San Apolinar Berria

San Apolinar Berriaren Basilika (italieraz: Basilica di Sant 'Apollinare Nuovo) Italiako Ravennako tenplu kristau bat da. Hasieran gurtza arrionorako sagaratu zuten, Teodoriko Handia errege ostrogodoaren aginduz 505ean eraikia izan baitzen; bizantziar konkistaren ondoren (540) gurtza katolikorako gaitua izan zen (garai hartan oraindik ez ziren ekialdeko eta mendebaldeko elizak banandu). 1996an Gizateriaren Ondarearen zerrendan inskribatutako Ravenako zortzi egituren multzo monumentalaren zati da. Historia Ziur asko, handik gertu dagoen Teodoriko Jauregiko jauregi bezala erabili zen. Hasieran El Salvadorreko eliza gisa izendatu zuten. Bizantziarrek hiria konkistatu zutenean (540), ortodoxia katolikoan zaharberritze batzuk hasi ziren, ostrogodoekin eta arrianismoarekin lotutako antzinako eraikinak ixtea edo eraldatzea ekarri zutenak. Enblematikoa izan zen San Apolinar Berriaren egoera, non nabeak banatzen dituzten arkuak, kristautasun arrianoarekin zerikusia zuten gaiak zituen mosaiko ziklo bat estaliak zeuden, Agnello apezpikuak hala eskatuta, ezabatua eta eraldatua izan zirelarik. Mosaiko hauek zatirik altuenean baino ez ziren salbatu (Kristoren Historiekin eta santu eta profetekin), behatzailearengandik hurbilen zegoen zatirik baxuenean, handienean, erabateko berregituraketa bat egin zen, non , Classe portuaren eta Teodoricoren Palatiumaren ikuspegiak soilik salbatu zirelarik, erretratu guztiak ezabatuz, ziuraski, Teodorikoarenak eta bere gortearenak zirenak. Orduan, San Martin Toursekoari ere sagaratzea aldatu zitzaion, santu ospetsua heresiaren aurkako bere borrokagatik, eta aurrerago bakarrik eman zitzaion Ravenako lehen apezpikuaren izena. Planimetria Hiru nabe dituen eraikina da, quadriportikorik gabe eta kanpoko nartexa (exonarttex) bakarrik duena, Ravenako zonaldean àrdica deitzen dena (bizantziar narttheka, grezierazko narthex hitzetik eratorria). Kanpotik, adreiluz egindako bi isurkiko fatxada du. Goikaldean, erdian, marmol handi eta zabaleko bifora bat dago, non beste bi irekidura txiki dauden, bata bestearen ondoan. Nartexak, fatxadatik zutabeetara jaisten den estalki bat du, marmol zuriz eginak direnak, eraikuntzaren beraren iluntasunarekin kontraste nabarmena ematez. Aurreko ezkerreko aldean, basilikarekiko, oinplano biribileko kanpanile bat altxatzen da, hau ere adreiluzkoa. Erdiko habeartea, alboetakoak baino bi aldiz zabalagoa, zirkuluerdi-formako abside batean amaitzen da, eta zirkuluerdiko arkuak eusten dituzten hamabi zutabe parek mugatzen dute. Mosaikoak Garai inperial(476. urtera arte), ostrogodo(540. urtera arte) eta bizantiarreko(data horren ondoren) Ravenako eliza guztiak bezala, San Apolinar Berriak ere mosaiko bereziak ditu. Hala ere, ez dira garai berekoak: badira Teodorikokoak eta Agnello apezpikuak agindutako berregituraketakoak, eraikina kristau katolikoaren gurtzara sagaratu zenean. Erdiko habearteko hormak, bere apainduragatik ondo bereizitako hiru gunetan banatuta daude. Zatirik altuena, bi uso dituen pabilioi baten motibo alegorikoarekin txandakatutako lauki batzuekin ornatuta dago. Laukiek, Kristoren bizitzako eszenak aurkezten dituzte, xehetasunetan arreta berezia jarriz, antzina, oraindik altuagoak zeuden arren, eta, beraz, euren ikusmena nahiko mugatua zen. Eszena batzuek agerian uzten dute mosaikoaren artearen bilakaera Teodorikoren garaian. Ardiak ahuntzetatik bereizten dituen Kristoren eszenak Gala Plazidiaren Mausoleoko Artzain Onarena gogorarazten du, nahiz eta ezberdintasun nabarmenak egon (ez zen oraindik mende bat igaro): irudiak jada ez daude espazio sakon batean kokatuta, baizik eta elkarren gainean