Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)

A gêxa de l'Asunta (ascì numa da 'Sunta, Chiesa di Nostra Signora Assunta in italian) u l'è in edifissiu religiusu ch'u l'è in tu paìse de Castrevegliu, sêde da paròcchia sutta â diocexi d'Arbenga. Stor̄ia Numinâ pe'a primma vôta du seculu XII cumme Ecclesia Cohedani, in ti papêi de l'etài de mézzu a gêxa a vegnîa de lungu ciamâ ascì Ecclesia Sanctae Mariae. A l'imprensippiu a cuntrulâva a ciü parte de gêxe da Vâ de Neva, cumme chélle de Süccar̄ê, Veserxe, Èrli e Cir̄ixör̄a, scicumme ch'a l'axêa u tìtulu de gêxa mar̄e, cu'e âtre parocchie ch'i ghe dipendêan. Guidâ da in assiprève numinau a vitta, a l'ha mantegnüu pe' di seculi u cuntrollu in se cumünitài d'in gir̄u, vistu che e retorie l'ér̄an fursài a versâghe e tasce, in segnu de dipendensa. A primma parocchia a destacâse a pâ ch'a sécce stâ chélla de Süccar̄ê, in tu seculu XIV, cum'i ne mustran i archivi da paròcchia de Castrevegliu, dund'i nu se trövan ciü l'atti scricci pe' cuntu da parocchia de San Bertumê a partì da u 1338. U se sa che de primma a gêxa a gh'axêa numa ina navâ, pusisiunâ cumme aù, de rimpettu ai cà du paìse e au castê di Clavesana. De testimunianse du primmu impiantu u nu l'è restau nente, vistu ch'a strutüra a g'ha avüu di cangi in tu cursu di àgni a vegnì. Vista l'impurtansa de Castrevegliu in te l'etai de mezzu, a paròcchia a l'è stâ fia a sêde dund'u s'è firmàu di àtti d'aministrasiun, cumme i zür̄amenti de fedeltài ai marchexi, cumme avegnüu du 1423 cun Pirru II Del Carettu. Scicumme ch'i abitanti du paìse i l'ér̄an tanti de ciü che i posti ch'u gh'ér̄a in ta gêxa, de lungu du seculu XV, sta lì a l'è stâ fâ ciü grossa, cuscì da purtâ e navai a trê, segundu l'impustasiun ch'u gh'è au dì d'ancöi. I travagli i g'han vusciüu vint'àgni pe' êsse fenìi e l'impegnu de vâri mestri. Dai rendicunti du 1444 facci da l'aministratû du tempu, Luca Rubìa, u rezülta che, in t'in'assemblea fàccia aposta, u se prupunêa de tir̄â sciü u campanin. In ti papêi de doppu u se fa mustra ascì du pagamentu da parte de Facin Bassu versu Anger̄ìn da Garesce, de doppu ch'u l'ér̄a stau facciu di travagli drentu a gêxa (1449), mentre de dui àgni primma u l'è stâ fenìa a tûre du campanin, travagliu de Teubàrdu Derfìn.Âtri versamenti i sun liai au pigliâ e legne, che pe' stu facciu chi u scinducu Zorzu Alizeri, du 1452 u rengrassia i "bun'òmmi de Car̄isàn", ma fia pe' i punteggi, furnìi da u carpentê Aubertus Pizhorno, cumme truvemmu in te l'àtti de l'ànnu ch'u vén. A riguardu du campanin se sa ch'u l'er̄a stau cumensàu du 1447 da u mestru Theobaldus Dauphinus. A lüngâ u tempu di travagli use ghe mette u prexu troppu âtu, che l'aministrasiun a serca de recampâ i sôdi metìndu da u 1454 'na tascia de quarantasei libbre, diccia "talêa". De l'ànnu de doppu a l'è a vendita, da parte du scindicu e du preve de l'epuca, de tère a l'Arpixelle, duer̄ai ascì cumme scitu dunde piglià e legne duer̄ai in ta custrusiun. A cumünitai de Bar̄estìn, invêce, a decidde de renünsiâ ai sò parte du racoltu du gran ch'u ne vegnìa da i sciti nu frasiunai ch'i se truvavan in Carpe. Cu'e palanche ch'i van inte casce da cumüna u se finisce de pagâ e campane, ch'u se