Ìsua Gainâa

L'ìsu(r)a Gainâa (segundu a grafia arbenganese du Bolia L'Iṡuȓa, scrita L'isu"a inta grafia du Gastaldi, ascì sulu A Gainâa, o Gainài(r)a inte l'entrutèra, in zenese îzoa Galinæa, in italiàn isola Gallinara o Gallinaria, Insula Gallinaria o Gailiata in lengua latina) a l'è 'n' ìsu(r)a ch'a se tröva intu Mâ Ligü(r)e, da vixìn aa còsta da Rive(r)a de Punènte, de rimpèttu au cumün d'Arbenga, inta pruvinsa de Savùna. A l'è distante 1,5 km daa costa e a l'è culegâ cu'a rive(r)a pe' in brassu de mâ daa prufunditè de 12 mêtri in méddia; sta chi a furma a riserva natü(r)âle regiunâle de l'ìsu(r)a Gainâa. Geugrafìa A Gainâa a se tröva in frunte aa punta du quartê arbenganese de Vaìn, de prubabile a s'è destacâ daa tèra-fèrma pe' efèttu de l'issâse du livéllu du mâ ch'u remunta au periudu du quaterna(r)iu. A l'è a segùnda ìsu(r)a ligü(r)e pe'estensciùn cun 0,21 km2 de süperficcie, dòppu A Parmà(r)ia, mèntre a l'è a primma de quelle savunesi, seguìa da l'Ìsu(r)a de Berzezzi. U tòccu fra l'ìsu(r)a e a sitè u l'è largu tòstu 1 400 m in tu pùntu ciü stréitu, cun 'na prufunditè variabile, tra i 11 e i 20 m, cun u fundu d'a(r)ena. A murfulugìa de sti fundâli a repìa u terén presènte in sce l'ìsu(r)a stéssa, razunzèndu rapidu a meridiùn de 'na prufunditè ch'a rìva fin ai 50 m, mèntre au nord numma de 10 m au màscimu. U se ghe riva fassile dau pòrtu d'A(r)àsce, ma u nu se ghe pò fà vixita scicumme prupietè privâ. E falesie, e e còste cu'e rocche a piccu in sciu mâ che e a sircundan, sun de quarsciti de cu(r)û grixu, in grùppi de pà(r)eggiu spessù (gene(r)almènte de quarche decimetru), cun di cunglume(r)èi chi-i sciòrtan in scia parte gi(r)â au nord. A diresiùn de queste stratificasiùi a l'è a mèxima du survastante cappu de Santa Cruxe, da dunde sta chi a se sa(r)eva destaccâ. L'eruxùn mà(r)ina a l'ha determinàu 'na fùrma da costa "âta", ciü cunscide(r)évule in ti vèrsanti meridiunali e de levànte, a stréitu cùntattu cun u mà avèrtu. Pé questa caratéristica ch'u nu se ghe riva fassile de diferenti falesie òspitan di nìi di ochìn de mâ. Lucalitè de l'ìsu(r)a Dife(r)ènti e sun e denuminasiùi ch'i g'han i punti specifichi de l'ìsu(r)a, numinèi in mòddu da avêghe rife(r)imènti fissi, survatüttu dai naveganti. U ciü grossu de sti chi u s'è svilüpàu drìtu inta parlâ lucâle. I tuponimi ciü impurtànti i sun: A Madunìna, Sutt'ai érxi, A capélla, U Sciusciaû, San Martìn, L'Erchéttu, E Tôgne, Sutta a tûre, A Gròtta, A Farcunâa, A Nâve, E Ciappe, U Scöggiu giàncu e A Cùa da rea. Stò(r)ia Primme testimunianse St'isu(r)a a pìa u sò numme dae gaìne servèghe che a l'han pupulâ intu passàu, cumme ne riportan Catùn e Varùn. U nu se cunusce au muméntu u nùmme che i antighi Ligü(r)i-Ingàuni i daxevan a sta chi, scibèn che stu chi a l'ha rivestiu fin da l'antichitè ina pusisiùn impurtante pe'i tragitti tra a Gallia e a Penisu(r)a ibe(r)ica, zà cu'i rumai. A cumpa(r)ìsce inta Tabula Peutingeriana cun u numme de Gailiata. E sun stète ascì ritruvàe testimunianse de varia u(r)igine a partì da u V seculu a.C., cumme anfu(r)e pe' cunservà öiu e vìn, aù cunservàe au Müseu Navâle d'Arbenga. A Gainâa a l'è ligà a figü(r)a de San Martin de Tours, impegnau inta lotta cuntru l'erexia ariana, ch'u vegne pe' stu fètu ascì früstàu (in ta nativa Pannonia) e cacciàu, prima da a Fransa e poi da Milan, dunde l'éan stèti eletti vescuvi ariani. In tu 357 véllu u razunze dunca l'ìsu(r)a dunde u pàssa quattru anni da sò vitta cumme eremita, anche se prubabilmènte nu u l'é(r)asùlu du tüttu, vistu che e cronache segnalan ascì 'n prève, prubabilmènte San Sulpicio Severo, e pe' in periudu ascì Ilario de Poitiers; in sce questu teritòiu u mangiava l'elleboro, ciànta che sé descröve poi velenusa. 