Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)

A gexa de Santa Maria Madalena a l'è ina gexa d'Ellia ch'a se tröva inta lucalitè dita de l'Eremitta, aa fin du paize, custruia aa fin du Sinquesentu vixin a l'antiga gexa de Santa Maria, ina rara architetüa pre-rumann-a du X seculu. A l'è cumpreiza intu teritoiu da gexa d'Ellia, parte da diocexi de Sann-a-Noli. Storia U cumplessu de Santa Maria Madalena u nasce inte ina curva du sciümme Sansobbia a ciü o menu 500 metri in fundu a Ellia, inta puzisiun ch'a permeteiva de cuntrulà a via che a caminava sciü lungu tütta a valà. A primma gexa, dita da Santa Maria, a l'è steta fundà aa fin du X seculu, quandu u s'è cumensà a furmà u paize. E tere ande se tröva sun fra quelle regalè intu 991 da Anselmu, marcheize de Sann-a, a l'abasia de San Quintin de Spignu. A primma citasiun cunusciüa de questa gexa a l'è cuntegnüa inte ina bulla papale du Pappa Alesandru III du 5 mazzu 1179, dande a vegne cunfermà insemme a atre prupietè a l'abasia de San Quintin de Spignu. In questu attu, anche se u manche l'intitulasiun, u se tröva a mensiun de due gexe a Ellia, che se pöran identificà cu'a gexa de Santa Maria e cun quella, ormai scumparsa, de San Salvatù. In'atra citasiun du 1213 a l'è cuntegnüa inte in attu du nutaiu Ubertu, de Sann-a, dande se cittan di travaji feti in sa gexa de Sancta Maria de Ellia. Pasè ciü de tre seculi, inta lista de gexe da diocexi de Sann-a scrita intu 1530 dau preve Giuan Zuccarello, Santa Maria a l'è dita in ruinn-a. U vescuvu Nicolò Mascardi, ch'u l'ha vixità a gexa intu 1585, u l'ha cumandà in quell'ocaxun ina serie de travaji pe ripaà "l'oatoiu campestre de Nostra Scignua" da fase tempu de dui meixi, altrimenti l'edificiu saieva stetu da demulì. A gente du paize a l'ha sceltu invece de fabricà in növu postu de cültu, a gexa de Santa Maria Madalena, ch'a l'è steta cunsacrà intu 1590. Intu 1621, detu ch'a l'ea ciü grossa e a pureva ospità a pupulasiun d'Ellia, u parrucu de D'Atu u l'ha cuncessu ch'u ghe fisse in preve fissu inte quella gexa. Intu 1628, cu'a separasiun d'Ellia daa parocchia de San Nicolò de D'Atu, a gexa de Santa Maria Madalena a l'è steta inasà a parocchia, funsiun ch'a cunserva fin au 1643, quand'a vegne cunsacrà a gexa de San Bertumé. Da alua, pe quarant'anni a l'è steta üzà cumme sede da cunfraternita de i Disciplinè, fintantu che intu 1682 u l'è stetu inaugurà u növu uatoiu de sciancu aa gexa de San Bertumé. Inta primma meitè du Settesentu u cumplessu u l'ha ospità in eremitta ch'u ne vegniva daa Sardegna, Michele Manica, che segundu a tradisiun du postu u l'ha purtà a cultivasiun de l'uivu inta valà. Tegnüu in gran cuntu di paizen de Ellia, aa sö morte intu 1742 u l'è stetu sepurtu inta gexa duv'u l'aba visciüu. Da quandu nu s'è ciü sepurtu i morti inta parochiale intu 1829, sin au 1832 e sepultüe sun stete fete inta gexa de Santa Maria Madalena. Sübitu doppu sun cumensè i travaji pe custruì in simiteiu in giu aa gexa, ma pe mancansa de spassiu u s'è sceltu u teren and'u se tröva ancun ancö u simiteiu de Ellia. A ogni moddu, intu 1835, i teren in giu a Santa Maria Madalena sun steti üzè de növu cumme simiteiu pruvizoiu pe pueia du culera. A gexa, and'u se cuntinua a dì messa inta ricurensa da titulare, a l'è steta restaurà inti anni '60 pe vuluntè du preve don Giovanni Vallarino, e ciü recentemente a l'è steta interesà da atre inisiative pe ripaala. Descrisiun Gexa vegia A gexa vegia de Santa Maria, cun facià a punente e coru a levante, a se tröva inte in'ansa du Sansobbia in simma a ina basa de pria che pe'a sö cunsistensa a se sfainn-a e a dev'esse steta a cauza da sö ruinn-a. Pe'e caateistiche da tera, che a ogni moddu ne mustran i segni de esse stetu sccianà, a strutüa l'ha ina furma iregulare e de dimensciuin picinn-e, de ciü o menu 6,40 metri in