Իտալիայի տիեզերական գործակալություն

Իտալիայի տիեզերական գործակալությունը կամ ԻՏԳ (իտալ.՝ Agenzia Spaziale Italiana; ASI) պետական գործակալություն է, որը ստեղծվել է 1988 թվականին՝ Իտալիայում տիեզերական հետազոտությունների գործունեությունը ֆինանսավորելու, կարգավորելու և համակարգելու համար։ Գործակալությունը համագործակցում է բազմաթիվ ազգային և միջազգային կառույցների հետ, որոնք ակտիվ են օդատիեզերական հետազոտությունների և տեխնոլոգիաների ոլորտում։ Ազգային մակարդակում ԻՏԳ-ն պատասխանատու է ինչպես Ազգային օդատիեզերական պլանի մշակման, այնպես էլ դրա իրականացման ապահովման համար։ Այդ նպատակով գործակալությունը գործում է որպես իտալական մի շարք տիեզերական հետազոտական գործակալությունների և ակտիվների, օրինակ՝ ԻԱՀԿ-ի, սեփականատեր/համակարգող, ինչպես նաև կազմակերպում է իտալական արդյունաբերական կապալառուների համար տիեզերական թռիչքների նախագծերի մրցույթների և հնարավորությունների գործընթացը։ Միջազգային մակարդակում ԻՏԳ-ն ապահովում է Իտալիայի պատվիրակությունը Եվրոպական տիեզերական գործակալության խորհրդում և դրա ենթակա մարմիններում, ինչպես նաև ներկայացնում է երկրի շահերը արտասահմանյան համագործակցություններում։ ԻՏԳ-ի գլխավոր կենտրոնակայանը գտնվում է Հռոմում, Իտալիա, և գործակալությունը նաև անմիջական վերահսկողություն ունի երկու օպերացիոն կենտրոնների նկատմամբ՝ Տիեզերական գեոդեզիայի կենտրոնը (ՏԳԿ), որը գտնվում է Մատերայում, Իտալիա, և իր սեփական տիեզերակայանը՝ Բրոլիոյի տիեզերական կենտրոնը՝ նախկին Սան Մարկո Հասարակածային հարթակը, Քենիայի ափամերձ ենթալիտորալ գոտում, որը ներկայում օգտագործվում է միայն որպես կապի ցամաքային կայան։ Տրապանիում գտնվող մեկ այլ օդապարիկային արձակման բազա, որը փակվել է 2010 թվականին։ 2020 թվականին ԻՏԳ-ի տարեկան բյուջեն կազմում էր մոտավորապես 2.0 միլիարդ եվրո, և այն անմիջականորեն ուներ մոտ 200 աշխատակից։ Պատմություն Վաղ իտալական օդատիեզերական գործունեություն Գործունեությունը պաշտոնապես սկսվել է 1988 թվականին, սակայն գործակալությունը հիմնվել է ավելի վաղ ազգային կազմակերպությունների աշխատանքի, ինչպես նաև բազմաթիվ իտալացի գիտնականների կուտակած փորձի վրա, որոնք 19-րդ դարի վերջից ուսումնասիրում էին տիեզերքը և աստղագնացությունը։ Իտալիայի տիեզերական հետազոտությունների սկզբից ի վեր ամենանշանավոր անուններից մի քանիսն են՝ Ջուլիո Կոստանցի (1875–1965), որի 1914 թվականի տիեզերական նավագնացության վերաբերյալ աշխատանքը համարվում է աստղագնացության մեջ իտալական առաջին ներդրումը։ Լուիջի Գուսալլի (1885–1950), աստղագնացության առաջամարտիկ 1920-ականներից, նամակագրել է միջազգային տիեզերական գիտնականների, այդ թվում՝ Օբերտի և Գոդարդի