'Na stòia a 'cunta che truvànduse in te u muméntu de mùi pe' quést'èrba San Martin sèieva stàu miraculàu, sarvanduse. Da lì u lascìa l'ìsu(r)a pe' turnà a Poitier. Pé ricurdà u peregrinàggiu cumpiüu da u Santu (da Sabaria, ancöi in Ungaìa, fin aa Ligüria) l'è stau creàu 'n prugèttu cu se ciàmma Via Sancti Martini. De 'stu periudu chi l'è a rapresentasiùn de Sant'Ilà(r)iu de Poitiers, mentre u scàccia da chi 'n dragu, simbulugia de l'Arianeximu. In tu mèximu periudu u se férma in sce l'ìsu(r)a ascì San Gaudènsiu. U monàstéu de San Martin vegne fundàu in tu V seculu dai monaci de San Cu(r)umbàn de l'Irlanda. Doppu e distrusiùi saracene du IX e X secolu questu u végne ricustruiu dai Benedettin. U véscuvu d'Arbenga Ingolfo u asségna ai muneghi de San Martin d'Arbenga in tu 940, questu u se trasfurma inta sede in sce a tèra fèrma de l'abassìa, assèmme aa baxìica de San Calocciu e aa gexa de Sant'Anna ai Munti e, doppu, ascì a Gexa de Santa Maìa in Fontibus e âtri pusedimènti lì vixin. Da l'annu 1000 L'abassìa a l'è ducümentâ intu 1011, cu'u numme de munastê di Santi Ma(r)ìa e Martìn assèmme ai grandi pusedimènti du cumitàu d'Arbenga, ch'u cumprendeva u teritò(r)iu da Sanremmu a-u Finâ, cun capitâle Arbenga. Intu 1044 a utégne da u Pàppa Benedettu IX l'esensiùn aa giü(r)isdisiùn vescuvile e pìa prupietè in Italia, Catalogna e Barseluna, in Provensa e Corsega. Zà da u 1011 e risültan de impurtànti dunasiùi aa cùrte de Barseluna, da espunènti de àtu lìvéllu cùmme San Pere de Riudebitlles cu'a sò gexa e u relatìvu au sò vàstu teritò(r)iu, ch'u cumpréndeva u Castrum de Capra in pusisiùn strategica pe'a Reconquista. A marchesa Adelaide de Susa a dùna intu 1064 u munasté e i àtri pusédimènti ìngauni e de Pòrtu Mauìssiu a l'abasìa de Abbadia Alpina de Pinerolo. In tu 1163 u rìva in sce l'ìsu(r)a u Pàppa Alessandro III che u l'é(r)ain füga da Federigu Barbarussa; e pe' a prutésiùn risévüa dai muneghi u puntefice 1169 cun 'na bùlla papâle aa fà divéntà autonoma, sutta a prutésiùn in moddu dirètru daa Santa Sede. A partì da u XIII seculu, i edifissi subìscian 'na decadènsa prugrescìva andàndu a fìnì sutta au cuntròllu da Repübbrica Zenese. Cùn a mòrte de l'abate Carlo Del Carreto du 1473, a abasìa vegne trasfurmà in cumménda e asegnà a a famìa Costa che a mantegne pé-i dui seculi sucéscìvi. Simone Carlone de Savùna, pudestà zenese a Arbenga, da u 1542 e fìn au 1547, l'ha fètu custrüì 'na tùre de avistàmèntu pe' difénde a còsta ligüre. Questa l'è stà dòppu réstaurà e ricustrüìa a partì dau 1586 pe' opé(r)ade a Repubbrica de Zena realisà in fùrma sirculàre cun e müagne strumbàe cun 'na cisterna intèrna, a cumménda a passa sutta u cuntròllu di vescuvi arbenganeixi da u XVII seculu. In te u zenà de l'ànnu 1866, u nòrdicu Fraz Salsig, u èntra in ta grotta de San Martin e u scrivià che lì dréntu se trövan ancü casinàssi e i rèsti de l'atà de l'àntiga capelétt, dunde se pònan ascì