Eli Lilly and Company

Eli Lilly and Company ([ˈiːlaɪ ˈlɪlɪ ænd ˈkʌmpənɪ], «Իլայ Լիլլի ընդ Քամփընի»), ամերիկական դեղագործական ընկերություն։ Այն հիմնադրվել է 1876 թվականին Ինդիանապոլիսում, Ինդիանա, որտեղ էլ մինչ օրս գտնվում է նրա գլխավոր գրասենյակը։ Այն հայտնի է որպես ինսուլինի արդյունաբերական արտադրությունը սկսող առաջին ընկերություն (1923 թվականին)։ Պատմություն Ընկերությունը անվանակոչվել է իր հիմնադրի՝ գնդապետ Իլայ Լիլիի անունով, ով 1861-1865 թվականների քաղաքացիական պատերազմի վետերան է։ 1876 ​​թվականին նա Ինդիանապոլիսում հիմնադրել է դեղագործական լաբորատորիա: Ընկերության հաջողության բերած հիմնական նորամուծություններից մեկը ժելատինե պարկուճների մեջ դեղամիջոցների արտադրությունն էր: Ընկերությունը հիմնադրվել է 1880 թվականին, ստեղծվել է տնօրենների խորհուրդ, և բաժնետոմսերը բաշխվել են ընկերների և հարազատների միջև։ Գնդապետ Լիլին ղեկավարել է ընկերությունը մինչև իր մահը՝ 1898 թվականը, իսկ նրա որդիներն ու թոռները այն ղեկավարել են մինչև 1953 թվականը։ Առաջին հաջողված արտադրանքը Succus Alterans-ն էր («հարստացնող հյութ»), որն օգտագործվում էր սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների դեպքում: Այն թողարկվել է 1883 թվականին և թույլ է տվել ընկերությանը զգալիորեն արագացնել իր աճը։ 1921 թվականին ընկերությունը, համագործակցելով Տորոնտոյի համալսարանի հետ, սկսել է մշակել արդյունաբերական ինսուլինի արտադրության մեթոդ, և երկու տարվա ընթացքում առաջինն էր, որ արտադրել է այն՝ հետևողականորեն պահպանելով իր առաջատար դիրքը ԱՄՆ-ում (1990-ական թվականների սկզբին այն վերահսկում էր ԱՄՆ ինսուլինի շուկայի 75%-ը): 1940-ական թվականներին այն առաջիններից մեկն էր, որ արտադրեցլ է պենիցիլին, իսկ ավելի ուշ՝ այլ հակաբիոտիկներ՝ էրիթրոմիցին և վանկոմիցին: 1960-ական թվականներին սկսվել է նոր հակաբիոտիկի՝ ցեֆալոսպորինի արտադրությունը։ 1934 թվականին Լոնդոնում բացվել է ներկայացուցչություն։ 1937 թվականին հիմնադրվել է Լիլի հիմնադրամը(անգլ.՝ Lilly Endowment)։ 1971 թվականին Eli Lilly-ն 38 միլիոն դոլարով ձեռք է բերել Elizabeth Arden կոսմետիկ ընկերությունը, որը 1987 թվականին վաճառվել է Ֆաբերժեին 657 միլիոն դոլարով: Այլ ձեռքբերումների թվում էին IVAC Կորպորացիոն-ը (բժշկական սարքավորումների արտադրող, 1977թ.), Cardiac Pacemakers Inc.