հետ։ Նա ստեղծել է կրկնակի ռեակցիայի ռեակտիվ շարժիչ, մշակել բազմաստիճան հրթիռներ, առաջարկել Լուսնի առաքելություն և արևային ճառագայթմամբ աշխատող տիեզերանավեր։ Գաետանո Արտուրո Կրոկո (1877-1968), ավիացիայի և աստղագնացության առաջամարտիկ, ստեղծել է առաջին ամբողջությամբ իտալական հեղուկ վառելանյութով այրման խցիկը և նպաստել գրավիտացիոն մանևրի տեխնիկայի զարգացմանը, որը կիրառվում է տիեզերական զոնդերի մոլորակային մոտանցումների ժամանակ։ Լուիջի Կրոկո (1909-1986), Գաետանո Արտուրոյի որդին, միջազգային ճանաչում ունեցող գիտնական աերոդինամիկայի տեսության և ռեակտիվ շարժիչների ոլորտում։ Աուրելիո Ռոբոտի (1913–1994), հրթիռային հեղուկ վառելանյութերի մասնագետ, առաջին իտալական հեղուկ վառելանյութով հրթիռի՝ AR3-ի հայրը։ Լուիջի Բրոլիո (1911-2001), իտալական աստղագնացության միաձայն ճանաչված հայրը, երբեմն անվանվել է «իտալական ֆոն Բրաուն»։ Նրա ղեկավարությամբ Իտալիան կառուցեց և շահագործեց Երկրի ուղեծրում գտնվող արբանյակ և դարձավ առաջին երկիրը, որը տեղակայեց հասարակածային արձակման հարթակ՝ Սան Մարկոն, և հաջող արձակումներ կատարեց անյտեղից։ Կառլո Բուոնջորնո (1930–2011), Բրոլիոյի աշակերտը և ԻՏԳ-ի առաջին գլխավոր տնօրենը։ Սան Մարկո ծրագիր Տիեզերական մրցավազքի դարաշրջանում իտալական վաղ տիեզերական ջանքերը կառուցված էին Իտալիայի տիեզերական հանձնաժողովի՝ Գիտական հետազոտությունների ազգային խորհրդի մասնաճյուղի և ՆԱՍԱ-ի համագործակցության շուրջ, որը հիմնականում աջակցվում էր Աերոտիեզերական հետազոտությունների կենտրոնի՝ Սապիենցա համալսարանի օդատիեզերական հետազոտական խմբի կողմից։ Այս ծրագիրը, որը մշակվել էր Լուիջի Բրոլիոյի կողմից, հանգեցրեց իտալական արտադրության արբանյակների Սան Մարկո ծրագրին՝ սկսած Իտալիայի առաջին արբանյակի՝ Սան Մարկո 1-ի արձակումից Վոլոպս կղզուց։ 1967 թվականից Սան Մարկո նախագիծը կենտրոնացած էր գիտական արբանյակների արձակման վրա՝ Սկաուտ հրթիռներով շարժական հարթակից, որը գտնվում էր հասարակածի մոտ։ Այս կայանը, որը կազմված էր 3 նավթային հարթակից և երկու լոգիստիկ աջակցության նավից, տեղադրվել էր Քենիայի ափերի մոտ՝ Մալինդի քաղաքի մոտակայքում։ Իտալիան հետագայում շարքի այլ արբանյակներ արձակեց՝ Սան Մարկո 2-ը 1967 թվականին, Սան Մարկո 3-ը 1971 թվականին, Սան Մարկո 4-ը 1974 թվականին և Սան Մարկո Դ/Լ-ն 1988 թվականին, օգտագործելով ամերիկյան Սկաուտ հրթիռները, ինչպես սկզբնական դեպքում, բայց արդեն սեփական տիեզերակայանից։ Համագործակցություն և համախմբում Որպես տիեզերական հետազոտություններով զբաղված ամենավաղ երկրներից մեկը՝ Իտալիան դարձավ Եվրոպական կրող հրթիռների զարգացման կազմակերպության (ԵԿՀԶԿ) և Եվրոպական տիեզերական հետազոտությունների կազմակերպության (ԵՏՀԿ) հիմնադիր և առանցքային գործընկեր, որոնք ստեղծվել են համապատասխանաբար 1962 թվականի մարտի 29-ին և հունիսի 14-ին։ Երկուսն էլ հետագայում միավորվեցին՝ 1975 թվականի ապրիլի 30-ին ձևավորելով Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը։ Հետագա աշխատանքները շարունակվեցին Գիտական հետազոտությունների ազգային խորհրդի ղեկավարությամբ, ներառյալ 1977 թվականին տեղական հեռահաղորդակցական/հետազոտական արբանյակի՝ SIRIO-1-ի արձակումը։ Պլանավորված հաջորդ առաքելությունը՝ SIRIO-2-ը, ոչնչացվեց Արիան 1 L-05 արձակման ձախողման ժամանակ։ 1980-ականներին ակնհայտ դարձավ Իտալիայի դիրքը տիեզերական հետազոտություններում ռացիոնալացնելու և ամրապնդելու անհրաժեշտությունը, և որոշվեց ստեղծել Իտալիայի տիեզերական գործակալությունը՝ երկրի տիեզերական գործունեությունը ավելի լավ համակարգելու համար։ Ռոբոտային հետազոտություն ԻՏԳ-ի առաջին խոշոր գիտական արբանյակային առաքելությունը BeppoSAX-ն էր, որը մշակվել էր Նիդեռլանդների հետ համագործակցությամբ և արձակվել 1996 թվականին։ Այն անվանվել է իտալական բարձր էներգիայի ֆիզիկայի կարևոր գործիչ Ջուզեպպե «Բեպո» Օկիալինիի անունով և նախատեսված էր տիեզերքը ռենտգենյան սպեկտրի հատվածում ուսումնասիրելու համար։ Դրանից հետո ԻՏԳ-ն մշակեց մեկ այլ բարձր էներգիայի աստղագիտական արբանյակ՝ AGILE-ը՝ գամմա ճառագայթների աստղագիտության համար, որը արձակվեց Հնդկաստանի տիեզերական հետազոտությունների կազմակերպության (ՀՏՀԿ) կողմից 2007 թվականին։ Առանձնահատուկ նորարարություն էր մեկ գործիքի օգտագործումը՝ ինչպես գամմա ճառագայթները, այնպես էլ կոշտ ռենտգենյան ճառագայթները չափելու համար։ ԻՏԳ-ն նաև համագործակցել է բազմաթիվ խոշոր միջազգային տիեզերական հետազոտական առաքելություններում, այդ թվում՝ Կասինի-Հյուգենս՝ ՆԱՍԱ/ԵՏԳ/ԻՏԳ համատեղ առաքելություն դեպի Սատուրնի համակարգ, արձակվել է 1997 թվականին։ Առաքելությունը բազմաթիվ նոր բացահայտումներ է արել և մեծացրել է գազային հսկայի միջավայրի, հատկապես Սատուրնի բազմազան արբանյակների վերաբերյալ գիտելիքները։ ԻՏԳ-ն տրամադրել է Կասինիի մեծ բարձր ուժեղացման ալեհավաքը և ռադարային փաթեթը, ինչպես նաև մասնակցել է այլ գործիքների մշակմանը։ INTEGRAL՝ ԵՏԳ-ի առաջադեմ գամմա ճառագայթների աստղադիտարան, արձակվել է 2002 թվականին։ Mars Express՝ Արևմտյան Եվրոպայի առաջին առաքելությունը դեպի Մարս, արձակվել է 2003 թվականին։ ԻՏԳ-ի միջոցով Իտալիան տրամադրել է առաքելության երկու կարևոր գործիք՝ MARSIS ռադարային բարձրաչափը և Մոլորակային Ֆուրիեի սպեկտրոմետրը, որը Մարսի մթնոլորտում հայտնաբերել է մեթանի կոնցենտրացիաներ։ Ռոզետա՝ ԵՏԳ-ի հավակնոտ առաքելություն՝ պատմության մեջ առաջին անգամ գիսաստղի՝ 67P/Չուրյումով–Գերասիմենկոյի, շուրջ ուղեծիր մտնելու և դրա վրա զոնդ իջեցնելու համար՝ այն մանրամասն ուսումնասիրելու նպատակով, երբ այն մտնում է Արեգակնային համակարգի ներքին հատված։ Երկարատև այս առաքելությունը արձակվել է 2004 թվականին և նպատակակետին հասել 2014 թվականին։ Ռոզետան կրում էր իտալական արտադրության VIRTIS գործիքը, իսկ Ֆիլա վայրէջքային սարքի նմուշառման/հորատման համակարգը՝ SD2-ը, իտալական ևս մեկ խոշոր ներդրում էր։ Swift Gamma-Ray Burst Mission՝ ՆԱՍԱ-ի ղեկավարած միջազգային առաքելություն՝ կարճատև գամմա ճառագայթման բռնկումների արագ հայտնաբերման համար։ ԻՏԳ-ն տրամադրում է Սան Մարկո տիեզերակայանի ցամաքային կայանի ենթակառուցվածքի օգտագործումը։ Mars Reconnaissance Orbiter՝ ՆԱՍԱ-ի առաքելություն դեպի Մարս, արձակվել է 2005 թվականին։ SHARAD ռադարը տրամադրվել է Իտալիայի կողմից՝ օգտագործելով MARSIS-ից ստացված փորձը։ Venus Express՝ Mars Express-ի քույր զոնդը, կառուցված նույն տիեզերանավային հարթակի հիման վրա և Արևմտյան Եվրոպայի առաջին առաքելությունը դեպի Վեներա։ Արձակվել է 2005 թվականին, ԻՏԳ-ն ներդրել է VIRTIS սպեկտրաչափի տարբերակ։ Դաուն՝ 2007 թվականի ՆԱՍԱ-ի առաքելություն, որը ուսումնասիրելու էր աստերոիդների գոտու ամենամեծ օբյեկտները՝ Վեստա աստերոիդը և Կերես գաճաճ մոլորակը։ Իտալիան տրամադրել է VIR-MS-ը՝ VIRTIS գործիքի մեկ այլ զարգացում։ Ջունո՝ այս առաքելության համար դեպի Յուպիտեր մոլորակ ներդրվել է Յուպիտերի ինֆրակարմիր բևեռային քարտեզագրիչ գործիքը։ Double Asteroid Redirection Test (DART)՝ ՆԱՍԱ-ի առաքելություն՝ մոլորակային պաշտպանության փորձարկման համար՝ տիեզերանավը աստղակերպին բախելու միջոցով։ ԻՏԳ-ի կողմից ստեղծված փոքր տիեզերանավը՝ LICIACube-ը, դիտարկելու է արդյունքը։ LICIACube-ը առաջին ինքնավար տիեզերանավն է, որը իտալական թիմի կողմից մշակվել է խոր տիեզերքում աշխատանքի համար։ Իտալիայի տիեզերական արդյունաբերությունը ներգրավված է եղել նաև բազմաթիվ այլ գիտական առաքելություններում, ինչպիսիք են SOHO-ն, Cluster II-ը, ԻՏԱ-ն, XMM-Newton-ը և Պլանկ-ը։ TSS-1 և TSS-1R տեխնոլոգիական փորձերը նույնպես իրականացվել են ՆԱՍԱ-ի հետ գործընկերությամբ։ Կրող հրթիռների զարգացում Ներկայում ԻՏԳ-ն Արիան 5 կրող հրթիռի ծրագրի գործընկեր է, իսկ ավելի վերջերս դարձել է ԵՏԳ-ի Վեգա փոքր կրող հրթիռի հիմնական՝ 65% աջակցողը, որը կարող է 1500 կգ օգտակար բեռ դուրս բերել Երկրի ցածր ուղեծիր։ Երկրի դիտարկում ԻՏԳ-ն մասնակցում է ԵՏԳ-ի բազմաթիվ ծրագրերի Երկրի դիտարկման ոլորտում, ինչպիսիք են ERS-1-ը, ERS-2-ը, ENVISAT-ը, Meteosat շարքը և Գալիլեո արբանյակային նավիգացիոն համակարգը։ Գործակալությունը նաև համագործակցել է այլ եվրոպական և միջազգային գործընկերների հետ, օրինակ՝ ՆԱՍԱ-ի հետ Շաթլի ռադարային տոպոգրաֆիայի առաքելությունում։ 1992 թվականի հոկտեմբերին ՆԱՍԱ-ն ԻՏԳ-ի հետ համագործակցությամբ արձակեց LAGEOS-2-ը՝ 1976 թվականին արձակված LAGEOS-1-ից հետո։ Պասիվ արբանյակը ալյումինապատ արույրե գունդ է՝ ծածկված ռետրոռեֆլեկտորներով՝ Երկրի ցամաքային կայաններից արձակվող լազերային հեռաչափման ճառագայթները անդրադարձնելու համար։ Առաքելության հիմնական նպատակներն էին ճշգրտորեն որոշել Երկրի գեոիդը և չափել տեկտոնական սալերի շարժումը։ 2012 թվականին ԻՏԳ-ի սեփական LARES արբանյակը՝ LARES 1-ը, արձակվեց Վեգա հրթիռով։ Առաքելությունը կատարում է LAGEOS 2-ի նման ուսումնասիրություններ, բայց շատ ավելի մեծ ճշգրտությամբ։ Մեկ այլ նմանատիպ արբանյակ՝ LARES 2-ը, արձակվել է 2022 թվականին։ Իտալիայի տիեզերական գործակալությունը, ինչպես Հետազոտությունների նախարարության, այնպես էլ Պաշտպանության նախարարության ղեկավարությամբ, մշակել է COSMO-SkyMed արբանյակների համաստեղությունը՝ ռազմական և քաղաքացիական երկակի օգտագործման համար՝ ոլորտների լայն շրջանակում։ 2019 թվականին Իտալիայի տիեզերական գործակալությունը մեկնարկեց PLATiNO բազմառաքելային ծրագիրը (mini Piattaforma spaziaLe ad Alta TecNOlogia՝ բարձր տեխնոլոգիական մինի տիեզերական հարթակ), որը նպատակ ունի զարգացնել փոքր արբանյակների ոլորտում արդյունաբերական կարողությունները։ Առաջին առաքելությունը 2023 թվականին պետք է կրեր սինթետիկ ապերտուրայի ռադար, իսկ երկրորդը՝ 2024 թվականին՝ ջերմային ինֆրակարմիր պատկերահանիչ։ Մարդկային տիեզերական թռիչք ԻՏԳ-ի միջոցով իտալական տիեզերական արդյունաբերությունը ակտիվ դերակատար է մարդկային տիեզերական թռիչքների գործունեության մեջ։ Երեք Սփեյս Շաթլ Բազմաֆունկցիոնալ լոգիստիկայի մոդուլ բեռնային կոնտեյներները՝ Լեոնարդո, Ռաֆաելո և Դոնաթելո, արտադրվել են Կաննի Մանդելյոյի տիեզերական կենտրոնում՝ Թուրինում, Իտալիա, Alcatel Alenia Space-ի կողմից, ներկայում՝ Thales Alenia Space։ Դրանք ապահովում էին սարքավորումների և նյութերի տեղափոխումը դեպի Միջազգային տիեզերակայան։ ՄՏԿ-ի մի շարք մոդուլներ նույնպես արտադրվել են Իտալիայում։ Որպես ԵՏԳ-ի ներդրման մաս Միջազգային տիեզերակայանի ծախսերին՝ Alcatel Alenia Space-ը ՆԱՍԱ-ի համար արտադրել է Թրանքուիլիթի, Հարմոնի, ինչպես նաև Կուպոլա դիտարկման հատվածը։ ԵՏԳ-ի Քոլամբուս մոդուլը՝ Արևմտյան Եվրոպայի հիմնական գիտական լաբորատորիան ՄՏԿ-ի վրա, կրկին կառուցվել է Թուրինում՝ հիմնվելով տիեզերակայանային մոդուլների կառուցման իտալական նախորդ փորձի վրա։ Իտալացի տիեզերագնացներ Որպես ԵՏԳ-ի անդամ և մարդկային տիեզերական թռիչքներում մեծ ներգրավվածություն ունեցող երկիր՝ ԻՏԳ-ն հովանավորում է իտալացի ընտրված քաղաքացիների պատրաստումը ԵՏԳ-ի Եվրոպական