ռադիոակտիվ նյութերի բերանային ընդունման հետևանքով։ ABCC հանձնաժողովի կազմած զեկույցի համաձայն՝ Նիշիյամա թաղամասի բնակիչները, որոնք ուղիղ ազդեցություն չէին կրել ատոմային ռումբի պայթյուններից, դիտարկվել էին իդեալական խումբ՝ մնացորդային ճառագայթման հետևանքները ուսումնասիրելու համար։ ԱՄՆ-ը շարունակեց մնացորդային ճառագայթման վերաբերյալ հետազոտությունները այն բանից հետո, երբ Ճապոնիան դարձավ անկախ, սակայն արդյունքները երբեք չէին փոխանցվել Նիշիյամայի բնակիչներին։ Դրա հետևանքով, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո բնակիչները շարունակեցին զբաղվել գյուղատնտեսությամբ, ինչի պատճառով ավելացավ լեյկեմիայով հիվանդների թիվը, և մահացությունները շատացան։ Ատոմային ռմբակոծություններից հետո ճապոնացի գիտնականները ցանկանում էին հետազոտություններ անցկացնել՝ հիբակուշաների բուժման ուղիներ գտնելու համար, սակայն SCAP թույլ չտվեց ճապոնացիներին ուսումնասիրել ատոմային ռումբի պատճառած վնասները։ Հատկապես մինչև 1946 թվականը գործող կանոնակարգերը խիստ էին, ինչը հանգեցրեց ճառագայթման հետևանքով ավելի մեծ թվով մահերի։ Երբ հիբակուշաները հրաժարվեցին անցնել սովորական բժշկական քննությունների, ABCC-ն սպառնաց նրանց պատերազմական դատարան տանելու համար պատերազմական հանցագործությունների մեղադրանքով։ Բացի այդ, երբ հիբակուշաները մահանում էին, ABCC-ն անձամբ այցելում էր նրանց տներ և տանում նրանց մարմինները մարմնավերլուծության համար։ ABCC-ն նաև փորձեց վերցնել մահացած երկվորյակների մարմինները հետազոտության համար։ Որոշվում է, որ առնվազն 1,500 օրգաններ ուղարկվել են Վաշինգտոնի Զինված ուժերի Պաթոլոգիայի ինստիտուտ։ Մշակույթում Ալեքսանդր Կուզին - «Երբ աշխարհները հաղորդակցվում են» 2014 թվականին Հիրոսիմայից։ Երևանի Մանկական զբոսայագում հիշատակի անկյուն ստեղծելու համար «Խաղաղության ուխտի հուշաքար» է տեղադրվել։ Այն պատրաստված է Հիրոսիմայում ատոմային ռմբակոծության էպիկենտրոնից 200 մետր հեռավորությամբ գտնվող Աիոի կամրջին կից երկաթգծի սալաքարերից։ Ծանոթագրություններ