Talyaaniga

Talyaaniga (Af-Taliyaani: Italia), si rasmi ah Jamhuuriyadda Talyaaniga (Af-Taliyaani: Repubblica Italiana), waa waddan ku yaalla Koonfurta Yurub iyo bartamaha Badda Mediterranean-ka. Wuxuu ku yaallaa jasiirad-gacmeedka Talyaaniga, waxaana ka mid ah labada jasiiradood ee waaweyn ee Sasiiliya iyo Sardiiniya, iyo jasiirado kale oo yaryar. Caasimaddiisu waa Roma, luqaddiisa rasmiga ahna waa Af-Taliyaani. Talyaanigu wuxuu xuduud la leeyahay Faransiiska, Iswiiserland, Ostariya iyo Isloveeniya. Gudaha dhulka Talyaaniga waxaa ku yaalla laba dawlad oo madax bannaan: Faatikaan iyo Saan Mariino. Talyaanigu wuxuu kaloo leeyahay dhul yar oo go'doonsan oo ku dhex yaalla Iswiiserland, kaas oo la yiraahdo Campione d'Italia. Talyaanigu waa xubin muhiim ah oo ka tirsan Midowga Yurub, Qaramada Midoobay, NATO, G7, G20, OECD iyo ururo kale oo caalami ah. Dalka wuxuu ka mid yahay dhaqaalaha waaweyn ee Yurub, waxaana lagu yaqaannaa taariikh dheer, farshaxan, naqshad-dhismeed, muusig, cunto, warshado, moodo iyo magaalooyin taariikhi ah. Magaca Magaca Soomaaliga ee waddanku waa Talyaaniga. Dadka dalkaas u dhashay waxaa lagu magacaabaa Talyaani, luqaddoodana waxaa la yiraahdaa Af-Taliyaani ama Af-Talyaani. Magaca rasmiga ah ee waddanka waa Jamhuuriyadda Talyaaniga. Magaca Talyaaniga wuxuu ka yimid magaca Laatiinka ah ee Italia. Magacani markii hore wuxuu la xiriiray qaybo ka mid ah koonfurta jasiirad-gacmeedka, balse markii dambe wuxuu noqday magaca guud ee dhulka Talyaaniga oo dhan. Juqraafi Talyaanigu wuxuu ku yaallaa koonfurta Yurub, wuxuuna u fidsan yahay gudaha Badda Mediterranean-ka. Qaabka dhulka Talyaaniga waxaa badanaa lagu tilmaamaa inuu u egyahay kab dheer oo badda dhex gala. Dhinaca waqooyi waxaa ka xiga buuraha Alps, kuwaas oo ka sooca qaybo ka mid ah Yurubta dhexe. Bartamaha iyo koonfurta dalka waxaa mara buuraha Apennines, kuwaas oo ah silsilad buuraha ah oo ku fidsan dhererka jasiirad-gacmeedka. Dalka wuxuu leeyahay xeeb dheer oo ku teedsan badda Adriatic, Ionian, Tyrrhenian iyo Ligurian. Labada jasiiradood ee ugu waaweyn waa Sasiiliya, oo ku taalla koonfurta jasiirad-gacmeedka, iyo Sardiiniya, oo ku taalla galbeedka dalka. Webiyada waaweyn ee Talyaaniga waxaa ka mid ah Po, Tiber, Arno iyo Adige. Webiga Po wuxuu maraa waqooyiga Talyaaniga, gaar ahaan dooxada Po, oo ah mid ka mid ah meelaha ugu wax-soo-saarka badan dalka. Webiga Tiber wuxuu maraa magaalada Roma. Talyaanigu wuxuu leeyahay harooyin caan ah sida Lake Garda, Lake Como iyo Lake Maggiore. Wuxuu kaloo leeyahay foolkaanno caan ah, oo ay ka mid yihiin Mount Etna oo ku yaalla Sasiiliya, Vesuvius oo u dhow Napoli, iyo Stromboli oo ka mid ah jasiiradaha Aeolian. Cimilada Cimilada Talyaanigu aad bay u kala duwan tahay. Waqooyiga dalka, gaar ahaan meelaha buuraha Alps ku yaallaan, cimiladu waa qabow, barafna wuu da'aa xilliga jiilaalka. Dooxada Po waxay