տիեզերագնացների կորպուսում (EAC)՝ երկիրը առաքելություններում ներկայացնելու համար։ Տիեզերք թռած իտալացիներն են՝ Ֆրանկո Մալերբա, Իտալիայի առաջին տիեզերագնացը և միակը, որը չի թռել որպես EAC-ի անդամ։ Նա թռել է STS-46-ով՝ 1992 թվականի հուլիսի 31-ից օգոստոսի 7-ը, որպես օգտակար բեռի մասնագետ առաջին TSS-1 առաքելության ժամանակ։ Ումբերտո Գիդոնի, թռել է STS-75-ով՝ 1996 թվականի փետրվարի 22-ից մարտի 9-ը, որպես օգտակար բեռի մասնագետ երկրորդ Tethered Satellite System առաքելության՝ TSS-1R-ի ժամանակ։ Նա դարձավ առաջին իտալացին և եվրոպացին Միջազգային տիեզերակայանում՝ STS-100 առաքելության ժամանակ՝ 2001 թվականի ապրիլի 19-ից մայիսի 1-ը։ Մաուրիցիո Կելի, թռել է Ումբերտո Գիդոնիի հետ՝ որպես առաքելության մասնագետ STS-75-ում։ Ռոբերտո Վիտորի, կատարել է մի քանի առաքելություն դեպի ՄՏԿ՝ Սոյուզ ՏՄ-33, Սոյուզ ՏՄ-34, Սոյուզ ՏՄԱ-5, Սոյուզ ՏՄԱ-6 և STS-134։ Պաոլո Նեսպոլի, թռել է STS-120-ով՝ 2007 թվականի հոկտեմբերի 23-ից նոյեմբերի 7-ը, այնուհետև ևս երկու անգամ վերադարձել է ՄՏԿ․ մեկ անգամ երկարատև MagISStra առաքելությամբ՝ Expedition 26/27, 2010 թվականի դեկտեմբերի 15-ից մինչև 2011 թվականի մայիսի 23-ը, Սոյուզ ՏՄԱ-20-ով, և մյուս անգամ՝ Vita առաքելությամբ՝ Expedition 52/53։ Լուկա Պարմիտանո, ընտրվել է 2009 թվականի փետրվարին, թռել է Սոյուզ ՏՄԱ-09Մ-ով 2013 թվականի մայիսի 28-ին՝ հաջորդ օրը հասնելով Միջազգային տիեզերակայան։ Նա Երկիր է վերադարձել 2013 թվականի նոյեմբերի 11-ին։ Նա վերադարձել է ՄՏԿ Սոյուզ ՄՍ-13 առաքելությամբ՝ 2019 թվականի հուլիսի 20-ից մինչև 2020 թվականի փետրվարի 6-ը։ Այդ ընթացքում նա ծառայել է որպես թռիչքային ինժեներ Expedition 60-ում և հրամանատար՝ Expedition 61-ում։ Սամանտա Կրիստոֆորետտի, նույնպես ընտրվել է 2009 թվականին, թռել է Միջազգային տիեզերակայան Սոյուզ ՏՄԱ-15Մ-ով 2014 թվականի նոյեմբերի 23-ին։ Նրա սկզբնական վերադարձի ամսաթիվը մեկ ամսով հետաձգվեց երկու ռուսական հրթիռների ձախողումից հետո, ինչի հետևանքով նրա տիեզերքում գտնվելու ժամկետը գերազանցեց եվրոպացի տիեզերագնացի և կին տիեզերագնացի համար ռեկորդները։ Նրա վերադարձը Երկիր՝ 2015 թվականի հունիսի 11-ին, ավարտեց տիեզերքում անցկացրած 199 օր 16 ժամ 42 րոպեն։ Նա ՄՏԿ-ում էր Expedition 67-ի հետ 2022 թվականի ապրիլի 27-ից՝ SpaceX Crew-4 առաքելության շրջանակում, և ստանձնեց ՄՏԿ-ի Expedition 68-ի հրամանատարությունը 2022 թվականի սեպտեմբերի 28-ից մինչև 2022 թվականի հոկտեմբերի 14-ը, երբ վերադարձավ Երկիր Crew Dragon Endurance-ով։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Պաշտոնական կայք Official website - Documents including the National Aerospace Plan Տեսանյութը ՅուԹյուբում (it)