jarrita agertzen dira, sinplifikazio askorekin (animalia batzuek ez dute hankarik ere). Frontaltasun zurrunak eta Kristoren eta aingeruen bolumenaren galerak itxura hieratiko ukaezina inprimatzen du. Azken Afariaren eta apostoluen eszenan, erromatar irudikapen paleokristauetan bezala irudikatuak daude, eta proportzio hierarkikoak (gainontzeko irudiak baino handiagoa den Kristo), berriz ere, erromatar berantiar arte "Probintziala" eta "plebeioa" tradizioan agertzen dira . Erdiko aldeak laukiak ditu leihoen artean, Santu eta Profeten irudi sendoak markoztatzen dituztenak. Tunika itzaltsuak dituzte, eta, nahiz eta urre-koloreko hondoa mugagabea izan, plano propsetiko batean kokatzen dira. Behealdea, handiena, ezagunena ere bada. Eskuineko hormetan (aldareari alderantz begiratuz), Teodorico jauregi ospetsua irudikatzen da, tinpanoaren dagoen PALATIVM (Jauregia) idazkun latindarraren bidez ezagutu daitekeena. Irudikatutako barruko eraikinak perspektiba nabarmenduan daude. Horrek esan nahi du ikusten dena peristiloaren hiru aldeei dagokiela, plano bakarrean kokatuta. Zutabeen artean, urrez apaindutako oihal zuriak daude, mosaikoaren zati bat suntsitua izatera kondenatu ondoren mantendu ziren giza irudi zaharren itzalak estaltzen dituztenak: damnatio memoriae antzeko batek giza irudi guztiak ezabatu zituen (ia ziurtasun osoz Teodoriko bera eta bere gorteko kideak), eta oraindik kolore apur bat ezberdineko zati handiak nabaritzen dira (beranduago eginiko zaharberritze baten ondorioz), baita ere zutabe zurietan ageriokoak diren markak, non hainbat lekutan esku markak agertzen diren. Jauregiko arkuen gainean dauden zutabeak finak eta lirainak dira (benetan marmolezkoak izan behar zuten) eta kapitel korintoarrez errematatuta daude. Arkuen gainean, zeintzuek loredun girlandak dituzten aingeruen motiboak dituzten, parapetoz babestutako arku baxu batzuk daude, eta teilazko sabaiarekin, ziur asko estalitako terraza luze bat izango zena. Jauregiaz gain, eraikin basilikal edo oinplano zentralekoak ikus daitezke, Ravenako hiria modu sintetikoan irudikatzea helburu dutenak. Aurrealdeko hormetan, aldiz, Classe portua irudikatuta dago, garai hartan Adriatiko osoko handiena zena, erromatar flota inperialaren egoitza nagusietako bat izateaz gain. Ezkerrean, mosaikoaren teselek, bertikalki lerrokatutako hiru itsasontziren irudia osatzen dute, portuko ur urdin eta lasaian amarratuak, "Txori bistako" ezohiko prospektiba batean, zabaltasuna nabarmentzen duena. Bi aldeetatik harrizko dorreez babestuta daude. Eskuinerantz jarraituz, hiriko harresiak ikusten dira, non, nahiko estilizatuak dauden eraikuntza batzuk igartzen diren: anfiteatro bat, arkupe bat, basilika bat, teilatu koniko batez estalitako erdiko oinplanoko eraikin zibil bat. Hirira sartzeko atearen gainean, eskuineko muturrean, latinezko hau irakur daiteke: Civi CLASSIS (Classe Hiria). Martirien eta Birjina Santuen prozesio kontrajarriak, behealdean ere, bizantziar domeinuan egin ziren (Ravena Konstantinoplaren mendeko exarkatu bat zenean), eta Ekialdeko Inperioaren artearen berezko ezaugarri batzuk agerian uzten dituzte, keinuen errepikapena, janzkeraren prezisismoa, bolumen falta (ondorioz, leunketa edo biplanamendu honekin), eta baita erabateko frontaltasuna, begiraden finkotasuna, urre-koloreko hondoen praktika monokromikoa, apaingarri eta betegarri diren landare-elementuen erabilera, horregatik munduan zintzilik eta flotatzen agertzen diren irudiei eusteko planorik eza. Argazki galeria Erreferentziak Bibliografia Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, Itempi dell'arte, 1bol., Bompiani, Milán 1999. (Italieraz) Kanpo estekak