-ը: (սրտխփոցի արտադրող, 1978) և Physio-Control Corporation (1980)։ 1970-ական թվականների կեսերին ընկերության շրջանառությունը հատել է 1 միլիարդ դոլարի սահմանը, իսկ աշխատակիցների թիվը հասել է 23,000-ի։ 1982 թվականին վաճառքի հանվել է Հումուլինը՝ գենետիկորեն մոդիֆիկացված մարդկային ինսուլինը։ 1987 թվականին Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) հաստատել է Պրոզակը (ֆլուոքսետին), որը դեպրեսիայի բուժման համար օգտագործվող դեղամիջոց է։ Դրա վաճառքը 1990 թվականին հասել է 600 միլիոն դոլարի, իսկ 1992 թվականին գերազանցել է 1 միլիարդ դոլարը, դարձնելով այն վաճառքի ծավալով 15 լավագույն դեղամիջոցներից մեկը։ 1986 թվականին FDA-ն հաստատել է Gemzar քաղցկեղի դեղամիջոցը: 2002 թվականին այն հաստատվել էր 85 երկրներում, իսկ Միացյալ Նահանգներում այն ​​օգտագործում էր ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղով հիվանդների 80%-ը: 1996 թվականին շուկա է դուրս եկել Zyprexa (olanzapine) դեղամիջոցը շիզոֆրենիայի և աֆեկտիվ խանգարում բուժման համար, իսկ 1997 թվականին Evista-ն՝ օստեոպորոզի բուժման դեղամիջոցը, դարձել է ընկերության ամենավաճառվող արտադրանքներից մեկը։ 1998 թվականին Eli Lilly and Company-ն Icos-ի հետ համատեղ ձեռնարկություն ստեղծել է Cialis-ը շուկայավարելու համար։ 2007 թվականին ընկերությունը ձեռք է բերվել։ Գործարքը գնահատվել է 2.3 միլիարդ դոլար։ 2001 թվականին Prozac-ի արտոնագրի ժամկետը լրացել է, և դատարանների միջոցով այն երկարաձգելու փորձերը ձախողվել են, ինչի հետևանքով այլ ընկերություններ սկսել են արտադրել ջեներիկ տարբերակներ, ինչը հանգեցրել է Eli Lilly and Company-ի շահույթի 14%-ով անկմանը։ 2010 թվականին FDA-ն հաստատել է Axiron-ը տղամարդկանց մոտ տեստոստերոնի ցածր մակարդակի բուժման համար: 2013 թվականին դրա վաճառքը հասել էր 178.7 միլիոն դոլարի, սակայն FDA-ն փոխել է իր դիրքորոշումը Axiron-ի վերաբերյալ, այն բանից հետո, երբ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ այն և նմանատիպ դեղամիջոցները մեծացնում են ինֆարկտի և կաթվածի ռիսկը։ 2014 թվականին Elanco-ի անասնաբուժական ստորաբաժանումը ձեռք է բերել գերմանական Lohmann Animal Health ընկերությունը, որը թռչնամսի պատվաստանյութերի համաշխարհային առաջատարն է։ 2015 թվականին շվեյցարական Novartis ընկերության անասնաբուժական ստորաբաժանումը ձեռք է բերվել 5.28 միլիարդ դոլարով։ 2018 թվականի հունվարին ընկերությունը ձեռք է բերել ամերիկյան Loxo Oncology-ի քաղցկեղի դեմ դեղամիջոցների մշակող ընկերությունը։ Գործարքի արժեքը գնահատվել է 8 միլիարդ դոլար։ 2019 թվականի մարտին վաճառվել է անասնաբուժական դեղամիջոցների արտադրող Elanco Animal Health Inc դուստր ձեռնարկությունը։ COVID-19 համավարակի ժամանակ ընկերությունը մշակել է բամլանիվիմաբ դեղամիջոցը։ 2020 թվականի նոյեմբերին այն ստացել է թեթևից մինչև միջին ծանրության դեպքերի համար արտակարգ օգտագործման թույլտվություն, իսկ 2021 թվականի ապրիլին այն հետ է կանչվել ցածր արդյունավետության պատճառով։ 2025 թվականի հունվարին Eli Lilly-ն հայտարարել է, որ 2.5 միլիարդ դոլարով ձեռք կբերի քաղցկեղի թերապիայի մշակող Scorpion