Castê de Castrevegliu

U Castê di Calavesana (Castello dei Clavesana in italian) u l'è in edifissiu militâre ch'u se tröva in tu paìse de Castrevegliu, de prubabile tir̄au sciü dai marchexi in tu seculu XII, u l'è u simbulu du paìse. Descrisiun De för̄a U castê u se tröva in ta parte ciü âta du paìse, da dund'u domina impunente in sa valâ. U l'è ina tipica furtessa medievâle, tütta cu'e mür̄agne de prêa, cintâ au reùndu: ina vôta ai péi de stu lì, passau carche scar̄in, u se rìva in tu ciassâ, ch'u da in su frunte du castê. L'aspettu ch'u g'ha au dì d'ancöi u se deve ai danni ch'u l'ha patìu in seguitu ae bataglie ch'u gh'è stau, tantu che da sta parte u l'è âtu numa dui ciai. U cian de sutta u g'ha numa che 'n avertür̄a, ch'a l'è chélla du purtun dund'u se êntra. Au cian de sruva u se tröva sincu barcui, tütti mèximi, segnu di travagli de l'Öttusentu. Difatti u cumplessu intréu u porta i segni de chi u g'ha messu man in ti àgni, sruvatüttu da a driccia du frunte. In te chélla gir̄â versu levante a strutür̄a a l'è ciü cumplicâ, pe' via da presensa d'ina ture reùnda e d'ina parte in ruìna, derucâ a canunai dai zenesi du 1672. De fiancu dunca, au primmu cian u gh'è trei garbi ch'i se semeglian a chêi in su frunte e, grassie a 'na porte, u se riva a 'n terassu picenin, ch'u dâ in sa ture. A sta lì u se ghe riva da a parte cuntrâr̄ia, passandu arembu ae mür̄agne, ch'i se faccian in sa vâ de Neva. E scar̄e ch'u gh'è da fâ i nu sun ciü cuèrte, levau in toccu, dund'a se cunservâ a vôta. Drentu Drentu u l'è sulenne tantu quantu de för̄a, duèrtu a porte u se riva in tu primmu grossu ambiente, cuèrtu cu'ina vôta a butte; da lì i parten e trê rampe de scâr̄e, che cûren a fi du frunte du castê. Carcüna de càmer̄e a l'è stâ fia tagliâ, pe' inestâghe u curidû ch'u manda versu e cüxine e u terasin. A cüxina du castê a g'ha ancù u camin, u runfò e u furnu pe' fâ u pan. Sciurtindu da ina terassa cuèrta pe' ina parte da cuppi e travi de legnu, d'ataccu â mür̄agna in su fundu, u se vegghe i resti de 'n afrescu. Stu lì u sar̄êa d'in grossu San Cristofur̄u, ch'u l'è fenìu inglubau in ta strutür̄a du turiùn, faccia custruì in se l'urdine de l'architettu Amedeo de Castellamonte, in tu 1672, tempu di cumbatimenti fra Zena e u Piemunte. De l'immagine u s'è mantegnüu ciü pôcu, ch'u curispunde a 'n toccu de gamba. Ciü picenina, lì da fiancu, a gh'è dipinta ascì Santa Barbar̄a, santa ben cunusciüa a chêi témpi pe' prutegge chi u manezâva i esplusivi. Vista sta credensa religiusa, u se pensa ascì che l'ambiente u l'avesse a funsiun de magasin pe'e munisiui. Stor̄ia Etai de mezzu E primme mensciui ch'i parlan du castê e remunter̄ean au 1170, ma u l'è ben puscibile ch'u secce stau tir̄au sciü là dunde primma podâse ch'u se ghe truvasse in âtra furtificasiun, d'urigine bizantina, duer̄â cuntru i lungubârdi. A ogni moddu u l'è segür̄u che u castê u secce vegnüu de cuntu passau u 1170, quandu i dui figli du marchese i se spartiscen a prupietai in su marchesau. De stu periudu lì, dunca, fia u paìse u g'ha l'imprensippiu da sò stor̄ia, cu'e primme cà ch'i vénan fàcce da vixin â furtessa: Castrevegliu u ven in impurtante scitu de difesa. Numa cu'a fundasiun de Süccar̄ê, ciü in a valle, in te l'ànnu 1248, u paìse u perde de impurtansa, scicumme che i Marchexi del Carettu i se stabiliscen in ta növa rexidensa. In tu cuntestu da lotta fra i marchexi de Clavesana e u Cumün d'Arbenga, de stu seculu lì u ven atacau da Giorgio il Nano, marchese de Seva, ch'u staxêa cun chêi d'Arbenga. Du seculu XIV u passa de man ai Del Carettu