სალუსტის ბაღები

სალუსტის ბაღები (ლათ. Horti Sallustiani) — ძველი რომაული მამული, რომელიც მოიცავდა ლანდშაფტურ ბაღს, შექმნილს ისტორიკოს სალუსტის მიერ ძვ. წ. I საუკუნეში. იგი იკავებდა დიდ ტერიტორიას რომის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სექტორში, იმ ადგილას, რომელიც შემდეგ VI რეგიონად იქცა, პინციანისა და კვირინალის ბორცვებს შორის, ვია სალარიასა და პორტა სალარიას ახლოს. თანამედროვე რაიონი ახლა ცნობილია როგორც სალუსტიანო. ისტორია ბაღი ძველ რომში ლუკულუსმა დაიწყო მდიდრული ბაღი-სასახლეების მშენებლობა ძვ. წ. I საუკუნეში თავისი ბაღების მშენებლობით პინციანის ბორცვზე. ბაღები იყო დასასვენებელი ადგილი, თითქმის პატარა სასახლე და აძლევდა მდიდარ მფლობელსა და მის კარს საშუალებას ეცხოვრათ იზოლაციაში, ქალაქის ხმაურიანი ცხოვრებისგან მოშორებით, მაგრამ მასთან ახლოს. ბაღების უმნიშვნელოვანესი ნაწილი უდავოდ იყო მცენარეები, ხშირად გაფორმებული როგორც გეომეტრიული ან ცხოველების ფორმებით. მწვანე ნარგავებს შორის ხშირად განთავსებული იყო პავილიონები, მზისგან დაცული სასეირნო ხეივანი, შადრევნები, აბანოები, ტაძრები და ქანდაკებები, ხშირად ბერძნული ორიგინალების ასლები. ახ. წ. III საუკუნეში ბაღების საერთო რაოდენობა იკავებდა რომის დაახლოებით მეათედს და ქმნიდა მწვანე სარტყელს ცენტრის გარშემო. სალუსტის ბაღი ეს ქონება თავდაპირველად ეკუთვნოდა იულიუს კეისარს, როგორც Horti Caesaris, მაგრამ მისი გარდაცვალების შემდეგ იგი შეიძინა ისტორიკოსმა სალუსტმა, მისმა ერთ-ერთმა უახლოესმა მეგობარმა, რომელმაც განავითარა იგი აფრიკა ნოვას პროვინციის (ახლად დაპყრობილი ნუმიდიის) მმართველად ყოფნისას შეძენილი სიმდიდრით. ძვ. წ. 36 წელს, ისტორიკოსის გარდაცვალების შემდეგ, რეზიდენცია გადავიდა მის მოსახელე შვილიშვილზე და საბოლოოდ, კლაუდიუსზე როგორც იმპერიული საკუთრება, მაგრამ ის შენარჩუნებული იყო რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში რომაელი იმპერატორების მიერ როგორც საჯარო დასასვენებელი ადგილი. ბაღები გამდიდრდა მრავალი დამატებითი ნაგებობითა და მონუმენტური ქანდაკებებით იმ ოთხი საუკუნის განმავლობაში, რომლის დროსაც ისინი ვითარდებოდნენ. ბევრმა იმპერატორმა აირჩია იგი დროებით საცხოვრებლად, პალატინის ბორცვზე მდებარე ოფიციალური რეზიდენციის ალტერნატივად. პლინიუსი წერს, რომ ბაღის მცველების, პოზიოსა და სეკუნდილას ნეშტი იქ აღმოაჩინეს ავგუსტუსის მმართველობის დროს და ისინი 10 ფუტი და 3 დიუიმის სიმაღლისა იყვნენ. იმპერატორი ნერვა 98 