Therapeutics ընկերությունը։ 2025 թվականի մայիսին այն հայտարարել է SiteOne Therapeutics-ի՝ 1 միլիարդ դոլար արժողությամբ կենսատեխնոլոգիական ընկերության ձեռքբերման մասին, որը մշակել էր ոչ օփիոիդային ցավազրկող։ 2025 թվականի հունիսի 17-ին համաձայնագիր է կնքվել 1.3 միլիարդ դոլարով Verve Therapeutics-ը, որը կենսատեխնոլոգիական ընկերություն է, այն մասնագիտանում է սրտանոթային հիվանդությունների բուժման, մասնավորապես՝ գեների խմբագրման միջոցով ցածր խտության լիպոպրոտեինների («Խոլեսթերինի» մակարդակի իջեցման) մեջ, ձեռք բերելու վերաբերյալ։ Սեփականատերեր և կառավարում Ընկերության բաժնետոմսերը ցուցակված են Նյու Յորքի ֆոնդային բորսայում, որի շուկայի կապիտալիզացիան 2025 թվականի ապրիլի դրությամբ կազմում է 796 միլիարդ դոլար։ Ամենամեծ բաժնետերը Lilly Endowment, Inc.-ն է՝ 10.13% բաժնեմասով: Ինստիտուցիոնալ ներդրողները նույնպես ունեն զգալի բաժնեմասեր, որոնցից 2025 թվականի դրությամբ ամենանշանակալի բաժնեմասերն են Vanguard Fiduciary Trust Co.-ն (7.83%), PNC Investments LLC-ն (5.41%), BlackRock Advisors LLC-ն (5.21%), State Street Corporation-ը (3.62%) և Fidelity Management & Research Co. LLC-ն (3.22%)։ Դեյվիդ Ռիքս (David A. Ricks), նախագահ և գլխավոր գործադիր տնօրեն (CEO) 2017 թվականի հունվարի 1-ից, իսկ տնօրենների խորհրդի նախագահ՝ 2017 թվականի հունիսից։ Նա ընկերությունում է 2002 թվականից, նախկինում աշխատել է Hewlett-Packard-ում և IBM-ում։ Կրթություն՝ Պերդյուի համալսարան (բակալավրի աստիճան) և Ինդիանայի համալսարան (մագիստրոսի աստիճան)։ Գործունեություն Eli Lilly and Company-ին մշակում, արտադրում և շուկայահանում է դեղագործական արտադրանք: Դրա հիմնական հետազոտական ​​և զարգացման կենտրոնները գտնվում են Միացյալ Նահանգներում (Ինդիանա, Կալիֆոռնիա, Կոլորադո, Մասաչուսեթս և Նյու Յորք), Իսպանիայում և Սինգապուրում: Դրա արտադրական հզորությունները գտնվում են Միացյալ Նահանգներում (Ինդիանա, Նյու Ջերսի և Հյուսիսային Կարոլինա), Իռլանդիայում, Իսպանիայում, Իտալիայում, Չինաստանում, Պուերտո Ռիկոյում, Ֆրանսիայում և Ճապոնիայում։ 2024 թվականին վաճառքի ծավալի առումով ամենակարևոր դեղերն էին․ Մունջարո (տիրզեպատիդ, Mounjaro), հակադիաբետիկ դեղամիջոց (11,54 միլիարդ դոլար), Վերզենիո (աբեմացիկլիբ, Verzenio), օգտագործվում է կրծքագեղձի քաղցկեղի բուժման մեջ (5,31 միլիարդ դոլար), Տրուլիսիտի (դուլագլուտիդ, Trulicity), հակադիաբետիկ դեղամիջոց (վաճառք՝ 5,25 միլիարդ դոլար), Զեպբունդ (տիրզեպատիդ, Zepbound), օգտագործվում է քաշի կորստի համար ($4,93 միլիարդ), Ջարդինս (էմպագլիֆլոզին, Jardiance), հակադիաբետիկ դեղամիջոց ($3,34 միլիարդ), Տալս (իքսեկիզումաբ, Taltz), օգտագործվում է պսորիազի բուժման մեջ ($3,26 