leedahay xagaa kulul iyo jiilaal qabow oo mararka qaar ceeryaamo leh. Bartamaha iyo koonfurta Talyaaniga waxay leeyihiin cimilada Mediterranean-ka: xagaa kulul oo qalalan iyo jiilaal dhexdhexaad ah oo roob leh. Xeebaha koonfureed, Sasiiliya iyo Sardiiniya waxay leeyihiin cimilada ugu diirran dalka. Deegaanka iyo dabiicadda Talyaanigu wuxuu leeyahay deegaan aad u kala duwan: buuro, dooxooyin, kaymo, dhul beereedyo, xeeb, jasiirado iyo foolkaanno. Kala duwanaanshaha dhulka iyo cimiladu waxay dalka siisay noocyo badan oo dhir iyo xayawaan ah. Meelaha dabiiciga ah ee muhiimka ah waxaa ka mid ah Dolomites, Gran Paradiso National Park, Cinque Terre, Amalfi Coast, Mount Etna iyo qaybo badan oo ka mid ah Alps iyo Apennines. Talyaanigu wuxuu leeyahay jardiinooyin qaran iyo aagag la ilaaliyo oo badan, kuwaas oo loogu talagalay ilaalinta deegaanka, dalxiiska iyo hidaha dabiiciga ah. Taariikh Xilligii hore Dhulka maanta loo yaqaan Talyaaniga wuxuu lahaa taariikh aad u dheer ka hor intaanay Roomaanku xoog yeelan. Waxaa ku noolaa dadyow kala duwan sida Etruscans, Greeks, Latins, Samnites iyo dadyow kale oo Talyaani hore ah. Giriiggii hore waxay magaalooyin ka dhisteen koonfurta Talyaaniga iyo Sasiiliya, waxaana gobolkaas loo yiqiin Magna Graecia, ama “Giriigga Weyn”. Etruscans waxay ahaayeen ilbaxnimo xoog leh oo ku fadhiday bartamaha Talyaaniga, gaar ahaan dhulka maanta loo yaqaan Tuscany. Waxay saameyn ku yeesheen horumarkii hore ee Roma, gaar ahaan dhinacyada maamulka, diinta, dhismaha iyo dhaqanka. Rooma hore Magaalada Roma waxaa la aasaasay xilligii hore, waxayna markii dambe noqotay xarun siyaasadeed iyo militari oo aad u xoog badan. Roomaanku waxay markii hore ahaayeen boqortooyo yar, kadibna waxay noqdeen jamhuuriyad, ugu dambayntiina imbaraadooriyad weyn. Jamhuuriyaddii Roomaanka waxay qabsatay dhul badan oo ku yaalla Mediterranean-ka. Kadib dagaallo badan oo gudaha iyo dibadda ah, waxaa soo baxay Boqortooyadii Roomaanka, oo muddo qarniyo ah xukuntay qaybo waaweyn oo Yurub, Waqooyiga Afrika iyo Bariga Dhexe ah. Roomaanku waxay saameyn weyn ku yeesheen sharciga, luqadda, dhismaha, ciidanka, maamulka, waddooyinka, magaalada iyo fikirka siyaasadeed ee Yurub. Af-Laatiinku wuxuu noqday luqad muhiim ah, waxaana ka farcamay luqado badan oo maanta loo yaqaan luqadaha Romance, sida Af-Taliyaani, Af-Faransiis, Af-Isbaanish, Af-Bortuqiis iyo Af-Romaaniyaan. Talyaaniga qarniyadii dhexe Kadib burburkii Boqortooyada Roomaanka ee Galbeed sanadkii 476, Talyaanigu wuxuu galay xilli siyaasadeed oo kala qaybsan. Qaybo kala duwan waxaa qabsaday Ostrogoths, Byzantines, Lombards, Franks iyo xoogag kale. Qarniyadii dhexe, Talyaanigu ma ahayn dawlad mideysan. Waxaa jiray magaalo-dawlado iyo boqortooyooyin kala duwan sida Venice, Florence, Milan, Genoa, Papal States, Naples iyo Sicily. Kala qaybsanaantan siyaasadeed waxay mararka qaar keentay