Неаполь

Неа́поль (бор. юнан. Νεάπολις, бор. юнан. νέα πόλις, һүҙмә-һүҙ — «яңы ҡала»; лат. Neapolis, итал. Napoli, неоп. Napule) — Италияның көньяғындағы ҡала. Кампания өлкәһенең һәм провинцияға тиңләштерелгән шул уҡ исемле территориаль берәмектең административ үҙәге. Неаполитан ҡултығының төньяҡ ҡултығы ярында урынлашҡан. Ҙурлығы буйынса Италияның өсөнсө ҡалаһы (Рим һәм Миландан һуң). Көньяҡ Италияның иң ҙур ҡалаһы, халҡы яҡынса миллион кеше (ҡала яны менән яҡынса өс миллион). Эре транспорт үҙәге (халыҡ-ара аэропорт, диңгеҙ порты). Рәсми итальян теле менән бер рәттән урындағы халыҡтың көнкүрешендә неаполитан теле таралған, ул итальян теле кеүек үк урындағы латин диалектынан үҫешкән. 19 сентябрҙә ҡала байрамы билдәләнә. Тарихы Иртә дәүер Неаполгә грек күскенселәре б.э. т. VIII быуатта Партенопа (мифологик сирена) исеме аҫтында нигеҙ һала. Б.э. т. IV быуатта Партенопа италиктар тарафынан емерелә. Тиҙҙән уның эргәһендә яңы ҡала барлыҡҡа килә, ул грекса Неаполис тип атала. Һуңынан Ул Рим республикаһының, һуңынан Рим империяһының бер өлөшө була. 638—1137 йылдарҙа ҡала, норманндар баҫып алғанға тиклем, ғәмәлдә бойондороҡһоҙ Неаполь герцоглығының баш ҡалаһы була. 1139 йылда король Рожер II ҡала Сицилия короллегенә ҡушыла. 1224 йылда Неаполь университетына нигеҙ һалына. 1284 йылда короллек ике өлөшкә бүленә, уларҙың һәр береһе «Сицилия короллеге» тип аталыу хоҡуғына дәғүә белдерә. Урта быуаттар 1504 йылдан ҡала Испанияныҡы була Һәм Валуа менән көрәштә Габсбургтарҙың төп хәрби базаһы була. Испан мираҫы өсөн һуғыш барышында Австрияға күсә. 1734 йылда Бурбондар, 1799 йылдың ғинуарында - Наполеон тарафынан баҫып алына, шунан һуң ҡалала Партенопей республикаһы иғлан ителә, ул шул уҡ йылдың июнь—июлендә ҡолатыла. Яңы дәүер 1805 йылда Везувий вулканы атылыуы арҡаһында ҡаланың байтаҡ өлөшө емерелә. 26 меңгә яҡын кеше һәләк була. 1806—1815 йылдарҙа Неаполь Неаполитан короллегенең, 1815 йылдан ике Сицилия короллегенең баш ҡалаһы була. 1860 йылдың сентябрендә ҡалаға Джузеппе Гарибальдиҙың революцион армияһы инә. Референдум һөҙөмтәһендә короллек бөтөрөлә һәм Италия дәүләте нигеҙләнеүе иғлан ителә. Көньяҡ һәм Төньяҡ Италия ерҙәрен берҙәм дәүләткә берләштереү процесы 1861 йылдың 17 мартында тамамлана. Хәҙерге осор Хәҙерге Неаполь шулай уҡ каморра һәм коррупция менән бәйле. 2007—2008 йылдарҙа ҡала сүп-сарҙы утилләштереү һәм ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү менән ауырлыҡтар кисерә, шуның арҡаһында «Сүп-сар көрсөгө» башлана. 2026 йылдың 17 февралендәге янғында 1847 йылдан алып эшләгән Саннадзаро театры юҡҡа сыға. Театрҙа бик күп билдәле актерҙар, шул иҫәптән Луиза Конте уйнай. Тәүге баһа буйынса зыян суммаһы 60—70 миллион евро тәшкил итә. Географияһы Ҡала сейсмик хәүефле зонала (тарихи өлөшө Везувийҙың көнбайыш битләүендә) урынлашҡан. Везувийҙың һуңғы атылыуы 1944 йылда була. 1980 йылда Неаполдә ер тетрәй. Неаполдән көнсығышҡа табан Помпеи һәм Геркуланум антик ҡалалар урынлашҡан, уларҙы беҙҙең эраға тиклем 79-сы йылда Везувий вулканы юҡ итә. Был ҡалалар көл аҫтында ҡала һәм беҙҙең көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ һаҡланған. Йыл һайын был урында ҡаҙыныу эштәре алып барыла, археологтар яңынан-яңы асыштар яһай. Ҡаҙыныу урындары теләгән һәр кем өсөн ноябрь башында асыҡ. Табылған бөтә әйберҙәр ентеекле реставрациялана һәм Неаполь милли археологик музейына ҡуйыла. Неаполдән төньяҡҡа табан 40 км алыҫлыҡта Казертала Европала иң ҙур һарай тип иҫәпләнгән Король һарайы урынлашҡан. Климат Административ бүленеше Неаполь 10 муниципаль районға бүленә, уларҙың һәр береһе бер нисә тарихи кварталды үҙ эсенә ала. Транспорт Хәҙерге Неаполь — халыҡ тығыҙ йәшәгән ҡала, халыҡ-ара аэропорты, диңгеҙ порты һәм метрополитены бар. Неаполь метроһының 1-се үҙәк линияһы хәҙерге заман сәнғәте йәмәғәт ер аҫты музейы өлгөһө булып тора. Европала иң матур метро станцияһы Неаполдә урынлашҡан (1-се линияла Toledo станцияһы) һәм архитекторҙар Массимилиано Фуксас һәм Дориан мадрелли проекты буйынса төҙөлгән. Станция Mam (Метро музейы) проекты сиктәрендә йыһазландырылған һәм "йыһанда сәйәхәт"те хәтерләтә. Туғандаш ҡалалары Иҫкәрмәләр Әҙәбиәт Усова Н. Г. Неаполь. Путеводитель. / Ред. О. Усольцева. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Эксмо-Пресс, 2014. — 128 с., ил., карта. — (Красный гид). — ISBN 978-5-6996-8221-8 Һылтанмалар Путеводитель «Неаполь» в Викигиде comune.napoli.it — Неаполя рәсми сайты (итал.) Ҡалып:Провинция Неаполь Ҡалып:Города Великой Греции Ҡалып:Всемирное наследие в Италии