Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў

Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў (яп.: 宇宙航空研究開発機構 Уцю:-Ко:ку-Кэнкю:-Кайхацу-Кіко:) або JAXA (англ.: Japan Aerospace eXploration Agency) — дзяржаўнае агенцтва, якое адказвае за касмічную і авіяцыйную праграму Японіі. Агенцтва было створана 1 кастрычніка 2003 года пасля зліцця трох раней незалежных арганізацый. Зараз JAXA валодае магчымасцю запуску штучных спадарожнікаў Зямлі, аўтаматычных міжпланетных станцый, удзельнічае ў праграме Міжнароднай касмічнай станцыі, плануе стварэнне пілатуемай касманаўтыкі і асваенне Месяца. Гісторыя агенцтва 1 кастрычніка 2003 тры арганізацыі — японскі Інстытут касманаўтыкі і аэранаўтыкі (Institute of Space and Aeronautical Science, ISAS), Нацыянальная аэракасмічная лабараторыя Японіі (National Aerospace Laboratory of Japan, NAL) і японскае Нацыянальнае агенцтва па даследаванні космасу (National Space Development Agency, NASDA) — аб’ядналіся ў адзіную структуру, якая атрымала назву JAXA. Да аб’яднання гэтыя арганізацыі ажыццяўлялі развіццё розных сектараў японскай касманаўтыкі: ISAS факусаваўся на даследаваннях касмічнага асяроддзя і планет, NAL — на даследаваннях у галіне аэранаўтыкі. Нацыянальнае агенцтва па даследаванні космасу было ўтворана 1 кастрычніка 1969 і займалася распрацоўкай ракет-носьбітаў, спадарожнікаў, а таксама будаўніцтвам японскага эксперыментальнага модуля «Кібо» для Міжнароднай касмічнай станцыі. Штаб-кватэра NASDA размяшчалася ў будынках цяперашняга Касмічнага цэнтра Танегасіма на востраве Танегасіма, за 115 км на поўдзень ад Кюсю. Касмічная дзейнасць агенцтва Ракеты-носьбіты Выкарыстоўваюцца SS-520 — РН звышлёгкага класу (першы арбітальны запуск у 2017 годзе) Эпсілон — РН лёгкага класу (першы запуск у 2013 годзе) H-IIA — РН сярэдняга класу (першы запуск у 2001 годзе) Распрацоўваюцца H3 — праект пераемніка РН H-IIA и H-IIB, першы запуск плануецца пасля 2020 года.. Гісторыя распрацоўкі ракет Японія запусціла свой першы спадарожнік Ōsumi у 1970 годзе, выкарыстоўваючы ракету-носьбіт L-4S, распрацаваную ISAS. Да аб’яднання ў адну арганізацыю ISAS выкарыстоўваў лёгкія цвёрдапаліўныя ракеты, тым часам як NASDA займалася распрацоўкай вадкасных ракет большай грузападымальнасці. Першапачаткова NASDA выкарыстоўвала ліцэнзаваныя амерыканскія тэхналогіі ракет-носьбітаў. Першай вадкаснай ракетай, цалкам распрацаванай у Японіі, стала H-II, прадстаўленая ў 1994 годзе. Каппа — (1956, год запуску) Ламбда Ламбда-4S — РН лёгкага класа (1966 −1970) Мю Мю-3 M-3C — (1973—1979) M-3H — (1977—1978) M-3S — (1980—1984) M-3SII — (1985—1995) M-4S — (1970—1972) Мю-5 — (1997—2006) N-I — РН лёгкага класа (1975—1982) N-II — (1981—1987) H-I — РН лёгкага класа (1986—1992) H-II — РН сярэдняга класа (1994—1999) H-IIB — РН сярэдняга класа (2009—2020) J-I — (адзін субарбітальны запуск у 1996 годзе) GX — планавалася (—2009) RVT — дэманстратар шматразовай ракеты (1998—) Месячныя і міжпланетныя місіі Першай японскай касмічнай місіяй за межамі зямной арбіты стала вывучэнне каметы Галея ў 1985 годзе, праведзенае апаратамі Сакігакэ (MS-T5) і Суйсэй (PLANET-A). Для падрыхтоўкі да планаваных місій ISAS тэсціравала