Tûre da Paciotta (Arbenga)

A Tûre da Paciotta (Torre della Paciotta in italiàn), cunusciüa ascì cumme a Tûre da Ciò (Torre della Ciò o del Ciò), a l'è ina tûre d'Arbenga Veggia, faciâ in scia cruxe(r)a de Vìa Palèstru cu'a Ciàssa de l'Uspeâ, in fàccia a dund'u finisce u Caruggiu du Lottu. Sto(r)ia A tûre da Paciotta a l'è üna de tûre d'Arbenga ch'u se ne sà de mênu, tantu da êsse mensunâ in moddu cè(r)u, sutt'a stu numme, numà che du 1927, int'in manuscritu du prève Leone Raimondi. Vellu, defèti, u l'ha scritu che in scia Ciàssa de l'Uspeâ u se ghe fàccia "a cà e a tûre da Paciotta, ben cunservèi, che pe(r)ò a n'è scunusciüa a sto(r)ia". Sta tûre a se pò vegghe in sc'in disegnu d'Arbenga mi(r)â dau Munte, du Settesèntu, e in sce mappe du Vinzoni, cumme pü(r)e a gh'é(r)a in scia pitü(r)a d'Arbenga de Santa Ma(r)ìa in Fontibus. Pe' cuntra, a nu l'è mensunâ sutt'a stu numme ni inta lista du Seisèntu inte l'archiviu D'Aste e mancu inti scriti, ciü mudèrni, du Giuseppe Cottalasso, du Gerolamo Rossi e du Paolo Accame, che de prubabile i a metten sutt'au numme di prupieta(r)i du Seisèntu, che pe(r)ò au dì d'ancöi i nu sun cunusciüi. Int'in bellu disegnu du 1756, a firma de Gio Dumenegu Bagutti e Antôgnu Barella, ch'u mustra a Ciàssa de l'Uspeâ e e custrusiùi ch'e se ghe faciavan, u se pò ben vegghe u frunte da tûre vurtàu in scia ciàssa, dund'u l'è mustràu di barcùi ch'i nu curispunden cun quelli d'ancöi. U numme da tûre u g'ha de u(r)igine mudèrne: u ne vegne defèti da 'na dònna, dìta a Ciò e pöi a Paciotta, ch'a ghe staxeva versu a fin de l'Öttusèntu, cu'a sò nume(r)atta ch'a l'è passâ aa tûre pe' tantu che, de prubabile, fra e gènte d'Arbenga u nu l'é(r)a ciü duve(r)àu u veggiu numme de sta custrusiùn. A tûre da Paciotta a l'è vinculâ daa Suvrintendènsa fin dai 2 d'utubre du 1935. Descrisiùn A tûre a se tröva int'ina pusisiùn tòstu destacâ, ch'a domina in scia Ciàssa de l'Uspeâ. A g'ha ina cianta a trapessiu, cu'e mü(r)aje de levante e de punènte ch'e mesü(r)an, rispetivamènte, 4 mêtri e 80 e 5 mêtri e 10, mèntre e due vurtèi a setentriùn e a meridiùn e sun larghe 7,50 m e 7,20 m, tantu ch'u se pènsa ciü a 'na cà-tûre che a 'na tûre in sènsu strêtu. U basamèntu u l'è fètu de prìe squadrèi ciütòstu picìne, misse inte de fì(r)e ch'e nu sun gua(r)i drìte e ch'e furman de unde. Fra 'na fi(r)a e l'âtra u sö de mate(r)iale u l'è ciütòstu spessu e, ciü in âtu, u se vegghe che e mü(r)aje de prìe e sun stète turna fète a imitasiùn da parte bassa, rumanica. Intu frunte gi(r)àu in scia ciàssa u se pò vegghe, a dui mêtri dau livéllu du terén, in'avertü(r)a strêta ch'a se druviva intu basamèntu, au(r)a immü(r)â cun de prìe ch'e sun pa(r)eggie a quelle de stu tòccu de mü(r)aje, seràu in simma da 'n èrcu du genere dìtu "farcàu", fètu de trèi blòcchi d'a(r)ena(r)ia missi a cügnu. St'avertü(r)a a gh'axeva da funsiunà cumme pòrte tantu che, ai sò pèi, u spòrze ancù due prìe ch'u gh'é(r)a rembàu in simma u balaû de legnu de dunde u s'intrava inta tûre. Da fiancu a sta pòrte, ciü tardi, u s'è duvèrtu in barcùn squadràu ch'u g'ha ina curnìxe intunacâ e tensüa de negru, a semejâse ae ciappe de lavagna. A parte bassa da tûre a l'è surmuntâ da 'na curnìxe, turna de prìa, ch'a spòrze de pôcu d'inte mü(r)aje, mèntre de d'âtu