dagaallo, laakiin waxay sidoo kale dhalisay tartan ganacsi, farshaxan iyo aqoon oo aad u xoog badan. Renaissance Talyaanigu wuxuu ahaa xaruntii ugu muhiimsanayd ee Renaissance-ka Yurub. Xilligan, oo bilowday qarnigii 14aad kuna xoogaystay qarnigii 15aad iyo 16aad, waxaa dib loo xiiseeyay farshaxanka, suugaanta, falsafadda, sayniska iyo dhaxalkii Giriigga iyo Roomaanka. Magaalooyin sida Firenze, Roma, Venezia, Milano iyo Napoli waxay noqdeen xarumo waaweyn oo farshaxan iyo aqoon ah. Talyaaniga waxaa ka soo baxay dad caan ah sida Leonardo da Vinci, Michelangelo, Raphael, Dante Alighieri, Petrarch, Galileo Galilei, Niccolò Machiavelli iyo kuwo kale. Xilliga casriga hore Qarnigii 16aad iyo 17aad, Talyaanigu wuxuu noqday goob ay ku loollamaan quwado waaweyn oo Yurub ah, sida Spain, France iyo Austria. Qaybo badan oo dalka ah waxaa muddo dheer saameyn ku lahaa ama xukumayay boqortooyooyin shisheeye. Si kastaba ha ahaatee, magaalooyinka Talyaanigu waxay sii ahaayeen xarumo muhiim u ah farshaxanka, kaniisadda, ganacsiga iyo dhaqanka. Midowgii Talyaaniga Talyaaniga casriga ah waxaa la mideeyay qarnigii 19aad. Dhaqdhaqaaqa midowga waxaa loo yaqaan Risorgimento. Dad muhiim ah sida Giuseppe Garibaldi, Camillo Benso, Count of Cavour, Giuseppe Mazzini iyo Boqor Victor Emmanuel II ayaa door weyn ka qaatay midowga dalka. 17 Maarso 1861 waxaa lagu dhawaaqay Boqortooyada Talyaaniga. Roma waxay noqotay caasimadda dalka 1871 kadib markii la qabsaday dhulkii Papal States. Midowgii Talyaaniga wuxuu isku keenay gobollo iyo boqortooyooyin kala duwanaa, balse farqiga u dhexeeya waqooyiga iyo koonfurta dalka ayaa sii ahaaday arrin muhiim ah. Boqortooyada Talyaaniga iyo gumeysiga Kadib midowgii, Talyaanigu wuxuu noqday boqortooyo dastuuri ah. Wuxuu isku dayay inuu noqdo quwad Yurub ah, wuxuuna galay tartankii gumeysiga ee qarnigii 19aad iyo bilowgii qarnigii 20aad. Talyaanigu wuxuu gumeysi ku yeeshay qaybo ka mid ah Afrika, oo ay ka mid ahaayeen Eritrea, Soomaaliya iyo Liibiya. Wuxuu sidoo kale isku dayay inuu qabsado Itoobiya, balse waxaa looga adkaaday dagaalkii Adwa 1896. Xilligii gumeysiga Talyaaniga wuxuu saameyn weyn ku yeeshay taariikhda Soomaaliya, Eritrea, Liibiya iyo Itoobiya. Soomaaliya gudaheeda, Talyaanigu wuxuu muddo dheer xukumayay qaybtii loo yaqaanay Soomaaliya Talyaani. Fashiistaha iyo Dagaalkii Labaad ee Adduunka 1922, Benito Mussolini iyo xisbiga Fashiistaha ayaa xukunka la wareegay. Mussolini wuxuu dhisay nidaam kaligii-talis ah, wuxuuna meesha ka saaray xorriyado badan oo siyaasadeed. Talyaanigu wuxuu qabsaday Itoobiya 1935–1936, wuxuuna la saftay Jarmalkii Nazi-ga intii lagu jiray Dagaalkii Labaad ee Adduunka. Dagaalkii Labaad ee Adduunka wuxuu Talyaaniga u keenay burbur weyn. 1943, Mussolini waa la riday, Talyaaniguna wuxuu u kala qaybsamay qaybo ay kala saameeyeen xulafadii iyo Jarmalkii Nazi-ga. Dagaalka kadib, Talyaanigu