წელს ბაღების ვილაში ციებ-ცხელებით გარდაიცვალა, ხოლო იმპერატორებმა ადრიანემ და აურელიანემ იქ მნიშვნელოვანი სამუშაოები ჩაატარეს. განსაკუთრებით ამ უკანასკნელმა ააშენა porticus miliarensis, სავარაუდოდ პორტიკოს, ბაღისა და საცხენოსნო თავლების კომპლექსი, სადაც ის ცხენით სასეირნოდ დადიოდა. სხვა რესტავრაციები III საუკუნეში ჩატარდა. იგი რჩებოდა იმპერიულ საკურორტო ადგილად, სანამ 410 წელს გოთებმა ალარიხის მეთაურობით არ დაარბიეს, რომლებიც ქალაქში შევიდნენ სალუსტის ბაღების კარიბჭიდან. კომპლექსი მძიმედ დაზიანდა და აღარასოდეს აღდგენილა. თუმცა, ბაღები საბოლოოდ მიატოვეს VI საუკუნეში. აღმოჩენები XVI საუკუნის ვენახების გაშენებისას და განსაკუთრებით XVII საუკუნის დასაწყისში, როდესაც კარდინალმა ლუდოვიკო ლუდოვიზიმ, პაპ გრიგოლ XV-ის ძმისშვილმა, შეიძინა ტერიტორია და ააშენა ვილა ლუდოვიზი, მრავალი მნიშვნელოვანი ქანდაკება აღმოაჩინეს. XIX საუკუნის ბოლოს რომის, როგორც დედაქალაქის, მშენებლობის ცხელებამ გამოიწვია კვირინალეზე არსებული თანამედროვე ვილების განადგურება. ეს იყო დაკარგული შესაძლებლობა ადგილის არქეოლოგიის შესასწავლად. ძველი ტოპოგრაფია შეუქცევადად შეიცვალა პინციოსა და კვირინალის ბორცვებს შორის ხეობის შევსებით, სადაც ეს ჰორტები არსებობდა. მიუხედავად ამისა, გათხრებმა ნაწილობრივ გამოავლინა ნიმფეუმი, რომელიც სავარაუდოდ ჰადრიანეს მიერ ჰორტების განახლებიდან მომდინარეობს. მის კედლებს ამშვენებდა მინანქრები, პემზა და ნიჟარები, რომლებიც ჩარჩოებად ერტყა პატარა ლანდშაფტებსა და სცენებს ცხოველებითა და ყვავილებით გაფორმებულს კაშკაშა ფერებში. სკულპტურულ მორთულობაში შედიოდა მრგვალი საკურთხეველი ოთხი სეზონით და არტემიდასა და იფიგენიას მშვენიერი ჯგუფი შველთან ერთად, რომელიც ამჟამად კოპენჰაგენშია. გვიანდელი კომპლექსის ნაწილს წარმოადგენდა ასევე ვენერა ერიცინას ტაძარი, რომელიც ხეობის ძირში იდგა. ეს იყო რესპუბლიკური პერიოდის შენობა, მდებარე პორტა კოლინას გარეთ, რომელიც კეისრის დროს ჰორტებში ჩაერთო. ეს პატარა ტაძარი ჰელენისტური თოლოსის რემინისცენციას წარმოადგენდა, ძალიან გავრცელებული ტიპი გვიანდელ რესპუბლიკურ ხანაში და ტიპიური ელემენტი დიდი გარეუბნის ვილებისა. კავშირი ვენერასთან, სიყვარულის, ნაყოფიერებისა და ბუნების ქალღმერთთან შესაბამისად, ჰორტების მფარველთან, შეესაბამებოდა ისეთ დიდ ვილას, როგორიც სალუსტის ვილა იყო. ჰორტებში ასევე მდებარეობდა იპოდრომი (ცირკუსი), რომელიც აურელიანმა ააშენა. ნანგრევები ვილის შესანიშნავად კარგად შემონახული