کتابخانه مارسیانا

کتابخانه مارسیانا یا کتابخانه سنت مارک (ایتالیایی: Biblioteca Marciana، یک کتابخانه عمومی در ونیز، ایتالیا است. این کتابخانه یکی از قدیمی‌ترین کتابخانه‌های عمومی و مخازن نسخ خطی باقی‌مانده در ایتالیا است و یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های متون کلاسیک جهان را در خود جای داده است. این کتابخانه به نام مرقس، قدیس حامی شهر، نامگذاری شده است. این کتابخانه در سال ۱۴۶۸ تأسیس شد، زمانی که کاردینال بساریون، محقق اومانیست، اسقف توسکولوم و پاتریارک لاتین قسطنطنیه، مجموعه نسخه‌های خطی یونانی و لاتین خود را به جمهوری ونیز اهدا کرد، با این شرط که یک کتابخانه عمومی تأسیس شود. این مجموعه نتیجه تلاش‌های مداوم بساریون برای یافتن نسخه‌های خطی نادر در سراسر یونان و ایتالیا و سپس جمع‌آوری یا کپی کردن آنها به عنوان وسیله‌ای برای حفظ ادبیات یونان باستان و ادبیات بیزانس پس از فتح قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳ بود. انتخاب ونیز توسط او در درجه اول به دلیل جامعه بزرگ پناهندگان یونانی این شهر و پیوندهای تاریخی آن با امپراتوری بیزانس بود. با این حال، دولت ونیز به دلیل دهه‌ها بحث و تردید، به دلیل مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی در اواخر قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم و فضای عدم قطعیت سیاسی ناشی از آن، در عمل به تعهد خود برای نگهداری مناسب نسخه‌های خطی کند عمل کرد. این کتابخانه در نهایت در دوره بهبود به عنوان بخشی از یک برنامه گسترده نوسازی شهری با هدف تجلیل از جمهوری از طریق معماری و تأیید اعتبار بین‌المللی آن به عنوان مرکز خرد و دانش ساخته شد. ساختمان اصلی کتابخانه در میدان سن مارکو، مرکز دولتی سابق ونیز، واقع شده است و نمای بلند آن رو به قصر دوک قرار دارد. این بنا که بین سال‌های ۱۵۳۷ تا ۱۵۸۸ ساخته شده است، شاهکار معمار جاکوپو سانسووینو و اثری کلیدی در معماری رنسانس ونیزی محسوب می‌شود. آندره‌آ پالادیو، معمار رنسانس، آن را «شاید ثروتمندترین و آراسته‌ترین بنایی که از دوران باستان تاکنون وجود داشته است» توصیف کرده است («غنی‌ترین و آراسته‌ترین بنایی که شاید از دوران باستان وجود داشته است»). مورخ هنر یاکوب بورکهارت آن را «با شکوه‌ترین ساختمان سکولار ایتالیایی» می‌داند («باشکوه‌ترین ساختمان سکولار در ایتالیا») و فردریک هارت آن را «یکی از رضایت‌بخش‌ترین سازه‌ها در تاریخ معماری ایتالیا» نامیدند. این کتابخانه که به خاطر هنرش نیز اهمیت دارد، آثار بسیاری از نقاشان بزرگ ونیز قرن شانزدهم را در خود جای داده است و آن را به بنای یادبودی جامع از تکلف‌گرایی ونیزی تبدیل می‌کند. امروز این بنا معمولاً با نام «لیبرِریا سانسوینیانا» شناخته می‌شود و عمدتاً کارکردی موزه‌ای دارد. از سال ۱۹۰۴، دفاتر کتابخانه، سالن‌های مطالعه و بخش عمدهٔ مجموعه در ساختمان مجاور، «تسِکا» (ضرابخانهٔ پیشین جمهوری ونیز) جای گرفته‌اند. کتابخانه در حال حاضر رسماً با عنوان «کتابخانهٔ ملی مارچیانا» شناخته می‌شود. این کتابخانه تنها نهاد رسمیِ بنیان‌گذاری‌شده از سوی دولت جمهوری ونیز است که همچنان پابرجا بوده و به فعالیت خود ادامه می‌دهد. پیشینه تاریخی کتابخانه‌های کلیسای جامع و کتابخانه‌های صومعه‌ای، در سراسر ایتالیا در قرون وسطی مراکز اصلیِ مطالعه و آموزش به‌شمار می‌رفتند. اما از سدهٔ پانزدهم میلادی، تأکید انسان‌گرایی رنسانس بر شناخت جهان