Ciàssa di Leùi (Arbenga)

A Ciàssa di Leùi (Piazza dei Leoni in italiàn) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia e a fa parte du quartê de San Giuànni. Sto(r)ia A Ciàssa di Leùi a se svilüppa in sce parte d'in scìtu d'antighìscimu üsu a mercàu, scicumme che chi u se druviva in spàssiu avèrtu estesu fra a catedrâle, u batiste(r)u e u Palàssiu du Vescu, a l'imprinsìppiu, fòscia, limitàu a l'a(r)a faciâ sciü Vìa Benardu Ricci. L'u(r)igine de stu gran ciasà l'è prubabile ch'a ne vegne fina da l'etè rumâna, cu'u forum da sitè de Albingaumun che pò dâse ch'u se truvesse pròpiu chi, mèntre u Palàssiu Còsta-Balestrìn ch'u ghe sta intu mezzu u l'è stètu ti(r)àu sciü nummà du 1519. Intu detaju, u mercàu ch'u se ghe tegnìva u l'é(r)a u forum o platea scoferiorum o callegariorum, sa(r)eva a dì quellu di ca(r)eghèi e de ativitè lighèi a sta lì cumme i artigièi du cöi(r)u e i cunciatùi, e u l'é(r)a u ciü impurtante da sitè. Inte cà tütte d'in gì(r)u a stu spàssiu, cuscì cumme inte lògge du Palàssiu du Vescu, se pò vegghe dae pergamene da Caritas scoferiorum ch'e gh'é(r)an au cian terén pa(r)egge büteghe de ca(r)eghèi, cun di banchi estèrni de legnu pe' mette in mustra a mèrce o ancù, a rèmbu au batiste(r)u, di banchi de legnu muntèi in giurnà e ch'i se puxevan mescià, dae dimesciùi determinèi cun precixùn. Da l'èstimu du 1420 se pò vegghe che inta ciàssa e se truvavan quatòrze apotece, due de prupietè da Caritas scoferiorum - ch'a e gestìva pe' sò cuntu o ch'a e dava a pixùn - cu'in impunibile da sei a dexe franchi. Au Registrum du 1473 a Caritas a gh'axeva pe' cuntra sei büteghe facièi sciü sta ciàssa, tütte da l'impunibile de vinti franchi. Fra u Palàssiu Veggiu e quellu du Vescu u gh'é(r)a pöi u mercàu du vìn, mesciàu chi d'inta Ciàssa de San Michê du 1408, int'in scitu mensunàu zà du 1416 cumme u forum vini e duve(r)àu pe' sta funsiùn ancù du 1538. Inta Ciàssa di Leùi, e pe'a precixùn au sò fundu, se ghe tegnìva ascì u forum ficuum, u mercàu de fìghe, che alantu(r)a e l'é(r)an in mangià e ina prudusiùn bèn impurtante pe'a regiùn. Au mumèntu da mensiùn du forum ficuum, delungu du 1420, üna de due cà ch'e se ghe faciavan a l'é(r)a de prupietè da famìa di Còsta mèntre l'âtra, d'in tà Uddùn Blancaldus, a l'è stèta de dòppu catâ dau Pe(r)u Còsta, zà prupieta(r)iu da primma, andandu cuscì avanti cu'a furmasiùn du cumplessu di palàssi da famìa. Grassie a in scâvu da Suvrintendènsa fètu du 1998 d'in gì(r)u au batiste(r)u, s'è descuvèrtu che a l'estremitè de punènte da ciàssa, aa fìn de l'Etè de Mezzu, ghe duvéva êsse fina in campusantu, truvàu insemme ai rèsti d'ina mü(r)aja de l'etè tardu-antìga, ancù ciü veggia du batiste(r)u mèximu, ch'a cûre in diresiùn nord-est/süd-ovest. In scì cunfìn da ciàssa, in curispundènsa de l'abside du tardu Duxèntu da catedrâle, i scâvi du Nino Lamboglia du 1964-67 i l'han purtàu aa lüxe de bàse de culonne, che fòscia e l'é(r)an parte de in èrcu de triunfu, insemme ae tracce da primma gêxa paleucristiâna. U