قصر دوکال (منتووا)

قصر دوکال (منتووا) (ایتالیایی: Palazzo Ducale di Mantova) مجموعه‌ای درباری و موزه‌ای در قلب منتووا است که طی سده‌های ۱۳ تا ۱۸ میلادی گسترش یافت. این مجموعه با بیش از ۵۰۰ اتاق، هفت باغ و هشت حیاط و مجموعه‌ای نزدیک به ۱۰۰۰ فضا، یکی از وسیع‌ترین دربارهای رنسانسی اروپا و «بزرگ‌ترین مجموعهٔ موزه‌ای معماری» در ایتالیا به‌شمار می‌رود. این بنا بخشی از سایت منتووا و سابیونه‌تا در فهرست میراث جهانی یونسکو است. تاریخچه نخستین هسته‌های کاخ در اواخر سدهٔ سیزدهم، هنگام فرمانروایی بوناكولزی، بنیان نهاده شد. از ۱۳۲۸، با تسلط خاندان گونزاگا، گسترش و یکپارچه‌سازی بدنه‌های پراکنده آغاز شد و مجموعه با گذرگاه‌های سرپوشیده، پل‌ها، حیاط‌ها و باغ‌ها به ساختاری پیوسته بدل شد. در میانهٔ سدهٔ پانزدهم، آندره‌آ مانتنیا شاهکار «اتاق عروسان (Camera degli Sposi)» را میان سال‌های ۱۴۶۵ تا ۱۴۷۴ در کاستلو دی سان‌جورجو آفرید که از قله‌های هنر رنسانس به‌شمار می‌رود. در سدهٔ شانزدهم، معمارانی چون جولیو رومانو و جووانی باتیستا برتانی بخش‌های نو مانند كورته نووا و راهروهای پیوندی را ساختند و کلیسای درباری باسیلیکای پالانتین سانتا باربارا (۱۵۶۲–۱۵۷۲) نیز به فرمان گولیلمو گونزاگا بنا شد و با دالان‌های سرپوشیده به کاخ متصل گردید. در ۱۶۳۰، یغمای منتووا به پراکندگی بسیاری از منقولات انجامید. در قرون پسین، دوره‌هایی از کاربری‌های نظامی بر کاخ حاکم شد و از اواخر قرن نوزدهم مسیر تبدیل مجموعه به موزهٔ دولتی آغاز گردید. در زمین‌لرزه‌های امیلیا ۲۰۱۲ بخش‌هایی آسیب دید و «اتاق عروسان» بسته شد؛ این اتاق از ۳ آوریل ۲۰۱۵ دوباره به روی عموم گشوده شد. نام‌ها، موقعیت و مقیاس نام‌های تاریخی: قصر گونزاگا (Palazzo dei Gonzaga), کاخ سلطنتی (Palazzo Reale). آدرس: پیاتزا سوردلّو ۴۰، منتووا، لمباردی، ایتالیا. کاربری کنونی: موزهٔ دولتی زیر نظر وزارت فرهنگ ایتالیا. ابعاد و شمار فضاها: بیش از ۳۴–۳۵ هزار مترمربع، بیش از ۵۰۰ اتاق، ۷ باغ و ۸ حیاط. ساختار و اجزا کورته وچیا (Corte Vecchia) کورته وچیا قدیمی‌ترین هستهٔ قصر است؛ شامل پلازو دل کاپیتانو با تالار مرتفعِ ۶۷×۱۵ متر (محل شورای منتووا در ۱۴۵۹) و ماگنا دوموس با ایوان‌های رو به پیاتزا سوردلّو. سالن پیزانلو (Sala del Pisanello): چرخهٔ آرتوری (۱۴۳۳–۱۴۳۷). آپارتمان ایزابلا دِسته: استودیولو، گروتا و باغ پنهان (۱۵۲۲). روایت فضایی کورته وچیا بازدیدکننده از رواق‌های رو به میدان سوردلو وارد دهلیزی کشیده می‌شود که با قوس‌های متوالی به «حیاط داخلی» گشوده می‌شود. از این نقطه دو مسیر اصلی شکل می‌گیرد: محور شمالی که به حلقهٔ تالارهای تشریفاتی، سالن پیزانلو و اتاق‌های پذیرایی ختم می‌شود و محور جنوبی که به آپارتمان‌های خصوصی، باغ‌های کوچک و فضاهای خدماتی راه دارد. کف‌فرش آجری چهارگوش، درگاه‌های سنگ ورونا و تیرریزی‌های چوب شاه‌بلوط، خوانشی یکدست از مصالح بومی ارائه می‌کنند. در مرمت‌های قرن بیستم، برای حفظ اصالت، تقویت‌های فلزی در ضخامت دیوارها پنهان شد تا بیان سازه‌ای تاریخی آسیب نبیند. سالن پیزانلو با چرخهٔ پهلوانی و اسطوره‌های آرتوری (۱۴۳۳–۱۴۳۷) یکی از کمیاب‌ترین روایت‌های شوالیه‌گری در دربارهای ایتالیاست. صف‌آرایی سواران زره‌پوش، پرچم‌های افشان، حیوانات افسانه‌ای و پرندگان کمیاب در حاشیه‌ها، جهانی خیالین را با نظم تشریفاتی دربار درمی‌آمیزد. بخش‌هایی از لایهٔ نقاشی در سده‌های بعد زیر سفیدکاری پنهان شد، اما کاوش‌ها و پاک‌سازی‌های اخیر خوانایی صحنه‌ها را بهبود داده است. آپارتمان ایزابلا دِسته با استودیولو، گروتا و باغ پنهان، نمونهٔ الگوییِ فضاهای زنانهٔ رنسانسی است؛ جایی برای گردآوری اشیای کمیاب، عتیقات، تابلوها و سازها و نیز گفت‌وگوهای فرهنگی. چوب‌کاری‌ها و کمدهای توکار با نقوش گیاهی و جانوری و پارچه‌های دیواری نفیس، این مجموعه را به نمایشگاهی شخصی بدل می‌کرد. دوموس نُوآ (Domus Nova) ساختهٔ لوکا فانچلی و بازآرایی‌شده در عهد آنتونیو ماریا ویانی. سالن هودج، سالن هزارتو با شعار «Forse sì, forse no»، سالن بوتهٔ آزمایش. در دوموس نُوآ، نظم تناسبیِ باززاد در قاب‌بندی پنجره‌ها و ریتم نما خوانا است. سالن هزارتو با سقف چوبی کنده‌کاری‌شده، طرح هزارتوی مرکزی و شعار «شاید آری، شاید نه»، نوعی «آزمون تشریفات» را القا می‌کند؛ میهمان، مسیری نمادین را طی می‌کند تا به تالار اصلی برسد. سالن هودج با روایت یودیت و هولوفرن، و سالن بوتهٔ آزمایش با شومینهٔ عظیم سنگی، دو قطب «عدالت» و «معرفت» را تداعی می‌کنند. آپارتمان‌های الئونورا مدیچی/فردیناندو با اتاق‌هایی موضوع‌مند (شهرها، چهار عنصر، مناظر) برای رژهٔ هدایای دیپلماتیک به‌کار می‌رفتند. كورته نووا (Corte Nuova) سالن مَنتو (۱۵۳۸–۱۵۳۹) دربارهٔ مِنتو و اوکنوس؛ آپارتمان دگردیسی‌ها (۱۶۱۶) به طراحی ویانی؛ لا روسیتکا/گالری نمایش (طول ۶۴ متر)؛ راهروی سانتا باربارا (۱۵۸۰)؛ شکلّهٔ اِنیاس (۱۵۴۹). سالن مَنتو پس از مرمت‌های اخیر به‌طور کامل بازدیدپذیر است. در کورته نووا، گالری نمایش با طول ۶۴ متر، برای نمایش تندیس‌ها، تابلوها و مجموعه‌های موقتی استفاده می‌شد. راهروی سانتا باربارا حلقهٔ حرکت آیینی میان کاخ و کلیسا را ممکن می‌کرد؛ قوس‌های نیم‌دایره‌ای و نورگیری طولی آن، حس حرکت دسته‌های تشریفاتی را تشدید می‌کند. شکلّهٔ اِنیاس با نقش‌برجسته‌های اسطوره‌ای، یادآور روایت‌های بنیادین روم است و در پیوند با مشروعیت سیاسی گونزاگاها خوانده می‌شود. باسیلیکای پالانتین سانتا باربارا ساختهٔ ۱۵۶۲–۱۵۷۲؛ محل آیین‌های درباری و ارگ تاریخی خاندان آنتگناتی. کاستلو دی سان‌جورجو (Castello di San Giorgio) ساختهٔ ۱۳۹۵–۱۴۰۶ با چهار برج گوشه‌ای و خندق پیرامون؛ جایگاه اتاق عروسان اثر مانتنیا (۱۴۶۵–۱۴۷۴). باغ‌ها و حیاط‌ها حیاط سوارخانه (Cavallerizza): یکپارچه‌سازی ۱۵۵۶؛ میدان نمایش‌های سواره. باغ داروگان (Giardino dei Semplici): بازچینی ۱۶۰۳ به‌دست راهب زنوبیو بوکی؛ باغ داروشناسی با کرت‌بندی هندسی. باغ معلق (Giardino Pensile): ساختهٔ اواخر قرن شانزدهم بر سکوی ۱۲ متری؛ چشم‌انداز دریاچه؛ در دورهٔ اتریشی‌ها افزوده شدن کافه‌هاوس به طراحی آنتونیو گالی بیبیه‌نا. باغ پنهان (Giardino Segreto): مرتبط با آپارتمان ایزابلا دِسته (۱۵۲۲). توصیف تکمیلی باغ‌ها باغ داروگان کرت‌بندی الفبایی و براساس خواص گیاهان؛ نقش آموزشی و علمی. باغ معلق گونه‌های سرو، مرکبات، انار و رز؛ مهمانی‌های تابستانی اشراف. باغ پنهان محیط خصوصی با شمشاد و برگ‌بو؛ نیمکت‌های سنگی و مجسمه‌های کوچک. هنرها و مجموعه‌ها اتاق عروسان اثر آندره‌آ مانتنیا با اوکولوس مشهور و پرسپکتیو توهمی سقف، نمونهٔ کمال‌یافتهٔ «نگاه از پایین به بالا» در نگارگری رنسانس است. در پیرامون، پرتره‌های خانوادگی گونزاگا و صحنه‌های دیدارهای رسمی، شأن دربار را تثبیت می‌کند. تارهای اعمال رسولان بر پایهٔ طرح‌های رافائل، اوج فناوری بافندگی آویزی را در اوایل سدهٔ شانزدهم نشان می‌دهند و برای تالارهای تشریفاتی، میدان دید و عمق بصری می‌سازند. آثار جولیو رومانو با پیکره‌های پیچان و حرکت‌های تند، بارقه‌های مانریسم را به نمایش می‌گذارد. آندره‌آ مانتنیا: اتاق عروسان (۱۴۶۵–۱۴۷۴). رافائل: تارهای اعمال رسولان (نه آویز). پیتر پل روبنس: ستایش تثلیث از سوی خانوادهٔ گونزاگا (۱۶۰۴–۱۶۰۵). دومنیکو فتی: تکثیر نان‌ها و ماهی‌ها؛ چرخهٔ یازده حواری. لوکرینا فِتی: پرترهٔ بانوان گونزاگا. دومنیکو مورونه، آنتونیو ماریا ویانی، دانیل فان دن‌دیک، فرانس خفلس و دیگران. هنرمندان ایرانی در مجموعه در سال ۲۰۱۸ این موزه نمایشگاهی به نمایشگاه‌گردانی طرلان رفیعی با عنوان صبح بخیر... شب بخیر (عنوان اصلی: Good Morning... Good Night. Cinque artiste e una curatrice dall'Iran) برگزار کرد که در آن آثار پنج هنرمندان شاخص زن ایرانی به نمایش درآمد. در این نمایشگاه آثار پروانه اعتمادی، رزیتا شرف‌جهان، نرگس هاشمی، گلناز طاهری و فرح اصولی به مدت سه ماه نمایش داده شد و کتابی تحت همین عنوان نیز به تالیف طرلان رفیعی منتشر شد. این موزه در مجموعه خود آثار این هنرمندان را نیز جای داده است: طرلان رفیعی، یاشار صمیمی مفخم، گلناز طاهری، نرگس هاشمی و فرح اصولی. مرمت‌ها و بازسازی‌ها گزارش‌های فنی پروژه‌ها نشان می‌دهد که پس از ۲۰۱۲، شبکه‌ای از ترک‌های برشی در برخی دیوارهای آجری تثبیت و با تزریق ریزدوغاب آهکی پر شد. در اتاق عروسان، پاک‌سازی به‌روش لیزری با توان کنترل‌شده انجام شد تا دوده‌ها و لایه‌های آلودگی بدون آسیب به رنگ‌دانه‌ها زدوده شود. علاوه بر این، سامانهٔ پایش خرداقلیمی برای کنترل دما و رطوبت نسبی نصب شد تا تنش‌های حرارتی بر لایه‌های رنگی کاهش یابد. سدهٔ نوزدهم تا میانهٔ قرن بیستم حذف الحاقات نظامی، بازگردانی نماهای رنسانسی، مستندسازی تصویری و عکاسی، نصب شیشهٔ محافظ در اتاق عروسان. پس از ۲۰۱۲ در زمین‌لرزه‌های امیلیا ۲۰۱۲ چند تالار آسیب دید. پس از مرمت‌های حفاظتی، اتاق عروسان در ۳ آوریل ۲۰۱۵ بازگشایی شد. پروژه‌های مرمتی اخیر: پاک‌سازی لیزری نقاشی‌ها، تثبیت گچ‌بری‌ها، پایش لرزه‌ای، و مرمت سالن مَنتو. فهرست آثار هنری برجسته آثار مانتنیا اتاق عروسان (چرخهٔ نقاشی دیواری، ۱۴۶۵–۱۴۷۴). آثار رافائل