Arroila

Arroila haran edo pasagune sakon eta estua da, bereziki haitz artekoa eta ibai baten jarduerak sortua. Ibaiek husten duten lekuaren altuera izateko joera dute. Beraz arroila gehienak ordokiaren mailatik higaduraren bitartez sortuak dira. Arroila, malkar edo itsaslabarren arteko zirrikitu sakona da, meteorizazioaren eta ibai baten higadura-jardueraren ondorioz, denbora-eskala geologikoetan zehar gertatutakoa. Ibaiek azpiko gainazalak mozteko joera naturala dute, eta, azkenean, arroka geruzak higatzen dituzte sedimentuak ibai beheran kentzen diren heinean. Ibai-ibilgu bat pixkanaka-pixkanaka oinarrizko kota batera iritsiko da, hau da, ibaia isurtzen den ur-masaren kota berera. Meteorizazio- eta higadura-prozesuek arroilak sortuko dituzte ibaiaren iturburuak eta estuarioak altuera nabarmen desberdinetan daudenean, bereziki arroka-geruza leunagoak meteorizazioarekiko erresistenteagoak diren geruza gogorragoekin nahasten direnean. Arroila ere bi mendi gailurren arteko haustura bati ere dei dakioke, hala nola Mendi Harritsuak, Alpeak, Himalaya edo Andeak barne dauden mendilerroak. Normalean, ibai edo erreka batek mendien artean halako zatiketak egiten ditu. Mendi motako arroilen adibideak dira: Utahko Provo Canyon edo Kaliforniako Sierra Nevadako Yosemite Valley. Mendi barruko arroilak edo irekidura alde bakarrean duten arroilak, kutxako arroilak deitzen zaie. Arteka arroilak oso arroila estuak dira, askotan horma leunak dituztenak. Isurialde kontinentalaren hondoko haran malkartsuei itsaspeko arroilak deitzen zaie. Lehorreko arroilak ez bezala, itsaspeko arroilak uhertasun-korronteek eta luiziek sortuta daudela uste da. Ospetsuena eta, Groenlandiako Arroila Handia topatu arte, batzuen ustez, luzeena Arizonako Coloradoren Arroila Handia da eta bigarrena Namibiako Visrivier ibaiaren arroila.. Sakonena, berriz, Tibeteko Yarlung Tsangpoko Arroila Handia da, 5.500 metroko sakonera duena. Arroila-jaitsiera abenturazko kirol bilakatu da, XX. mendeko amaieratik aurrera. Ezaugarriak Eskualde karstikoetako forma arrunt bat da hori. Arroiletan, ordea, agerian zirkulatzen du urak. Arroila hegal zuzeneko haran bat da, bi kare-haitz plataformaren arteko benetako zerra-ebakia. Coloradoko Arroila Handia da mota honetako formazioen adibide adierazgarriena eta ezagunena. Isurialdeen gogortasunarengatik eta irazkortasunarengatik gertatzen da, hain zuzen, higadura gehiena ibilguaren hondoan; hegalek, berriz, oso geldiro eboluzionatzen dute, haran barrenaren aldean. Horma malkartsuak, azpitik janak eta malda gutxiagoko ezpondak izaten dira, elkarren segidan, barreneraino, kare-haitzezko geruzen arabera mailakaturik. Karst lurraldeetan zehar arroilak eratuz igarotzen diren ibaiak alogenoak izaten dira, urruti izaten dute iturburua, eskualde irazgaitzetan, eta kare-haitzezko eskualdetik igarotzean oraindik erabat galdu gabe izaten dute iturburuko uraren parte bat. Arroilak existitzeko, arroila dagoen kare-harriak lodia behar du izan, ubidearen hondoan eta isurialdeetan azaleratzeko bezain lodi, gutxienez. Bestela, ur lasterrak azpiko geruza irazgaitza (tuparria adibidez) topatzen badu, oso bestelakoa izango da arroilaren bilakaera. Horrelakoetan haranaren hondoa zabaldu egiten da, haitz irazgaitzaren bilakaera oso bizkorra izaten baita uholdeen eraginez. Horrela U motako profil bat sortzen da. Profil mota horretan malkor bertikalek inguratzen dituzte forma zapalak. Malkor