Gêxa de Sant'Ànna

A gêxa de Sant'Ànna, con l'arénte convénto e a speçiàia di pàddri Carmelitén Descâsci, a l'é 'n scîto sâcro catòlico de Zêna, inte l'antîgo bórgo de Bachérnia, in Castelétto. A gêxa, co-i sò âti plâtani e o riseu típico de crêuze zenéixi, e a vixìnn-a Montâ Bachérnia, co-a sò vìsta mâvegiôza in sciô Górfo de Zêna, o pórto e a çitæ vêgia, sôn 'na delìçia inatéiza into mêzo da çitæ. Stöia O convénto o l'é stæto fondòu into 1584 da-o præve Nichiôzo Döia, tornòu da-a Spágna co-in grùppo de pàddri Carmelitén Descâsci da rifórma de Sànta Têxo d'Ávila e de Sàn Zâne da Crôxe pe fondâ 'n convénto inta Repùbrica de Zêna. In particolâ, quélla zenéize a l'é stæta a prìmma fondaçión de fêua da Spàgna, ciù ò mêno vìnt'ànni dòppo a rifórma mæxima de l'órdine. A l'inprinçìpio, a Sant'Ànna gh'êa a schêua pe-i fràtti ascì ma do 1613 a l'à fæto stramûo inta badîa da Madònna da Sanitæ con l'avertûa de quéllo convénto, tornàndo chi sôlo pe quàrche ànno tra i sécoli XIX e XX. Inte quélli ànni a zöna a l'êa fêua de pòrte da çitæ e a l'êa indicâ co-o nómme de Bachérnia, topònimo ch'o l'é arestòu scìnn-a-a giornâ d'ancheu pe indicâ sto tòcco chi da crêuza che da-a Ciàssa do Portéllo a l'arîva a-e Miâge de Ciàppe e ch'o reciàmma i frûti do gràn nùmero de ciànte de rêuza sarvæga che gh'êa chi. A gêxa a l'é stæta fondâ in sciô scîto de 'na capelétta itinerâia dedicâ pròpio a Sant'Ànna méntre âtre dôe capélle, dedicæ a Sant'Êmo e a Sàn Benàrdo, són stæte caciæ zu aprêuvo a-a construçión de Miâge Nêuve into 1626, ch'àn riparòu tùtta l'àrea drénto a-a çénta da çitæ. Pöco dòppo a fondaçión do convénto, l'é stæta avèrta 'na speçiàia ascì, ch'a l'atirâva bén bén di maròtti ch'àivan bezéugno de cûe. I ciù antîghi papê stòrichi ligæ a-a speçiàia remóntan scìnn-a-o 1650, de quànde émmo 'na mençión de 'na "spezieria" di Carmelitén Descâsci. Inti papê gh'é scrîto de cómme o præ Martìn de Sàn Tögno (1638-1721) "o sciortîva tùtti i giórni p'arechéugge quéllo do quæ gh'êa de bezéugno pe-i remédi [...] da lê arivâvan bén bén de maròtti e mîga tùtti goarîvan da-a moutîa co-o mæximo remédio, [...] gh'êa de bezéugno de preparâ vàrie poçioìn, remédi e inciàstri". Inta zöna, redosâ da-e Miâge Nêuve, za a partî da-o Sèteçénto l'é comensòu 'n procèsso d'urbanizaçión sùb-urbànn-a, co-o convénto ch'o l'é fîto vegnûo o pónto de riferiménto do bórgo in fórte cresciànsa. Óltre a-e câze ciù rùsteghe són arivæ inte quélli ànni e prìmme vìlle, tra e quæ se peu regordâ a pàrte ciù antîga de Vìlla Màddre Cabrini in sciâ Montâ Bachérnia, scitoâ no goæi distànte da l'àstrego da gêxa. I regìstri da speçiàia són asæ inportànti pe ricostroî a vìtta into quartê, riportàndo i nómmi e o mestê di sò cliénti, óltre che i remédi dêuviæ. In particolâ, tra quélli ciù comùn gh'êa a mànna, e tavolétte cóntra i vèrmi, o sùcou giànco, i dechéutti de chìnn-a, e sæ d'Inghiltæra, a canélla, o rozòlio, 'n ingoénto de sciôe de papâvou, 'na "bìbita spiritôza (alcòlica) de incénso, mîra, aloè e spìrito de vìn" e l'ingoénto pi-â rógna. Tra i sò cliénti, inti prìmmi ànni de l'Eutoçénto gh'êa o mêgo Àngiou Bruzick, o chirùrgo Ròcco Artisi de Ôtri, o cónso de Danimàrca Giöxèppe Alésci Morellet, a speçiàia de l'uspiâ de Pamatón (ch'a l'acatâva sorviatùtto l'estræto de chìnn-a e rêuze rósse sécche), e Carmelitén Descâse de Sànta Têxo, e móneghe de Sàn Silvèstro e quélle de Sàn Gêumo, o pàreco da Crôxe. Quàrche ànno dòppo a speçiàia a l'é stæta contatâ da 'n avoxòu e discùsso mêgo de Parìggi, o dotô Louis Le Roy, outô de "A mêxìnn-a curatîva" publicâ a Nàpoli into 1825 inte quàttro volùmmi. Aprêuvo a-e lézze cóntra i órdini religiôxi, tra o 1859 e o 1871 i fràtti àn però dovûo lasciâ o convénto, fêua de dötréi ch'àn continoòu a dîghe méssa, fàndo stramûo inte l'abaçîa de Pîa e in de câze privæ. Fæto scìmile o l'êa capitòu inti ànni da dominaçión napoliònica, co-e lézze de sopresción in vigô tra o 1810 e o 1816. L'urbanizaçión da fìn de l'Eutoçénto a l'à portòu a l'avertûa da coscì dîta Circonvalaçión a Mónte, co-o nêuvo Córso Magénta e a funicolâre de Sant'Ànna ch'én stæti realizæ pöco ciù a vàlle da gêxa. A ògni mòddo, a despêto do tàggio da crêuza che da-o Portéllo a mónta scìnn-a Sant'Ànna, no gh'é stæto 'n gràn reméscio inta pâxe do bórgo, ch'o se destàcca da-i quartê d'în gîo. A Ciàssa de Sant'Ànna, co-i sò âti plâtani e l'àstrego de prîe e moìn tìpico de crêuze zenéixi, e o péuzzo de Bachérnia, de dónde gh'é 'na bèlla vìsta in sciô pòrto e o céntro stòrico, són ancón a-a giornâ d'ancheu 'n scîto sugestîvo e apartòu no lontàn da-a centrâle Ciàssa Corvétto. L'Antîga Farmacîa de Sant'Ànna a l'é in ativitæ ancón a-a giornâ d'ancheu e, pe arivâghe, se peu pasâ pi-â ciàssa de Sant'Ànna, o bezéugna pigiâ 'n ascensô privòu inta galerîa a l'intrâ da staçión de vàlle de l'ascensô Magénta-Cròcco. Descriçión O de fêua A gêxa de Sant'Ànna a s'avànsa in sciâ ciàssa co-o mæximo nómme, ligâ a l'antîga crêuza de Bachérnia, ciù tàrdi rinominâ de Sant'Ànna aprêuvo a-a fondaçión do convénto. A faciâta a l'é sénplice, da-o profî a cabànna, con into mêzo 'n barcón òvâle. O portâ de màrmo o l'é sormontòu da 'n'architrâve decorâ co-in basoriliêvo do Çinqueçénto ch'o rafigûa a Sâcra Famìggia e, de d'âto a sto chi, gh'é ascì o stémma de l'órdine di Carmelitén, coscì cómme in sciâ portàia do convénto. 'Na vòtta, da-arénte a-o portâ, gh'êa 'na pitûa ch'a rafiguâva a Madònna co-o Banbìn ma, bén bén aroinâ da-o ténpo, a l'é stæta in sciâ fìn covèrta co-a vernîxe. O canpanìn o l'é a véia e mìsso paralêlo a-a faciâta, a-o fóndo da gêxa. A-o fóndo do téito gh'é ancón dôe cópole a éutto loéi, che crêuvan chiaschedùnn-a de ùrtime capélle laterâli, in sciâ drîta e in sciâ mancìnn-a de l'artâ magiô. O drénto A gêxa de Sant'Ànna a l'à 'na strutûa a navâta ùnica, che a l'inprinçìpio a l'àiva sôlo de artæ arenbæ a-e miâge e 'n téito de légno. A ògni mòddo, za d'in gîo a-o 1650, s'é decîzo d'ingrandî o cazaménto, con l'avertûa de sêi capélle in scî loéi e a realizaçión do vòrto a bótte ancón in pê a-a giornâ d'ancheu. Into presbitêio gh'é a grànde artâ de màrmo, pìnn-a de intàrsci e de frîxi, sormontâ da-a scurtûa ciù avoxâ da gêxa, sàiva a dî o grùppo de màrmo de Sant'Ànna