Baxilica de San Nicolò (A Pria)

A baxìlica de San Nicolò (basilica di San Nicolò in italiàn) u l'è in edifissiu religiùzu ch'u se tröva a-a Prìa, sutta a-a diòcexi d'Arbenga e Inperia, in-tu vicariòn de Löa e da Prìa. Stòja Urigini In-ta prìmma parte du Sinqueséntu in'undâ de pèste a l'axeva curpìu a ciü parte da pupulasiùn da Prìa che, dandu amentu a quant'u se cunta, a s'êa afidâ a-a prutesiùn du santu. San Nicolò u l'êa difêti raprezentòn sciü 'n'antìga figüa de legnu dipinta du 1498 da l'artista zeneze Giuanni Barbazeâ, che ancö a l'è miscia in simma a l'atâ mazû. Pe nu ciapâse a mātîa quélli da Prìa i l'axevan abandunòn u paîze e i l'êan andê a tiâ sciü ina série de baracche a munte de stu-chì, in-ti sciti che ancù aûa i sun ciamê I Barachìn. A-a matìn di l'8 de lüggiu u sönnu a fèsta de canpane da gêxa véggia u descìa a pupulasiùn, che, intrâ in-tu burgu, a tröva sciü-a tûre du canpanìn in véggiu vestìu cumme in puntefice, ch'u sajéva San Nicolò, ch'u l'ha lasciòn u segnu da sö man sciü-a canpana. A gêxa növa, dunque, a nàsce da-a prumessa fêta da-a pupulasiùn in segnu de ringrasiaméntu. Custrusiùn Duxéntu anni doppu (1746) a scignùa Anna Tereza Bergallu a l'axeva lasciòn in cuntribüu de duzze mìlla lìre, pe mantegnî a pruméssa di sö véggi. A-u prinsìpiu l'idea a l'êa quélla de tiâla sciü a-i péi du Trabichettu, cu-a faciâ giâ versu a Gêxa Véggia. Âtra puscibilitê a l'êa quélla de fâ ciü grossa a paruchiâle de l'epuca, ma a-a fìn i costi troppu âti l'axevan fêtu decìdde ch'u vegnisse ciamòn l'architettu zenéze Giuàn Batìsta Muntâdu. Doppu ina serie de dibattiti u se sciòrte a sèrne u prugettu definitìvu, ch'u végghe a custrusiùn da gêxa in-ta sö culucasiùn d'ancö. I travaggi i se tegnan fra u 1752 e u 1791, fermê e rinviê in ciü d'in muméntu. A portâ ciü tanti prublemi u l'êa stêtu a otta de grandi dimensciùi, vegnüa zü ben tréi otte e ricustruìa gràssie ascì a l'agiüttu du Gaetano Cantoni, u mêximu architéttu ch'u l'axeva prugetòn a culegiâ da Cêve e a Baxìlica de San Maurissiu a-u Portu. Scibén u sö inpegnu, a crövertüa a vegne finìa da 'n âtru artista: Giuseppe Fantoni, du 1787. Cunsacrasiùn Tappa fundamentâle da stòja da gêxa u l'è a sö cunsacrasiùn, avegnüa in seculu dapö ch'a secce stêta finìa, a-i 8 de lüggiu du 1891, in prezénsa du véscu Filippo Allegro, acunpagnòn da quélli de Vintimiggia (Mons. Reggio) e de Àcqui (Mons. Marello). L'avertüa a-u cültu, però, a l'êa zà efetîva da-i 25 de nuvénbre du 1791. Ciǜ de resénte (1992), a paruchiâle a l'è stêta elevâ a baxìlica minûre, visti i duxéntu anni da-a sö avertüa. Carateristiche U de föa A faciâ, ezenpiu de architetüa baròcca in stîle rinascimentâle, vista da-a Ciassa Növa a se mustra in-te tütta a sö inpurtansa, acunpagnâ da-i dui canpanìn, ognǜn èrtu 33 metri. U prugettu a-i l’inprinsìpiu u vegheva a custrusiùn sulu de quéllu a munte, ma u prugettu dizegnòn da l'inzegnê Puè Anpognani, u l'è stêtu cangiòn de doppu, sutta a-a diresiùn du Giüzeppe