միլիարդ), Հումալոգ (Humalog), ինսուլինի անալոգ (2,32 միլիարդ դոլար), Ցիրամզա (ռամուցիրումաբ, Cyramza), հակաքաղցկեղային դեղամիջոց (0,97 միլիարդ դոլար), Օլումիանտ (բարիցիտինիբ, Olumiant), օգտագործվում է ռևմատոիդ արթրիտի բուժման համար (0,96 միլիարդ դոլար), Հումուլին (Humulin), ինսուլինի անալոգ (0,92 միլիարդ դոլար), Էմգալիտի (գալկանեզումաբ, Emgality), գլխացավի դեմ դեղամիջոց (0,87 միլիարդ դոլար), Բասագլար (ինսուլին գլարգին, Basaglar), пհակադիաբետիկ դեղամիջոց (0,68 միլիարդ դոլար), Էրբիտուքս (ցետուքսիմաբ, Erbitux), հակաքաղցկեղային դեղամիջոց (0,63 միլիարդ դոլար), Թիվիթ (սինտիլիմաբ, Tyvyt), օգտագործվում է լիմֆոգրանուլոմատոզի բուժման մեջ (0,53 միլիարդ դոլար, միայն Չինաստանում), Զիպրեքսա (օլանզապին, Zyprexa), ատիպիկ հակափսիխոտիկ դեղամիջոց (0,12 միլիարդ դոլար): Ընկերության 2024 թվականի եկամուտը կազմել է 45 միլիարդ դոլար, որից ԱՄՆ-ին բաժին է ընկել 30,4 միլիարդ դոլարը, Եվրոպային՝ 6,9 միլիարդ դոլարը, Ճապոնիային՝ 1,8 միլիարդ դոլարը, Չինաստանին՝ 1,7 միլիարդ դոլարը, իսկ մյուս տարածաշրջաններին՝ 4,3 միլիարդ դոլարը։ Eli Lilly and Company-ն 2024 թվականին Forbes Global 2000-ի աշխարհի խոշորագույն հանրային ընկերությունների ցանկում զբաղեցրել է 174-րդ տեղը։ Զբաղեցրել է 127-րդ տեղը Fortune 500-ի՝ ԱՄՆ խոշորագույն ընկերությունների ցանկում։ Քննադատություն 1985 թվականին քրեական գործ է հարուցվել ընկերության և Eli Lilly հետազոտական ​​լաբորատորիայի ղեկավար, բժիշկ Ուիլյամ Շեդդենի դեմ՝ Օրաֆլեքս դեղամիջոցի ընդունման հետևանքով մահվան և հիվանդության դեպքերի մասին տեղեկատվությունը թաքցնելու համար։ Ընկերությունը վճարել է 25,000 դոլար տուգանք, իսկ Շեդդենը՝ 15,000 դոլար, սակայն խարդախության մեղադրանքը հանվել է։ 1980-ական թվականներին նաև մի շարք դատական ​​​​հայցեր են ներկայացվել դիէթիլստիլբեստրոլի արտադրողների դեմ (Eli Lilly and Company-ն դրանցից ամենամեծն էր). զոհերին շնորհված փոխհատուցման ընդհանուր գումարը գերազանցել է 1 միլիարդ դոլարը։ Պրոզակը ուշադրության կենտրոնում էր՝ դրա օգտագործման հետ կապված ինքնասպանության միտումների աճի մասին հաղորդագրություններից հետո: ԱՄՆ-ում Eli Lilly-ի դեմ յոթանասուն դատական ​​​​հայց է ներկայացվել այս կապակցությամբ, բայց ոչ մեկը չի ավարտվել դատավարությամբ։ Ընկերության ներքին փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ Eli Lilly-ն երկար ժամանակ թաքցրել է Prozac-ի պատճառով առաջացած ինքնասպանությունների մասին տեղեկատվությունը կլինիկական փորձարկումների ժամանակ՝ դրանք վերագրելով չափից մեծ դոզայի կամ դեպրեսիայի։ 2000 թվականին Պրոզակի հետ կապված փոխհատուցումը հասել էր 50 միլիոն դոլարի։Eli Lilly-ն անօրինական կերպով գովազդել է ֆլուոքսետինը մի