wuxuu galay xilli dib-u-dhis siyaasadeed iyo dhaqaale. Jamhuuriyadda Talyaaniga 2 Juun 1946, shacabka Talyaaniga ayaa afti ku doortay in dalka laga dhigo jamhuuriyad halkii uu ka ahaan lahaa boqortooyo. Dastuurka Jamhuuriyadda Talyaaniga wuxuu dhaqan galay 1 Janaayo 1948. Dastuurku wuxuu qeexayaa Talyaaniga inuu yahay jamhuuriyad dimuqraadi ah oo ku dhisan shaqada, isla markaana madaxbannaanidu ay leedahay shacabka. Kadib dagaalka, Talyaanigu wuxuu helay koboc dhaqaale oo weyn, gaar ahaan 1950-meeyadii iyo 1960-meeyadii. Xilligan waxaa badanaa loo yaqaan mucjisadii dhaqaale ee Talyaaniga. Dalka wuxuu ka mid noqday dalalka aasaasay hay'adihii horseeday Midowga Yurub, wuxuuna ka mid noqday NATO. Dowladda iyo siyaasadda Talyaanigu waa jamhuuriyad baarlamaani ah. Madaxweynaha Jamhuuriyadda waa madaxa qaranka, wuxuuna leeyahay door dastuuriyan muhiim ah, gaar ahaan magacaabista Ra'iisul Wasaaraha, ilaalinta dastuurka iyo matalaadda midnimada qaranka. Ra'iisul Wasaaruhu waa madaxa xukuumadda, wuxuuna hoggaamiyaa Golaha Wasiirrada. Baarlamaanka Talyaanigu wuxuu ka kooban yahay laba aqal: Golaha Wakiillada iyo Guurtida Jamhuuriyadda. Labada aqalba waxay leeyihiin awood sharci-dejin oo xooggan, nidaamkaasna waxaa loo yaqaan baarlamaan laba-aqal ah oo siman. Madaxweynaha hadda waa Sergio Mattarella, oo xilka haya tan iyo 2015. Ra'iisul Wasaaraha hadda waa Giorgia Meloni, oo xilka qabatay 2022. Dastuurka Dastuurka Jamhuuriyadda Talyaaniga wuxuu ka mid yahay dukumentiyada siyaasadeed ee ugu muhiimsan dalka. Waxaa la ansixiyay 1947, wuxuuna dhaqan galay 1 Janaayo 1948. Qodobka koowaad wuxuu leeyahay: “Talyaanigu waa Jamhuuriyad dimuqraadi ah oo ku dhisan shaqada.” Dastuurku wuxuu dhigaa xuquuqaha muwaadiniinta, kala qaybinta awoodaha, habka baarlamaanka, doorka Madaxweynaha, madaxbannaanida garsoorka iyo ilaalinta xuquuqaha aasaasiga ah. Wuxuu sidoo kale xusayaa ilaalinta dadka laga tirada badan yahay ee luqadeed. Maamulka iyo gobollada Talyaanigu wuxuu ka kooban yahay 20 gobol. Shan ka mid ah gobolladaas waxay leeyihiin maamul gaar ah oo ballaaran, waxaana loo yaqaan gobollada leh statuto speciale, ama maqaam gaar ah. Gobolladaas waa Sasiiliya, Sardiiniya, Trentino-Alto Adige/Südtirol, Valle d'Aosta iyo Friuli-Venezia Giulia. Gobollada Talyaaniga waa: Abruzzo Valle d'Aosta Puglia Basilicata Calabria Campania Emilia-Romagna Friuli-Venezia Giulia Lazio Liguria Lombardia Marche Molise Piemonte Sardiiniya Sasiiliya Trentino-Alto Adige/Südtirol Toscana Umbria Veneto Gobollada waxaa loo sii qaybiyaa magaalooyin waaweyn, gobollo hoose, degmooyin iyo maamulo maxalli ah. Nidaamka maamulka Talyaanigu wuxuu isku daraa dawlad dhexe oo xoog leh iyo gobollo leh awood maamul oo muhiim ah. Xiriirka dibadda Talyaanigu wuxuu door weyn ku leeyahay siyaasadda Yurub iyo tan caalamka. Wuxuu ka mid ahaa dalalkii aasaasay Bulshada Dhaqaalaha