Giobellini. Quattru i sun i purtâli da gêxa, fêti de brùnzu, mìsci dund'i sun au dì d'ancö fra u 1986 e u 1995, a partî da l'idea du Munscignû Renbâdu, scurpîi da Andrea Manferdini. U portùn de mezzu, u ciǜ grossu, u l'ê stêtu inauguròn du 1986, spartìu in-te duzze riquaddri, recanpê in-te trê parte. A primma a ne cunta i epizodi da stòja cristiâna, da-u Paradizu terèstre a-a Pasciùn, fin'a-i cuncìli ecuménichi, quande a segunda a mustra i fêti da vitta du prutetû da Prìa e a tersa a l'è sciü-a sitê (da-u miràculu a-i bunbardaménti da guêra, avegnüi du '44). E âtre dùe intrê sciü-u frunte e sun dedichê a-u téma de arvî e pòrte a Cristu (versu munte) e a l'evangelizasiùn (versu a maîna). A ste chi se ghe azùnze quélla sciü-u fiancu, ch'a da versu a véggia Stradda Nasiunâle, dund'e sun prezentê u stemma du cumǜn, da Repübbrica de Zena e u mundu, cun di riquaddri dedichê a-i sinque cuntinénti. In simma a-u purtâle u se mustra in insémme de stàtue, fêtu du 1863 da-u Brilla, cun San Nicolò in-tu mezzu a dùi àngei realizê a "plastegu". In curispundénsa di dùi canpanìn u se tröva invêxe San Pê e San Paulu, u prìmmu a-a manca, u segundu a-a drîta. U de dréntu A gêxa a g'ha in inpiantu baxilicâle, cun 'n'ünica grande navâ a cianta retangulâre. Cuèrta da 'na munumentâle otta a padigiùn, l'aula a g'ha d'in gìu bén séi capelle laterâli e âtre dùe ch'e fiancan l'ātâ mazû. Atâ mazû Realizòn d'in gìu a-u 1720 da-i frê Stella, famùzi mestri marmê zenézi, a-i inissi u se trövava in-ta Catedrâle de San Michê in Arbenga. Da-u 2009, cun l'interesaméntu du prêve de quel'annu, Don Luigi Fusta, e du véscu Olivieri, u l'è stêtu purtòn in baxìlica. Cunpostu da marmu giancu e russu mesccê insemme, u l'è caraterizòn da 'na crövertüa a sarcofagu che in-tu mezzu a g'ha in òculu incurnixòn, da dund'e partan de sciùe e de parme sciü-i fianchi. A rézze a mensa due figüe de àngei cun funsiun de pilastru, mentre, in simma a-i scaìn ch'i rézzen i candeê, u se tröva u tenpiéttu cu-u tabernaculu, fiancòn da âtri dui àngei, sciü l'estremitê de l'ürtimu scaìn. Primma de stu chi u ghe n'êa in âtru, du zenéze Steva Vallebuna, ch'u remuntava a-u 1858. Cun l'adataméntu a-a litürgìa a-e norme du cuncìliu Vatican II, du 1968 u l'êa stêtu rézu ciü senplice, sensa i cunturni d'in gìu a-a mensa. Abscide In-te l'abscide u se végghe in fruntùn de cuntu, che, in-t'in nìcciu u mustra a figüa de legnu de San Nicolò. A pâa d'ātâ a l'è a-u mêximu moddu dedicâ a-u santu, setòn in sciu tronu. Pödâse ch'a secce ina parte de l'intrégu pulìtticu purtòn chi da-a véggia paruchiâle, fêtu da-u Zane Barbazeâ in-tu 1498 e andêtu in parte persu pe l'üzànsa de tacâghe cu-i ciòddi e preghêe e, survatüttu, e ciàvi da sitê. Còru De legnu de nûxe, u l'è stêtu fêtu a Pariggi in-tu 1712 da l'artìsta lucâle M. Michel, catòn a Marséggia du 1794, levòn da-e màn di rivulusiunàri fransézi. A cunpuzisiùn a g'ha 46 posti, cun a-e spalle quatorze spéggi de légnu. Pürpitu Catòn ascì stu