Italia qendrore

Italia qendrore (italisht: Italia centrale ose Centro Italia) është një nga pesë ndarjet statistikore të Italisë të përdorura nga ISTAT. Ajo përbën një rajon statistikor të nivelit NUTS 1, me kodin ITI, dhe përfshin katër rajone: Toskanën, Umbrian, Market dhe Lacion. Kjo zonë shtrihet në pjesën qendrore të gadishullit italian, midis Italisë veriore dhe Italisë jugore. Ajo laget nga Deti Tirren në perëndim dhe nga Deti Adriatik në lindje, ndërsa përshkohet nga Apeninet. Qyteti më i madh dhe qendra kryesore politike, administrative dhe ekonomike është Roma, kryeqyteti i Italisë. Më 31 dhjetor 2024, Italia qendrore kishte 11.698.912 banorë. Gjeografia Italia qendrore përfshin një territor të larmishëm, me zona malore, kodrinore dhe bregdetare. Pjesa e brendshme përshkohet nga vargmalet e Apenineve, ndërsa zonat perëndimore të Toskanës dhe Lacios shtrihen përgjatë bregdetit tirren. Në lindje, rajoni i Markeve laget nga Deti Adriatik. Lumenjtë kryesorë janë Tiberi, që përshkon Umbrian dhe Lacion përpara se të derdhet në Detin Tirren, dhe Arno, që kalon nëpër Toskanë. Ndër liqenet më të njohura janë Liqeni Trasimeno, Liqeni Bolsena, Liqeni Bracciano dhe liqenet vullkanike të zonës së Lacios. Zona përfshin edhe disa prej peizazheve historike dhe natyrore më të njohura të Italisë, si fshatrat kodrinore të Toskanës, Apeninet umbro-markezë, bregdetin tirren të Lacios dhe rivierën adriatike të Markeve. Rajonet Italia qendrore përfshin katër nga njëzet rajonet italiane. Në përdorime gjeografike ose kulturore, zona qendrore e gadishullit italian mund të lidhet ndonjëherë edhe me Abrucon, por në ndarjen statistikore të ISTAT-it Abruzzo dhe Molise bëjnë pjesë në Italinë jugore. Qytetet kryesore Qyteti më i madh i Italisë qendrore është Roma, kryeqyteti i Italisë dhe selia e institucioneve kryesore shtetërore. Në territorin e saj ndodhet edhe Qyteti i Vatikanit, shtet i pavarur i rrethuar nga qyteti i Romës. Qytete të tjera të rëndësishme janë Firence, Prato, Livorno, Pisa, Siena, Areco, Peruxhia, Terni, Ankona, Pesaro, Latina, Viterbo dhe Civitavecchia. Historia Italia qendrore ka pasur rol të rëndësishëm në historinë e gadishullit italian. Në antikitet, zona përfshinte territore të popullsive etruske, latine, umbre dhe pikene. Roma u zhvillua në Lacio dhe u bë qendra e botës romake, duke ndikuar në historinë politike, juridike dhe kulturore të Evropës. Në Mesjetë dhe në epokën moderne, pjesë të mëdha të Italisë qendrore ishin të lidhura me Shtetin Papnor, ndërsa Toskana u zhvillua si një nga qendrat kryesore të qytetërimit komunal dhe të Rilindjes. Firence ishte kryeqyteti i Dukatit i Madh i Toskanës dhe një nga qendrat më të rëndësishme artistike, ekonomike dhe intelektuale të Evropës. Pas bashkimit të Italisë, Roma u bë kryeqyteti i Mbretërisë së Italisë në vitin 1871. Që nga ajo kohë, Italia qendrore ka ruajtur një rol të rëndësishëm politik dhe administrativ, sidomos për shkak të pranisë së kryeqytetit kombëtar. Ekonomia Ekonomia e Italisë qendrore është e larmishme. Roma dhe Lacio kanë një peshë të madhe në administratën publike, shërbime, turizëm, media dhe industri kulturore. Toskana është e njohur për turizmin, prodhimin e verës, modën, artizanatin, industrinë e lehtë dhe trashëgiminë artistike. Market dhe Umbria kanë një ekonomi të lidhur me ndërmarrje të vogla dhe të mesme, industri prodhuese, bujqësi, turizëm kulturor dhe peizazh natyror. Portet e Livornos, Civitavecchias dhe Ankonës kanë rëndësi për transportin detar dhe tregtinë. Turizmi është një nga sektorët më të rëndësishëm të zonës, falë pranisë së qyteteve historike, qendrave fetare, peizazheve rurale, bregdetit dhe trashëgimisë artistike. Kultura Italia qendrore ka një trashëgimi kulturore shumë të pasur. Roma, Firence, Siena, Pisa, Perugia, Assisi, Urbino dhe qytete të tjera ruajnë monumente të rëndësishme të periudhës romake, mesjetare, rilindëse dhe baroke. Në këtë zonë ndodhen disa vende të përfshira në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCOs, përfshirë qendrat historike të Romës, Firences, Sienës, San Gimignanos, Pienzës dhe Urbinos, si dhe peizazhin kulturor të Val d'Orcia-s. Politika Toskana, Umbria dhe Market kanë qenë historikisht pjesë e zonës së njohur si Rripi i Kuq, së bashku me Emilia-Romanjën, për shkak të pranisë së fortë të forcave të majta në politikën vendore gjatë shekullit XX. Në dekadat e fundit, zhvillimet politike në këto rajone janë bërë më të ndryshme dhe më konkurruese. Lacio ka një profil politik më të lidhur me rolin e Romës si kryeqytet kombëtar dhe me dallimin midis zonës metropolitane të Romës, qyteteve të tjera të rajonit dhe pjesëve rurale ose periferike. Shih edhe Italia Italia veriore Italia jugore Italia ishullore Rajonet e Italisë Referime