Yurub, oo markii dambe noqotay Midowga Yurub. Wuxuu sidoo kale ka mid yahay NATO, G7, G20, OECD, WTO iyo Qaramada Midoobay. Talyaanigu wuxuu xiriir gaar ah la leeyahay dalalka Mediterranean-ka, Balkans, Waqooyiga Afrika iyo Bariga Dhexe. Juqraafiyaddiisa Mediterranean-ka awgeed, arrimaha socdaalka, tamarta, ganacsiga badda iyo ammaanka gobolka ayaa muhiim u ah siyaasaddiisa dibadda. Ciidanka Ciidamada Talyaaniga waxay ka kooban yihiin ciidanka dhulka, ciidanka badda, ciidanka cirka iyo Carabinieri. Carabinieri waa ciidan boolis-militari ah oo leh door amni gudaha iyo mid militari labadaba. Talyaanigu wuxuu ka qaybqaataa hawlgallo caalami ah oo ay wadaan Qaramada Midoobay, NATO iyo Midowga Yurub. Dhaqaale Talyaanigu wuxuu ka mid yahay dhaqaalaha ugu waaweyn Yurub iyo dunida. Dhaqaalihiisa waxaa muhiim u ah warshadaha, adeegyada, dalxiiska, beeraha, moodada, baabuurta, mashiinnada, cuntada, daawooyinka, naqshadeynta iyo ganacsiga caalamiga ah. Waqooyiga Talyaaniga, gaar ahaan Lombardia, Veneto, Piemonte iyo Emilia-Romagna, waa xarumo warshadeed iyo dhaqaale oo xoog leh. Milano waa xarun maaliyadeed, moodo iyo ganacsi. Torino waxay muddo dheer xiriir la lahayd warshadaha baabuurta. Emilia-Romagna waxay caan ku tahay warshadaha cuntada, mashiinnada iyo baabuurta raaxada. Koonfurta Talyaaniga, oo badanaa loo yaqaan Mezzogiorno, wuxuu leeyahay taariikh dhaqaale oo ka duwan waqooyiga. Inkastoo koonfurtu leedahay dhul beereed, xeeb, dalxiis iyo hiddo qani ah, haddana farqiga dhaqaale ee u dhexeeya waqooyi iyo koonfur wuxuu ahaa arrin muddo dheer jirta. Hay'adda IMF waxay Talyaaniga ku tilmaantaa dhaqaale horumarsan, balse waxay sidoo kale xustaa baahida loo qabo wax-soo-saar sare iyo shaqo ka qaybgal badan. Warshadaha Talyaanigu wuxuu caan ku yahay warshadaha tayada sare leh. Waxyaabaha laga sameeyo Talyaaniga, oo loo yaqaan Made in Italy, waxay astaan u yihiin naqshad, tayo iyo farsamo. Warshadaha muhiimka ah waxaa ka mid ah: baabuurta iyo mootooyinka moodada iyo dharka kabaha iyo agabka haragga qalabka guryaha mashiinnada warshadaha cuntada iyo cabbitaanka daawooyinka maraakiibta qalabka korontada naqshadeynta iyo farshaxanka ganacsiga Shirkado Talyaani ah ayaa caan ka ah suuqyada caalamka, gaar ahaan baabuurta, moodada, cuntada iyo naqshadeynta. Beeraha iyo cuntada Beeraha Talyaanigu wuxuu leeyahay door dhaqaale iyo dhaqan labadaba. Dalka waxaa laga soo saaraa khamri, saliid saytuun, qamadi, bariis, yaanyo, canab, liin, tufaax, farmaajo iyo noocyo badan oo khudaar iyo miro ah. Waqooyiga waxaa caan ka ah bariiska iyo caanaha, halka koonfurta iyo jasiiradaha ay caan ku yihiin saytuunka, khudradda Mediterranean-ka iyo kalluunka. Cuntada Talyaaniga waxay ka mid tahay kuwa ugu caansan dunida. Baastada, biitsada, risotto, mozzarella, parmesan, gelato, espresso, tiramisu iyo saliidda saytuunka ayaa ka mid ah waxyaabaha sida