vegghe e osse de 'n ümàn, in té u stéssu periudu monasté e ìsu(r)a végnàn cedüi dirétamènte da u Vescuvu arbenganese Raffaele Biale, cun pàeggi "mugugni" da parte de a pupulasiùn lucale, a pruprietà a divegne de 'n banché, ciàmau Leonardo Gastaldi, de Impeia Pòrtu Mauìssiu, véllu finià pe cunscideàse u Scignù de l'Ìsua, anche se questa a cangià pruprietè bén bén de votte in tu tèmpu. Da u 1900 Da u 1905 u divènta prupietèu Michele Riccardi ch'u fà custrüì 'na gexa, in stìlle "neoromanico", dedicà a San Martìn. Zà da u 1932 a càngia turna prupietèu, vegne difatti pià da Gian Giacomo Roseo, in impréndirù lumbardu e piemunteise che u àmplia a vìlla existènte, azunzèndu u luggiàu au primmu ciàn e a piscina lì vixin, végne ascì cunsulidà a tùre d'avistamèntu du '500 e azunze in giardìn recintàu ch'u sircùnda tütta a réxidènda ìsulàna. Sò muié, Adelina Gallo, a l'ha purtàu diférènti mudiffiche aa végetasiùn de l'ìsu(r)a, métèndughe növe sciüe, e incrementàndu a présènsa da màccia mediteranea, cumme i ciprèssi. In tu mèntre de sta ativitè édilissia, in tu 1936 sun stèti purtai aa luxe i rèsti de 'na gexa de dimensiùi mudèste, quaxi 5 m pe' 9 m de lünghessa, cùn e 'fundamènta basèi in sce a roccia cùn l'abside semi-réundu vultàu au punènte. Segundu u studiùsu Nino Lamboglia ch'u atribuìva e müàgne a l'épuca de l'àtu mediuevu, i alòggi di muneghi duvéivàn truvàse in te a parte da Gainâa dunde aù se tröva l'abitasiùn; scibén questu 'sta suppusisiùn a nu a l'è mai stà poi vérificà cumpletamènte, in quantu nu a l'è stà fà n'analixi stratigraffica; sta ipotesi chi a l'é(r)a basâ in sce u fàttu che l'éan stète truvàe de tégule a embrixe daa tradisiùn rumana, cùn ascì 'na séie de sepultüe de muneghi. Cùn u sciòppu da Segùnda Guèra Mundiâ in sce l'ìsu(r)a vegne installà 'na base tedesca, ch'a vegghe l'edificasiùn de màgasìn, depoxiti e galérie. Dòppu a Segùnda Guèra Intu lüju du 1947 e ègue da l'ìsu(r)a sun stète u tìatru de quella ch'a végne ciamà tragedia de Arbenga, dunde l'ha pérsu a vìtta afugàndu 48 persune, ciü tanti fiöi. A a fìn di anni '50 a végne vendüa a l'indüstriâle zenese Diana, ch'u u ghe fa 'na darsena picina, l'alaciamèntu au servìssiu de l'eletricitè e de l'aiva putabile, anche se in ti anni a vegnì sti chi i se sun ruvinèi. A-a fin di anni '70 a pruprietè de l'ìsu(r)a, cun anessa ascì a villa a vegne frasiunâ fra ciù növi pruprietàri. Nino Lamboglia l'hà chi efétüàu u primmu de 'na fi(r)a de intervènti de recüpe(r)u intu u brassu de mâ vixin a l'ìsu(r)a 1950, cuscì grassie a l'ütilizzu da "motonave Artiglio" grassie aa quâle l'è sciùrtìu a purtà tùrna a a lüxe 1000 anfore rumâne che se truvavàn sutta au fundàle; u l'è prubabile che queste traspurtàvan vìn pruveniènte daa zona de Napuli e dirette versu a Gallia, ancöi Frànsa. A partì da u 1989 l'isua a l'è stà numinà cumme riserva natü(r)ale, pe' questu da quellu periudu u ghe sugiurna sèmpre in guardìan, pe' prutezze a zona dau fögu e tegnì in urdine i sentèi ch'i se estèndan lungu quaxi 10 chilometri tutali. Tütte e spese lé manutensiùn e a sò sarvaguàrdia sun a caregu de-a l'aziènda custitùia da i pruprietà(r)i: Gallinaria S.r.l. cun a sedde a Turìn. In ti fundàli ch'i i se trövan vixin sun stèti rinvégüi sucéscivamènte diférènti relitti e manufàtti, pe' a magiurànsa risalènti au V séculu