dixe ch'i seccen stai füse in su postu, cumme testimuniau da l'àtti ch'i impunêan de rangiâ e stradde pe' vegnì in tu paìse in vista du passaggiu di câri purtai da i böi ch'i purtâvan i mater̄iâli pe' u travagliu. L'impegnu pigliau du 1455 da u scindicu Gastâdu e da don Franchelli u l'er̄a chê de fenì u tüttu entru sinqu'àgni. Difatti du 1460, u dì de san Bastian, truvemmu a ducümentasiùn ch'a ne mustra u cumpletamentu da tûre campanària, grassie a l'asiùn du méstru Gullu de Büsur̄ascu. Âtri interventi picenin, sta vôta a i mür̄àgne, i l'ér̄an stai purtai avanti du 1472, foscia sfrütandu e furnâxe de câsìna ch'u gh'er̄a 'na vôta da E Gattair̄e p'andâ in Agliu. Ancù du Quattrusentu a l'è a batàglia da cumünitài de Castrevegliu cuntru chélla d'Èrli, scicumme che i gente de stu paìse i spunciavan pe' custruì 'na növa gêxa ciü vixina ai cà, rispettu â Cêve de San Martin. E alur̄a chêi de Castrevegliu i s'ér̄an impegnai a mantegnì u cuntrollu in sa parocchia, finansiandu ben di travagli pe' rangiâr̄a. Levau sta côsa lì, a situasiun a se mustra in sfavû pe' Castrevegliu perché u vescu d'Arbenga Cicada (1562) u firma a separasiun da gêxa de Santa Catarìna da chélla da 'Sunta, ch'u ghe u resta numa u dirittu in si batezzi. Du marsu 1578 ina segunda fase di squèrni fra i dui paìxi, ch'i se cuntendêan l'aministrasiun de San Martin, faccia rangiâ da u vescu Lüca Fieschi. Lê ch'u l'axêa passau du tüttu u titulu de parocchia â gêxa növa. Ürtime a destacâse dâ gêxa mar̄e e parocchie de Santa Mar̄ia Madalêna de Cir̄ixör̄a (1594) e chélla da Madònna da Neve de Veserxe (1647). Se i primmi travagli facci i l'ér̄an andai derê â tècnica de custrusiun pupulâre, chéi de doppu i ne vénan da di stüdi da l'âtu, frütu de dumande di marchexi Del Carettu. Da e funti recampai du 1942 da don Ronco pâ che ina növa fase de sti chi a fusse liâ a u Cunciliu de Trentu, pür̄e s'u nu se sa i detagli specifichi de l'interventu, vistu che a ducümentasiun a s'è persa. Segür̄u u l'è che a gêxa a l'è stâ tucâ fin a vegnì in esempiu de architetüra baròcca e che e òpere se cunclüdden in tu 1663, cu'u cumpletamentu de l'afrescu in sa vôta de mézzu, dund'e veghemmu u mistéru da 'Sunta. Ancù da reurdà u rifassiméntu da pavimentasiun da gêxa, fra u 1841 e u 1842. U de för̄a Da a faciâ cun l'intonacu, u de för̄a u se presenta cu' in prufilu truncau â senestra da a tûre du campanin. Intu frunte u se dröve fia 'n barcun a mezalüna, sruva a u purtun, mentre u purtâle in marmar̄u giancu u ven prutezüu da ina strutür̄a ciamâ "protiru". Stu li u l'è afrescau e u marca l'ànnu 1763. De doppu a i travagli de restauri facci in ti àgni '70 u l'è stau descuèrtu in âtru purtâle picenìn, â driccia de chê d'ancöi, ch'u remunter̄êa a u Trexentu, armenu dandu amentu â tipulugia de rapresentasiun ch'u gh'è. In âtu, messu au de sutta de 'n archettu goticu, u se tröva a figür̄a da Madonna cu'u Bambin e i santi da fiancu. De prubabile u se tratâva de l'ünica entrâ da strutür̄a uriginar̄ia, primma che a gêxa du Sincusentu a vegnisse slargâ. Duer̄au fin a stu mumentu, i l'han pöi ciôsu, vistu che de drentu u se tröva a funte pe'u batezzu. Â driccia du cumplessu u se tröva a "Porte de Sutta", ricustruìa chi du 