فواره آکوا فلیچه

فوارهٔ آکوا فلیچه، که به نام فوارهٔ موسی نیز شناخته می‌شود، یکی از آب‌نماهای یادمانی شهر رم است که در منطقهٔ کوئیریناله واقع شده و نقطهٔ پایانی قنات آکوا فلیچه محسوب می‌شود—قناتی که به‌دستور پاپ سیکستوس پنجم بازسازی شد تا آب را از مناطق بیرونی به مرکز رم برساند. این فواره توسط دومنیکو فونتانا طراحی شد و در فاصلهٔ سال‌های ۱۵۸۵ تا ۱۵۸۸ ساخته گردید، در دوره‌ای که رم در حال نوسازی زیرساخت‌های شهری و احیای شکوه باستانی خود بود. موقعیت فواره آکوا فلیچه در تقاطع لاروگو سانتا سوزانا و خیابان ویا ونتی ستِمبِره، جایگاهی بسیار ویژه به آن بخشیده است. در سمت مورب روبه‌روی لاروگو، کلیسای سانتا سوزانا با نمای باروک خود جلوه‌گری می‌کند و در سوی دیگر خیابان، کلیسای سانتا ماریا دلا ویتوریا قرار دارد که به‌ویژه به خاطر شاهکارهای هنری درونی‌اش، از جمله تندیس «خلسهٔ سنت ترزا» اثر برنینی، شهرت دارد. این چینش معماری و شهری، فواره را در قلب یک مثلث مذهبی و تاریخی قرار می‌دهد که از نظر نمادین بیانگر پیوند آب، ایمان و هنر است و از نظر عملکردی نیز، نقطه‌ای شاخص برای هدایت جریان شهری و تجمع مردم به شمار می‌رود. به همین دلیل، محل استقرار فواره تنها یک انتخاب کارکردی برای پایان رساندن مسیر آبرسانی نبوده، بلکه تصمیمی آگاهانه و نمادین در چارچوب بازآفرینی شهری رم در اواخر قرن شانزدهم به شمار می‌آید. فواره، با مجسمهٔ عظیم موسی که در حال نشان دادن آب از صخره است، نه‌تنها یادآور معجزهٔ کتاب مقدس، بلکه نمادی از قدرت کلیسا در مهار طبیعت و تأمین رفاه شهری است. طراحی آن با الهام از طاق‌های پیروزی و ساختارهای باستانی، تلفیقی از شکوه رنسانس و کارکرد شهری را به نمایش می‌گذارد. این آب‌نما، بخشی از پروژهٔ گسترده‌تر پاپ سیکستوس پنجم برای بازسازی رم و تبدیل آن به پایتختی مدرن و مذهبی بود. اگر بخواهی، می‌توانم روایت تاریخی این فواره را با بررسی نمادهای تصویری، نقش فونتانا در معماری شهری رم، یا مقایسه با دیگر فواره‌های پاپی گسترش دهم. تاریخچه در آغاز سلطنت پاپ سیکتوس پنجم (متولد فلیس پرتی) در سال ۱۵۸۵، تنها یکی از قنات‌های روم باستان که آب را به شهر می‌آورد، آکوا ورژین، هنوز در حال نگهداری و کار بود. هر کسی در رم که آب آشامیدنی تمیز می‌خواست، باید به تنها فواره‌ای که در نزدیکی محل فواره تروی امروزی قرار داشت، مراجعه می‌کرد. پاپ سیکتوس مسئولیت بازسازی سایر قنات‌ها، از جمله آکوا آلساندرینا، را بر عهده گرفت که آن را به نام خودش آکوا فلیس نامگذاری کرد. فواره جدیدی که انتهای قنات بازسازی شده را مشخص می‌کرد، اولین فواره دیواری یادبود جدید در رم از دوران باستان بود. تلاش اولیه برای ساخت قنات آکوا فلیچه توسط معمار ماتئو بارتولینی با شکست مواجه شد؛ او شیب کانال را به‌درستی محاسبه نکرده بود، و در نتیجه جریان آب بسیار کمتر از حدی بود که بتواند به تپهٔ کوئیریناله برسد—محل مورد نظر برای احداث فوارهٔ پایانی. این اشتباه مهندسی، پروژه را متوقف ساخت و نیاز به بازنگری کامل داشت. پس از