horiek paralelo joaten dira atzeratzen. Ur lasterrean gora, Vaucluse iturburu batean bukatzen da harana, kare-harriak eta azpiko geruza irazgaitzak elkar jotzen duten lekuan. Vaucluse iturburuaz goitik, kare-harrizko malkor batek ixten du harana, hondo lehorreko harana eratuz. Nafarroako lurraldean eta, zehatzago esateko, Nafarroa Hezea deitzen den eskualdean, bada eremu bat kare-harriz, tuparriz eta flyschez osatua. Eskualde horren ekialdeko aldean Pirinioetako ohiko haranak diren Irati eta Erronkari haranen arteko egiturak dira azpimarragarrienak, mendebaleko aldean, Kantauri alderako haranetan, Urbasa-Andia, Aralar mendilerroa eta beste txikiago batzuk, Lokiz mendilerroa eta Kodeskoa, esate baterako. Urbasa mendilerroa, batez ere, Urederraren Iturburuko Izadi Erreserba guztiz aipagarria da, kareharri eremu bereziki ederra delako. Nafarroako lurraldeko beste era bateko egitura karstikoen artean bereziki aipatzekoak dira lurralde horretan diren arroila edo arroila ugariak (Iñarbeko arroila, Gazteluko arroila, Arbaiungoa, Benasakoa, Lekunberrikoa, Burgikoa, Txintxurreneakoa, Irunberrikoa, etab.). Txintxurreneako arroila, esate baterako, Urrobi ibaiak ebakitako arroila txikia da, kilometro bateko luzera ingurukoa, ibai horrek kare-harri multzo handi bat igarotzean ebakia. Kare-harriz eta dolomiaz eratuak ditu hormak , 30-50 metro inguruko altuera dutenak. Horma horietan kobazulo eta erlaitz asko dira , hegaztiek habiak egiteko aproposak. Munduko adibide batzuk Afrika Namibia Fish River Arroila Hegoafrika Blyde River Arroila, Mpumalanga Oribi Arroila, KwaZulu-Natal Tanzania Olduvai Arroila Amerika Argentina Atuel ibaiko arroila, Mendoza Brasil Itaimbezinho Arroila, Rio Grande do Sul Kanada Grand Canyon of the Stikine, British Columbia Horseshoe Arroila, Alberta. Niagara Arroila, Ontario. Ouimet Arroila, Ontario. Kolonbia Chicamocha, Santander (Kolonbia) Mexiko Barranca de Oblatos, Jalisco Copper Arroila, Chihuahua Sumidero arroila, Chiapas Peru Cañón del Pato, Ancash Colca, Arequipa Cotahuasi, Arequipa United States American Fork Canyon, Utah Antelope Canyon, Arizona Apple River Canyon, Illinois Ausable Chasm, New York Big Cottonwood Canyon, Utah Black Canyon of the Gunnison, Colorado Blackwater Canyon, West Virginia Blue Creek Canyon, Colorado Bluejohn Canyon, Utah Box Canyon Breaks Canyon, Kentucky and Virginia Butterfield Canyon, Utah Cane Creek, Alabama Canyon de Chelly, Arizona Canyonlands National Park, canyons of the Colorado River and its main tributary the Green River, Utah Cheat Canyon, West Virginia Clifton Arroila, Ohio Clifty Creek Falls, Indiana Cloudland Canyon, Georgia Columbia River Arroila, Oregon and Washington Conkle’s Hollow, Ohio Cottonwood Canyon, Utah Crooked River Gorge, Oregon Death Hollow, Utah Desolation Canyon, Utah Dismals Canyon, Alabama Flaming Gorge, Wyoming and Utah Flume Gorge, New Hampshire Glen Canyon, Utah and Arizona Glenwood Canyon, Colorado Gore Canyon, Colorado Grand Canyon, Arizona Grand Canyon of the Yellowstone, Wyoming Grandstaff Canyon, Utah Guffey Arroila, Colorado Gulf Hagas, Maine Hells Canyon, Idaho, Oregon, and Washington Horse Canyon, Utah Kern River Canyon, Kalifornia Kings Canyon, Utah Kings Canyon, Kalifornia Leslie Gulch, Oregon Linville Arroila, North Carolina Little Cottonwood Canyon, Utah Little Grand Canyon, Illinois Little River Canyon, Alabama Logan Canyon, Utah Mather Arroila, Maryland