პომპეის თეატრი

პომპეის თეატრი (ლათ. Theatrum Pompeii; იტალ. Teatro di Pompeo) ცნობილი როგორც პომპეუსის თეატრი — ძველი რომი ნაგებობა, აგებული რომაული რესპუბლიკის ბოლო პერიოდში, დიდი პომპეუსის მიერ. დასრულებული ძვ. წ. 55 წელს, ეს იყო პირველი მუდმივი თეატრი რომში. მისი ნანგრევები მდებარეობს ტორე-არჯენტინის მოედნის ტერიტორიაზე. დიდი სვეტებიანი პორტიკებით გარშემორტყმული იყო ფართო ბაღის კომპლექსი, რომელიც მოიცავდა შადრევნებსა და ქანდაკებებს. დაფარული არკადის გასწვრივ იყო ოთახები, რომლებიც განკუთვნილი იყო ხელოვნებისა და სხვა ნივთების გამოფენისთვის, რომლებიც პომპეუსმა თავისი ლაშქრობების დროს შეაგროვა. ბაღის კომპლექსის მეორე ბოლოში იყო პომპეუსის კურია პოლიტიკური შეხვედრებისთვის. სენატი ხშირად იყენებდა ამ ნაგებობას, ისევე როგორც რამდენიმე ტაძარსა და დარბაზს, რომლებიც აკმაყოფილებდნენ მათი ოფიციალური შეხვედრების მოთხოვნებს. კურია ცნობილია იმით, რომ იქ ძვ. წ. 44 წელს 15 მარტს იულუს კეისარი მოკლეს ბრუტუსმა და კასიუსმა სენატის სხდომაზე. პომპეის თეატრს ლათინურად რამდენიმე სახელი ჰქონდა. Theatrum Pompeii იყო ყველაზე გავრცელებული, მაგრამ მას ასევე უწოდებდნენ პომპეუსის თეატრს (Theatrum Pompeianum),მარმარილოს თეატრს (Theatrum Marmoreum), ან უბრალოდ თეატრს (Theatrum), რადგან ის ყოველთვის წარმოადგენდა ყველაზე მნიშვნელოვან თეატრს რომში. ისტორია პომპეუსმა ეს თეატრი ააშენა პოლიტიკური პოპულარობის მოსაპოვებლად, მეორე კონსულობის დროს. პლუტარქის თქმით, პომპეუსი ძვ. წ. 62 წელს მიტილენის ბერძნულ თეატრში ვიზიტის შემდეგ იქნა შთაგონებული. თუმცა, ეს სავარაუდოდ შეცდომაა, რადგან მიტილენის თეატრი მთაში იყო აგებული და, პომპეის თეატრისგან განსხვავებით, არ ჰქონდა სცენა. თეატრის მშენებლობა დაიწყო ძვ. წ. 61 წელს. მის აშენებამდე, მთლიანი ქვის თეატრები აკრძალული იყო, და ამიტომ სცადა პომპეუსმა ამ პრობლემის გადალახვა სტრუქტურის აშენებით კამპუს მარციუსში, პომერიუმის გარეთ, ანუ წმინდა საზღვრის გარეთ, რომელიც ქალაქს რომის აგერიდან (ქალაქის მახლობლად ტერიტორია) გამოყოფდა. პომპეუსმა თეატრის ადგილას ვენერა ვიქტრიქსის ტაძარიც ააშენა; მაგრამ შემდეგ განაცხადა, რომ ის არა თეატრს, არამედ ვენერას ტაძარს აგებდა, რომელსაც თეატრის ელემენტები დაუმატა. ტერტულიანის თქმით ეს გაკეთდა, განკითხვის თავიდან ასაცილებლად, მაგრამ ეს განცხადება სავარაუდოდ იუმორისტული იყო. წყაროები მიძღვნის თარიღთან დაკავშირებით არაერთგვაროვანია. პლინიუს უფროსი მის მიძღვნას მიაწერს ძვ. წ. 55 წელს, პომპეუსის კონსულობის მეორე წელს. თუმცა, გელიუსი იცავს ციცერონის გათავისუფლებული მონის, ტირონის წერილს, რომელიც მიძღვნის თარიღს უკავშირებს პომპეის მესამე კონსულობას, ძვ. წ. 52 წელს; წერილში პომპეუსი ითხოვს იმის გარკვევას, უნდა იყოს თუ არა ჩაწერილი „კონსულ ტერციო“ ან „კონსულ ტერციუმ“. მაგრამ შესაძლებელია, რომ თეატრის სხვადასხვა ნაწილები – თავად თეატრი, სცენა და მიმდებარე ტაძარი – დასრულდა სხვადასხვა დროს. გათხრები და გამოკვლევა თეატრის ნანგრევების გამომსახველებიდან ერთ-ერთი პირველი იყო ჯოვანი ბატისტა პირანესი, რომელმაც XVIII საუკუნის შუა პერიოდში თეატრის გამოსახვის ორი მნიშვნელოვანი ნაკვეთი შექმნა. პირველი, სათაურით პომპეის თეატრის