Сан-Витале

Сан-Витале базиликасы (Әулие Виталиус, итал. Basilica di San Vitale ― Италияның Равенна қаласындағы ертедегі христиан базиликасы және Батыс Еуропадағы Византия өнерінің ең маңызды ескерткіші. 1996 жылы ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Ол Равеннаның сегіз ертедегі христиан ескерткіштерінің арасында Константинопольден тыс жерде теңдесі жоқ Византия мозаикасының кереметтігімен ерекшеленеді. Тарих Базиликаны 527 жылы Равенна епископы Экклесий Византиядан оралғаннан кейін құрды, онда ол Рим Папасы Иоанн I-мен бірге Ұлы Теодорихтың атынан дипломатиялық миссияны атқарды. Ғибадатхана алғашқы христиан шейіті Миландық Әулие Виталийдің құрметіне арналып киелілендірілген, оның бейнесі апсиданың қабығына орналастырылған. Құрылыс грек ақша беруші Юлиан Аргентариустың (Күміс балық) қаражатымен жүргізілді, ол сонымен қатар Класстағы Сант-Аполлинар базиликасын салуға қаржы бөлді. Киелі рәсімді 548 жылы 19 сәуірде епископ Максимиан жүргізді. Шіркеудің барлық ішкі мозаикалық безендіруі 546-547 жылдары бір уақытта жасалған; академик В. Н. Лазарев стильдегі айырмашылықтарды жұмысқа әртүрлі шеберлердің қатысуымен түсіндіреді. XIII ғасырда шіркеудің оңтүстік қабырғасына қоңырау мұнарасы қосылып, аркадалардың ағаш төбелері қайта жаңартылды. XVI ғасырда шіркеуді кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізілді: жер асты суларының көтерілуіне байланысты еден деңгейі 80 см-ге көтерілді, пресвитерий жөнделді, ағаш хор дүңгіршектері алынып тасталды, ішкі аула (1562) және ғимараттың оңтүстік порталы қайта салынды. 1688 жылы жер сілкінісі XIII ғасырдағы қоңырау мұнарасын қиратты, ол 1696-1698 жылдары қалпына келтірілді. 1780 жылы шіркеу салынған кезде ешқандай әшекейлері болмаған ротонда күмбезі мен күмбез астындағы қуыстарды Болоньезелік Бароцци мен Гандольфи және венециялық гуарана (итал. Jacopo Guarana фрескалармен бояған). Сәулеттік ерекшеліктер Базилика Константинопольдегі Сергий мен Вахус шіркеуіне ұқсас Византия типіндегі сегіз қырлы шахиридриум түрінде салынған. Сыртқы қабырғаларында ешқандай сәндік элементтер жоқ және тік және көлденең тіректермен бөлінген. Ғимарат күмбездің қырлы барабанымен безендірілген. Сан-Витале сәулеті классикалық рим сәулет өнерінің элементтерін (күмбез, порталдар, баспалдақты мұнаралар) Византия әсерімен (үш бөлікті апсида, тар кірпіштер, трапеция тәрізді капитальдар, жастық тәрізді капиталь ― пульван немесе пульвино және т. б.) біріктіреді. Базиликаның ішкі қабырғаларының төменгі бөлігі мәрмәрмен қапталған, инкрустацияланған еден геометриялық ою-өрнектермен безендірілген. Ғимараттың құрылымы диаметрі 16 метрлік күмбезді ұстап тұратын сегіз орталық бағанмен бекітілген. Бүйірлік қысымды азайту үшін күмбез конус тәрізді. Күмбез жеңіл материалдан жасалған — бір-бірінің ішіне салынған саз түтіктер бір-бірінің үстіне тарылып, көлденең сақиналар түрінде бекітілген. Тірек бағаналары шіркеудің ортасында ротонда құрайды, ал хор лофт екінші қабатта орналасқан. Ротонда бағаналарының арасындағы кеңістіктерде сыртқы қабырғаларға қарай иілген аркалар түрінде орналасқан жартылай шеңбер тәрізді екі қабатты аркадалар бар. Бұл орналасу шіркеудің ішкі көрінісін жарыққа толтырылғандай етіп көрсетуге мүмкіндік береді, ал айналасындағы галереялар жасанды түрде мистикалық жартылай қараңғылыққа батырылған, бұл кіретіндердің назарын бірден апсида мен пресвитерияның мозаикасына аударады. Бұл сәулеттік шешімді қолдану келесі кеңістіктік әсерге әкелді: Апсиданың алдында, үш биік тереземен жарықтандырылған, ротонданың айналасындағы дөңгелек жол екі қабатты аркадалармен қоршалған пресвитериямен бөлінген. Құрбандық үстелі апсидадан тыс пресвитерияға дейін созылып жатыр, онда тұрақты мәрмәр мінбер орнатылған. Пресвитерия аркадасының капителдері ажур себеттері тәрізді және екі қозының арасына қойылған крестпен безендірілген. Алайда, бұл дизайн орденнің тектоникалық сипатын бұзады. Сан-Виталенің ерекшеліктерінің бірі — ғимараттың негізгі осіне бұрышта орналасқан, пресвитерий арқылы өтетін нартекстің ерекше дизайны. Бұл дизайнның себептері әлі анықталмаған. Зерттеушілердің пікірінше, сәулетші мұны шіркеу орнында бұрын болған капеллаларды есте сақтау, екі баспалдақ мұнарасын ғимараттың негізгі көлеміне тығыз орналастыру немесе ғимараттың осі бойымен негізгі кіреберістен басқа, шіркеудің бүйірінде тағы бір кіреберіс жасау үшін жасаған болуы мүмкін. Равеннадағы базилик жалпы Каролингтік Ренессанс сәулет өнерінің, атап айтқанда, оның орталық жұмысы ― Ахендегі сарай капелласының үлгісі болды. Филиппо Брунеллески қазіргі дәуірдегі алғашқы еуропалық күмбезді (Санта-Мария-дель-Фьоредегі Флоренциялық соборды) жобалау кезінде Сан-Витале күмбезінің дизайнын зерттеді. Ол Равенна шіркеуінің күмбезін жеңілдету үшін толтырғыш материалдың орнына қуыс саз ыдыстарды пайдалануды ерекше атап өтті. Интерьерді безендіру Базиликаның негізгі кеңістігі мәрмәрмен безендірілген, ал апсидалардың (аркадалар, күмбездер, конхалар) ойыс беттері және пресвитерия қабырғалары (бема) Византия мозаикаларымен қапталған. Сан-Витале мозаикалары Батыс әлеміне Италиядағы қысқа мерзімді Византия билігі кезінде Византия императоры Юстинианның күші мен мінсіз талғамын көрсетуге арналған. Сан-Витале мозаикалары ― Византия мозаика техникасын қолдана отырып жасалған Еуропадағы ертедегі христиандық монументалды кескіндеменің сирек кездесетін үлгісі. Император Юстиниан мен оның әйелі Теодораның өмір бойы сақталған портреттері ерекше маңызға ие.Мозаиканы қолдана отырып, шеберлер базиликаның сәулет элементтерін ерекшелеп, құрылымдық элемент пен оған қолданылған кескін арасындағы символикалық байланысты баса көрсетті. — Отто Демус. Византия шіркеулерінің мозаикалары Бүйірлік галереяларда бірнеше ертедегі христиан саркофагтары бар. Ең көрнектісі ― VI ғасырдың ортасында біршама қайта жасалған V ғасырдағы мәрмәр саркофаг, оның қақпағындағы грек және латын жазуларына сәйкес, Равеннаның екзархы Исаак жерленген. Саркофагтың бүйірлерінде сиқыршылардың табынуы, Лазардың қайта тірілуі, Арыстандар апанындағы Даниял және екі тауыс бейнеленген крест бейнеленген барельефтерді көруге болады. Апсида мозаикалары Қалқанша көгілдір аспан сферасында отырған, екі періштенің қасында тұрған Иса Мәсіхтің жастық шағын бейнелейтін мозаикамен безендірілген. Бір қолында Мәсіх жеті мөрмен мөрленген шиыршықты ұстап тұр (Откр. :1), ал тағы біреуі періштенің жетегінде жүрген Әулие Виталиске шейіттің даңқ тәжін ұсынады. Екінші періште Исаға Равенна епископы Екклесиас ұсынады, ол оған өзі негізін қалаған Әулие Виталис базиликасының макетін ұсынады. Исаның аяғының астынан Едем бағының төрт өзені ағып, лалагүлдермен көмкерілген тасты жер арқылы ағып өтеді: Пишон, Гихон, Хиддекел және Евфрат. Бұл бөлшек Исаны тірі судың көзі ретінде мадақтайды (Откр. :1) және Равенна бейнесін сол кезеңде жасалған Латому монастырының (Грекия) мозаикасымен байланыстырады. В. Н. Лазарев конус мозаикасы ең нәзік орындалу түрлерінің бірі екенін, оның айқын симметриялы құрамы мен салтанатты сипатымен ерекшеленетінін атап өтеді. Оның пікірінше, оны жасауды Византия өнерімен таныс мозаиктер оның метрополитен нұсқаларында жасаған. Сонымен қатар, апсида мозаикасы фигуралардың византиялық тыныштығын да көрсетеді: барлық кейіпкерлер толық бет-әлпетпен, тұрған күйінде бейнеленген. Тіпті екі шеруге қатысушылар да бір сәтке кідіріп, өздерін қозғалмайтын күйде көрсетіп, көрерменге өз кейіпкерлеріне таңдануға мүмкіндік беретін сияқты. Апсиданың төменгі деңгейі Апсиданың бүйір қабырғаларында, терезелердің екі жағында император Юстиниан мен оның әйелі Феодора бейнеленген мозаикалық портреттер орналасқан, оларды ақсүйектер, қызметші ханымдар және діни қызметкерлер қоршап тұр. Бұл тарихи портреттер, астанадан алынған макеттер негізінде ең үздік Равенна шеберлері жасаған (В. Н. Лазарев бұларды «көшіру үшін Византия империясының провинцияларына жіберілген патша портреттері» деп санайды). Бұл композициялар Равеннаны Византия қамқорлығына қайтарған императордың жеңісінің символы болып табылады. Император мен оның әйелі шіркеуге бағалы литургиялық ыдыстарды әкелетін донорлар ретінде бейнеленген. Фриз түрінде орындалған суреттер маңдай композициясымен және позалары мен қимылдарының біркелкілігімен ерекшеленеді. Сонымен қатар, суретшілер император отбасын жеке бет-әлпеттерімен идеалды билеушілер ретінде бейнелей алды, ал композицияның өзі құрбандық үстеліне қарай екі шерудің қозғалысын жеткізеді. Юстиниан I Император Юстиниан шіркеуге патент сыйға тартады; ол, басқа фигуралар сияқты, маңдай позасында бейнеленген. Оның басы, диадемамен тәж кигізілген, галомен қоршалған, бұл Византияның билік құрған адамды осылай белгілеу дәстүрін көрсетеді. Юстинианның қасында сарай қызметкерлері мен дін қызметкерлері тұр. Олардың арасында сенатор киімін киген егде жастағы ер адам ерекшеленеді (екінші қатардағы жалғыз адам; бір нұсқа бойынша, бұл базиликаның құрылысын қаржыландырған ақша беруші Юлиан Аргентариус; екінші нұсқа бойынша, бұл қолбасшы Велисариус; үшіншісі бойынша, бұл префектус преторио (праэториан префекті), яғни ғибадатхананы киелі ету күні императордың тұлғасын білдірген шенеунік), қолында крест ұстаған епископ Максимиан және екі дьякон (біреуі Інжілді, екіншісі хош иісті зат ұстайды). Бұл мозаикада Юстиниан мен Максимиан зайырлы және шіркеулік биліктің авторитарлық өкілдері ретінде бейнеленген, сондықтан олардың бейнелері басым орын алады, ал епископтың басының үстінде тіпті Максимиан деген жазу бар. Юстинианның портреті, ең алдымен, империя бойынша жіберілген ресми суреттердің көшірмесі болса, Максимиан мен екінші қатарда тұрған кейіпкердің портреттері мозаикшінің түпнұсқалармен таныс болғанын көрсететін сипаттамалық белгілермен ерекшеленеді. Феодора Императрица нартексте тұр; оның алдында екі күзетші тұр, олардың бірі есік алдындағы пердені тартып жатыр. Теодораның қолында шіркеуге сыйға тартылған сыйлық ― алтын тостаған. Оның басына диадема кигізіліп, галомен қоршалған, иығында ауыр алқа бар. Шапанының етегінде Магиге табыну көрінісі безендірілген, бұл Теодораның өз сыйына меңзейді. Патшайымның бейнесі (басқалардың ішіндегі жалғыз) А. Альфёлди «даңқтау орны» деп санайтын кончасы бар қуыспен қоршалған. Теодорадан кейінгі сарай ханымдары тобын екі әйел басқарады, олардың бейнелері портреттік ерекшеліктерге ие (болжам бойынша, Антонина мен Иоаннина ― қолбасшы Белисарийдің әйелі мен қызы). Басқа сарай ханымдарының бет-әлпеті стереотипті. Триумфальды және кіреберіс арқалары Ертедегі христиан базиликаларында апсида конусын қоршап тұрған арка бай әшекейіне байланысты триумфальды арка деп аталған. Сан-Витале триумфальды аркасы гүлдер мен құстармен қоршалған жеті жұп моншақ бейнеленген мозаикамен безендірілген. Мүйіздердің жоғарғы жұбының жанында императорлық бүркіттердің бейнелері, ал олардың арасында Иса Мәсіхтің монограммасы орналасқан. Арканың пресвитерияға қараған сыртқы жағы крестпен медальон ұстап тұрған екі періштенің бейнесімен безендірілген. Олар христиан қажылығының екі орталығы ― Иерусалим мен Бетлехем арасында бейнеленген. Пресвитерияның кіреберіс аркасының беткейлерінде елшілер мен әулиелердің жартылай бейнелері бар 14 медальон (әр жағында 7-ден) орналасқан, ал арканың құлыпында Мәсіхтің беті бейнеленген медальон бар. Медальондар жұп дельфиндермен бөлінген. Шіркеудің негізгі кеңістігінен солдан оңға қарай қараған кезде медальондарда мыналар бейнеленген: шейіт Гервасий; елшілер Таддей, Матай, Вартоломей, теолог Жохан, Бірінші шақырылған Андрей, Петр; Мәсіх; елшілер Павел, Жақып, Филип, Томас, Алпей ұлы Жақып, Ханаандық Шимон және шейіт Протасий. Осылайша, аркада он екі елшіден басқа екі әулие бейнеленген ― Гервасий және Протасий, оларды дәстүр бойынша Әулие Виталистің ұлдары деп атайды. Олардың елшілермен қатар орналасуы, бір жағынан, Равенна мен Милан арасындағы байланысты көрсетеді, онда олардың жәдігерлері табылған, ал екінші жағынан, бұл әулиелердің ариандық жеңіске мистикалық қатысуын еске салады. Елшілердің бет-әлпетіне жеке ерекшеліктер берілген: осылайша, елші Андрей шашы шашылып, көздері кең ашылып бейнеленген. Пресвитерий Пресвитерияның вималары үш мозаикалық регистрге бөлінеді: қабырғалар, жоғарғы галерея және қойма. Пресвитерия мозаикаларының көркемдік орындалуы апсида мозаикаларымен салыстырғанда әлдеқайда дөрекі. Оларды жергілікті дәстүрде жұмыс істейтін басқа мозаиктер жасаған болуы мүмкін. Сонымен қатар, пресвитерия мозаикаларында апсида мозаикаларының статикалық сипаты жоқ: кейіпкерлер тұр, отыр; олар көрермендерге толық бет-әлпетпен, профильде, жартылай бұрылған; апсиданың алтын фоны пейзаждармен ауыстырылған. Мозаикалардың тақырыбы Евхаристия құпиясының литургиялық түсіндірмесіне сәйкес Ескі өсиет бейнелері арқылы ашылатын Мәсіхтің құрбандығы идеясының символикалық мазмұнына арналған. Академик В. Н. Лазарев пресвитерийдегі мозаикалардың жартылай қайта қалпына келтіруден зардап шеккенін атап өтеді. Олар Константинополь шіркеулерінің безендірілуіне тән күрделі символизммен ерекшеленеді. Бұл оған «бұл мозаикалардың иконографиялық бағдарламасы Византия көздерінен алынған» деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Пресвитерий мозаикаларындағы пейзаждардың көркемдік орындалуы ерекше назар аударарлық: хрусталь сынықтарына ұқсайтын жартасты қырлар жарқын реңктермен (көк, жасыл, сирень, күлгін) боялған, ал кей жерлерде алтынмен безендірілген. Мұның бәрі жарқын гүлді кілемнің иллюзиясын жасайды. Қабырғалар Сол жақ қабырға Сол жақ қабырғадағы мозаикалар патриарх Ибраһимнің өміріндегі оқиғаларға арналған: «Ыбырайымның қонақжайлылығы» (немесе Ескі өсиеттің Үшбірлігі) және «Ыбырайымның құрбандығы». Бірінші композицияда үш қонақ үстел басында отырады, оның үстінде крест белгісі бар үш нан жатыр; Ибраһим сойған бұзауды ұсынады, ал оның әйелі Сара бұл көріністі лашықтан бақылайды. Екінші композицияда негізгі екпін құдайдың қолына ауысады, ол Ыбырайымның ұлы Ысқақтың үстіне көтерген пышағын итереді. Орталық композициялардың екі жағында қолында шиыршық ұстап тұрған Еремия пайғамбар және Мұсаның Исраилдің он екі ақсақалының алдында Синайдағы келісім тақталарын алып жатқаны бейнеленген. Мозаикашының жоғары шеберлігін атап өту керек, өйткені ол отырған үш періштені бейнелеуде біркелкіліктен аулақ болды: олардың бастары сәл қисайған, ал қолдары мен аяқтарының орналасуы әртүрлі. Мозаикада періштелер отырған ағаштың жапырақтары да егжей-тегжейлі көрсетілген, бұл оны емен ағашы ретінде тануға мүмкіндік береді. Оң жақ қабырға Оң жақ қабырғаның ортасында Әбіл мен Мәліксадықтың құрбандықтарын бейнелейтін композиция орналасқан (Мәсіхтің айқыштағы өліміне символикалық меңзеу). Пресвитерий қабырғаларындағы үш құрбандықтың (Әбіл, Мәліксадық және Ибраһим) бейнеленуі Рим литургиясының Евхаристиялық канонының дұғасын көрсетеді: Орталық мозаиканың сол жағында Мұсаның өмірінен екі көрініс орналасқан: оның Хориб тауындағы жанып тұрған бұта туралы аяны және Мұсаның қайын атасы Етроның отарының арасындағы көрінісі. Оң жақта Ишая пайғамбар (оның бейнесі қарама-қарсы қабырғадағы Еремия пайғамбармен жұптасқан). Бұл екі Ескі өсиет пайғамбары Құдай Ұлының денеге енуін, оның азап шегуін және айқыштағы өлімін алдын ала айтқандықтан таңдалған. Жанып тұрған бұтаның көрінісі ерекше түрде бейнеленген: тек бұта ғана емес, бүкіл тау жалынға оранған. Жоғарғы галерея және қойма Жоғарғы галереяның арка тәрізді ойықтары төрт евангелисттің және олардың символдарының бейнелерімен безендірілген. Евангелисттердің аяғының астынан мөлдір су ағындары ағады, бұл Інжілдің ізгі хабарын білдіреді; құстар мен су жануарлары, соның ішінде құтан мен тасбақа, осы суда шомылады. Аркалардың түбінде жүзім бұтақтары өсетін және бір-бірімен араласып, арканың ұшында, крестте түйісетін вазалар бар. Қойма апокалиптикалық Қозы бейнеленген медальонмен безендірілген (Откр. 5:12), төрт періште Оранта позасында ұстап тұр, бұл негізгі бағыттарды білдіреді. Жұлдызды аспанның фонында галомен тәж киген ақ қозы бейнеленген; оның бейнесі бар медальон гүл шоғымен қоршалған. Композиция жұмақ ағаштарымен, өсімдіктермен, құстармен және жануарлармен қоршалған. Әлемнің күнәларын өз мойнына алған құдайлық Қозы (Рим литургиясынан «Agnus Dei, qui tollis peccata mundi»), адамдардың Құдайға әкелген құрбандықтарына арналған пресвитерия мозаикаларының циклін тәждейді. Сан-Витале базиликасының жанында Равенна ұлттық мұражайы орналасқан. Дереккөздер Әдебиеттер Равенна. Өнер қаласы — Равенна: EDIZIONI SALBAROLI, 2006. Редин Е.К. Равенна шіркеулерінің мозаикалары — СПб., 1896. Византия өнері. Ерте және орта кезеңдер — СПб.: Азбука-Классика, 2004. — ISBN 5-352-00485-6. Джузеппе Бовини Равенна. Өнер және тарих — Равенна: Лонго, 2008. — Б. 25—50. — 160 б. — ISBN 88-8063-085-7. Ravenna. City of art — Ravenna: SALBAROLI, 2008. — Б. 56—83. — 144 б.