e u lì i zenesi e incuménsa a puntâghe, scicumme ch'i vuxêan u cuntrollu du marchesau. A stu prupôxitu Gerolamo Giustiniano u ne scrive, in te 'na relasiun in su marchesau, che Castrevegliu "u g'ha in castê de buna abitasiun, facciu de frescu". Etai muderna Dunca u l'è du Seisentu che u castê u ven puntau ciü vôte, vegnindu circundau du 1614 dai savuiardi, ch'i se u vuxêan pigliâ. Difatti u se sa da e létere de chêi témpi, mandai da u cür̄atû di sciti du marchese, che u castê u l'er̄a fenìu sutta assediu pe' dexe dì e dexe nöcce, curpìu fia cun di sccioppi. Par̄eggiu i l'axêan facciu in tu paìse, brüxandu e cà e fregandu i gente. Paxêa ascì che i piemuntexi i fussen prunti pe' purtâ versu Castrevegliu di canui ciü gròssi, de moddu da fâ cazze a furtessa. Drentu, in tu mentre, u gh'er̄a tostu 'na sentêna de òmmi ch'i duxêan difénder̄a: u s'er̄a decisu pe' arendise, scicumme ch'i se duxêan scuntrâ cun dixöttu cumpagnie de surdatti, rivai aposta a dâ man forte. Ai 6 de dixembre i vénan firmai l'atti, ch'i permetêan ai savuiardi u passaggiu tantu pe' Castrevegliu quantu pe' Süccar̄ê, cunquistau ai 27 de nuémbre. De cuntru u Dücca de Savoia u se impagnâva a nu tucâ l'armamentâr̄iu ch'u se truvâva in ti magasìn de due furtesse, chescì cumme u nu ghe puxêa mette di surdatti fìssi. Du restu i marchexi i l'axêan urdinau che tüttu chê ch'u se truvâva a Süccar̄ê u fusse purtau â marchesa, ch'a staxêa in ta parte in a valle du castê de Castrevegliu. U castê u ven dau turna du tüttu in man ai Del Carettu quande i Savoia i firman a pâxe cu'a Spagna, in tu 1617, e de st'annu lì u l'è stau scricciu in àttu che bén u mustra chê ch'u gh'er̄a drentu au castê, fra e vàrie côse u gh'è di létti, de careghe, de strapunte, di bancai, 'na mêsa pe' fâ u pan, 'na cànter̄a de nuxe grossa tréi pàrmi pe' quattru e tantu âtru. In te tüttu u se scrive de 24 vai, ch'u nu se sa cumme i fussen gir̄ai, scicumme che au dì d'ancöi a parte ciü a munte a l'è derucâ. Inti àgni ch'i vénan, in su cunsegliu de l'Imper̄atû, u marchese Ottavio u dumanda ai zenesi de mandâghe di surdàtti tedeschi ch'i fassen a vardia ai castêi. Dunca i zenesi, ch'i s'eran catai in tu mentre i tréi quarti du feudu, i mandan in tu marsu du 1624 u Cumisâr̄iu Spìnula, de moddu ch'u pur̄ésse mette in cuntu i besögni du castê, survatüttu pe'a so difesa. Quande u riva u tröva a vasca de l'àiva ch'a l'er̄a secca, e u ven dunca cumandau de encir̄a, armenu fin dund'u se puxêa. Du restu ascì lêi u ne fa in resucuntu di magasin da furtessa, dixendune ch'u gh'er̄a drentu quatorze sacchi de far̄ina e 17 cantar̄i de risu, ciü vari sccioppi, 24 alabarde e 7 bar̄ì de puve da spar̄â. A ogni moddu u prublema da vàsca de l'àiva u turna ancù de doppu, cumme scricciu turna a mazzu du mèximu ànnu da u cumisâr̄iu Piety, ch'u ne vegnîa da Süccar̄ê. Ma prestu i vénan turna tempi grammi, tantu che du 1625 i rivan turna i savuiardi, cu'a resa du castê ch'a ven firmâ ai 6 de zügnu. E infurmasiùi in te stu caxu e sun pôche e u pâ che a mànega de surdatti tedeschi, pigliai da a Repüblica pe' prutegge u paìse, a se fusse regir̄â, pruàndu a caciâ zü da e mür̄agne i sò cappi, tantu ch'i sar̄àn pöi prucessai a Zena. Da zügnu a nuémbre l'edifissiu u resta sutta ai francu-piemuntexi, l'è sur̄u in te stu mese lì che i zenesi i turnan â càrega da ste parte e i pröan a repigliâse u teritor̄iu, sta vôta pagandu in riscàttu. A fâ da intermediâr̄iu u gh'er̄a u Magnificu Merello, ch'u scrivêa da Arbenga, e u sercâva de tratâ cu'u cumandu di savuiardi, ma scicumme che i zenesi i vuxêan