Սիցիլիա (մարզ)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սիցիլիա (այլ կիրառումներ) Սիցիլիա (Sicilia), ինքնավար մարզ Իտալիայում։ Ընդգրկում է Սիցիլիա կղզին և նրան հարող Լիպարյան, էգադի, Պանտելերիա, Պելագյան կղզիները։ Վարչականորեն բաժանվում է 8 պրովինցիաների։ Տարածքը 25,7 հազար կմ² է բնակչությունը՝ 4 983 478 մարդ (2019)։ Գլխավոր քաղաքը, տրանսպորտային հանգույցը և վարչական կենտրոնը՝ Պալերմո (բնության մասին տես՝ Սիցիլիա կղզի հոդվածում)։ Սիցիլիան տնտեսապես թույլ զարգացած մարզ է։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, ցիտրուսայինների, ձիթենու, ցորենի մշակությամբ, անասնապահությամբ, ձկնորսությամբ։ Աճեցնում են նաև ընդավորներ, կարտոֆիլ, կանգկուր, բանջարանոցային կուլտուրաներ։ Տնտեսության գլխավոր ճյուղեր Տնտեսության գլխավոր ճյուղերն են ծծմբի, շինարարական քարերի, ծովային և կալիումական աղերի, նավթի, գազի արդյունահանումը, սննդի, փայտամշակման, կարի, քիիական․, ցեմենտի, էլեկտրա-տեխնիկական և ռադիոէլեկտրոնային արդյունաբերությունը, նավաշինությունը, նավթավերամշակումը։ Ապենինյան թերակղզու հետ միացած է լաստանավով։ Սիցիլիա կղզու հնագույն բնակիչները սիկաններն (նրանց անունով կղզին սկզբում կոչվել է Սիկանիա) ու սիկուլներն էին, որոնք հետագայում հելլենականացվել են։ Մ․ թ․ ա․ 8-րդ դարում կղզին դարձել է փյունիկիական և հունական գաղութացման օբյեկտ։ Մ․ թ․ ա․ 5-րդ դարից Կարթագենը ձգտել է տիրել կղզուն։ Կարթագենի էքսպանսիայի դեմ պայքարն ուժեղացել է Սիրակուզեի տիրանոսներ Դիոնիսիոս I Ավագի և Ագաթոկլեսի ժամանակ (մ․ թ․ ա․ 5-րդ դ․ վերջ - 9-րդ դ․)։ Կարթագենացիները վերջնականապես կղզուց դուրս են մղվել հռոմեացիներից Պունիկյան առաջին պատերազմի (մ․ թ․ ա․ 264-241) հետևանքով։ Սիցիլան դարձել է (մ․ թ․ ա․ 241-ից) Հռոմի առաջին պրովինցիան, հանդիսացել նրա շտեմարանը։ Սիցիլիայի ստրուկների խոշոր ապստամբությունների օջախ էր (տես Սիցիլիական ապստամբություններ)։ Վաղ միջնադարում գտնվել է վանդալների (5-րդ դար), օստգոթերի (6-րդ դար), Բյուզանդիայի (535-ից), արաբների (9-րդ դար) տիրապետության տակ։ 11-րդ դարում Սիցիլիան նվաճել են նորմանները։ Շնորհիվ իր հարմար դիրքի Սիցիլիան խաչակրաց արշավանքների ժամանակ ապրել է տնտեսական վերելք։ 12-13-րդ դարերում կազմել է Սիցիլիական թագավորության մաս։ 1282-1302-ին կղզում հաստատվել են Արագոնի թագավորները։ Ուտրեխտի հաշտությամբ (1713) Սիցիլիան անցել է Սավոյայի դքսությանը, 1720 թվականի Լոնդոնի պայմանագրով՝ տրվել է Ավստրիային։ 1735-1860 թվականներին Սիցիլիան կառավարել են Նեապոլի Բուրբոնները։ 19-րդ դարում Սիցիլիա կղզին Իտալիայի հեղափոխական շարժման կարևոր կենտրոններից էր, բուրժոական հեղափոխությունների (1820, 1848) ասպարեզ։ 1860 թվականին կղզում բռնկած ապստամբությանը աջակցել է Ջ․ Գարիբալդին․ կղզին ազատագրվել է Բուրբոնների տիրապետությունից և 1861-ին մտել միացյալ Իտալական թագավորության կազմի մեջ։ 19-րդ դարի վերջին կղզում տեղի են ունեցել գյուղատնտեսական պրոլետարիատի և գյուղական չքավորության խոշոր ապստամբություններ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) ժամանակ Սիցիլիան