a.C. e identifichè cumme pruvéniènti da a zona de Marsìa, pe' via di cumèrci avegnüi in tu passàu. Diférènti sun i repèrti sun cunservèi in tu Müseu navâle rumàn di Arbenga au Palàssiu Pe(r)usu-Seùlla, frà i quali se pònan truvà bèn bèn de ànfu(r)e de l'epuca rumana da u periudu relubbricàn fin au VII seculu. Fra i anni 1994 e u 1995 l'ìsu(r)a a l'è stà teatru de 'n impurtànte campàgna de scavi archéulògichi cuurdinèi da Bruno Massabò. Questa campagna a l'ha purtàu a scavà in sce u vèrsante de sud-est, sutta a Grotta de San Martìn dunde a tradisiùn gene(r)icamènte a vö ch'a fùsse u rifùggiu eremiticu du Sàntu. U primmu scàvu u vegne fètu in te vixinànse de in pendìu brüscu; quésti i l'han purtàu aa luxe 'na tùmba aa capüsìna dislucà propiu in te quélla zona; l'é(r)asènsa u curéddu o atti materiali ch'i permetévam de dàtala precixamènte: pe' questu a végne riténüa 'na sepultüa tàrdu antiga de 'n munegu. In ta grotta vegne ritruvà a tùmba a cassa in müatüa cun a fùrma de trapessiu rivestìa internamènte da u cocciopesto, risalènte fra u VI e u VIII seculu; mèntre i schéletri rìnvégnüi l'éan du XIV seculu cùmme l'ha dimustràu in'analixi radiumétrica. Vegnen ascì rìtruvèi di rèsti de 'n làmpada vitrea a suspensciùn, databile frà u IV e il VII seculu; quéste scuvèrte l'han purtàu a interpretà che a tùmba l'é(r)ain segnaculum, lucalitè de sepultüa privilegià, prestigiusa perché ligà a a figü(r)a de San Martin. Anni 2000 Da u 2009 i vegnen realizèi di travàggi edilissi, e a vegne istitüia a survéiànsa archeulogica, ch'a fau pe' a primma votta in'analixi déttaià in sce u scitu, scibèn sulu in te l'a(r)ia ch'a riguardava i scavi. Questa a l'ha specificàu l'ativitè da tàrda etè de mezzu, ligà a e urtime faxi de vitta du sénobiu benedetìn, ma ascì 'na frequentasiùn rumàna cùn framènti sérammici cunscistènti rinvegnüi, cùmme séràmmiche a vérnìxe négra, mü(r)àgne sutìi, tèra sigillà, e numeüxi àtri cùntenituri da traspòrtu, fra l'etè repübbricana e quélla imperià. U scàvu u l'avegne in tu salùn au ciàn tèrén da villa, chi e sun stète ritruvàe ascì àtre mü(r)agne, téfnìe assèmme da 'na fòrte màlta. 'N àtru sàggiu l'ha purtàu a a lüxe invece strutüe du bàssu medievu. Tütti sti scàvi chi l'han purtàu a cunscide(r)à cumme segü(r)a l'ipotexi zà da primma purtâ avanti dau Lamboglia, dunca se cunscide(r)a che a villa a sécce stâ edificâ a partì da l'antìgu munastê de i muneghi benedettìn. Fra u 2017 e u 2018 l'é stâ fâ turna in'impurtante risèrca in sciu genere de quella nàve naufragâ a l'épuca rumana e in sci mate(r)iali che sta lì a traspurtava. Inte l'àgustu du 2020 i meddia i l'han dètu a nutissia che l'isua duxéva ésse vendüa pe 'na cifra vixina a 30 miliùi de Euro all'inzegnê de urigine ücraìna Olexandr Boguslayev, ch'u u l'è stàu ascistìu dai avvucatti Alberto Cortassa e Yannick Le Maux, segnàndu de cunseguènsa l'ìnissiu de ina campàgna mediattica téisa a cunvìnse e pübbriche aministrasiùn a fà valé u dirittu da prelasiùn e acquisì l'Ìsola. Pe questu u 19 de setèmbre du mèximu ànnu u Ministe(r)u di bén e de e ativitè cultüali e du turismu (in siggla ascì MiBACT) dà a nutissia che u Stattu Italia u vö esercità questu dirittu, pe' rènde l'Ìsua pübbrica scìben, a a fìn, a prelasiùn du Stattu a l'è stà esercità u 17 setèmbre sulamènte in sce a rexidènsa de Villa Diana: nu gh'è dunca l'acèssu dirèttu a a mâina a restante parte infatti, cun i àtri edifissi e fabbrichèi, u pòrtu, e a gexa, cun ascì i rèsti du munasté ai prupieta(r)i privèi. Ativitè sutt’ègua L'ativitè sutt'ègua aturnu a l'ìsu(r)a l'é(r)astà pruibìa pe' vìa da presènsa de 'n grùppu de urdìgni bèllichi nu sciuppèi sutta au fùndà é ascì pe' a vìa da presènsa de u relittu (44°01′00.7″N 8°13′00.5″E44°01′00.7″N, 8°13′00.5″E) risalènte au XVIII seculu. 