lunghessa e 6 metri in larghessa. L'ha ina cianta a navata unica, streita e lunga, cegà in petinin versu sinistra in curispundensa de due capelle laterali. In fundu a l'è serà da in coru riundu, alungà, cuvertu da in vultin riundu and'u se dorviva in barcunettu ch'u l'è stetu in parte müà. Deré, inte miaje intu coru se tröva ina nicchia quadrata a fundu ciattu, üzà pe cunservà i furnimenti da gexa. In se miaje au fundu da gexa se tröva carche traccia de pitüe a dizegnu in se miaje, ormai ciü o menu scumparse. In mezu aa votta in s'ou coru se tröva ina pitüa de in'amandua cun dentru a testa du Cristu e ai sö scianchi i cunturni de due teste che fosce reprezentavan dui angeli. De questi afreschi u l'è difissile dì ina data, datu u sugettu frequente in Liguria e e cative cundisiuin de cunservasiun e dunque nu puremmu strenze a ciü du periudu Duxentu-Quattrusentu. L'arcu du coru u l'aveiva cumme curnixe ina fascia russa e in socculu, pe l'altessa de sirca in metru, che u l'ea decuou cun de ruzette maruin in s'ou fundu giancu. Tra e atre miaje da gexa, a facià a l'è crulà pe'a magiù parte, cuscì cumme a primma meitè da miaja de drita. Inte miaje laterali se trövan i resti de due nicchie, ünn-a pe parte, mentre a vota che a cruviva a navà a l'è supravisciüa in sa baze du campanin. U pà che a fisse a butte, ata 4 metri da tera. Versu u fundu da gexa se dorvan due capelle laterali, daa furma quadrata e cighè versu levante, fetu ch'u dà aa gexa ina strutüa ünica fra e architetüe liguri di sö tempi. E capelle laterali ean cuverte anche luatre da vote a butte e in ciascüna se dorvivan ina porta inta miaja versu punente, otre a in atru barcunettu ciascüna inte miaje che a seran intu fundu. In generale, e miaje da gexa sun spesse circa 60-65 citti, tiè sciü cun prie du sciümme e nu, e tegnüe insemme da malta. U pavimentu, ch'u l'è supravisciüu sulu pe ina parte, u l'è fetu cun da calce batüa ciütostu grezza, posà diretamente in sa pria. Gexa növa A gexa de Santa Maria Madalena a l'ha ina strutüa semplice, furmà da in'aula a retangulu cuverta da in teitu a dui scciüventi, rezüu da de capriè de legnu. E miaje laterali sun decurè cun de finte culonne, surmuntè da ina curnixe ch'a cure lungu parte du perimetru da gexa. A facià, a cabanna, a l'ha in barcun grossu a mezalünn-a, missu intu mezu, dau purtun d'ingressu. Questa custrusiun a l'è steta amplià e ripaà, ciü votte, vegnindu alungà versu u sciümme quand'a s'è ingrandia u coru e u fabricà da sagrestia. Inti anni ch'a l'è steta sede da parocchia u l'è stetu prubabilmente custruiu in campanin, che in parte u l'è stetu posà in se miaje da gexa vegia. In simma au campanin u se tröva ina cupola, cuverta da de ciastrelle smaltè daa furma a semiserciu. In se ünn-a de queste a l'è scrita a data du 1774 cu'u numme de Giuliano Giuseppe Grasso, segnu de in prubabile interventu inte quei tempi pe ripaalu. Notte Notte au testu Notte bibliugrafiche Bibliugrafia (IT) Giovanni Coccoluto, II, Contributo allo studio degli edifici a pianta cruciforme: S. Maria Maddalena di Ellera (PDF), in Atti e Memorie, VIII, Savona, Società Savonese di Storia Patria, 1974, pp. 52-66. (IT) Roberto Siri, I 125 anni del comune di Ellera (1804-1929), Sann-a, Comitato Ellerese - Marco Sabatelli Editore, Agustu 2004. Atri prugetti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce gexa de Santa Maria Madalena Ligammi de föa (IT) Chiesetta di S. Maria Maddalena, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 22 màzzo 2026. (IT) Le Chiese di Ellera: dal nucleo monastico millenario alla parrocchia monumentale, in sce ellera.it. URL consultòu o 22 màzzo 2026. (IT) Chiesa Santa Maria Maddalena, in sce fondoambiente.it. URL consultòu o 22 màzzo 2026. (IT) Chiesa di Santa Maria Maddalena – Ellera, in sce svdonline.it. URL consultòu o 22 màzzo 2026.