e Màia, òpera do Françésco Màia Scciafìn coscì cómme l'artâ prinçipâ. Into cöo gh'é 'n quàddro do Spozægo da Vèrgine, òpera da fìn do Çinqueçénto do fràtte spagnòllo Juan de La Miseria, mìssa into convénto da-o Nichiôzo Döia sùbito dòppo a sò fondaçión, ciù a téia di Sànti Carmelitén, do Françésco Meràn. Inta navâta, in corispondénsa de miâge che sepâran e capelétte, gh'é ancón quàttro nìcci con de stàtoe scorpîe da-o Zâne Batìsta Garavénta, che rafigûan Sàn Zâne da Crôxe, Sànta Têxo, Sant'Elîa e Sàn Giöxèppe co-o Banbìn. Into paviménto, a-o céntro da navâta, gh'é e làstre de tónbe de numerôxi çitén zenéixi, chi interæ tra o sécolo XVI e o sécolo XVIII e decoræ con stémmi e frîxi. In sciâ fìn, inta gêxa gh'é conservòu 'n véllo recamòu da Sànta Têxo, méntre a controfaciâta a l'é decorâ da doî quàddri do pizàn Aurelio Lomi, dedicæ a-o Segnô e a-a Madònna, di prìmmi ànni do Seiçénto, con de âtre sò téie ciù picìnn-e ch'én conservæ into ciòstro e inta sagrestîa. L'òrgano a cànne da gêxa o l'é 'n'òpera do Nicomede Agati do 1852 e ristorâ da-o Lusciàndro Còrno into 1992. Scibén ch'o l'à de dimenscioìn picìnn-e, o l'é 'n bèllo ezénpio d'inzegnàia "òrganàia", pigiàndo pöco spàçio ma con l'ûzo de scistêmi diferénti p'aomentâ e sonoritæ de l'instruménto. L'òrgano, a trasmisción mecànica, o l'à 'na sôla tastêa de çinquànta tàsti, con prìmma òtâva cromàtica estéiza, e 'na pedalêa a leterìn con dîsètte pedâli con prìmma òtâva cromàtica estéiza e unîa in mòddo fìsso a-o manoâle. Capelétte Inta gêxa da Sant'Ànna gh'é sêi capelétte laterâli, træ in sciâ drîta e træ in sciâ mancìnn-a. A-a drîta, anàndo vèrso l'artâ, gh'é e capélle de: Capélla de Sant'Andrîa: a l'inprinçìpio intitolâ a Sant'Elîa, a l'à pigiòu a sò strutûa d'ancheu d'in gîo a-o 1612, con l'artâ baròcca do 1616 sormontâ da de chinòlle d'alabàstro e decorâ da intàrsci de màrmo. Chi gh'é conservòu unn-a de téie ciù avoxæ da gêxa, sàiva a dî o Sant'Andrîa portòu a-o martêuio do pitô Doménego Fiazélla. In scê miâge laterâli gh'é o Giudìtta e Olofèrne, a-a drîta e atriboîo a-o Fiazélla, e a Sâcra Famìggia con Sàn Zanìn, Sànta Màia Manêna e Sànta Têxo de Gexù, di sécoli XVII-XVIII e fòscia do Zâne Agostìn Ràtto. In sciô vòrto da capélla, pe di ànni patronâto da famìggia Spìnoa, gh'é de pitûe do sécolo XVIII. Capélla de Sàn Giöxèppe: chi gh'é, cómme pâa d'artâ, 'n quàddro do Séunno de Sàn GIöxèppe, òpera do pitô toscàn Agostino Ciampelli. A capélla a doviéiva avéi pigiòu a sò intitolaçión d'ancheu za da-o 1617, quànde a l'é pasâ sott'a-o patronâto da famìggia di Prævexìn, cangiàndo ascì de titolâre da-a dedicaçión òriginâia a Sant'Albèrto. Capélla do Banbìn: capélla a-o fóndo da miâgia de drîta, da-arénte a l'artâ prinçipâ, a sò strutûa d'ancheu a vêgne da 'na refæta ciù recénte. Chi gh'é 'na stàtoa de Sànta Têxo co-o Banbìn e de pitûe do Ricàrdo Ferâri. In sce l'âtro sciànco da gêxa, anàndo vèrso l'artâ, gh'é pe cóntra e capélle elencæ chi de sótta: Capélla de Sant'Órsola: chi gh'é conservòu l'âtro inportànte quàddro do Fiazélla, sàiva a dî o Martêuio de Sant'Órsola, fæto ciù ò mêno inte l'ànno 