դարձել է դաշնակցային զորքերի հարձակման հենակետ Ապենինյան թերակղզում։ Սիցիլայի տնտեսությունը պահպանում է իր հետամնաց ագրարային բնույթը՝ ֆեոդալական մնացուկներով։ Դրանով է զգալիորեն պայմանավորված կղզում մաֆիայի գոյությունը։ 1947 թվականին Սիցիլիան ստացել է մարզային ինքնավարություն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Սիցիլիայում ուժեղացել է գյուղացիական, բանվորական և համադեմոկրատական շարժումը, աճում է կոմկուսի ազդեցությունը։ Սիցիլիան հին հունական արվեստի խոշորագույն կենտրոններից է։ Առավել նշանակալից են Ագրիջենտոյի (մ․ թ․ ա․ 6-5-րդ դարեր), Սեգեստայի (մ․ թ․ ա․ 5-րդ դարի 2-րդ կես), Սելինունտի (մ․ թ․ ա․ 6-5 դարեր) խստաշունչ վեհությամբ տոգորված դորիական տաճարների ավերակները։ Հին հռոմեական արվեստի հուշարձաններից աչքի են ընկնում հռոմեական Պյացցա-Արմերինայի վիլլայում գտնված 4-րդ դարի խճանկարները։ 12-րդ դ․ բյուզանդական և տեղական վարպետների ստեղծագործությամբ կազմավորվել է ինքնատիպ գեղարվեստական դպրոց, որի խճանկարազարդ կառույցներում ներդաշնակված էին ռոմանական, բյուզանդական և մավրիտանական արվեստներին բնորոշ գծեր [Չեֆալուի (1131-ից), Մոնրեալեի (1174—89) տաճարները, Պալերմոյի Պալացցո Ռեալեն Պալատինյան մատուռով (11-12-րդ դարեր) և Մարտորանա եկեղեցին (1143)։ Քվատրոչենտոյի ժամանակաշրջանում Սիցիլիայում է ստեղծագործել Անտոնելլո դա Մեսինան։ Բարոկկոյի ճարտարապետական հուշարձաններից են՝ Գ․ Գվարինիի կառույցները (17-րդ դար) Մեսինայում, բազմաթիվ ճիզվիտական եկեղեցիներ (18-րդ դար)։ 19-20-րդ դարում Սիցիլիայի արվեստը զարգանում է Իտալիայի գեղարվեստական մշակույթի ընդհանուր հունով։ Հայերը Սիցիլիայում Սիցիլիայում հայերի գտնվելու փաստը հավաստիորեն հիշվում է 6-րդ դարից, երբ Սիցիլիայի կուսակալն էր Հովհաննես Արշակունին։ 668-ին, երբ Սիրակուզե քաղաքում սպանվել է Կոստանդ Բ կայսրը, տեղի զորքերը կայսր են հռչակել հայազգի Մժեժ զորավարին, ինչը փաստում է բանակում հայերի գերակշռության մասին։ Երբ 793-ին հայկական բանակաթեմի զինվորները ապստամբել են Իրեհե կայսրուհու դեմ, և ապստամբությունը ճնշվել է, Կոստանդին VI կայսրը Կ․ Պոլսում բռնված շուրջ հազար զինվորականների (յուրաքանչյուրի ճակատին դրոշմել տալով «դավաճան հայ») 794-ին աքսորել է Սիցիլիա։ Սիցիլիա են աքսորվել նաև մեծ թվով հայ պավլիկյաններ։ Սիցիլիայի կառավարիչ է եղել հայ Ալեքս-Մուշեղ Մամիկոնյանը, որը հաջողությամբ է կազմակերպել կղզու պաշտպանությունը արաբական հարձակումներից և արժանացել է «պատրիկ», «պրոկոնսուլ», «մագիստրոս» ևն բարձր տիտղոսների։ 10-11-րդ դարում Սիցիլիայում քիչ թվով հայեր են հիշվում։ Հայերի հարաբերությունները Սիցիլիայի հետ կրկին աշխուժացել են XIII դ․։ 1278-1283 թվականին Կիլիկիայից երեք պաշտոնական պատվիրակություններ են ուղարկվել Սիցիլիա։ Կիլիկիայի թագավորներ Օշինը և Լևոն Դ ամուսնացել են սիցիլիացի իշխանուհիների հետ։ Հաջորդ դարերում հայերը հիշվում են գլխավորապես Մեսինայում: 17-րդ դ․ Պալերմոյում 1753-ին քաղաքի պաշտպան է հռչակվել Ս․ Գրիգոր Լուսավորիչը։ Ղ․ Ալիշանը ենթադրում է, որ հայեր եղել են նաև Կատանիայում և Տրապանիում։ Ծանոթագրություններ