პავილიონი შეიძლება ვიხილოთ დღევანდელი პიაცა სალუსტიოს ცენტრში, თანამედროვე ქუჩის დონიდან 14 მეტრით ქვემოთ. ეს სავარაუდოდ საზაფხულო ტრიკლინიუმი იყო, როგორც ჰადრიანეს ვილის სერაპეუმი. შენობის მთავარი ნაწილი იყო დიდი წრიული დარბაზი (11 მ დიამეტრით და 13 მ სიმაღლით), დაფარული გუმბათით, რომელსაც მონაცვლეობით ჰქონდა ჩაზნექილი და ბრტყელი სეგმენტები (ძალიან იშვიათი ფორმა, რომელიც მხოლოდ სერაპეუმში გვხვდება). კედლებზე განთავსებულია სამ-სამი ნიშა თითოეულ მხარეს, რომელთაგან ორი ღია იყო, როგორც გასასვლელი გვერდით ოთახებში, სავარაუდოდ ნიმფეუმებში. მშენებლობიდან რამდენიმე წლის შემდეგ დარჩენილი ნიშები დაიხურა და დაიფარა მარმარილოს პანელებით, რომლებიც ასევე ფარავდა კედლებს. იატაკიც მარმარილოსი იყო, ხოლო გუმბათი და კედლების ზედა ნაწილი მოირთო სტუკოთი. გრანდიოზულ ბაზილიკურ დარბაზს ჩარჩოდ ერტყა ორი გვერდითი შენობა ორ სართულზე, ხოლო შენობის ზედა ნაწილს ჰქონდა დიდი პანორამული ტერასა, დაკავშირებული გალერეასთან. ეს იყო ერთ-ერთი მთავარი ცენტრი სანახაობრივ ადგილას, კვირინალესა და პინციოს გამყოფი ხეობის ძირში. მას ამაგრებდა სქელი კედლები თაღებითა და საყრდენებით, რომლებიც ეყრდნობოდა სერვიუსის კედლებს, სადაც დღეს ვია სალუსტიანა გადის, ეყრდნობოდა უკან მდებარე ბორცვს და უკავშირდებოდა სხვა, ცუდად შემონახულ შენობათა ნაშთებს. სამხრეთით არის ნახევარწრიული გადახურული ოთახი, რომელიც სამ ზონად იყოფა ტიხრებით, აქედან ორში კვლავ შემორჩენილია ძველი შავ-თეთრი მოზაიკები და კედლის მხატვრობის ნაშთები, სავარაუდოდ უფრო გვიანდელი პერიოდის; მესამე ოთახი სამხრეთისკენ დაკავებულია კიბით, რომელიც ორ ზედა სართულზე ადის, ხოლო ჩრდილოეთისა გადაკვეთილია ოთახით, რომელიც ლატრინად გამოიყენებოდა. ამ შენობის აგურის შტამპები ადასტურებს 126 წლის თარიღს. დათარიღება მნიშვნელოვანია, რადგან აჩვენებს იმპერიული კერძო არქიტექტურის განვითარებას Domus Augustana-ს შემდეგ და Domus Aurea-ს მოდელის ევოლუციას თითქმის 50 წლის განმავლობაში. კომპლექსის სხვა ნაშთებს შორისაა კრიპტოპორტიკუსი კედლის მხატვრობით, რომელიც ამჟამად ამერიკის საელჩოს გარაჟშია ვია ფრიულის მხარეს, და კედელი ნიშებით ვია ლუკულოს გასწვრივ. ასევე შემორჩენილია ჰადრიანეს დიდი ცისტერნა კოლეჯიო ჯერმანიკოს ქვეშ, ვია სან ნიკოლა და ტოლენტინოსა და ვია ბისოლატის კუთხეში, რომელიც შედგება ორი დონისგან: პირველი, 1.8 მ სიმაღლის, მოქმედებს როგორც საყრდენი კონსტრუქცია მეორესთვის (საერთო ჯამში 39 x 3.3 მ). სქოლიო