քանի չհաստատված ցուցումների համար, ինչպիսիք են ամաչկոտությունը, սննդային խանգարումները և ցածր ինքնագնահատականը: Արդյունաբերության կողմից հովանավորվող ֆլուօքսետինի փորձարկումներում կողմնակալությունը լուրջ է. անմիջական փորձարկումներում, որտեղ Պրոզակը հիմնական բուժումն էր, դրանից զգալիորեն ավելի շատ հիվանդներ են օգտվել, քան այն փորձարկումներում, որտեղ Պրոզակը համեմատական ​​դեղամիջոց էր։ 1999-ից 2009 թվականներին Eli Lilly-ն զբաղվում էր ակտոս (անգլ.՝ pioglitazone) դեղամիջոցի առաջխաղացմամբ ԱՄՆ շուկայում, արտադրել է ճապոնական Takeda Pharmaceuticals ընկերությունը։ Այն նախատեսված էր շաքարախտի բուժման համար, սակայն պարզվել է, որ այն մեծացնում է սրտի կաթվածի և լեղապարկի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը։ Երկու ընկերությունների դեմ հարուցվել են հազարավոր դատական ​​​​հայցեր, որոնց ընդհանուր փոխհատուցումը 2015 թվականի ապրիլի դրությամբ կազմել է 2.37 միլիարդ դոլար։ Մեկ այլ շաքարախտի դեղամիջոց՝ բիետտան (անգլ.՝ exenatide), Ամիլին Ֆարմասյուտիկալի հետ համատեղ արտադրված դեղամիջոցը որոշ դեպքերում հանգեցրել է պանկրեատիտի: Ընկերությունները դադարեցրել են իրենց համագործակցությունը 2011 թվականին, և Ամիլինը 2012 թվականին ձեռք է բերվել Bristol-Myers-ի կողմից: Նմանատիպ խնդիրներ առաջացել են նաև 2011 թվականին թողարկված տրաջենտա (անգլ.՝ linagliptin) դեղամիջոցի հետ։ Ընկերությունը շատ ակտիվորեն գովազդել է Զիպրեքսան՝ թուլամտության և դեպրեսիայի դեպքում, մասնավորապես՝ երեխաների և տարեցների մոտ, նշանակման սահմաններից դուրս օգտագործման համար, չնայած դրա լուրջ կողմնակի ազդեցություններին, որոնք ներառում են սրտի անբավարարություն, թոքաբորբ, ճարպակալում և շաքարախտ։ Չնայած հիվանդների մոտ քաշի ավելացման ռիսկին, ընկերությունը, այնուամենայնիվ, նվազագույնի հասցրել է Զիպրեքսայի և ավելորդ քաշի միջև կապը լայնորեն շրջանառվող «Շաքարային դիաբետի առասպել» տեսանյութում, որը ներառում էր կասկածելի որակի և ամբողջականության ուսումնասիրություններ և կողմնակի ազդեցությունների մասին կեղծ հաղորդագրություններ։ 2009 թվականին Eli Lilly-ն վճարել է 1.415 միլիարդ դոլարի տուգանք՝ Zyprexa-ն որպես դեղամիջոց շուկայավարելու համար այն հիվանդությունների համար, որոնց համար այն FDA-ի կողմից հաստատված չէր։ Ընկերությունը նախկինում վճարել է ավելի քան 1 միլիարդ դոլարի չափով հաշտության համաձայնագրեր՝ լուծելու համար այն հիվանդների մեծ թվով հայցեր, որոնք պնդում էին, որ Զիպրեքսա ընդունելու հետևանքով իրենց մոտ շաքարախտ կամ այլ լուրջ հիվանդություններ են զարգացել։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Eli Lilly and Company Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովի կայքում