Kalabria

Kalabria (italisht: Calabria) është një rajon në jug të Italisë, me kryeqendër Katanxaron. Rajoni zë skajin jugor të gadishullit italian, kufizohet në veri me Bazilikatan, laget nga Deti Tirren në perëndim dhe nga Deti Jon në lindje, ndërsa ndahet nga Siçilia me anë të Ngushtica e Mesinës. Kalabria është një nga rajonet më karakteristike të Italisë jugore, si për pozitën e saj gjeografike, ashtu edhe për peizazhin e larmishëm, që përfshin male, pllaja, brigje të gjata dhe qendra historike me rëndësi të madhe kulturore. Që nga viti 2021 president i rajonit është Roberto Occhiuto, i rizgjedhur në vitin 2025. Gjeografia Kalabria ka një territor kryesisht malor dhe kodrinor. