Piazza del Duomo (Milan)

Piazza del Duomo (euskaraz: «katedraleko enparantza») Milango enparantza nagusia da, hirigune historikoan dagoena. Milango katedrala (Duomoa) da nagusi, eta haren izena darama. Plazak hiriaren erdigunea markatzen du, bai geografikoki, bai duen garrantzi artistiko, kultural eta sozialagatik. Laukizuzen formarekin eta 17000 m²-ko azalerarekin, plazak Milango eta Italiako eraikin garrantzitsuenetako batzuk ditu, baita merkataritza-jarduera ospetsuenetako batzuk ere, eta hiriko erakarpen turistiko garrantzitsuena da. Plaza jatorriz XIV. mendean sortu bazen ere, eta ordutik pixkanaka garatu bada ere (katedralarekin batera, zeinak sei mende behar izan zituen eraikitzeko), bere proiektu globala eta gaur egungo forma Giuseppe Mengoni arkitektoari zor zaizkio neurri handi batean, eta XIX. mendearen bigarren erdialdekoa da. Plaza inguratzen duten eraikin monumentalak, Duomoa eta Errege Jauregia izan ezik, Mengoniren diseinuak sartu zituen; horietatik aipagarriena Vittorio Emanuele II galeria izanda. Historia Piazza del Duomoren jatorria Azzone Viscontiren (Milango jauna 1329tik 1339ra) ideia batetik sortu zen. 1330ean, Azzonek Milango bi eliza nagusiak, Santa Maria Nagusia eta Santa Teklaren basilikak, inguratzen zituzten tabernak eraisteko agindu zuen, azokako plaza bat sortzeko, "Piazza dell'Arengo" izenekoa, gaur egungo Piazza del Duomoren lehen proiektua. Plaza arengarioari (broletto ere esaten zaio), hau da, tokiko gobernuaren egoitzari, deitu zitzaion. Piazza dell'Arengarioko jatorrizko eraikin batek ere ez du bizirik iraun. Azzoneren ondorengoak, Gian Galeazzo Viscontik, plaza handitu zuen, apezpikuaren etxea (1385ean) eta San Giovanni alle Fonti bataiategia (1387an) eraistea aginduz. Hurrengo hamarkadetan, ordea, plaza ez zen asko garatu, baina bi basiliketako bat, Santa Maria Nagusia, eraitsi egin zen, katedralaren obrak hasita zeudelako. 1458an, Pio II.a Aita Santuak Francesco Sforzari eta Veneranda fabbrica del Duomo di Milano enpresari (Duomoa eraikitzeko ardura zuen enpresa) Santa Tekla eraisteko eta Duomoaren handikeriarekin bat zetorren plaza handiago bat sortzeko baimena eman zien. Pixka bat zentzugabeki, basilika zati batean berreraiki zuten hurrengo urteetan, eta berriro eraitsi zuten XVI. mendearen erdialdean. Plazaren hurrengo aldaketa garrantzitsua XVIII. mendearen bigarren erdialdean gertatu zen, Giuseppe Piermarini arkitektoak antzinako arengarioa Errege Jauregi berri gisa birdiseinatu zuenean; Piermariniren diseinuaren albo-efektu bat plaza txikiago bat sortzea izan zen, Piazza del Duomoren ondoan, eta, beraz, eremua aire zabalean zabalduz. XIX. mendean, Fernando I.a Austriakoak Giulio Beccaria arkitektoa kontratatu zuen plaza berriro diseinatzeko. Beccariak inguru horren diseinuan egindako ekarpen nagusia jauregia eraikitzea izan zen, katedralaren hego-ekialdean dagoen Fabbrica del Duomoren egoitza izango zena. Plazaren eboluzioaren aldaketa garrantzitsu bat Italiako Bigarren Independentzia Gerraren ondoren gertatu zen (1859). 1860an, hiriko gobernuak plaza goitik behera birdiseinatzeko eta Viktor Emanuel II.a erregea omentzeko etorbide berri bat sortzeko asmoa aldarrikatu zuen. Hainbat diseinu-lehiaketa deitu ziren, eta plaza berri baten proiektua pixkanaka egin zen. Berregituraketa Giuseppe Mengoni arkitektoari enkargatu zitzaion, eta lanak 1865ean hasi zituzten. 1865etik 1873ra, Mengoniren diseinuari jarraituz, plaza handitu zen (auzo oso bat eraitsi zen, "Rebecchino" izenekoa, helburu horretarako, baita Coperto dei Figini izeneko eraikin arkupedun ezaguna ere), eta ondoren monumentu moderno gehienak erosi zituen, Vittorio Emanuele II galeria (1864 eta 1867 artean eraikia) eta bi "Palazzi dei Portici" ("Arkupeen Jauregiak") barne, iparraldean eta hegoaldean. Mengoniren lanak, nolanahi ere, ez zuen zailtasun falta izan. Obren enpresa arduradunak, Milan Hiriko Hobekuntzen Enpresak, finantza-arazoak izan zituen, eta, ondorioz, Milango Udala enkargatu behar izan zen. Galeriaren zati bat jabe pribatuei saldu zitzaien, eta obrak Mengoniren diseinuaren arabera osatu behar izan ziren. 1875ean, bi Arkupeen Jauregiak osatu zirenean, finantzaketa-arazo berriek diseinuan aurreikusten ziren garaipenaren bi arkuak egitea mehatxatu zuten; Mengonik eraikuntza berak finantzatzea erabaki zuen. Mengoni 1877an hil zenean, arkuetako bat bakarrik, Galleriako sarrerakoa, amaiturik zegon; bigarren arkuaren eraikuntza bertan behera utzi zen. Izan ere, Mengoni Piazza del Duomon hil zen, aldamio batetik erorita, obrak ikuskatzen ari zela. 1896an, Viktor Emanuel II.a erregearen estatua inauguratu zuten plazaren erdian. Honek, 1860an hiriko agintariek hasitako berregituraketaren amaiera adierazi zuen. Plazaren azken aldaketa faxismoaren garaian gertatu zen, arengarioa eraiki zutenean, Mengonik garaipenaren bigarren arku bat eraikitzeko asmoa zuen lekuan, plazaren beste aldean, Galeriaren aurrean. Arengarioaren helburu nagusia bertako podestak (edo Benito Mussolinik berak) herritarrei hitzaldiak ematea zen. Gaur egun, XX. mendeko artearen museoa dago bertan. Galeria Erreferentziak Kanpo estekak