Batiste(r)u d'Arbenga

U batiste(r)u d'Arbenga u l'è in scitu de cültu catôlicu, ch'u se tröva intu cö d'Arbenga Veggia, in sciu caruggiu dedicàu a Ninu Lamboglia, da vixìn aa Ciasetta di Leùi. A strutü(r)a a l'è culucâ fra u Palàssiu Veggiu du Cumün e a Catedrâle de San Michê Arcànge(r)u. Sto(r)ia L'edifissiu u fa parte de testimunianse de l'epuca stò(r)ica tardu rumâna-âtu medievâle da sitè de Arbenga e du sò vastu terito(r)iu d'in gi(r)u e u va a indicà u strêtu ligamme ch'u gh'é(r)a inte quell'epuca cu'u dücàu de Milan, scibèn ch'i nu ghe seccen di papêi ch'i ne dagghen de testimunianse precise. Pe ste mutivasiùi chi u batiste(r)u u l'è cunscide(r)àu ün di munümènti paleucristièi ciü impurtanti e cunusciüi de l'Italia setentriunâle. Segundu sèrte funte a sò custrusiùn a l'è avegnüa inti ànni de 'n rinuvamèntu architetônicu e ürbanisticu vusciüu dau generâle Custansu III ai tèmpi de l'Impe(r)u Rumàn, ma l'ipotexi au mumèntu ciü segü(r)a a vegghe a dèta d'edificasiùn fra a segunda mitè du seculu V e a primma mitè du seculu VI. E funte, defèti, e ponen rife(r)ìse ascì a 'n batiste(r)u ancù ciü antigu, che se n'è descuvèrtu e fundamènta aa fin du Növesèntu, lungu a spunda de drìta da Sènta. Se pò asedde au batiste(r)u atraversu ina scâ(r)a, pusisiunâ in sciu fiancu versu a catedrâle, ch'a permette de chinà a quellu ch'u l'é(r)a u livellu da sitè intu V seculu. A partì dau 2000, ànnu de custrusiùn da sca(r)inâ, u batiste(r)u u l'è turnàu a uspità de selebrasiùi religiuse. Descrisiùn De fö(r)a Dau de fö(r)a a strutü(r)a a se presenta cu'ina ciànta a dexe latti, mèntre au de drentu i fianchi i sun numma che öttu, nu du tüttu in bulla ün cun l'âtru. U se pensa che sta cunfurmasiùn a secce stèta duvüa a de custrusiùi ch'u gh'é(r)a de primma, o sedunque pe' adatà meju l'edifissiu aa viabilitè de quelli tèmpi. E mü(r)aje au de drentu e sun sgarbèi da di nicci squadrèi e a mèzzu serciu, ch'i g'han di barcùi: inta parte bassa u ghe n'è sei, che au prinsipiu i rivavan fin a tucà tèra e che i sun stèti pöi issèi du seculu VIII, quand'u gh'è stètu messu e cuscì dìte transenne in a(r)ena(r)ia cun decurasiùi tipiche de l'arte lungubarda. De cuntru inta parte de surva, intu mezzu de l'edifissiu, u se issa in âtu tambü(r)u, ch'u l'ha turna öttu làtti, mi(r)andu dau de fö(r)a se dröven turna di barcui, ün pe' fiancu, tütti cu'a parte âta a mezzu serciu. Sti chi i g'han a carateristica de rembâse a de mèzze culònne e, a l'ingi(r)u de ciaschedün, u gh'è in èrcu òrbu semireundu. Trattu tipicu ch'u segna 'n evulusiùn rispettu a l'architetü(r)a rumâna u l'è che ste avertü(r)e i nu se trövan giüstu au sentru rispèttu ai èrchi, ch'u pà ch'i seccen stèti traccièi a partì da ciü in bassu, a marcà e evulusiùi du periudu ambruxiàn. I archi i sun sustegnüi da pülvìn "paralelepipedi" ch'i funsiunan cumme mensule che au de sutta se ghe svilüppan culonne in prìa còrsa e capitèlli de stîle curinsiu, cun'ina funsiùn numma de deco(r)u e nu purtante. Sezze i sun i archetti ch'i surezzen l'utagunâle tambü(r)u de surva, curispundènti ai suttastanti nicci e sustegnüi da lesene. A cuvertü(r)a de legnu da cupula u l'è u frütu da rivixitasiùn che l'axeva cumpiüu l'architettu Arfrêdu d'Andrâde du Növesèntu. Stu chi l'ha purtàu aa demulisiùn de l'u(r)igina(r)ia cupula de cuvertü(r)a, credèndu ch'a fusse in òpe(r)a rinascimentâle e dunca nu adàtta au stattu antìgu du batiste(r)u. Stüddi ciü aprufundìi i l'ha stabilìu che invêce a cupula cacciâ zü a l'é(r)a du periudu tardu rumàn, dund'u s'é(r)a duve(r)â a tecnica da scistemasiùn de ànfu(r)e inglubèi inta votta. Internu U de drentu du