de sta lì i taccan i maùi, fèti d'ina pasta ciü cè(r)a che inte âtre tûre da sitè. Pe'u ciü i mesü(r)an 25 citti pe' sèi, ma u ghe n'è ascì da 29 pe' 6. Inte sta pursiùn u se druviva dui barcunetti, cu'u ciü bassu ch'u l'é(r)a surmuntàu da 'n èrcu a sestu pisüu furmàu da 'na fascia duggia de maùi, missi de drentu de còsta ciâna e de fö(r)a de còsta verticâle. Intu prufì de stu barcùn u se pò vegghe ancù in âtru èrcu, a sestu sbasciàu e pôcu ciü drentu du fì de mü(r)aje, ch'u u spartisce inte due parte. Ciü in âtu, in simma a 'na fascia de intonacu, u gh'é(r)a ancù in âtru barcunettu, da l'èrcu ch'u l'è in pôcu a amandu(r)a e fètu da 'na sula fascia de maùi missi pe' còsta, in verticâle. U frunte vurtàu a setentriùn, faciàu in sce Vìa Palèstru, u mustra di elemènti ch'i ne vegnen da de etè dife(r)ènti. Au cian terén u se ghe tröva ina pòrte pe' intrà int'ina bütega e, in scia drìta, in barcùn immü(r)àu e intunacàu, tütti dui che, a ògni moddu, i sun stèti duvèrti inte di tèmpi mudèrni. I barcùi inti cièi de d'âtu i nu sun missi aa mitè da faciâ ma, in cangiu, i sun in linea cu'a lüxe du Caruggiu du Lottu. U ciü bassu u l'è stètu tucàu tròppu pe' sciurtìne a lezze e sò furme u(r)iginâli, mèntre u segundu u mustra ancù e spalìne, a ciappa e i atacchi de l'èrcu. St'èrcu u l'axeva ina fascia de maùi pe' còsta verticâle e üna pe' còsta ciâna, fòscia d'ina bifura ch'a gh'é(r)a au pòstu de barcùn retangulâre ch'u gh'è stètu muntàu de dòppu. A l'ürtimu, de d'âtu da fascia d'intonacu, u gh'è ancù in tersu barcùn, ch'u curispunde a quellu intu frunte de levante e che dunca u l'è fètu a munofura da l'èrcu in pôcu a amandu(r)a, seràu da 'na fascia de maùi a còsta verticâle. Inta parte ciü âta da tûre, ancöi duve(r)â cumme terassa, u se vegghe parte d'ina feritòia ch'a l'è stèta tajâ dau livéllu mudèrnu du tèitu. E mü(r)aje gi(r)èi a punènte e a meridiùn e sun pe'u ciü rembèi ae cà e u se ne vegghe numà che a parte ciü âta. Quella a punènte a mustra u prufì d'in barcùn e d'ina feritòia, immü(r)èi, mèntre quella a meridiùn, che pe'u ciü a l'è cuèrta d'intonacu, a g'ha in barcunettu strêtu cun in simma in'avertü(r)a picìna svasâ. De drentu, a tûre da Paciotta a l'è spartìa fra 'na bütega au cian terén e 'na cà au primmu e au segundu cian, mèntre dau tèrsu cian aa simma a l'ha cunservàu a sò strutü(r)a de l'Etè de Mezzu. Pe'e mesü(r)e e u basamèntu, a tûre da Paciotta a l'è da cunscide(r)à fra e cà-tûre ciü antìghe da sitè, scibèn che e mesü(r)e di maùi e a presènsa de l'èrcu a amandu(r)a e portan a de âtre cunscide(r)asiùi. Pe' sti fèti, u l'è dunca prubabile che a tûre a secce ina custrusiùn du Trexèntu, fèta in sce fundasiùi d'ina tûre ciü antiga, du Duxèntu. Nòtte Nòtte au tèstu Nòtte bibliugrafiche Bibliugrafìa (IT) Nino Lamboglia, Albenga romana e medioevale, Itinerari Liguri, Vul. 1, 7ª ed., A Burdighe(r)a - Arbenga, Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla, 1992, pp. 145-146. (IT) Giosetta Bertonasco Rubatti, Le Torri di Albenga, Memoïa Arbenga, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 2010. Âtri prugètti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce tûre da Paciotta Ligammi de fö(r)a (IT) Torre del Ciò, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 5 lùggio 2026.