کلاسیک ــ به‌عنوان عنصری اساسی در شکل‌گیری انسان رنسانسی ــ به گسترش مطالعات کلاسیک درباری انجامید که به حمایت فرمانروایان شاهزاده‌نشین برپا شدند و برخی از آن‌ها تا حدودی دسترسی عمومی را نیز فراهم می‌کردند. در ونیز، تلاش اولیه برای تأسیس کتابخانه‌ای عمومی به تقلید از کتابخانه‌های بزرگ جهان باستان ناکام ماند؛ زیرا مجموعهٔ شخصی پترارک از نسخه‌های خطی، که او در سال ۱۳۶۲ میلادی به جمهوری اهدا کرده بود، پس از مرگش پراکنده شد. در سال ۱۴۶۸، بیزانسیِ انسان‌گرا و دانشمند، کاردینال بسّاریون، مجموعهٔ خود شامل ۴۸۲ کدکس یونانی و ۲۶۴ کدکس لاتینی را به جمهوری ونیز اهدا کرد. او در این اقدام شرط کرده بود که کتابخانه‌ای عمومی تأسیس شود تا حفظ این آثار برای نسل‌های آینده و دسترسی پژوهشگران به آن‌ها تضمین گردد. نامهٔ رسمیِ اعلام این بخشش، به تاریخ ۳۱ مه ۱۴۶۸ و خطاب به دوک کریستوفورو مورو (حکومت: ۱۴۶۲–۱۴۷۱) و سنا نوشته شده است. در این نامه آمده که بسّاریون پس از فتح قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳ و ویرانی آن به دست ترکان، با شور و جدیت به گردآوری آثار نادر و مهم یونان باستان و بیزانس پرداخت و آن‌ها را به مجموعهٔ پیشین خود افزود تا از پراکندگی بیشتر و نابودی کامل فرهنگ یونانی جلوگیری کند. خواستهٔ صریح کاردینال از تقدیم این دست‌نوشته‌ها به ونیز این بود که آن‌ها در شهری نگهداری شوند که بسیاری از پناهندگان یونانی به آن گریخته بودند و خود او نیز آن را بیزانسی دیگر می‌دانست. اولین تماس بساریون با ونیز در سال ۱۴۳۸ بود، زمانی که به عنوان اسقف جدید کلان‌شهر نیقیه، به همراه هیئت بیزانسی به شورای فرارا-فلورانس وارد شد، هدف این شورا التیام بخشیدن به شکاف بین کلیساهای کاتولیک و ارتدکس و متحد کردن مسیحیت علیه ترکان عثمانی بود. سفرهای او به عنوان فرستاده پاپ پیوس دوم به آلمان، او را برای مدت کوتاهی دوباره در سال‌های ۱۴۶۰ و ۱۴۶۱ به این شهر آورد. در ۲۰ دسامبر ۱۴۶۱، در طول دومین اقامت، او به اشرافیت ونیزی راه یافت و در شورای بزرگ کرسی گرفت. در سال ۱۴۶۳، بسّاریون به‌عنوان نمایندهٔ پاپ (لِگاتوس پاپی) به ونیز بازگشت و مأموریت یافت تا دربارهٔ مشارکت جمهوری در یک جنگ صلیبی برای آزادسازی قسطنطنیه از دست ترکان مذاکره کند. در طول این اقامت طولانی (۱۴۶۳–۱۴۶۴)، کاردینال در نظام سنت بندیکتسکونت و مطالعه داشت و در آغاز، نسخه‌های خطی یونانی خود را برای سپردن پس از مرگش به همان صومعه اختصاص داده بود. اما تحت تأثیر انسان‌گرای پاولو موروزینی و پسرعموی او، پیترو موروزینی ــ سفیر ونیز در رم ــ بسّاریون در سال ۱۴۶۷ با موافقت پاپ، سند حقوقیِ بخشش را لغو کرد و علت آن را دشواری دسترسی خوانندگان به صومعه، که در جزیره‌ای جداگانه قرار داشت، عنوان نمود. در سال بعد، بسّاریون به‌جای آن، رسماً اعلام کرد که قصد دارد تمام کتابخانهٔ شخصی خود، اعم از کدکس‌های یونانی و لاتینی، را با اثر فوری به جمهوری ونیز واگذار کند. در ۲۶ ژوئن ۱۴۶۸، پیترو موروسینی به نمایندگی از جمهوری، مالکیت قانونی کتابخانه بساریون در رم را به دست گرفت. این میراث شامل ۴۶۶ نسخه خطی بود که سال بعد در جعبه‌هایی به ونیز منتقل شدند. پس از مرگ بساریون در سال ۱۴۷۲، نسخه‌های خطی و اینکانوبولا بیشتری به این تحویل اولیه اضافه شد. این محموله دوم که در سال ۱۴۷۴ توسط فدریکو دا مونته‌فلترو ترتیب داده شده بود، از اوربینو، جایی که بساریون بقیه کتابخانه خود را برای نگهداری