scitu da mudèrna Ciàssa di Leùi u nu l'è stètu pe' cuntra ancù stüdiàu dau puntu de vista archeulogicu, a ògni moddu tütte e testimunianse vixìne e sun u segnu d'ina segü(r)a frequentasiùn de l'area dai tèmpi di rumèi, sènsa de interusiùi fina aa giurnà d'ancöi. Pe' rivà inte l'etè mudèrna, du 1519 a ciàssa a vegne serâ a punènte daa növa a(r)a du palàssiu di Còsta, u cuscì dìtu Palàssiu Balestrìn, ün di pôchi d'Arbenga Veggia a n'êsse u frütu de l'agregasiùn de cà ciü antìghe, cu'i Còsta che, cumme dìtu, i l'é(r)an cuscì vegnüi i prupieta(r)i de tütte e custrusiùi facièi chì. Dai Còsta u ne vegne ascì u tuponimu du scitu: i sun velli, defèti, ch'i fan rivà d'in Rumma i trèi leùi de lapis peperinus ch'i g'han dètu u numme, missi dau 1608 a decurasiùn da ciàssa. Sti leùi i se truvavan a l'imprinsippiu au sò fundu, missi a triangulu e in armunìa cu'u risö ch'u rafigü(r)a u stemma da famìa, fètu cum'u se vegghe au dì d'ancöi inta mitè de l'Öttusèntu. De ciü, fina a ciàssa a gh'axeva ina cianta in pò dife(r)ènte, scicumme che a rèmbu de l'abside da catedrâle alantu(r)a se svilüpava ina sagrestìa, fabricâ du Quattrusèntu. U prufì da ciàssa u l'è dunca cangiàu cu'i travai aa catedrâle fèti du 1948-50, quande s'è mi(r)àu de turnà a de furme ciü antìghe de l'abside, ch'u l'ha cuscì repiàu u sò güstu gòticu. A sagrestìa a l'è stèta dunca derucâ, slargàndu a ciàssa, cu'u leùn missu a rèmbu de l'abside segunda(r)ia ch'u l'è stètu intu mèntre cangiàu de pusisiùn, fàndu pèrde e simmetrìe ch'e gh'é(r)an, che pe(r)ò i se sun aa fìn sarvèi, cu'a statua ch'a l'è turnâ au sò pòstu. A l'ürtimu, aa fìn di ànni '90, pe'u Giübiléu du 2000 a ciàssa a l'è stèta tütta rangiâ cun de ope(r)e a prutesiùn da cripta da catedrâle, cu'u restauru di leùi e, survetüttu, cu'a missa a növu du lastregu. Stu lì u l'è fètu de risöi missi a bande e cu'u stemma da famìa di Còsta e, p'êsse rangiàu, s'è duvüu desfâlu pe' rinfursà a bàse e ciantà de lüxe pe'a növa luminasiùn a pavimèntu. Finìu i travai, u risö u l'è stètu aa fìn turna tesciüu. Descrisiùn A ciasetta a se tröva intu quartê de San Giuànni, inta parte setentriunâle d'Arbenga Veggia, e a l'ha in'estensciùn de tòstu 300 mêtri quàddri, serâ fra l'abscide da Catedrâle de San Michê, u palàssiu di Còsta-Du Carettu e a sêde vescuvìle d'ancöi. A dêve u sò numme ai leùi che cumme dìtu i ghe sun stèti purtèi du 1608, missi ognidün in sce in càntu, tutti e trèi issèi rispettu aa pavimentasiùn, rapresentèi sdraièi, a mi(r)à versu Palàssiu Balestrìn. U primmu u se tröva a l'imbuccu da ciasetta, giüstu d'ataccu a l'abscide da gêxa ch'a sèra a ciàssa dau de sutta, pròpiu dund'e se cunzunzen a fìn da navâ de manca cun quella de mezzu. De rimpettu a stu chi u se tröva u segundu, au fiancu de l'intrâ du Palàssiu Còsta-Du Carettu de Balestrìn, mèntru u tèrsu u l'è ciü in drentu, fra mezzu ai âtri dùi e gi(r)àu drìtu in avànti. Se ponen dunca ben vegghe e particularitè de architetü(r)e ch'a sircundan, cumme a tûre merlâ di