манеўраванне на арбіце Зямлі ў рамках палёту спадарожніка Хітэн у 1990 годзе. Першай японскай міжпланетнай місіяй стаў Назомі (PLANET-B), запушчаны да Марса ў 1998 годзе. Апарат дасягнуў Марса ў 2003 годзе, але не здолеў выйсці на стабільную арбіту вакол Марса. Актыўныя місіі Акацукі, Хаябуса-2, IKAROS Завершаныя Сакігакэ (яп.: さきがけ, «Піянер») (MS-T5) — першы міжпланетны японскі апарат, прызначаны для вывучэння каметы Галея падчас яе праходжання каля Зямлі (1985—1995) Суйсэй (яп.: すいせい, «Камета») (Planet-A) — міжпланетны апарат, прызначаны для вывучэння каметы Галея (1985—1992) Даследаванні Месяца Пасля запуску місіі Хітэн у 1990 годзе ISAS планавала місію па даследаванні Месяца LUNAR-A, але пасля шматлікіх затрымак і пераносаў з-за тэхнічных праблем у 2007 годзе ад планаў запуску апарата адмовіліся. Сейсмометр, распрацаваны для LUNAR-A, будзе скарыстаны ў наступных місіях. 14 верасня 2007 гады JAXA правяла паспяховы пуск новага зонда пад назвай Кагуя (SELENE). Для запуску выкарыстоўвалася ракета-носьбіт H-IIA. Асноўная мэта місіі складалася ў зборы даных аб паходжанні і геалагічнай эвалюцыі Месяца. Апарат выйшаў на запланаваную арбіту 4 кастрычніка 2007 года. 10 чэрвеня 2009 года зонд упаў на паверхню Месяца. У распрацоўцы SLIM — першы пасадачны апарат (2021—) Завершаныя Хітэн (яп.: ひてん, «Зорная панна») (Muses-A) — спадарожнік Месяца (1990—1993) Кагуя (яп.: かぐや, «Месяц») (SELENA) — спадарожнік Месяца (2007—2009) Скасаваныя LUNAR-A — спадарожнік Месяца, скасаваны ў 2007 SELENE-2 — пасадачная платформа і месяцаход, скасаваныя ў 2015 18 кастрычніка 2017 года японскімі навукоўцамі было апублікавана паведамленне аб выяўленні «тунэля» пад паверхняй Месяца. Тунэль можа выкарыстоўвацца як месца для перспектыўнай месяцовай базы. Даследаванні планет Марсіянскі зонд Назомі, створаны і запушчаны ISAS да аб’яднання асноўных аэракасмічных інстытутаў Японіі, стаў адной з першых складанасцяў, з якой прыйшлося сутыкнуцца новастворанай JAXA. Назомі прайшоў у 1000 кіламетраў ад паверхні Марса, выйсці на калямарсіянскую арбіту не ўдалося. 20 мая 2010 года з дапамогай ракеты-носьбіта H-IIA былі запушчаны венерыянскі зонд Акацукі і апарат IKAROS, абсталяваны сонечным ветразем. 7 снежня 2010 года Акацукі выйшаў на арбіту Венеры, стаўшы першым японскім касмічным апаратам на арбіце іншай планеты. Адной з галоўных задач Акацукі было вывучэнне асаблівасцяў кручэння венерыянскай атмасферы, калі аблокі ў трапасферы круціяцца вакол планеты хутчэй, чым круціцца сама Венера. Актыўныя місіі Акацукі (яп.: あかつき, 暁, «Світанак») (PLANET-C) — касмічны апарат, прызначаны для вывучэння Венеры (2010—) IKAROS — касмічны апарат з сонечным ветразем (2010—) BepiColombo (англ.: BepiColombo) — сумесная касмічная аўтаматычная місія з Еўрапейскім касмічным агенцтвам (EKA) па даследаванні Меркурыя (2018—). У распрацоўцы Martian Moons Exploration — апарат для даследавання Марса і яго спадарожнікаў (2024—) Скончаныя Назомі (яп.: のぞみ, «Надзея») (PLANET-B) — аўтаматычная міжпланетная станцыя, накіраваная для даследавання Марса (1998—2003) У чэрвені 2014 года японскі міністр навукі і тэхналогій аб’явіў аб намерах па асваенні Марса. Планам абазначаны