weyn loola xiriiriyo Talyaaniga. Cuntadu waxay ku kala duwan tahay gobol ilaa gobol, waxaana gobol kasta leeyahay hab-karis, farmaajo, suugo iyo cuntooyin gaar ah. Dalxiis Dalxiisku wuxuu ka mid yahay qaybaha ugu muhiimsan dhaqaalaha Talyaaniga. Dalka waxaa laga helaa magaalooyin taariikhi ah, matxafyo, kaniisado, qalcado, xeebaha Mediterranean-ka, buuraha Alps, harooyin, foolkaanno iyo goobaha Roomaanka qadiimiga ah. Meelaha dalxiiska ugu caansan waxaa ka mid ah: Roma iyo Colosseum Faatikaan Firenze Venezia Milano Napoli Pompeii Pisa Verona Cinque Terre Amalfi Coast Sasiiliya Sardiiniya Lake Como Dolomites Hay'adda dalxiiska Talyaaniga ee ENIT waxay xustay in Talyaanigu weli ka mid yahay meelaha ugu waaweyn ee dalxiisayaasha caalamku doortaan, gaar ahaan xilliyada xagaaga. Dadka ISTAT waxay qiyaastay in dadka deggan Talyaaniga ay ahaayeen 58.943 milyan 1 Janaayo 2026, iyadoo xogtaas lagu sheegay mid hordhac ah. Talyaanigu wuxuu ka mid yahay dalalka Yurub ee dadka da'da ah ay ku badan yihiin. Heerka dhalmada ayaa hooseeya, cimriga dadkuna wuu sarreeyaa. Arrintani waxay keentay dood siyaasadeed iyo dhaqaale oo ku saabsan mustaqbalka shaqaalaha, hawlgabka, daryeelka caafimaadka iyo socdaalka. Magaalooyinka waaweyn iyo agagaarkooda ayaa ah meelaha ugu dadka badan. Roma, Milano, Napoli, Torino, Palermo, Genova, Bologna, Firenze, Bari iyo Catania waxay ka mid yihiin xarumaha dadka iyo dhaqaalaha. Luqadaha Luqadda rasmiga ah ee dalka waa Af-Taliyaani. Af-Taliyaanigu wuxuu ka mid yahay luqadaha Romance, wuxuuna ka farcamay Laatiinka. Inkastoo Af-Taliyaanigu yahay luqadda guud ee qaranka, haddana Talyaanigu wuxuu leeyahay kala duwanaansho luqadeed oo weyn. Dastuurka Talyaanigu wuxuu xusayaa in Jamhuuriyaddu ilaaliso dadka laga tirada badan yahay ee luqadeed. Waxaa jira luqado iyo lahjado goboleed badan, sida Sicilian, Neapolitan, Venetian, Sardinian, Friulian, Piedmontese, Lombard iyo kuwo kale. Luqado laga tirada badan yahay oo sharci ahaan la ilaaliyo waxaa ka mid ah German, French, Slovenian, Ladin, Sardinian, Friulian, Occitan, Catalan, Greek, Albanian iyo Croatian. Gobollada qaarkood waxaa ka jira laba-luqadle rasmi ah. Tusaale ahaan, German waxaa si weyn looga isticmaalaa South Tyrol, French-na Valle d'Aosta, halka Slovenian laga isticmaalo qaybo ka mid ah Friuli-Venezia Giulia. Diinta Talyaanigu wuxuu taariikh ahaan si dhow ula xiriiray Kaniisadda Kaatooliga. Magaalada Roma waxaa ku dhex yaal Faatikaan, oo ah xarunta Kaniisadda Kaatooliga iyo fadhiga Baadariga. Si kastaba ha ahaatee, Talyaanigu waa dawlad jamhuuriyadeed oo leh nidaam sharci oo casri ah, xorriyadda diintuna waa xuquuq dastuuriyan la ilaaliyo. Dad badan oo Talyaani ah waxay dhaqan ahaan la xiriiraan Kaatooligga, laakiin waxaa sidoo kale jira dad aan diin lahayn, Muslimiin, Protestant-yo, Orthodox, Yuhuud, Budhiistayaal iyo kooxo diimeed kale. Waxbarasho