تارهای اعمال رسولان؛ آویزهای بافته‌شده بر پایهٔ طرح‌های رافائل. روند مرمت این آویزها به‌طور رسمی گزارش شده است. آثار روبنس و فتی روبنس: ستایش تثلیث از سوی خانوادهٔ گونزاگا (۱۶۰۴–۱۶۰۵). فتی: تکثیر نان‌ها و ماهی‌ها (۱۶۱۶–۱۸) و چرخهٔ یازده حواری. جدول زمان‌بندی تاریخی نمایشگاه‌های معاصر کاخ دوکال امروز میزبان نمایشگاه‌های موقتی بین‌المللی است (مانند برنامه‌های ویژهٔ مانتنیا، رافائل و گونزاگا). فهرست و برنامهٔ جاری در وب‌سایت رسمی اعلام می‌شود. مدیران و معماران درباری فهرست برجسته‌ترین مدیران (Sovrintendenti delle Fabbriche): لوکا فانچلی، جولیو رومانو، جووانی باتیستا برتانی، برناردینو فاکچوتو، آنتونیو ماریا ویانی، دانیل فان دن‌دیک، فرانس خفلس و دیگران. جایگاه در میراث جهانی قصر دوکال به‌همراه سابیونه‌تا از ۲۰۰۸ در فهرست میراث جهانی یونسکو با عنوان «منتووا و سابیونه‌تا» ثبت شده است. بازدید و گردشگری مسیرهای بازدید، ظرفیت‌ها و قوانین دسترسی (از جمله برای «اتاق عروسان») در صفحهٔ Hospitality اعلام می‌شود؛ اطلاعات بلیت و ساعات بازگشایی نیز از درگاه رسمی فروش ارائه می‌گردد. مسیرهای بازدید ممکن است به‌دلیل مرمت یا نمایشگاه‌های ویژه تغییر کنند. برای بازدید از اتاق عروسان معمولاً محدودیت ظرفیت و زمان‌بندی دقیق اعمال می‌شود تا پایداری خرداقلیمی و فشار مکانیکی بر کف‌ها و دیوارها رعایت گردد. اطلاعات تازهٔ ساعات و بلیت‌ها از درگاه رسمی ارائه می‌شود و قوانین دسترسی (از جمله همراه داشتن کوله‌پشتی، عکاسی بدون فلاش، یا محدودیت سه‌پایه) در صفحهٔ Hospitality درج می‌شود. روایت سازه، مصالح و تزئین طاق‌های کلیل و جناغی برای دهانه‌های عریض تالارها، تیرریزی‌های چوبی برای فضاهای مسکونی و راهروها، و سنگ ورونا برای پایه‌ها و قاب‌ها به‌کار رفته‌اند. در مرمت‌های سدهٔ بیستم، میلگردهای فولادی درون تیرهای چوبی کار گذاشته شد و بندکشی‌ها با ملات آهک-رس بازسازی شد تا نفوذپذیری رطوبت کنترل شود. کف‌های آجرفرش و سنگ‌چین آهکی با درزهای نرم، امکان «تنفس» بنا را حفظ می‌کنند. رنگ‌گذاری محدود در گچ‌بری‌ها و پارچه‌های دیواری، در تالارهای تشریفاتی با آینه‌ها و قاب‌بندی‌های برجسته تقویت می‌شود. یادداشت پژوهشی: پیوند میان فضاهای تشریفاتی، گذرگاه‌های باریک و حیاط‌های میانی، «درام معماری» قصر دوکال را می‌سازد؛ بازدیدکننده از فشردگی به گشودگی، از تاریکی به روشنایی و از صلابت آجری به لطافت باغی حرکت می‌کند. این الگوی «فشردگی–گشودگی» در دربارهای ایتالیایی هم‌دوره کم‌نظیر نیست، اما وسعت و تنوع آن در منتووا یکپارچه‌تر و خواناتر است. از سوی دیگر، حضور کلیسای پالانتین در درون مجموعه، رابطه‌ای زنده میان قدرت دنیوی و آیین مذهبی ایجاد می‌کند که در مراسم درباری نقش مرکزی داشته است. نگارخانه جستارهای وابسته منتووا خاندان گونزاگا سابیونه‌تا میراث جهانی در ایتالیا آندره‌آ مانتنیا ایزابلا دِسته پانویس پیوند به بیرون پایگاه رسمی مجموعهٔ کاخ دوکال منتووا رده تصویری در ویکی‌انبار پرتال رسمی «منتووا و سابیونه‌تا»