1623. Capélla de Sànta Têxo: a-a sànta titolâre da capélla l'é dedicòu o quàddro dêuviòu cómme pâa d'artâ, òpera de Castelìn Castéllo. E pitûe in sciô vòrto són stæte realizæ da-o Sànto Bertéllo inte l'ànno 1882. Capélla da Madònna do Càrmo: capélla sott'a-o patronâto di Spìnoa, ch'a l'à dêuviâ cómme tónba de famìggia, a l'é stæta tiâ sciù tra o 1618 e o 1654. Sôvia l'artâ gh'é a stàtoa da Madònna do Càrmo, òpera do Tomâxo Orsolìn (con de atriboçioìn in dezacòrdio a-a butêga di Carloìn), ch'o l'à realizâ insémme a-o rèsto de l'artâ ascì. In scê miâge da capélla gh'é dôe relìche, de Sàn Çiriâco màrtire in sciâ drîta e de Sant'Onöio in sciâ mancìnn-a, méntre inte lunétte gh'é di quàddri a semiçèrcio con, in sciâ drîta, Sàn Scimón Stock ch'o riçéive l'abitìn da-a Vèrgine e, in sciâ mancìnn-a, l'Apariçión da Vèrgine a-o Pàppa Zâne XXIII, tùtti doî realizæ da l'Antönio Màia Vasàllo d'in gîo a-o 1660. A capelétta a l'é inluminâ da-a lantèrna ch'a s'àrve into téito da cópola, decorâ da stùcchi e figûe de àngei. Nòtte Bibliografîa (IT) Càrlo Giöxèppe Ràtto, Chiesa di S. Anna, in Instruzione di quanto può vedersi di più bello in Genova in pittura, scultura, ed architettura ecc, vol. 1, Zêna, Presso Ivone Gravier, 1780, pp. 350-351. (IT) Sant'Anna, in Descrizione di Genova e del genovesato, vol. 3, Zêna, Tipografia Ferrando, 1846, p. 189. (IT) Federîgo Alizêro, Guida artistica per la città di Genova, vol. 2, pàrte II, Zêna, Gio. Grondona q. Giuseppe, 1847, pp. 1084-1092. (IT) Federîgo Alizêro, Guida illustrativa del cittadino e del forestiero per la città di Genova e sue adiacenze, Zêna, Sambolino, 1875, pp. 507-508. (IT) Tomaso Pastorino, Dizionario delle Strade di Genova, vol. 1, Zêna, Edizioni Tolozzi, 1973. (IT) Giuseppe Marcenaro e Françésco Repétto, Dizionario delle chiese di Genova, in La nostra città, vol. 11, Zêna, Tolozzi, 1974. (IT) Lauro Magnani, Chiesa di Sant'Anna, in Guide di Genova, vol. 90, Zêna, Sagep, 1979. (IT) AA. VV., Chiese di Genova, n. 8, Zêna, Sagep, 1986. (IT) Nadia Pazzini Paglieri e Rinangelo Paglieri, Chiese in Liguria, Zêna, Sagep, 1990, ISBN 88-70-58361-9. (IT) Touring clùb italiàn, Liguria, 7ª ed., Touring Editore, 2009, ISBN 88-36-54803-2. (IT) Corinna Praga, Andar per creuse oltre il centro storico 2. Itinerari dal Portello, dal Vico della Croce Bianca e da via Balbi verso la Porta delle Chiappe, Zêna, Erga Edizioni‎, 2016, ISBN 88-81-63933-5. Vôxe corelæ Ascensô Magénta-Cròcco Gêxa abaçîa da Madònna da Sanitæ Funicolâre de Sant'Ànna Vìlla Màddre Cabrini Âtri progètti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce gêxa de Sant'Ànna Ligàmmi de fêua (EN, IT) Gêxa de Sant'Ànna, in sce irolli.it. URL consultòu o 26 lùggio 2023. (IT) Gêxa de Sant'Ànna, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 26 lùggio 2023. (IT) Sant'Ànna a Zêna, o convénto e a gêxa, in sce progettostoriadellarte.it. URL consultòu o 26 lùggio 2023. (IT) Gêxa de Sant'Ànna e Capélle Spìnoa, in sce spinola.it. URL consultòu o 26 lùggio 2023. (IT) Gêxa de Sant'Ànna - L'òrgano, in sce amiciorganogenova.org. URL consultòu o 26 lùggio 2023.