chi Marseggia du 1794, u l'è de nûxe scüa. U pa ch'u secce stêtu custruìu du 1695 da l'artista parigìn Gabriel. E decurasiùi esprimman in stîle che de següu u l'è avanti rispettu ai decuratûi du legnu lìgüri de quélli tenpi, cumme u ghe fa pensâ a furma reùnda, cu-u prufî du burdu de surva bén delineòn. U stemma ch'u gh'è incîzu in simma e e ciàvi riguardan i privilegi cuncessi a-a catedrâle de Marseggia da-u puntefice. Òrganu Surva a l'intrâ, in-ta cuntrufaciâ, u gh'è l'òrganu a cenne, custruìu da l'inpréza Cavalli de Lôdi in-ti primmi anni du Növesntu e purtòn chi du 1940. U cunta 27 pedâli e 29 registri. A surmuntâlu, a decurasiùn cun de figüe angéiche, ciü in ruzùn laterâle. Stàtue Stàtua da Sunta: cuntegnüa in-te 'n nicciu da vixìn a l'ingressu latu mâ, a stàtua da prucesciùn a l'è firmâ da Antoniu Brilla, artista savunéze, ch'u l'ha fêta du 1858. Stàtua de San Nicolò d'invernu: scurpìa da-u Brilla a se pö végghe intrandu làttu munte, in-tu nicciu de manca. A l'è a stàtua purtâ in prucesciùn a-i 6 de dixenbre pe a festa patrunâle. Du 1887, a l'è stêta restaurâ du 1983. Chi se tröva ascì 'n afrescu du Saccu, l'ünicu firmòn da l'artista, ch'u mustra u santu mentre u sarva i trei matétti da l'òste grammu. Seguan dunca öttu stàtue in plasticu firmê ascì ste chi da-u Brilla. A tecnica de realizasiùn a cunsciste de 'n teâ de fêru crövìu da 'n inpastu de pûve de marmu, cāsîna, pussulâna e alabastru ascì. Stàtue di quattru vangelisti: raprezentan San Giuanni fiancòn da l'àquila, San Lüccu cu-u bö, San Matê cun l'àngeu e San Marcu cu-u leùn. Stàtue di quattru dòtti da gêxa: sun dedichê San Gregôiu Magnu, San Gerolamu, Sant'Agustìn, San Bröxu. Afreschi Diversi i detaggi de cuntu ch'i se pöan trövâ in-tu cunplessu, a partì da-e decurasiùi da sutaòtta. L'afrescu, ch'u cröve 56 mêtri in lünghéssa e 25 in artéssa, u gh'a cumme tematica quélla du Paradizu. Chi u l'è dipintu San Nicolò mentre u dumanda l'intercesiùn a-a Madonna du Sucursu, ciü in âtu du sugettu, vixina a-a Trinitê, pe mette in sarvu a sitê da Prìa da-a pèste. In-ta pursiùn ciü bàssa se arve u cunturnu da scêna, cu-i àngei e âtre figüe. A raprezentasiùn a vegne serâ da tréi müxicànti: surva a l'àrpa sönâ da quéllu de mezzu a cunparìsce a firma da-u pitû Luigi Saccu, cuscì cumme a dêta de realizasiùn, u 1886. Sciü-e vêle da otta truvemmu e quattru vertü cardinâli, üna pe cantu (Giüstissia, Tenperansa, Furtessa e Prüdensa), ma sta sinbulugìa a vegne repigiâ in-te de âtre parte, cumme surva a-e stàtue di quattru vangelisti, turna cu-a mêxima tipulugìa de dipintu. In-ta zona de l'abscide i se trövan ancù i Santi Bröxu, Giüzeppe e Lüigi, mentre e lezene e i capitelli, sun stêti decurê da-u savunéze Antonio Novaro, cuscì cumme âtri dui dipinti misci in-ta parte da otta lattu mâ. A sö ativitê a pa ch'a segge cumensâ du 1861 e terminâ in-ti anni de doppu, cumme a rigorda a scrîta in-ta capélla de Sant'Antoniu. Da mêxima prudusiùn u dipintu a frescu ch'u se végghe in-ta lünetta surva a-a stàtua da Sunta, rafigüante San Nicolò mentre u sarva da-u sürtàn in zuénu, ciamòn Adeodato. In'âtra serie de figüe a l'è stêta dipinta da-u Lüigi Saccu, va a dî e scéne de San Nicolò ch'u sarva in matéttu maòttu, surva a-a porta a mâ e de San Nicolò ch'u risêve e ciavi da sitê da parte du pudestê da Prìa. U mêximu artista, pe cunclüdde, u l'ha cüòn i afreschi surva a l'abscide e du transettu (Glôia de San Nicolò). In-ta primma sesiùn gh'emmu San Giüzéppe cu-u Banbìn, fianchê, in-te lünette da San Luigi e Sant'Antiòccu. Capélle U batistêu e a gròtta de Lûrde Senpre da-u lattu mâ, a-a drìta intrandu da-u purtâ mazû, se pö miâ a cuscì dìta "Grotta de Lûrde", fêta du 1890 pe a vuluntê de Adele Dall'Orso. A-a manca, invexe truvemmu u batistêu, cu-a pilla de marmu purtâ in-ta baxìlica du 1791, dapö esse stêta pe dùi seculi in-ta Gêxa Véggia. A sö custrusiùn a l'è da fâ remuntâ a-u Sinqueséntu, cumme registròn da-u munscignû Mascardi, vegnüu a-a Prìa in vìxita pasturâle (1585). In-ta mêxima capélla du batistêu, truvemmu a presiùza crùxe de legnu scurpìa da-u zeneze Antoniu Maìa Maragiàn, fin a-u 1940 cunservòn in-te l'ātòju de Santanìn, caciòn zü pe fa pasâ u trattu növu de l'Aurelia. E capélle laterâli U gh'è, in-te tüttu, sei capélle sciü-i fianchi, a partì da l'intrâ ch'a dà versu a maîna, ste chi e sun dedichê a: Sant'Izidòru: prutetû di cuntadìn. Surva l'ātâ laterâle u ne mustra 'n dipintu de autû scunusciüu, cumisciunòn du 1803 da-i frê Rusci. U l'êa tradisiùn a-a Prìa che, in-tu dì dedicòn a-u santu (4 d'arvî), se diésse ina messa sulenne in onû du santu. Da-u 1887 u l'è in funsiùn ascì a sucietê catòlica ch'a porta u numme du Santu. A Sunta: fêta tià sciü da-a famiggia Lomellini du 1790 sciü dumanda a-u parlamentu sitadìn. Dedicòn fin-a a Sant'Erasmu, prutetû di naviganti, l'atâ u l'è surmuntòn da 'na pitüa du santu vestìu cumme in puntefice, in-tu cuntestu de l'assunsiùn de Marìa, cunpagnòn da-a prezénsa de Santa Cêa. A Santìscima Crûxe: a capélla ciü avansâ fra quélle de drìta, custruìa cu-u cuntribüu da famìggia De Vincensi. U quaddru surva a l'ātâ, firmòn da-i frê Muntanari, u mustra San Giuanni a-a drìta, a Crùxe e, a manca, San Steva. A cunpletâ a raprezentasiùn Maìa Madalêna. Làttu munte se veggan e capélle: da Madonna Aduūâ: a ciü avansâ de quélle de mànca, a végghe a pàla cumisciunâ da-a famiggia Acâme, ch'u nu se ne sa l'autû. Surva a l'ātà truvemmu a stàtua de legnu de Cristu mortu, purtâ in prucesciùn da-a cungréga Urasiun e Mòrte, u Venardì Santu. de San Giüzeppe: capelùn visciüu da-a famiggia Bassadonne, munumentâle, chi a se végghe ina têja cu-a Sacra Famiggia, fêta, pödâse, da-a scöa du Tiepolo o da-u zenéze Gian Batìsta Merano. de San Fransescu d'Asîzi: cu-a pala d'ātà dedicâ a-u santu, pa che a raprezentasiùn a secce stêta fêta da Castelìn Castéllu, pitû de Zéna, ch'u travagiava in-tu Seisentu. Vedrê Ben sézze e sun e vedrê ch'e se pöan trövâ a l'internu da