Còsta-Du Carettu, ch'a a domina, o ancù u derê semiriundu da gêxa, decuràu grassie ai carateristichi erchetti a gale(r)ìa rezüi da de culunette picìne, ch'u se ghe dröven in simma di barcùi a munofura ch'i remuntan au Duxèntu. Pôcu ciü in drentu a ciasetta a l'è serâ dae canoniche da paròcchia, ch'e se trövan giüstu fra mezzu a ciàssa e a ciasetta de San Fransescu, nu dandughe de sbuccu inte stu versu. In ürtimu a pavimentasiùn de risöi ch'a mustra u stemma di Còsta e 'na tìpica decurasiùn a bande, a l'è stèta mutivu de interesse, tantu che segundu u Nino Lamboglia a scìgla ch'a se ghe lezze (focdcmdb) a l'ave(r)ea u scignificàu de Fecit Octavianus De Carreto Marchio de Balestrino, a rimarcà a vuluntè du marchese Utaviàn Còsta Du Carrettu e l'infruènsa ciü in generâle de sta famìa in sce sta parte du sèntru sitadìn. Cruxe(r)e Vìa Mariettina Lengueja, a se cunzunze cun Vìa Pertinace a setentriùn da Ciàssa, finèndu dòppu pôcu ciü de sèntu mêtri inta Vìa de Medaje d'Ò(r)u, sgarbandu in sciu "Cantu di Barbe(r)i", cum'a l'é(r)a in antìgu ciamâ a cruxe(r)a, scicumme ch'a l'è giüstu au de sutta da Tûre di Seullìn, 'na votta apartegnüa ai Barbe(r)i. Da chi u cuntìnua ün di àssi minu(r)i d'Arbenga Veggia, cu'a Vìa de Turlâ. U caruggiu u pòrta u numme da Mariettina Lengueja, ch'a ne vegnìva da üna de ciü gròsse famìe da sitè e ch'a l'axeva lasciàu u sò patrimoniu cun di scòppi benefichi. Vìa Nino Lamboglia, u l'è u caruggiu ch'u pàssa d'ataccu aa Catedrâle e che daa Ciàssa de San Michê u l'inmette versu a ciasetta, lungu tòstu ina trentêna de mêtri, u passa a còsta ascì du Palàssiu Veggiu e du Batiste(r)u, incruxanduse cu'u caruggiu ch'u pòrta u numme du munümèntu religiusu. Dedicâ au studiusu Nino Lamboglia, archeolugu nuché ciü impurtante studiusu de l'antighitè ingàuna. Ina tàrga in sciu cantu cu'u Caruggiu du Batiste(r)u ne regòrda defèti u travaju. Architetü(r)e Nòtte Nòtte au tèstu Nòtte bibliugrafiche Bibliugrafìa (IT) Josepha Costa Restagno, Albenga: topografia medioevale, immagini della città, in Collana storico-archeologica della Liguria occidentale, Vul. XXI, Milàn, Istituto Internazionale di Studi Liguri, 1979. (IT) Nino Lamboglia, Albenga romana e medioevale, Itinerari Liguri, Vul. 1, 7ª ed., A Burdighe(r)a - Arbenga, Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla, 1992. (IT) Josepha Costa Restagno, Albenga, Le città della Liguria, Vul. 4, Zena, Sagep, 1993, ISBN 88-7058-479-8. (IT) Giosetta Bertonasco Rubatti, Le Torri di Albenga, Memoïa Arbenga, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 2010. (IT) AA.VV., Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga, Arbenga, Edizioni dell'Unitre Ingauna, 2001. (IT) Piazza dei Leoni - Relazione storico-artistica (PDF), in sce srvcarto.regione.liguria.it, 17 setèmbre 2015. URL consultòu o 24 novénbre 2024. Âtri prugètti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ciàssa di Leùi Ligammi de fö(r)a (IT) AA. VV., Dei Leoni, piazza, in sce Albenga: Immagini e Ricordi.