ამჟამინდელი ნაშთების დემონსტრაცია (Dimonstrazione del Odierno Avanzo del Teatro di Pompeo), აჩვენებს ნანგრევების ხედს როგორც ზემოდან, ასევე განივი პერსპექტივით. ეს ილუსტრაცია მიუთითებს, რომ ერთ დროს დიდი ნაგებობის ერთადერთი ნარჩენები XVIII საუკუნეში იყო სავარძლების ნაწილები, რომლებიც ორკესტრთან იყო ახლოს. პირანესი ცალკე აღნიშნავს, რომ კომპლექსში მაყურებლების შესასვლელი ოთხი დიდი კარი (ვომიტორია) კვლავაა შემორჩენილი. თუმცა, შენობის უმეტესი სიმაღლე დიდი ხნის წინ ამოიღეს., კიდევ ერთი ნაკვეთი, პომპეის თეატრის ნარჩენები, აჩვენებს ნაგებობის უფრო ხელოვნურ პანორმას. ეს ილუსტრაცია, სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ მიმართული, გვაუწყებს, რომ დარჩენილი იმა კავი დაიყო დასავლეთ მხარეს, სადაც ვენერას ტაძრის ძველი კიბეები იყო განთავსებული. სურათი ასევე ცალკე აჩვენებს დარჩენილ სუბსტრუქტურულ თაღს, რომელიც თავდაპირველად მედია და სუმა კავიეებს უკავშირდებოდა. ჩანს, რომ პირანესი საკუთარ ნახატებს ძირითადად იმაზე აფუძვნებდა, რასაც წარმოიდგენდა, რადგანაც პომპეის თეატრის ამჟამინდელი ნარჩენების დემონსტრაციაში ის ცალკე აღნიშნავს რომ ეს ნაკვეთები აჩვენებს, როგორ გამოიყურებოდა თეატრი, თუ თანამედროვე ნაგებობები ამ ადგილიდან მოიხსნებოდა (protratta secondo il giro delle moderne fabbriche situate sullo rovine della medesima). ლუიჯი კანინა (1795–1856) იყო პირველი, ვინც თეატრის სერიოზული კვლევა ჩაატარა. კანინამ შეისწავლა ნანგრევები, რომელთა პოვნაც შესაძლებელი იყო და შემდეგ ეს ინფორმაცია ვიტრუვიუსის რომაული თეატრის ცნობილ აღწერასთან გააერთიანა, რითიც თეატრის სამუშაო გეგმა შექმნა. მოგვიანებით, 1837 წელს, ვიქტორ ბალტარდმა გამოიყენა კანინას ნაშრომი, ასევე Forma Urbis-დან მოპოვებული ინფორმაცია უფრო დახვეწილი გეგმის შესაქმნელად. ისევე, როგორც პირანესმა, ბალტარდმაც შექმნა ესკიზი, თუ როგორი იქნებოდა ნანგრევები, მათი სრულად გათხრილის შემდეგ. ლიტერატურა Barron, Michael (2009). Auditorium Acoustics and Architectural Design. Abingdon-on-Thames, UK: Routledge. ISBN 978-1-135-21925-3. Beacham, Richard C. (1996). The Roman Theatre and Its Audience. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-77914-3. Boëthius, Axel (1978) Etruscan and Early Roman Architecture. Yale University Press. ISBN 9780300052909. Dyson, Stephen L (2010). Rome: a living portrait of an ancient city. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-9254-7. Erasmo, Mario (2010) Roman Tragedy: Theatre to Theatricality. Austin, TX: University of Texas Press, გვ. 83. ISBN 9780292782136. Gagarin, Michael (2009). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome: Seven-volume set. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0195170726. რესურსები ინტერნეტში The Theatre of Pompey Theatrum Pompeii at LacusCurtius (article in Platner's Topographical Dictionary of Ancient Rome) The Temple above Pompey's Theater (CJ 39:360‑366) Pompey’s Politics and the Presentation of His Theatre-Temple Complex, 61–52 BCE Roma Online Guide დაარქივებული 2017-06-18 საიტზე Wayback Machine. სქოლიო