'N àtra urdinànsa sucesciva l'ha cunsentìu e imersìui se acumpagnàe da e guidde lucali cunvénsiunàe. In sci fundâli se pòna truvà: Parazoanthus axinellae (margaìtte de mâ); Axinella polipoydes (spügne giàlle): ascì de gròsse dimensciùi); Chaetaster longipes, cun 'na grande abundànsa de vitta bentonica. I pùnti de imersciùn ciü impurtanti a l'in gì(r)u de l'ìsu(r)a i sun: Crìstu Redentû da Punta da Farcuna(r)a (44°01′24.75″N 8°13′33.96″E44°01′24.75″N, 8°13′33.96″E) In te u fundà cixin a l'ìsu(r)a l'è stà pusà 'na rafigurasiùn du Cristu Redentû, se teöva in te u fundà a partì da u 29 de setèmbre du 1998. A stàttua de brunsu a l'è pòsta a 18 metri de profonditè, questa a l'è ata 2 metri e 70, cun a bàse pugiànte a 'n blòccu de sémèntu de dimensiùisu 3 metri x 3. A fauna bentonica a l'è caraterizâ da culònie pe'u ciü de nudibranchi.Ai 12 de zügnu de l'ànnu 2011 a l'è stà messa ina tàrga in lengua braille, ai pèi da stattua, inte l'ambitu de dife(r)ènti prugètti pe' agiüttà i disabili; l'uperasiùn l'é(r)a cumpiüa da u 5º nucleo de magrùi da sitè de Zena, cun ascì a partecipasiùn du Cumandu da Capitane(r)ia de pòrtu da vixina A(r)àsce, grassie ascì a u Centro Idea Blu e a HSA Italia. Punta Sciusciaû (44°01′34.08″N 8°13′44.77″E44°01′34.08″N, 8°13′44.77″E) Da i 15 ai 30 metri, a nu a presènta gròsse dificultè in particulàre, levàu che pe'a prufunditè e a curènte. Chi i se pònen vegghe de suvènte bestie de grosse dimensciùi cumme sèrnie, mürene, purpi e scùrfani e, andandu versu i 30 mêtri de prufunditè, se vegghen ascì e spugne de dimensciùi dife(r)ènti. Archeulugìa sutt'ègua L'Ìsu(r)a a l'é(r)a puntu d'atraccu pe'e imbarcasiùi zà inte l'antighitè, se trövan ancöi pa(r)egge testimuniànse, survatüttu dui relitti de nàvi rumâne de u I seculu a. C. càreghe de giâre (anfu(r)e). Ste due nâve e sun cunusciüe cu'i nùmmi de Relittu A e de Relittu B. Intu 1999 u l'è stàu istitüìu u Nücleu Upe(r)atìvu pe' l'Archeulugia Sutt'ègua prugèttu da Survintendènsa pe'i Beni Archeulogichi da Ligü(r)ia, che a l'ha cumensàu in'inténsa ativitè de riserca, stüddiu e valurisasiùn duve(r)andu scistemmi avansèi inte stu campu. Galerìa de immagini Nòtte Bibliografia (IT) Nino Lamboglia, Vestigia dell'alto medioevo nell'abbazia della Gallinaria, in Rivista Ingauna e Intemelia, III, n. 1-2, 1937, pp. 62-66. (IT) Nino Lamboglia, La nave romana di Albenga, in Rivista di Studi Liguri, XVIII, 1952, pp. 131-236. (IT) Nino Lamboglia, I monumenti medioevali della Liguria di Ponente, Tü(r)in, Istituto Bancario San Paolo di Torino, 1998, p. 101. (IT, FR) Bruno Massabò, Scavi nella grotta di S. Martino, nell'isola Gallinaria, ad Albenga, in Les îles du litoral provençal et de la côte ligure. Actes du Seminaire d'Archeologie, Bulletin Archeologique de Provence, A Burdighe(r)a, 1998. Àtri prugètti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ìsua Gainâa