آن، جیووانی فونتانا مسئولیت ساخت قنات را بر عهده گرفت و توانست آن را تا ژوئن ۱۵۸۷ به پایان برساند، با اصلاح مسیر و شیب مناسب برای رساندن آب به نقطهٔ مورد نظر. در ادامه، دومنیکو فونتانا، معمار و مهندس برجستهٔ دورهٔ رنسانس، فواره‌ای باشکوه در انتهای قنات طراحی کرد که به‌سبک طاق‌های پیروزی روم باستان ساخته شد. این فواره، همانند آب‌نماهای باستانی، دارای کتیبه‌ای بود که سازندهٔ آن—پاپ سیکستوس پنجم—را گرامی می‌داشت. در بالای کتیبه، دو فرشته نقش بسته بودند که نشان پاپی را در دست داشتند، نمادی از تقدس، اقتدار، و پیوند میان کلیسا و شکوه معماری شهری. این ترکیب، نه‌تنها یادآور سنت‌های امپراتوری روم، بلکه بازتابی از جاه‌طلبی‌های مذهبی و شهری رم در دورهٔ نوسازی پاپی بود. شمایل‌نگاری مجسمه‌های زیر طاق‌ها، مضامین کتاب مقدس و سیاسی را در هم می‌آمیزد. طاق مرکزی، مجسمه بزرگی از موسی را نشان می‌داد که در سال ۱۵۸۸ توسط لئوناردو سورمانی و پروسپرو دا برشیا ساخته شده بود. پاپ، به عنوان حاکم مذهبی و سیاسی ایالت‌های پاپ، به موسی احساس نزدیکی می‌کرد. نقش برجسته سمت چپ، که گاهی اوقات به عنوان تصویری از هارون از آن یاد می‌شود و توسط جیووانی باتیستا دلا پورتا ساخته شده است، ممکن است منعکس کننده معجزات موسی در ماره باشد، جایی که موسی تلخی آب به سختی قابل آشامیدن یک چشمه در سینا را از بین برد، یا به احتمال بیشتر معجزه در ماسا و مریبا، جایی که او به صخره زد تا آب جاری شود (خروج ۱۷: ۵–۷). باز هم، پاپ می‌خواست دستاورد او درآوردن آب به روم با دستاورد موسی مقایسه شود. در نهایت، نقش برجسته سمت راست که توسط فلامینیو واکا و پیترو پائولو اولیویه تراشیده شده، به عنوان یوشع به تصویر کشیده شده است، اما برخی دیگر ادعا می‌کنند که این نقش برجسته به گیدئون در داوران ۷:۵ اشاره دارد، همان‌طور که از لباس سرباز و حیواناتی که آب را می‌نوشند، مشهود است. از طرف دیگر، با توجه به لباس رومی سربازان، ممکن است نشان‌دهنده تأسیس آکوا آلساندرینا رومی باستان توسط امپراتور سپتیموس سوروس باشد. این تصویرسازی منجر به مقایسه شاهکار قنات با دستاوردهای روم باستان یا به عنوان نمونه‌ای از احیای شکوه سابق شهر می‌شود. آب از مجسمه‌ها به حوضچه‌هایی جریان می‌یابد، جایی که چهار شیر، که در اصل مجسمه‌های مصر باستان هستند، اما اکنون کپی‌هایی از آنها هستند، زمانی بخشی از یک فواره یادبود اختصاص داده شده به مارکوس آگریپا در مقابل پانتئون رومی بودند، در حال فوران آب هستند. گفته می‌شود ستون‌های دو طرف طاق‌ها نیز از آن سازه مشتق شده‌اند. مجسمه موسی در آن زمان به دلیل اندازه بزرگش، که با مجسمه دیگر متناسب نبود، مورد انتقاد قرار گرفت، اما فواره به هدف سیاسی خود دست یافت؛ این فواره بیانگر این بود که چگونه کلیسای کاتولیک، برخلاف اصلاحات پروتستانی، به نیازهای مردم رم خدمت می‌کند. همچنین به هدف اجتماعی خود که احیای محله کوئیرینال بود، دست یافت؛ منطقه‌ای روستایی با ویلاها با ورود یک منبع آب آشامیدنی خوب به یک محله شهری پررونق تبدیل شد. منابع