شمال شرقی ایتالیا

شمال شرقی ایتالیا (به ایتالیایی: Italia nord-orientale یا فقط Nord-est) یکی از پنج منطقه آماری رسمی ایتالیا است که توسط مؤسسه ملی آمار (ISTAT)، یک منطقه سطح اول کد جغرافیایی اتحادیه اروپا و یک حوزه انتخابیه پارلمان اروپا استفاده می‌شود. شمال شرقی شامل چهار منطقه از ۲۰ منطقه کشور است: امیلیا-رومانیا فریولی-ونیز جولیا ترنتینو-آلتو آدیجه/سودتیرول ونتو نام‌های تاریخی منطقه تاریخی تری‌ونه‌تو، به معنای «ونتو سه‌گانه»، یکی از نواحی مهم و پیچیده در تاریخ ایتالیاست. این منطقه از سه بخش تاریخی تشکیل شده: ونتسیا اوگانه‌آ، ونتسیا جولیا، و ونتسیا تریدنتینا. در سال ۱۸۶۳، کل این منطقه تحت سلطه امپراتوری اتریش قرار داشت. در سال ۱۸۶۶، پس از جنگ سوم استقلال ایتالیا و برگزاری یک همه‌پرسی بحث‌برانگیز، ونتسیا اوگانه‌آ به ایتالیا ملحق شد. این الحاق بخشی از روند ملی‌گرایی و وحدت ایتالیا بود. دو بخش دیگر، یعنی ونتسیا جولیا و ونتسیا تریدنتینا، پس از پایان جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۹ به ایتالیا پیوستند، که نتیجه فروپاشی امپراتوری اتریش-مجارستان و توافقات صلح پس از جنگ بود. پس از جنگ جهانی دوم، ایتالیا توانست بخش عمده‌ای از منطقه تری‌ونه‌تو را حفظ کند، اما برخی نواحی با اکثریت جمعیت اسلوونیایی و کروات را از دست داد. این مناطق شامل دره بالایی ایزونتسو، بخش شرقی گوریتسیا که امروزه نوا گوریتسا نام دارد، شهر فیومه که امروزه رییکا نامیده می‌شود، بیشتر بخش‌های منطقه کارسو و بخش اعظم شبه‌جزیره ایستریا بودند. این مناطق به یوگسلاوی واگذار شدند. همچنین منطقه تریسته به دو بخش تقسیم شد: منطقه A که در سال ۱۹۵۴ به ایتالیا بازگردانده شد، و منطقه B که به یوگسلاوی واگذار گردید. امروزه، نام تری‌ونه‌تو به سه منطقه اداری اشاره دارد: ونتو، فریولی ونتسیا جولیا، و ترنتینو آلتو آدیجه. این منطقه با تنوع فرهنگی، زبانی و تاریخی خود، نقش مهمی در شکل‌گیری هویت ملی ایتالیا و تعاملات مرزی با کشورهای همسایه ایفا کرده است. ونتیا و ایستریا، منطقه‌ای تاریخی در ایتالیا در دوران امپراتوری روم بود که شامل نواحی ونتو، ترنتینو، فریولی-ونتسیا جولیا، شرق لمباردی و شبه‌جزیره ایستریا می‌شد. این منطقه نام خود را از قوم ونِتی گرفته بود که در آن سکونت داشتند و هنوز هم بخش عمده‌ای از جمعیت این ناحیه را تشکیل می‌دهند. در کنار ونِتی‌ها، گروه‌های قومی دیگری نیز در این منطقه حضور دارند، از جمله فریولانی‌ها در شرق، به‌ویژه در استان اودینه؛ لادین‌ها در ناحیه کوهستانی دولومیت بین ونتو و ترنتینو-آلتو آدیجه/سودتی‌رول؛ آلمانی‌زبان‌ها در تیرول جنوبی؛ و اقلیت‌های اسلوونیایی در مرز با کشور اسلوونی و شهر تریسته. پس از سال ۱۹۴۷، ایتالیایی‌های ونتی و ایستریایی در بخش‌های اسلوونیایی و کرواسی ایستریا به اقلیت تبدیل شدند. منطقه رومی ونتیا و ایستریا در سال ۷ میلادی توسط امپراتور آگوستوس به‌عنوان دهمین ناحیه در کنار ایتالیای رومی تأسیس شد. این منطقه یکی از آخرین بخش‌های ایتالیا بود که به امپراتوری روم پیوست. در قرن سوم میلادی، امپراتور دیوکلتیان نام آن را به استان هشتم ونتیا و ایستریا تغییر داد. پایتخت این منطقه شهر آکوئیلیا بود و از نظر جغرافیایی از رودخانه آرسیا در شرق، که امروزه در کشور کرواسی قرار دارد، تا رود آبدوآ در ناحیه لمباردی کنونی ایتالیا امتداد داشت و از رشته‌کوه‌های آلپ تا دریای آدریاتیک را در بر می‌گرفت. ونتیا همچنین به منطقه‌ای اشاره دارد که در گذشته قلمرو جمهوری ونیز را تشکیل می‌داد و از رودخانه آدا تا رودخانه سوچا گسترده بود. این نام گاه هنوز هم برای اشاره به این قلمرو تاریخی، همراه با ترنتینو و تریسته، به‌کار می‌رود. این منطقه، با تنوع قومی و تاریخی‌اش، نقش مهمی در شکل‌گیری هویت فرهنگی و سیاسی شمال‌شرقی ایتالیا ایفا کرده است. جغرافیا این کشور از شمال با اتریش و سوئیس، از شرق با اسلوونی، از جنوب با لیگوریا، توسکانی، مارکه و ایالت کوچک سن مارینو، از غرب با لومباردی و برای مدت کوتاهی با پیمونت هم‌مرز است. امیلیا-رومانیا، فریولی-ونتسیا جولیا و ونتو توسط دریای آدریاتیک شسته می‌شوند. شمال شرقی ایتالیا شامل بیشتر دره پو است که رودخانه پو، طولانی‌ترین رودخانه ایتالیا، از آن می‌گذرد و شامل مناطق بسیار صنعتی با فعالیت گردشگری بالا است. جمعیت‌شناسی شمال شرقی ایتالیا تا سال ۲۰۲۵، ۱۱٬۵۹۷٬۷۱۹ نفر جمعیت دارد. مناطق پرجمعیت‌ترین شهرداری‌ها در زیر فهرست پرجمعیت‌ترین شهرداری‌ها با بیش از ۵۰٬۰۰۰ نفر جمعیت آمده است. زبان‌ها ایتالیایی زبان اصلی است. زبان‌های دیگر شامل ونیزی است که به‌طور گسترده در ونتو و در امتداد ساحل تا تریسته و ایستریا، و همچنین در شهرهای پوردنونه و گوریزیا در فریولی و در بیشتر ترنتینو صحبت می‌شود، اما فقط توسط منطقه ونتو به رسمیت شناخته شده است؛ فریولیایی که در بیشتر فریولی صحبت می‌شود و به‌طور ملی شناخته شده است، و لادین که توسط چند هزار نفر در دولومیت‌ها صحبت می‌شود. زبان‌های دیگر عبارتند از آلمانی، زبان اصلی تیرول جنوبی، که حدود دو سوم ساکنان آن به زبان ایتالیایی صحبت می‌کنند، و اسلوونیایی که توسط ایتالیا به رسمیت شناخته شده و در مرز ایتالیا و ایستریا صحبت می‌شود، جایی که زبان اصلی امروز کرواتی است، اما ایتالیایی به دلیل حضور ایتالیایی‌های ایستریا به عنوان زبان اقلیت شناخته می‌شود. اقتصاد تولید ناخالص داخلی (GDP) این منطقه در سال ۲۰۱۸، ۴۰۷٫۹ میلیارد یورو بود که ۲۳٫۱٪ از تولید اقتصادی ایتالیا را تشکیل می‌دهد. سرانه تولید ناخالص داخلی تعدیل‌شده بر اساس قدرت خرید، ۳۴۹۰۰ یورو یا ۱۱۶٪ از میانگین ۲۷ کشور عضو اتحادیه اروپا در همان سال بود. جستارهای وابسته موسسه ملی آمار (ایتالیا) مناطق سطح ۱ NUTS ایتالیا: ایتالیای جزیره‌ای شمال ایتالیا ایتالیای مرکزی جنوب ایتالیا منابع