1953 grassie au prufesû Nino Lamboglia. A l'imprensippiu culucâ in entrâ au paìse, a l'è stâ méssa chi doppu i sventramenti che l'axêan fau caciâ zü e cà de Castrevegliu e sruvatüttu a burgâ de Rocche. U campanin, tacau â gêxa, u svetta in sa senestra, cur̄unau da 'na strutür̄a a piramide cun öttu latti. U scitu dund'a l'è fissâ a campana u l'è incurnixau da di archetti, mentre u relör̄iu intunacau u g'ha in si dui fianchi in mutivu a rissi. U de drentu A gêxa a g'ha trê navai, separ̄ai da di archi semireùndi, rezüi da pilastri cu'a simma decur̄â in segundu u güstu dòr̄icu. A gh'a 'na cianta a baxilica e a navâ de mezzu a l'è cuèrta da 'na vôta a butte cun lünette, au cuntrar̄iu de âtre due, cuèrte da vôte a cruxer̄a. Âtâ mazû L'âtâ mazû, de marmar̄u giancu decur̄àu cun di tocchi cur̄ur̄ai, u l'è stau rangiau dandu amentu ae regule du Cunciliu de Trentu. U g'ha ina strutür̄a a trapessiu, da a furma a cunca e, in sa base, dui pè ch'i u fiancheggian. In tu frunte u se vegghe u munugramma da Vergine, mentre a costa u se fa mustra de decur̄asiui facce cumme s'i fussen de föglie. Âtru detagliu de cuntu e tèste de ànger̄i au sentru e da a parte, mentre in tu cumplessu i elementi i màrcan l'epuca de realisasiun: u seculu XVIII. In t'ina scenugrafia de triunfu, vistu ch'u gh'è de pitür̄e du Seisentu, deré u g'ha u chescì dicciu côru, ciü in quaddru de scör̄a ligure. Stu lì u l'è dedicau â Madònna e Gesù in ta Glor̄ia Selèste e u rafegür̄a a Vèrgine sêtâ cun so figliu in simma a 'na nìur̄a, d'in gir̄u i se trövan i ànger̄i e i müxicanti. A cumpletâ a scêna i duzze apostuli i stan in serciu aturnu au sepurcru vöiu. Capelle in si fianchi E due capélle, ai latti de l'âtâ mazû, sun dedicai â Madònna du Rusâr̄iu e â 'Sunta (â senestra, dund'a se tröva a stattua da prucesiun de l'Utusentu cu'a Madonna). L'âtâ da Madònna du Rusâr̄iu u g'ha ina strutür̄a tipica du seculu XVIII, rembau â mür̄agna de fundu in sa drìccia, presenta 'na furma a vasca, cun l'azunta de culonne de decurasiun rezüe in se di "plinti". Tütti i elementi i portan a 'na cumpusisiùn dinamica, fin â cunscider̄asiun du cumplessu cumme 'na quinta du teâtru. A lugetta a l'è cunturnâ da imaginette uvâli dund'i sun cuntegnüi i mister̄i du Rusâr̄iu e in tu mezzu u se tröva a stattua da Madonna cu'u Bambin. Sta lì, da l'esecusiun rafinâ, a fa pensâ â pruveniensa da a bütea di Schiaffin, seducca a chélla di Bernadu. A rapresentasiun a vegghe a Vergine ch'a rezze u mattu cu'a man senestra, mentre â driccia a l'ha in man u rusâr̄iu e 'n scettru. Tütt'i dui persunaggi in sa testa i l'han 'na cur̄una de legnu. Inte l'âtâ aa senestra a l'è messa a stattua da Sunta, atribuìa â bütea du Giamatista Gar̄aventa. De l'Öttusentu, pe' a rigiditai di persunaggi, pusisiunai in moddu snudau ma cumunque dinamicu, se sente l'influensa da scör̄a du Maraglian, fin'a pe'a cür̄a di detagli. Âtài laterâli Cunclüdde i urnamenti da gêxa a parte di âtai laterâli, sei in tüttu. Incumensandu da l'entrâ, in sa driccia gh'è chê de San Bastian e San Roccu, cu'u dipintu ch'i rafegür̄an. I dui santi i sun rapresentai in moddu elegante, ma au mèximu moddu mòrbide, tant'in ti paneggi quant'in te l'incarnau, stile ch'u mustra a