iyo cilmi Talyaanigu wuxuu leeyahay taariikh dheer oo waxbarasho iyo cilmi ah. Jaamacadda Bologna, oo la aasaasay qarnigii 11aad, waxaa badanaa loo arkaa mid ka mid ah jaamacadaha ugu da'da weyn Yurub. Jaamacado kale oo muhiim ah waxaa ka mid ah kuwa Roma, Padua, Naples, Pisa, Florence, Milan iyo Turin. Talyaaniga waxaa ka soo baxay saynisyahanno iyo aqoonyahanno caan ah sida Galileo Galilei, Alessandro Volta, Enrico Fermi, Guglielmo Marconi iyo Rita Levi-Montalcini. Dalka wuxuu door muhiim ah ku lahaa xisaabta, cilmiga fiisigiska, caafimaadka, injineernimada, farshaxanka iyo falsafadda. Dhaqan Dhaqanka Talyaanigu wuxuu saameyn weyn ku yeeshay Yurub iyo dunida. Dalka waxaa lagu yaqaannaa farshaxanka, suugaanta, muusigga, opera, naqshadda dhismaha, moodada, filimada iyo cuntada. Talyaanigu wuxuu leeyahay dhaxal qadiimi ah oo ka yimid Rooma hore, dhaxal Kiristaan ah oo ka yimid qarniyadii dhexe, iyo dhaxal Renaissance ah oo aad u qani ah. Magaalooyin badan oo Talyaani ah waxay leeyihiin xarumo taariikhi ah, kaniisado, qalcado, fagaarayaal iyo matxafyo caan ah. Farshaxan iyo naqshad-dhismeed Talyaanigu wuxuu ahaa xarun weyn oo farshaxan iyo naqshad-dhismeed. Xilligii Renaissance-ka, farshaxanno sida Leonardo da Vinci, Michelangelo, Raphael, Botticelli iyo Titian waxay sameeyeen shaqooyin saameyn weyn ku yeeshay farshaxanka dunida. Naqshad-dhismeedka Talyaaniga waxaa ka mid ah dhismayaal Roomaan ah sida Colosseum iyo Pantheon, kaniisado dhexe, dhismayaal Renaissance ah, qasriyo Baroque ah iyo dhismooyin casri ah. Magaalada Roma, Firenze, Venezia, Pisa, Siena, Ravenna, Verona iyo Naples waxay leeyihiin dhaxal naqshad-dhismeed oo aad u weyn. Suugaan Suugaanta Talyaanigu waxay leedahay taariikh dheer. Dante Alighieri, oo qoray Divina Commedia, waxaa lagu tiriyaa mid ka mid ah qorayaasha ugu waaweyn Yurub. Qorayaal kale oo muhiim ah waxaa ka mid ah Petrarch, Boccaccio, Machiavelli, Ariosto, Leopardi, Manzoni, Pirandello, Italo Svevo, Italo Calvino iyo Umberto Eco. Af-Taliyaaniga suugaaneed wuxuu si xoog leh uga soo baxay lahjadda Tuscany, gaar ahaan qoraallada Dante, Petrarch iyo Boccaccio. Muusig Talyaanigu wuxuu door weyn ku lahaa taariikhda muusigga Yurub. Opera-da Talyaanigu waxay noqotay nooc muusig oo caalami ah. Hal-abuurayaal sida Monteverdi, Vivaldi, Rossini, Donizetti, Bellini, Verdi iyo Puccini ayaa ka mid ah magacyada ugu waaweyn muusigga Talyaaniga. Qalabka muusigga sida violin-ka iyo piano-ga waxay xiriir weyn la leeyihiin horumarka muusigga Talyaaniga. Magaalooyin sida Milan, Venice, Naples iyo Parma waxay leeyihiin taariikh muusig oo xooggan. Filim Filimada Talyaaniga waxay lahaayeen saameyn caalami ah, gaar ahaan xilligii Neorealism kadib Dagaalkii Labaad ee Adduunka. Agaasimeyaal sida Roberto Rossellini, Vittorio De Sica, Federico Fellini, Michelangelo Antonioni, Pier Paolo Pasolini, Sergio Leone iyo