pagâ numa 'na vôta avüu u castê, u cuntrattu u nu ven firmau. Chescì a cumensa ina növa fase d'assediu, che in ti primmi mumenti a vegghe a môrte d'in surdattu da Repüblica, ciü âtri dui ch'i restan fer̄ìi. I zenesi i se prepar̄avan difatti a pigliâ i savuiardi a canunai, faxendu rivâ da Arbenga di canùi e de àrme ciü pesanti. Â seir̄a di 15, doppu sciüscianta corpi de canùn i savuiardi du gener̄âle Barca i ghe mollan e i firman 'n acôrdiu, de moddu da pur̄ê sciurtì cu'i sò òmmi. Ma scicumme ch'u gh'er̄a puir̄a che i savuiardi i pur̄essen avê tacau ina mina ch'a sccioppa doppu divèrsi dì, u se impune au guvernatû e au sò tenente de restâ ancù pe' segür̄essa dû-tréi dì, mentre che ina sinquantêna de surdatti da Repüblica i scurtavan i òmmi du Barca a Mer̄iâdu. Carche ànnu doppu sti fatti de guèra, u passa da Castrevegliu in vìxita l'Imper̄iâle, ch'u scrive u resucuntu in su castê, tantu ch'u fa ch'u l'è duèrtu da tütt'e parte, sens'àiva, ch'u sèrve â bell'a megliu ai surdatti ch'u gh'è cum'alòggiu. U l'er̄a dunca cunscider̄au nu vâ strategicu vistu quant'u l'era mâ messu. L'assediu du 1672 In tu 1672, de doppu ch'i l'ér̄an avegnüe de lìti fra i Savoia e i zenesi pe'u cunfìn du feudu de Ressu, i piemuntexi i ocupan A Cêve e, da l'âtru versante, sfrütandu chê ch'u gh'è stau avanti cumme pretestu, ai 23 de lügliu de chel'ànnu i surdatti i car̄an ascì da Garesce, guidai da u Cunte Catalano (Catalan). Car̄ai in ta Vâ de Neva, i piglian fasile Castrevegliu e Süccar̄ê, rivandu ancù fia in Cixan. Doppu de scurerìe in ta Ciâna e in periudu de stasiunamentu turna in Cixan, u Catalan ai 3 d'aùstu u l'axêa cumandau de gir̄âse in derê turna versu Garesce. Propiu in tu mentre ch'i se mesciavan, i vénan atacai dai zenesi, che in tu mentre i s'ér̄an messi in Èrli a serâghe a vìa. I savuiardi i decidden dunca de retir̄âse a Castrevegliu, inseguìi da 'na mànega de surdatti corsi. In tu castê u nu gh'er̄a d'àiva e l'ünicu postu dund'a se puxêa pigliâ a l'er̄a a funtâna vixin â gêxa. Andâr̄a a pigliâ u vuxêa dì vegnì spar̄ai dai nemixi, ch'i s'ér̄an messi in te cà du paìse: cumme s'u nu ghe fusse nente, u cunte Catalàn u prumetêa 'na ricumpensa pe' chêi ch'i se ufrivan a andâ a pigliâ l'àiva e pe' stu facciu in sa fin u gh'è stau tanti morti. Ai 4 d'aùstu d'in gir̄u au castê u gh'er̄a i surdatti de Zena da tütte e parte, mentre che i agiütti sper̄ai da u cunte i nu rivavan. U capitàn Restori, zenese, u ciamma i piemuntexi a rendise, ma u ghe ven respostu a corpi de muschettu. Â matìn di 5, e vardie du castê e vegghen da a lunzi i piemuntexi vegnüi in agiüttu car̄â zü da a Rocca. Da drentu â furtessa u se decidde de fa sciurtì di òmmi pe' dâ distürbu ai zenesi, due culonne da sentu surdàtti, cu'u cian d'asiun pensau da u cunte Catalano Alfieri. Lêi u se ciü car̄âva mür̄ì in bataglia, ciütostu che rendise, ma vistu a für̄ia di zenesi, ch'i cuntinuavan a curpì u castê cu'e arme da föu. Levau sti prupôxiti, u sarà u primmu a sfrütâ a cünfuxun du mumentu pe' pur̄êsene scapâ. In tu mentre ch'u se n'andexêa, u l'axêa fia pigliau cun lêi ün di paisai, liàndughe 'na corda au collu, purtanduse in diresiun da Ruerea, dunde pe'a vìa i l'axêan becau di surdatti zenesi ch'i s'ér̄an ciatai. Du restu e due màneghe i se scuntran cu'i zenesi da a Cur̄umber̄a, ma chescì i nemixi i vâgnan turna, strenzenduse ancù de ciü d'in gir̄u du castê. In ta nöcce di sincu d'aùstu, chêi ch'e l'ér̄an restai drentu i se reüniscen e decidden de fâ satâ u castê, duer̄andu 'na grossa mina cun 'na miccia ch'a dür̄âva in'ur̄a e mezza, tempu