datasiun setesentesca de l'òper̄a. Sruva a l'âtâ a fegür̄a da Vergine incur̄unâ, inser̄ia drentu a in trunettu cun anger̄etti in se 'n ritagliu de tera. In pregher̄a, a Vergine a gh'a a l'in gir̄u di difer̄enti "ex-voto". De doppu u se riva a chê de San Giuànni, dund'u gh'è a stàttua du santu, rafegür̄àu ch'u mir̄a dricciu avanti a lê, tantu da par̄ê sens'espresciun da quantu u da 'n'idea d'impurtasa retor̄ica e idealizâ. L'âtâ u l'è tacàu â mür̄agna, fianchegiàu da dui ànger̄i in marmar̄u, u l'è facciu d'ina furma a vasca, 'na mensa e 'n scar̄in cumme basamentu. A parte in simma a va a fâ da curnixa a 'n barcùn e, in tu cumplessu, levau ch'i seccen stai duver̄ai materiali pòver̄i, se vegghe ben a fuxun di elementi du seculu XVII cun chéi du XVIII. U ciü avansau in sa driccia u l'è dedicau â Madonna du Carmine. In tu dipintu ch'u gh'è veghemmu a Vergine cu'u Bambin, ciü ai sö pèi Sant'Andrêa, San Carlu e San Lüccu, ciü âtre fegür̄e anger̄iche. L'âtâ ver̄u e propiu u l'ha 'na strutür̄a a retangur̄u, decurr̄au cun quattru cher̄übin, dui ch'i sèrven cumme sustegnu. Ciü in derê in duggiu ùrdine de fundamenti in si quâli i se bàsan due culònne a spirâle, parte de 'n âtâ du Setesentu, ch'u se vegghe da l'esternu a partì da u gârbu pe'e relìquie. Da l'âtra parte truvemmu l'âtâ de Sant'Antôniu, surmuntau da 'n dipintu ch'u mustra u santu ch'u surezze u Bambìn, sircundau da ina fir̄a d'anger̄etti e da a Madonna ch'a l'è lì da vixin. In stile gòticu, rezülta in dipintu cianellu, rigidu in ta cumpusisiùn tranne che pe' i ànger̄i, dund'a se mustra 'na man ciü dûse. In simma a l'âtâ se pusisiunan trê stattue, dedicai in urdine, â Madonna, a San Giüxeppe cu'u Bambìn e au santu dedicatâr̄iu. L'âtâ da Cuncesiun, invece, u g'ha in simma in ör̄iu 'n sce tera intitulau a L'Imaculâ, San Benàrdu e San Benedettu, ch'i l'intervegnen in pregher̄a pe' e ànime di peccaûi, ch'i cumpar̄ìscen zü da bassu. Finisce a ser̄ie chê da Nunsiâ, du tüttu cuèrtu da marmi cur̄ur̄ai e issau de dui scar̄in rispettu a l'aula. Caraterizàu da 'na furma a trapessiu, ch'u fenìsce cun due spirâli, u g'ha in tabernàcur̄u da a furma iregulâre, mentre ai latti se trövan due finte culònne decur̄ai a festui e sciur̄e. Fra l'âtru a curnixa a l'è furnìa de 'n cartigliu cur̄unau e decur̄â cu'a fegür̄a d'ina cur̄umba, simbulu du Spirtu Santu. A fenì e decur̄asiui dui cher̄übin, quande, a surmuntâr̄u u gh'è 'n dipintu (Anunciasiun cun Diu Par̄e): da fin du seculu XVII, chi se vegghen a Vergine inzenugiâ da vixìn a l'Arcànger̄u Gabriêle. Stu lì u tegne cu'a man de driccia in gigliu giancu, mentre u vur̄a in sìmma a 'na nìur̄a. In âtu Diu Par̄e, rapresentau cu'u mundu in man e u scettru. I afreschi du presbitêr̄iu Cumisciunai da Cesare Beffa, figliu de gente de Castrevegliu migrai in Argentina, i afreschi ch'i se trövan in ta parte du presbitêr̄iu i sun du 1872. Sti lì i sun stai facci da l'artista zenese Lüigi Saccu e i l'han cumme tematica e quattru vertü cardinâli ciü l'incur̄unasiun da Madonna faccia da a Trinitai, messa in tu medagliun sentrâle. Fra l'âtru e decur̄asiui indur̄ai sun òper̄a du Lüigi Agnese. Notte Âtri prugetti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce gêxa de l'Asunta