به امانت گذاشته بود، حرکت کرد. این محموله شامل کتاب‌هایی بود که کاردینال برای خود رزرو کرده یا پس از سال ۱۴۶۸ به دست آورده بود. با وجود پذیرش سپاسگزارانه کمک مالی توسط دولت ونیز و تعهد به ایجاد کتابخانه‌ای برای مصارف عمومی، نسخه‌های خطی در داخل کاخ دوک نگهداری می‌شدند و به مورخ دولتی تحت نظارت دادستان‌های سنت مارک دو سوپرا سپرده شده بودند. اقدامات کمی برای تسهیل دسترسی انجام شد، به ویژه در سال‌های جنگ علیه عثمانی‌ها (۱۴۶۳–۱۴۷۹) که زمان و منابع به سمت تلاش‌های جنگی هدایت می‌شد. در سال ۱۴۸۵، نیاز به فراهم کردن فضای بیشتر برای فعالیت‌های دولتی منجر به تصمیم به فشرده‌سازی جعبه‌ها در فضای کوچک‌تری از کاخ شد که در آنجا، یکی روی دیگری، چیده می‌شدند. دسترسی دشوارتر و مراجعه حضوری غیرممکن شد. ساختمان ساخت و ساز ساخت کتابخانه بخشی جدایی‌ناپذیر از رنُواتیو اوربیس (نوسازی شهر) بود؛ برنامه‌ای معماری گسترده که در دوران دوک آندره‌آ گریتّی (دورهٔ حکومت: ۱۵۲۳–۱۵۳۸) آغاز شد. هدف این برنامه تقویت اعتمادبه‌نفس ونیزی‌ها و تأیید دوبارهٔ جایگاه بین‌المللی جمهوری بود، به‌ویژه پس از شکست پیشین در آگنادلّو طی جنگ اتحاد کمبره و صلح بولونیا که برتری هابسبورگ را بر شبه‌جزیرهٔ ایتالیا در پایان جنگ لیگ کنیاک تثبیت کرده بود. این طرح که به‌ویژه توسط خاندان گریمانی حمایت می‌شد، دگرگونی میدان سن مارکو را دنبال می‌کرد؛ از مرکزی قرون‌وسطایی با دست‌فروش‌ها، صراف‌ها و حتی مستراح‌های عمومی، به یک فوروم کلاسیک. هدف آن برانگیختن یاد جمهوری روم باستان و، پس از غارت رم در ۱۵۲۷، معرفی ونیز به‌عنوان وارث حقیقی روم بود. این دگرگونی قرار بود به‌طور بصری ادعای ونیز را تقویت کند که با وجود کاهش نسبی نفوذ سیاسی‌اش، دوام و ثبات آن به‌واسطهٔ ساختار قانون اساسی‌اش تضمین شده است؛ ساختاری که بر پایهٔ الگویی از حکومت مختلط در جمهوری‌های کلاسیک شکل گرفته بود. این برنامه معماری که در مقیاسی عظیم ساخته شده بود، یکی از بلندپروازانه‌ترین پروژه‌های نوسازی شهری در ایتالیای قرن شانزدهم بود. علاوه بر ضرابخانه (آغاز شده در ۱۵۳۶) و ایوان سرپوشیده برج ناقوس کلیسای سنت مارک (آغاز شده در ۱۵۳۸)، شامل جایگزینی ساختمان‌های مخروبه قرن سیزدهم بود که در ضلع جنوبی میدان و محوطه جلوی کاخ دوک قرار داشتند. برای این کار، دادستان‌های سنت مارک دو سوپرا، ژاکوپو سانسووینو، معمار مشاور و مدیر ساختمان، را در ۱۴ ژوئیه ۱۵۳۶ مأمور کردند. سانسووینو، پناهنده‌ای از غارت روم، دانش و درک مستقیمی از نمونه‌های اولیه روم باستان داشت که برای اجرای برنامه معماری لازم بود. کار پس از جنگ عثمانی-ونیز (۱۵۳۷–۱۵۴۰) به دلیل کمبود بودجه متوقف شد، اما در سال ۱۵۴۳ از سر گرفته شد. سال بعد، ۱۵۴۴، بقیه خوابگاه پلگرینو تخریب شد و به دنبال آن ریزا نیز فرو ریخت. در ۱۸ دسامبر ۱۵۴۵، طاق بنایی سنگین فرو ریخت. در تحقیقات بعدی، سانسووینو ادعا کرد که کارگران پیش از سفت شدن بتن، تکیه‌گاه‌های چوبی موقت را برداشته‌اند و یک کشتی جنگی در حوض سنت مارک، که توپ خود را به عنوان سلام نظامی شلیک می‌کرد، ساختمان را لرزانده است. با این وجود، معمار محکوم شد که شخصاً هزینه خسارت را که ۲۰ سال طول کشید، بازپرداخت کند. علاوه بر این، حقوق او تا سال ۱۵۴۷ به حالت تعلیق درآمد. در نتیجه فروپاشی، طرح با یک سازه چوبی سبک‌تر برای پشتیبانی از سقف اصلاح شد. جستارهای وابسته کتابخانه لورنتیان کتابخانه واتیکان پانویس منابع