беспілотныя даследаванні, пілатуемая місія да Марса і доўгатэрміновая база на паверхні Месяца. На кожным з этапаў прапануецца актыўнае супрацоўніцтва з іншымі краінамі. Вывучэнне малых цел 9 траўня 2003 гады апарат Хаябуса быў паспяхова запушчаны з дапамогай ракеты-носьбіта Мю-5. Мэта місіі заключалася ў зборы ўзораў грунту невялікага калязямнога астэроіда Ітакава. Зонд зблізіўся з астэроідам у верасні 2005 года. Пацверджана паспяховая пасадка апарата на паверхню астэроіда ў лістападзе 2005, хаця адразу пасля пасадкі адзначаліся некаторыя непаладкі ў працы зонда. Хаябуса паспяхова вярнуўся на Зямлю з узорамі глебы астэроіда 13 чэрвеня 2010 года. Актыўныя місіі — Завершаныя Хаябуса (яп.: はやぶさ, «Сапсан») (MUSES-C) — касмічны апарат, прызначаны для вывучэння астэроіда Ітакава і дастаўкі ўзору яго глебы на Зямлю (2003—2010) Хаябуса-2 (яп.: はやぶさ2, «Сапсан-2») — касмічны апарат, прызначаны для вывучэння астэроіда 162173 Ругу і дастаўкі ўзору яго грунту на Зямлю (2014—2020) Астранамічныя даследаванні Першым японскім касмічным апаратам, які прызначаўся для астранамічных даследаванняў, стаў запушчаны ў 1979 годзе рэнтгенаўскі тэлескоп Хакучо. Пазней ISAS занялася назіраннямі за Сонцам, радыёастраноміяй і інфрачырвонай астраноміяй. Актыўныя місіі Хінодэ, MAXI (эксперымент на МКС), Хісакі, CALET (тэлескоп на МКС) У распрацоўцы XARM Завершаныя Акары, Сузаку, Хітомі Скасаваныя ASTRO-G Інфрачырвоная астраномія Першым японскім інфрачырвоным касмічным тэлескопам стаў 15-сантыметровы IRTS, які быў усталяваны на SFU — шматмэтавым навуковым спадарожніку, запушчаным у 1995 годзе. IRTS за адзін месяц сваёй працы прасканаваў каля 7 працэнтаў нябеснай сферы, перш чым SFU быў вернуты на Зямлю з дапамогай Спэйс шатла. Наступным крокам JAXA у вобласці інфрачырвонай астраноміі стаў Акары. Гэты спадарожнік быў запушчаны 21 лютага 2006 года. Апарат быў абсталяваны 68-сантыметровым тэлескопам. Акары (яп.: 明かり, «Святло»)(ASTRO-F) — спадарожнік для даследавання касмічнай прасторы ў інфрачырвоным дыяпазоне. Рэнтгенаўская астраномія Пачынаючы з 1979 года, калі быў запушчаны тэлескоп Хакучо, Японія на працягу двух дзесяцігоддзяў працягвала назіранні ў рэнтгенаўскім спектры. Былі створаны і запушчаны касмічныя рэнтгенаўскія тэлескопы Хінаторы, Тэнма, Гінга і ASCA (ASTRO-A). Запушчаная ў 2000 году касмічная абсерваторыя ASTRO-E не выйшла на арбіту. 10 ліпеня 2005 года адбыўся запуск новай рэнтгенаўскай касмічнай абсерваторыі, якая атрымала назвуСузаку. Касмічны апарат меў тры асноўныя прыборы назірання: рэнтгенаўскі спектрометр XRS, дэтэктар касмічных прамянёў HXD і відавы спектрометр XIS. Рэнтгенаўскі тэлескоп MAXI быў усталяваны на японскім модулі МКС. 17 лютага 2016 года Хітомі (ASTRO-H) быў запушчаны як пераемнік тэлескопа Сузаку, які адпрацаваў свой тэрмін службы. Хакучо (яп.: はくちょう, «Лебедзь») (CORSA-b) — арбітальная абсерваторыя, прызначаная для даследавання неба ў рэнтгенаўскіх прамянях Тэнма (яп.: てんま, «Пегас») — спадарожнік з рэнтгенаўскай абсерваторыяй ASTRO-E — рэнтгенаўскі тэлескоп. Вывучэнне Сонца Хінодэ (яп.: ひので, «Світанак») — спадарожнік для даследавання фізікі Сонца. Радыёастраномія У 1998 годзе JAXA запусціла касмічны