Cašté ed Cazótu

U Cašté ed Valcazótu (cunusciüu ascì cume Certuza ed Cazótu, in italian Reggia di Casotto) l'è ina rejidensa štorica da famía di Savoia, ch’a s'tröva intu cumüne ed Garesce, ai cunfén cun cu ed Pamparau. Dešcrisiôn L'impiantu da štrutüra ch'a s’ vughe ancöi a n’vegne dai travaii faci int’ l'etoi muderna: l’ha dui òre ai fianchi da màngna centrò, land'u i è a faciada ed prea da capela e a curte interna driverta versu vale. Salì a fa mustra du bzögnu sentíu dai certuzén ed jlargò a štrutüra uriginò du munasté. Cume a dije l'incijiôn ch’u i’ è in sima au purtò d'ingresu da màngna meridiunò, u šmìa che ina pòrte di travaii a sege zà stò facia versu u 1608. A faciada da capela intu mezu, invece, a srìsce stò facia intu 1754, finìa da l'architetu Bernardo Vittone, ch’ l’òva duvrau a prea verde da còva du mônte ed Mindén. Salì l'e 'na qualitòi ed prea ch'a šmia au porfidu, ed culù griju-verdu, dificile da travaiò, a zgônda da gran-na e da tesitüra ch’a l’ha. A vgniva tirò föra in tóchi ed grandi dimensciui e l'éra štò duvrò per fò laštre e blochi, ch’i servivi ascì per i pilaštri di portii, e, int'in’ epuca ed prima, ascì inta geja medievò da curería, che ed föra a l'è riveštía tüta cun di blochi travaioi cun finössa, a crivì ina špössa miragna ed pree tgnüe inseme cun a casén-na, cume u s’pö’ vughe drenta, zgôndu i interventi faci intu seculu XIII. Ancöi u giacimentu l'è in suštansa ezauriu e i sôn stoi duvroi ascì i šcòrti, tantu ch'u s'tröva ancù de mòrche in suu poštu. A faciada l'è in štìle barocu e l’è stò facia cun 'na particulò tecnica per taiò e dòghe furma aa prea, špecialmente inta pòrte libera du campanén. Si particulòi i rendi u cumplesu in travaiu sensa cunfrônti in tütu u teritóriu piemunteize. Štoria A certuza ed Cazótu L'edifisiu u n’ nasce cun 'na funsiôn militò, u s’pensa infati ch’a sege štò fundò intu seculu XI, forsci du 1172, cume certuza da San Brün, che u vgniva da Grenoble. Fra i primi eremiti ch'i furmòvi i certuzén ed Garesce, u i’ éra fra l'òtru u beatu garescén Guglielmo Fenoglio, ch’u s’truvova chisí fina au 1200, dópu l'ešpreriensa religiuza in zuventü aa Ture ed Munduíu. Dma inti ürtimi tempi i sôn štoi šchiverte e fundamenta da prima cuštrusiôn e i sögn-gni d’in jlorgamentu ed dópu, faciu du Quatsentu. Puscibile che u mutivu u sege che ciü vóte l'edifisiu l’òge piau fö, per vgnì campau zü e pöi ése turna cuštruíu. Cun periudi alterni u cumplesu l'ha sübìu otre trašfurmasiui fra Sinsentu e Setsentu, ma l'è štau ascì duvrau in otre manere, tantu che au prensipiu du seculu XIX u i’ éra ina fabrica ed vedru drenta aa certuza. Sute ai Savoia Cun l'arìvu ed Napuleôn, versu u prensipiu ed l'Öciusentu, i urdini religiuji, cume cu di certuzén, i vegni dišfaci e a certuza l'è catò daa famía Savoia, che aa trašfurma int'in cašté e riserva ed casa, per vuréi ed Carlu Albertu. Du 22 ed màzu du 1837, difati, l’è marcau l'acquištu per 150 000 lìre da pòrte da Suvrintendensa Generò du Patrimògnu Particulò ed S.M. Carlu Albertu di terén in man fén-na a cuu mumentu a Francescu Sciandra. Dej'agni ciü tòrdi u vegne firmau u cuntratu ch'u porta i Savoia au cuntrolu ed tütu u Tenimento diciu "Vale ed Cazótu". Suta a Carlu Albertu u s'ascište a 'na série ed travaii per recüperò l'architetüra e a funsiôn ed l'edifisiu, purtoi avanti da l'architetu Carlu Sada. A zona ch’ l’ha ciü patíu i dani di surdòi franseiji l'éra cula a nord, lande u ventova fò turna i pilaštri e a chivertüra du pórtiu ch'u da in saa furešterìa. I vegni cangioi e galerìe in sii fianchi da geja e in saa só strutürai in módu scignificatívu. Trašfurmò in capela reò, a vughe a ridusiôn du špasiu ina vota piau dau córu di froi, e a vegne tirò tirau sciü ina müragna ed divijôn. U prugetu ed Sada u vughe u rifinimentu da faciada, lande i büti ina ringhiera suvre au curnijôn, ina curnije per marcò i cunfén fra in ciàn e l’otru sute ai pugiö e i tiri sciü’ in edicula curunò da 'n tempanu per indicò l'entrò. Versu aa metoi ed l'Öciusentu u vegne girau l'ingresu au cašté, špuštau inta màngna a setentriôn. Au prensipiu l'entrò a s’truvova a meridiôn, land’u i éra in pasage ch'u giuntova a certuza cun a štrò versu Garesce. Cun u travaiu in suu latu nord, du 1779, u s'era dau urigine cujì aa növa entrò, facia ciü’ grosa pöi da Sada, autù ascì du növu atriu a culiànta retangulò chivertu da 'na cupula ribasò e rzüu da quatru culòne. Cun Vitóriu Emanuele II, i pasi e vacanse inta rejidensa i só secu fíi, reštoi sensa mòre in tenera etoi e guidoi cujì dau ciü gràndu fra ed lu: Maria Clutilde: figüra d'impurtansa inta famía Savoia, nunuštante che a l'épuca a fuse ancù zuna, bôn-na a geští ascì e situasiui ciü dificili. Grasie a 'n diariu, da lé šcriciu in lengua franseize, land' l'è štò segnò a magiur pòrte di eventi sucesi dürante a só permanensa intu cašté, l'è štau puscibile ricustruì a vita da corte sabauda. Fra e òtre cóze, u suvran, ch'u amova andò aa casa e a vìta rürò de campagne, l'ha sugiurnau suvente chisì inseme aa bèla Rusin, fumna ed ümili urigini da lé špuzò intu 1869 (sensa doie u tìtulu ed rgén-na). A quoji dej'àgni prima (1858) u rimônta u matrimógnu da principössa Clutilde, andò in špuza a Gerolamu Bunaparte, dìciu "Plon Plon" (u chijén ed Napuleôn III): u matrimógnu l'éra detau daa rajôn ed stàtu, vusciüu da Cavour per avéi l'aleànsa cun a Fransa da zgônda guèra d'indipendensa: l'è própiu mentr'a s'tröva a Garesce che lé a riceve a nutisia. A štrutüra a rešta in man aa famía Savoia per quarant'agni in tutò, fén-na au 1881, quande a vegne vendüa da Ümbertu I a di privoi. Au dì d'ancöi Au dì d'ancöi u cašté l'è drivertu au püblicu, grasie a in’ opera ed restauru purtò avanti daa regiôn Piemônte, ch' l'ha catau a rejidensa intu 2000: dau 2020 i sôn duca vijitabili a zóna nord e a capela, mentre ciü ed recente l'è stò driverta ascì a zóna sud. Note Otri prugetti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Cašté ed Cazótu