Bernardo Bertolucci ayaa caan ka noqday dunida. Filimada Talyaanigu waxay caan ku yihiin isku darka sheeko qoto dheer, aragti bulsho, muuqaal farshaxan iyo tijaabooyin qaab-dhismeed. Moodo iyo naqshad Talyaanigu wuxuu ka mid yahay xarumaha ugu waaweyn ee moodada iyo naqshadeynta caalamka. Milano waxaa loo arkaa mid ka mid ah caasimadaha moodada dunida. Shirkado iyo naqshadeeyayaal Talyaani ah ayaa caan ka ah dharka, kabaha, bacaha, alaabta guryaha, baabuurta iyo naqshadda warshadaha. Naqshadda Talyaaniga waxaa lagu yaqaannaa isku darka qurux, shaqayn iyo farsamo heer sare ah. Hidaha UNESCO Talyaanigu wuxuu ka mid yahay dalalka ugu hodansan dhaxalka taariikhi ah iyo midka dabiiciga ah ee dunida. UNESCO waxay liiska dhaxalka adduunka ku dartay goobo badan oo Talyaani ah, sida xarunta taariikhiga ah ee Roma, Firenze, Venezia, Pompeii, Cinque Terre, Dolomites, Mount Etna iyo goobo kale. Dhaxalkaas wuxuu muujinayaa kaalinta Talyaanigu ka qaatay ilbaxnimada Roomaanka, Kiristaanka, Renaissance-ka, farshaxanka, naqshad-dhismeedka, beeraha dhaqameed iyo deegaanka dabiiciga ah. Ciyaaraha Kubadda cagta waa ciyaarta ugu caansan Talyaaniga. Xulka qaranka Talyaaniga wuxuu ku guuleystay Koobka Adduunka ee FIFA afar jeer: 1934, 1938, 1982 iyo 2006. Horyaalka Serie A wuxuu ka mid yahay horyaallada kubbadda cagta ee ugu caansan Yurub. Ciyaaraha kale ee Talyaaniga laga jecel yahay waxaa ka mid ah baaskiil wadidda, kubbadda koleyga, volleyball, tennis, Formula One, mootooyinka, dabaasha iyo ciyaaraha jiilaalka. Tartanka baaskiilka ee Giro d'Italia wuxuu ka mid yahay tartamada ugu waaweyn adduunka. Talyaanigu wuxuu martigeliyay ciyaaro caalami ah oo badan, wuxuuna ka mid yahay dalalka muhiimka ah ee ciyaaraha Yurub. Magaalooyin waaweyn Magaalooyinka ugu muhiimsan Talyaaniga waxaa ka mid ah: Roma – caasimadda dalka, xarun taariikhi ah iyo siyaasadeed Milano – xarun dhaqaale, moodo iyo ganacsi Napoli – magaalo weyn oo ku taalla koonfurta, una dhow Pompeii iyo Vesuvius Torino – xarun warshadeed iyo taariikh boqortooyo Palermo – magaalada ugu weyn Sasiiliya Genova – deked muhiim ah oo ku taalla waqooyi-galbeed Bologna – xarun jaamacadeed, cunto iyo warshado Firenze – xarun Renaissance iyo farshaxan Venezia – magaalo biyo-mareenno iyo dhaxal taariikhi ah Bari – xarun muhiim ah oo ku taal koonfur-bari Catania – magaalo weyn oo ku taalla Sasiiliya, una dhow Mount Etna Verona – magaalo taariikhi ah oo ku taalla Veneto Xubin ka ahaansho Talyaanigu wuxuu xubin ka yahay ururo badan oo caalami ah, kuwaas oo ay ka mid yihiin: Qaramada Midoobay Midowga Yurub NATO G7 G20 OECD WTO IMF Bankiga Adduunka Golaha Yurub Schengen Area Sidoo kale fiiri Roma Af-Taliyaani Boqortooyadii Roomaanka Renaissance Sasiiliya Sardiiniya Midowga Yurub Faatikaan Saan Mariino Soomaaliya Talyaani Benito Mussolini Giuseppe Garibaldi Leonardo da Vinci Dante Alighieri Tixraac