апарат HALCA (MUSES-B) — першы ў свеце касмічны апарат, спецыяльна створаны для назіранняў за пульсарамі і іншымі астранамічнымі аб’ектамі метадам радыёінтэрфераметрыі са звышдоўгай базай (VLBI). Для гэтага ISAS была створана наземная сетка, якая злучала радыётэлескопы розных краін. Апарат працаваў з 2003 па 2005 гады. Дыстанцыйнае даследаванне Зямлі Актыўныя апараты: Ібукі, GCOM-W, ALOS-2 У распрацоўцы: GCOM-C, GOSAT-2, ALOS-3 Завершаныя: Дайчы Дайчы У студзені 2006 гады быў паспяхова запушчаны спадарожнік ALOS (Advanced Land Observation Satellite). Сувязь паміж апаратам і наземнай станцыяй у Японіі ажыццяўлялася з дапамогай спадарожніка сувязі Kodami Date Relay Satellite. З-за праблем з надзейнасцю JAXA вырашылі наступны апарат падзяліць на два асобныя, адзін для радарнага назірання (ALOS-2), а другі для аптычнага (ALOS-3). Метэаспадарожнікі Японія кожны год падвяргаецца ўздзеянню тайфунаў, таму вывучэнне і прагназаванне атмасферных працэсаў — важны прыярытэт для краіны. У 1997 годзе быў запушчаны метэаспадарожнік TRMM (Tropical Rainfall Measuring Mission), распрацаваны ў супрацоўніцтве з NASA. Для працягу даследаванняў NASDA распрацавала апараты ADEOS і ADEOS II у 1996 і 2003 гадах адпаведна. Тым не менш, па розных прычынах усе гэтыя спадарожнікі прапрацавалі значна менш запланаванага тэрміну. 28 лютага 2014 года з дапамогай ракеты-носьбіта H-II2A быў запушчаны апарат GPM Core Observatory, распрацаваны сумесна NASA і JAXA. Праект GPM уяўляе сабой спадарожнікавую групоўку для назірання за атмасфернымі ападкамі. Дайчы (яп.: だいち, «Зямля») (ALOS) — спадарожнік дыстанцыйнага даследавання Зямлі, прызначаны для маніторынгу зямной паверхні і акіянаў. Маніторынг вуглякіслага газу ў атмасферы Ібукі (яп.: いぶき, «Дыханне») (GOSAT) — апарат, прызначаны для маніторынгу парніковых газаў. Пілатуемая касманаўтыка Дванаццаць японскіх астранаўтаў пабывалі ў космасе, аднак Японіяй не быў распрацаваны ўласны пілатуемы карабель, і не існуе планаў па яго стварэнні. Патэнцыйна для пілатуемых палётаў было магчыма выкарыстанне шатла HOPE-X, але гэты праект быў спынены. Праект прасцейшай па сваёй канструкцыі капсулы Фуджы таксама быў скасаваны. Першым японцам у космасе стаў Тоёхіра Акіяма, член экіпажа савецкага касмічнага карабля Саюз ТМ-11, палёт якога адбыўся ў 1990 годзе. Удзел Японіі ў сумесных з ЗША і іншымі краінамі праектах у галіне пілатуемай касманаўтыцы ўключае ў сябе палёты японскіх астранаўтаў на касмічных караблях краін-партнёраў да МКС. Палёт STS-47 быў часткова прафінансаваны Японіяй. У рамках гэтай місіі ажыццёўлены палёт першага астранаўта JAXA Мамору Моры ў якасці спецыяліста па карыснай нагрузцы. Японскі план пілатуемага палёту на Месяц некаторы час знаходзіўся ў распрацоўцы, аднак у 2010 годзе быў замарожаны з-за недахопу фінансавання. Іншыя касмічныя апараты Кібо (яп.: きぼう «Надзея») — найбуйнейшы модуль Міжнароднай касмічнай станцыі, дастаўлены за тры палёты Спэйс шатла (STS-123, STS-124, STS-127) у 2008—2009 гадах H-II Transfer Vehicle (HTV ці Канаторы (яп.: こうのとり, «Далёкаўсходні бусел»)) — аўтаматычны касмічны карабель снабжэння МКС. Касмадромы Касмічны цэнтр Танегасіма Касмічны цэнтр Уцінаура Крыніцы