Marysvale Canyon, Utah McCormick's Creek Canyon, Indiana Millcreek Canyon, Utah New River Arroila, West Virginia Ninemile Canyon, Utah Ogden Canyon, Utah Oneonta Arroila, Oregon Palo Duro Canyon, Texas Parleys Canyon, Utah Pine Creek Arroila, Pennsylvania Poudre Canyon, Colorado Providence Canyon, Georgia Quechee Arroila, Vermont Red Ibaiko Arroila, Kentucky Rio Grande Arroila, Mexiko Berria Royal Arroila, Colorado Ruby Canyon, Utah Snake River Canyon, Idaho Snow Canyon, Utah Stillwater Canyon, Utah Tallulah Arroila, Georgia Tennessee Ibaiko Arroila, Alabama and Tennessee The Trough, West Virginia Unaweep Canyon, Colorado Uncompahgre Gorge, Colorado Waimea Canyon, Hawaii Walls of Jericho, Alabama Weber Canyon, Utah Westwater Canyon, Utah Wolverine Canyon, Utah White Canyon, Utah Zion Arroila, Utah Asia Txina Three Gorges, Chongqing Tiger Leaping Gorge, Yunnan Yarlung Zangbo Arroila handia, Tibet India Gandikota, Kadapa District, Andhra Pradesh Raneh Falls, Chatarpur district, Madhya Pradesh Garadia Mahadev, Kota district, Rajasthan Idukki, Western Ghats, Kerala Indonesia Brown Arroila, Semarang, Java Erdikoan. Cukang Taneuh, Pangandaran, Mendebaldeko Javan. Taiwan Taroko Arroila, Hualien County. Beste batzuk Afganistan – Tang-e Gharu. Japonia – Tenryū-kyō in Nagano Prefecture. Kazakhstan – Charyn Arroila. Nepal – Kali Gandaki Arroila. Pakistan – Indus River Gorge through the Himalaya. Errusia - Delyun-Uran (Vitim River). Turkia – Ihlara ibarra, (Aksaray eskualdean). . . . Europa Euskal Herria Kakuetako arroila, Zuberoa Holtzarteko arroilak, Zuberoa Iñarbeko arroila, Nafarroa garaia Arbaiungo arroila, Nafarroa garaia Erresuma Batua Avon Gorge, Bristol. Burrington Combe, Somerset. Cheddar Gorge, Somerset. Corrieshalloch Gorge, Ullapool. Ebbor Gorge, Somerset. Gordale Scar, North Yorkshire. Winnats Pass, Derbyshire. Frantzia Ardèche Gorges, Auvergne-Rhône-Alpes. Gorges de Daluis, Provence-Alpes-Côte d'Azur. Gorges du Tarn, Okzitania. Grands Goulets, Auvergne-Rhône-Alpes. Verdon Gorge, Alpes-de-Haute-Provence. Espainia Tajo ibaiko arroila, Guadalajarako probintzia. Gallo ibaiko arroila, Guadalajarako probintzia. Guadalope ibaiko arroila, Teruelgo probintzia. Lobos ibaiko arroila, Soriako probintzia. Errusia . Sulak Arroila, Dagestan. Ukraina . Aktove Arroila. Buky Arroila. Dniester Arroila. Beste batzuk Albania – Osum Arroila Bosnia-Herzegovina – Rakitnica, Drina, Neretva, Vrbas. Bulgaria – Trigrad Gorge, Kresna Gorge, Iskar Gorge. Finlandia – Korouoma Arroila. Alemania– Partnach Gorge. Grezia – Vikos Gorge, Samaria Gorge. Groenlandia – Groenlandiako arroila handia. Islandia – Fjaðrárgljúfur Arroila. Kosovo – Rugova Arroila. Ipar Mazedonia – Matka Arroila. Montenegro/Bosnia-Herzegovina – Tara ibaiko arroila. Montenegro – Morača, Piva. Norvegia – Sautso Arroila. Polonia/Eslovakia – Dunajec Ibaiko arroila. Eslovenia – Vintgar Gorge. Suitza – Aare Gorge. Ozeania Australia Joffre Gorge, Karijini National Park, Western Australia. Katherine Gorge, Northern Territory. Kings Canyon, Northern Territory. Murchison River Gorge, Western Australia. Jamison Valley, New South Wales. Capertee Valley, New South Wales – munduko bigarren arroilarik zabalena. Werribee Gorge, Victoria. Zeelanda Berria Manawatu Gorge, North Island. Skippers Canyon, South Island. Ikus, gainera Arroila-jaitsiera Lurraren zientziak Ibai jaitsiera Haitzarte Geografia fisiko Erreferentziak Kanpo estekak