paruchiâle. Scciapê a càuza di bunbardamenti du 1944, respunsabili du derucamentu du quartê de l'Ajetta, e sun stête ripuzisiunê intréghe sulu in-tu 1991. A ciü inpurtante, quélla in-ta faciâ, a g'ha 'n'estensciùn de 25 mêtri quaddri, dund'i sun raprezentê San Giuanni e San Paulu, cun in-tu mezzu u Calice de l'Eucarestîa. De rinpettu a-a prinsipâle, versu l'abscide, u se ne tröva 'na segunda, ch'a l'ha cumme tematica quélla du Cristu Re de l'Üniversu. In avanti, a partî da-u sentru da navâ u se vegghe A cà da Divîna Pruvidensa, cun San Giüzeppe ch'u cüa i maòtti (a mâ) e E pupulasiùi de misciùi cun San Giuanni Boscu e Santa Maia Dumenega Masaéllu' (a munte). E vedrê du presbitêiu e sun dedichê a-u prutetû sitadin e a-a Madonna, mentre ciü resenti de 'na dexîna d'anni in cunfruntu a quélle dîte primma (squêxi du 1930) sun quélle minûi. Quélle ciü picine, scituê in simma a-e porte laterâli, da-e capélle e in-tu transettu, sun realizê cu-a tecnica du grisaille ch'a zöga sciü-i efètti du cêu-scüu. Canpanìn Particulare ezenpiu canpanàriu, e dui tûri canpanàrie cuntan in tüttu quatorze brunzi ch'i sun sinque in-te quélla a munte e növe in-te quélla a mâ. U canpanin a munte Canpanùn De primme sinque, ciü veggie, nutemmu che e sun in scala frigia "MI3", a partì da-u canpanùn, dedicòn a-u prutetû da sitê. Füzu in-tu 1878, ch'u l'ha u duvê de sönâ pe scandî e ùe du dì, anunsiâ i eventi ciü inpurtanti e a mòrte de véschi, prêvi, pappi. Canpanassa Segunda pe urdine d'inpurtansa a l'è a canpanassa, da-u sönnu ciü rüstegu, l'è a ciü resente da tûre a mùnte, füza da-a funderìa Bueru du 1891 doppu che, u 6 de zenâ du 1878 a l'êa chêita quélla véggia. A sönna pe l'Angelus, pe e messe in-ti dì de festa pe i funeràli. Canpana du mezudì Muntâ in-tu 1814, a se tröva sciü-u derê du canpanìn e a serve pe marcâ e messe du sabbu (cu-u tipicu sönnu a bāadétta) o pe l'Angelus in-ti di da setemâna. Canpana da messa Füza ascì sta li du 1814, a serve pe reciamâ ascì lê i fedeli quand'e ghe sun e funsiùn religiuze, in-ti di da setemâna. L'è puzisiunâ versu a faciâ da baxìlica. Canpana de l'agunìa Du 1878, a l'è renbâ de fiancu rispettu a-u sentru da tûre, dandu sciü-a véggia Stradda Nasiunâle. Serve pe sönâ da mortu, cu-i ciòcchi lenti e cadensê, sedunque pe tegnî a mente e settime, sönandu a bādétta insemme a quélla da messa. U canpanìn a mâ A-i prinsippi i prugetti da gêxa növa i nu veghîvan u svilüppu de 'na segunda tûre. Difêti chi s'ha ina seie de canpane ciü növe, che u parcu u s'è fêtu ciü grossu sulu in-tu 1986. Növe i brunzi in-te tüttu, ch'i sönan in SOL3, sei füze da-a dìtta Capanni, mentre e âtre dùe, ciü picine, da-a funderìa Mazzola. A ste chi se zunze a Canpana di ciuchetti, a ciü picìna de tütta a baxìlica, puzisiunâ in-ta cèlla suvrâna da tûre. I ciuchetti i sun döveê pe e serimonie du batêximu o in-ta selebrasiùn eucaristica. Nòtte Âtri prugètti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Baxilica de San Nicolò (A Pria)