Toskana

Toskana (italisht: Toscana) është një rajon në Italinë qendrore, me kryeqendër Firencen. Ajo shtrihet përgjatë Detit Tirren dhe Detit Ligur në perëndim dhe përfshin një territor të gjerë kodrinor e malor, ndërmjet Apenineve dhe bregdetit. Toskana është një nga rajonet më të njohura të Italisë për trashëgiminë artistike, peizazhin, verërat dhe rolin e saj në historinë e Rilindjes italiane. Gjeografia Toskana ndodhet në pjesën perëndimore të Italisë qendrore. Rajoni shtrihet përgjatë deteve Tirren dhe Ligur dhe kufizohet në veri e verilindje nga Apeninet toskano-emiliane dhe nga Alpet Apuane. Peizazhi i tij karakteristik përbëhet nga kodra të buta, lugina të brendshme, male dhe fusha bregdetare si Maremma. Në territorin rajonal ndodhen edhe zona natyrore dhe peizazhore shumë të njohura, si Val d'Orcia, Chianti, Maremma, Monte Amiata dhe arkipelagu toskan. Historia Emri i Toskanës lidhet me etruskët, popullsi që u vendos në këtë territor rreth mijëvjeçarit të parë p.e.s. Më vonë zona u përfshi në botën romake me emrin Tuscia. Në Mesjetë Toskana kaloi nën longobardët dhe më pas nën frankët. Pas vdekjes së Matildës së Kanossës, qytetet e rajonit afirmuan gradualisht autonominë e tyre. Për disa shekuj epërsia kaloi fillimisht te Piza dhe më pas te Firence, ndërsa Toskana u bë një nga qendrat më të rëndësishme të kulturës së Rilindjes. Pas ardhjes në pushtet të Medicive në Firence në vitin 1434, Toskana u shndërrua gradualisht në një principatë dhe më pas në Dukatin e Madh të Toskanës. Në vitet 1860–1861 ajo u bashkua me shtetin italian të unifikuar. Ndarja administrative Sipas të dhënave statistikore dhe administrative më të fundit, territori i Toskanës përfshin 273 komuna, 9 provinca dhe qytetin metropolitan të Firences. Njësitë kryesore administrative janë: Demografia Më 1 janar 2025 Toskana kishte 3.657.716 banorë. Dendësia mesatare e popullsisë ishte 159,13 banorë për km². Profili demografik i rajonit karakterizohet nga një rrjet i dendur qytetesh të mesme dhe të vogla, me një rol të spikatur të Firences si qendra më e rëndësishme urbane, administrative dhe kulturore. Ekonomia Toskana është një nga rajonet më të zhvilluara ekonomikisht të Italisë qendrore. Sipas Britannica, ajo është edhe një nga rajonet më të begata bujqësore të vendit, e njohur sidomos për drithërat, ullinjtë, vajin e ullirit dhe verërat, veçanërisht ato të zonës së Chiantit. Turizmi zë një vend qendror në ekonominë rajonale. Sipas Rajonit të Toskanës, gjatë vitit 2024 u regjistruan rreth 15 milionë ardhje dhe 46 milionë net-qëndrime turistike, me një rritje të fortë të agroturizmit dhe me peshë të madhe të turizmit ndërkombëtar. Rajoni njihet gjithashtu për prodhimin e mermerit të Karara, për artizanatin, për industrinë e modës dhe për lidhjen e fortë ndërmjet bujqësisë cilësore, gastronomisë dhe turizmit. Monumentet dhe kultura Toskana ka një trashëgimi kulturore me rëndësi botërore. Sipas faqes zyrtare turistike të rajonit, UNESCO njeh në territorin toskan 16 elemente të trashëgimisë botërore, duke përfshirë 7 vende kulturore, 3 rezervate biosfere, 2 gjeoparke, 2 site transnacionale, 1 qytet krijues dhe 1 element jomaterial. Ndër vendet më të njohura të trashëgimisë kulturore në Toskana janë Qendra Historike e Firences, Piazza dei Miracoli në Pizë, qendrat historike të San Gimignanos, Sienas dhe Pienzas, Val d'Orcia, si edhe Vilat dhe kopshtet Medici në Toskanë. Rajoni ka pasur një rol vendimtar edhe në formimin e kulturës italiane. Toskano-fiorentinishtja u bë baza historike e italishtes standarde falë prestigjit letrar të Dantes, Petrarkës dhe Bokaços, si edhe rolit kulturor të Firences në epokën e humanizmit dhe të Rilindjes. Arsimi dhe kërkimi shkencor Toskana është një nga qendrat më të rëndësishme universitare të Italisë. Në rajon ndodhen universitete me traditë të gjatë si Universiteti i Firences, me origjinë nga viti 1321, Universiteti i Pizës, i themeluar zyrtarisht në vitin 1343, dhe Universiteti i Sienës, i zhvilluar si institucion i rëndësishëm universitar qysh në shekullin XIV. Ky rrjet universitar e forcon profilin e Toskanës si rajon i arsimit të lartë, kërkimit shkencor dhe i jetës kulturore. Transporti Toskana ka një sistem të zhvilluar transporti rrugor, hekurudhor, ajror dhe detar. Rajoni ofron informacione të integruara për lëvizjen me tren, autobus, avion dhe traget përmes platformës së vet Muoversi in Toscana. Sistemi aeroportual toskan përfshin kryesisht aeroportet e Firences dhe Pizës. Sipas Toscana Aeroporti, në vitin 2025 sistemi aeroportual rajonal arriti një rekord prej 9,8 milionë pasagjerësh, me rreth 3,8 milionë në aeroportin e Firences dhe gati 6 milionë në atë të Pizës. Në sistemin portual të rajonit spikasin sidomos portet e Livornos dhe Piombinos, me rëndësi të madhe për trafikun detar, tregtinë dhe lidhjet me ishujt e arkipelagut toskan dhe me Mesdheun perëndimor. Sporti Sporti ka një rol të rëndësishëm në jetën publike të Toskanës. Rajoni mban një portal të posaçëm kushtuar sportit, etikës sportive, sportit pa barriera dhe financimit të impianteve sportive. Ndër ngjarjet sportive dhe traditat më të njohura spikat Calcio Storico Fiorentino, i zhvilluar në Firence në muajin qershor, si dhe veprimtaria motoristike e Mugello Circuit, pistë e famshme botërore që pret rregullisht Çmimin e Madh të Italisë në MotoGP. Shih edhe Italia Firence Piza Siena Referime Lidhje të jashtme Faqja zyrtare e Rajonit të Toskanës Faqja turistike zyrtare e Toskanës