che i surdatti i l'avessen da scapâ, cuntandu che in asiun de scattu a purêsse funsiunâ pe' mandâ via i zenesi. I regimenti da repüblica, ch'i l'ér̄an in te sò pustasiui g'han da retir̄âse tantu da e prìmme cumme da e segunde fir̄e, sutta a càrega di savuiardi. Tantu da üna parte cumme da l'âtra u s'è cuntau di morti e, scicumme che nu tütti l'ommi i l'ér̄an sciurtìi a bandunâ a furtessa, a miccia a ven smurtâ, e i piemuntexi i se rénden au deman de sti fatti. Dunca i zenesi i piglian turna u cumandu in su castê, e i se dumandan côse fâne; fra e diferenti idee a gh'è chélla de cacciâr̄u zü, chescì cumme a Ture da Cur̄umber̄a, scicumme ch'u lè da sta pustasiun lì ch'i l'ér̄an sciurtìi a tegnì testa, mentre pe' di âtri u gh'er̄a da rinfursâ u castê de Süccar̄ê e da lasciâ perde stu li. Dacôrdiu in se l'abatimentu i l'ér̄an i generali Pallavicino, Gentile e Zerbi, tantu che ai primmi de dixembre de chel'ànnu u paxêa ch'u fusse vegnüu u muntentu che u fessen sâtà, da munte cun de mìne, in a valle a picunai, pe' nu rumpì e cà ch'u gh'er̄a de sutta. Se da 'na parte ai gente u nu ghe güstâva che u castê (e u paìse) u vegnisse derucau, da l'âtra a decixùn in sa fìn a duxêa êsse pigliâ da u cumisâr̄iu Ansaldo de' Mari, ch'u sèrne de vegnì in vìxita au paìse, cumpagnau da di üficiâli e da u religiusu Teresio Maria Spinola. L'idea ch'a sciorte för̄a da a vìxita a l'è che s'u nu puxêa vegnî 'na furtificasiun de cumpletu sbaramentu, armenu u vegnìa a tàgliu pe' impegnâ i nemixi, numa metìndughe 'na mànega de quar̄anta o sinquanta surdatti. Levau in tentativu de Giovanni Azzi du 1673, de demulisiun u nu s'è ciü parlau, vistu e vuxe cuntrâr̄ie e 'na sernita strategica faccia da de' Mari. Du Settesentu u ven pöi i periudi da guère de sücesciun, primma a spagnolla e pöi chélla austriaca. In te st'ürtima, du 1745, cu'u vixinâse di cumbatimenti, scicumme che i fransexi (ch'i staxêan cun Zena), i s'ér̄an retir̄ai da Bardenéi, u gh'er̄a turna puir̄a di piemuntexi, che zà i l'axêan cumpiüu de scuribande in Èrli. Chescì i vénan messi di ommi de guardia tantu a Castrevegliu cumme a Süccar̄ê e in Cunscente. Â stai du 1746, u castê u ven turna atacau da seimilla surdatti du Piemunte, ch'i l'ér̄an car̄ai da Seva e da Garesce. L'asiun per̄ò a nu fenìsce ben, scicumme che cuntru sti lì, rivai da a Lünair̄a, u ven duèrtu u föu, cu'u castê che ben u rexiste ae resposte. Da u tempu di fransexi au dì d'ancöi A vâ de Neva in tu nuémbre du 1795 a vegghe passâ turna i fransexi e i savuiardi, cu'u paìse ch'u resta in tu mezzu au frunte, in tu quaddru da bataglia de Löa. Passau u mumentu da duminasiun fransese e u castê u l'è fenìu au demaniu piemuntese e da lì u se l'è catau u marchese Domenico Del Carettu de Bar̄estin, ch'u l'ha tegnüu da u 1844 au 1879. De st'ànnu lì a l'è vegnüa padruna a famiglia Malco de Castrevegliu, ch'u l'ha duer̄au a parte ancù intréa cumme abitasiun, mentre in tu 1967 u se l'è catau 'n inzegnê de Savuna e ancù du 1995 u l'è stau catau a l'asta dai del Conte, ch'i ne sun ancù aù i padrui e ch'i se sun facci càregu du sò restauru. Notte Notte au testu Notte bibliugrafiche Bibliugrafia (IT, LIJ) Silvio Riolfo Marengo, Silvia Malco Badano e Roberto Badano, Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta val Neva, Arbenga, Bacchetta Editore, 2022. (IT) Giorgio Casanova, Il Marchesato di Zuccarello : storia e strutture tra Medioevo ed Età Moderna, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1989. Âtri prugetti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Castê de Castrevegliu