batiste(r)u u cunserva presiusi elemènti, cumme due tumbe culuchèi a l'ingressu, pü(r)e se quella aa drìta a l'è ina riprudusiun; sta chi a se pò datà aturnu au 750 e a l'è caraterizâ da decurasiùi tipiche de l'arte lungubàrda e a l'u(r)iginâle a se cunserva asemme a âtre lastre de quell'epuca au museu diucesàn. Intu mezzu da sala u gh'è l'u(r)igina(r)ia vasca utagunâle, duve(r)â pe'u rîtu du batezzu, mentre inte dui nicci scituèi ai latti sun cunservèi a funte bateximàle in marme(r)u du Sinquesèntu e in'âtra d'epuca medievâle, dund'u se pò ancù vegghe in afrescu rafigü(r)ante u batezu de Gesù. Âtri afreschi se ponen rintracià ascì in sce mü(r)aje, pe' sèrti tràtti. De frunte a l'ingressu in nicciu u presenta in musaicu datàbile au VI seculu de grande interesse artisticu e ben cunservàu. U batezàu u l'é(r)a tegnüu a ciumbâse inta vasca cu'u sguardu vûtàu versu st'avertü(r)a lì; inta decurasiùn se tröva 'na se(r)ie de scimbuli teulogichi. U musaicu ch'u se ghe tröva u l'è duminàu intu mezzu dau munugramma de Cristu, ch'u remarca bèn a trinitè, de cuntru au spandise de l'erexìa ariana de quelli tèmpi. I ànni ch'u l'è stètu fètu i sun quelli du duminiu ustrugôtu, fra u mumentu che Odoacre u pia u puê fin a quande a scciòppa a guèra gotica, periudu de stabilitè e de tuleransa religiusa. A datasiùn dunca a caze(r)ea fra i primmi vint'anni du seculu VI, sutta aa cumisciùn, podâse, u vescu de quelli tèmpi. Seràu inte trei serci de dife(r)ènti dimensciùi, u spicca u scimbulu da Santiscima Trinitè, ch'u reporta e létere greghe àlfa e ômega, che indican u Segnû cumme l'inissiu e a fin de tüttu. A ripetisiùn de létere serciu pe' serciu a va a marcà che tütt'e trei e persune da Trinitè e rapresentan u Segnû au mèximu moddu. U munugramma de Crìstu u l'è sircundàu da duzze cu(r)umbe gi(r)èi in diresiùn de 'n'âtra furma riunda ch'a mustra ina cruxe russa picina, antichiscimu scimbulu du mundu. A rapresentasiùn a vö ricurdà i duzze apostoli invièi da Cristu a predicà intu mundu e a battezâ intu numme du Pà(r)e, du Fìu e du Spì(r)itu Santu. Da vegghe che a pa(r)òlla cu(r)umba, a g'ha in gregu u valû nüme(r)icu de 801, u mèximu de due léte(r)e mensciunèi de d'âtu. Stu fètu chi u remarca ancù che i apostuli l'axevan risevüu u dònu du Spìitu Sàntu, ch'u l'è Diu. Inta lünetta au fundu se trövan dui agnélli ch'i se vixinan aa cruxe mentre sun a scö in sc'in pràu, ch'u rapresenta u Paradìsu. Sti lì i l'indican de prubabile i Ebrei, populu da veggia aleànsa, e i Cristièi, populu da növa aleànsa, ch'i se gi(r)an versu a cruxe; st'ürtima a l'è strümèntu de vito(r)ia e de glo(r)ia. In sciu fruntùn de l'èrcu u se ghe vegghe pöi a scrìta (nomi)namus quorum hic reliquiae sunt, seguìa da i nummi de sèrti santi, a segnà che e reliquie e l'é(r)an cun tütta prubabilitè cunservèi intu pavimèntu au de sutta. A particularitè a l'è che i se ghe tröva nu numma di santi rumèi, cumme San Steva e San Lu(r)ensu, ma fina i nummi de quattru marti(r)i de Milàn: San Gervàxu, Protàxu, Navûre e Felixe, santi ch'i turnan inte rapresentasiùi du tèmpu, cumme quelle da gêxa de San Vitû de Milàn. U sfundu du musaicu presenta in sê stelàu, cun stèlle a öttu punte, sircundàu da 'na curnixe de sciu(r)e con öttu petali. U nüme(r)u öttu u l'è ricurènte, perché u rapresenta l'utàvu dì: a dumenega, quande Cristu u l'ha vintu a morte cu'a resuresiun. Nòtte Bibliugrafìa (IT, FR, EN, DE) Mario Marcenaro, Il battistero monumentale di Albenga: sedici secoli di storia, Arbenga, Istituto Internazionale di Studi Liguri, 2006. Âtri prugetti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce batiste(r)u d'Arbenga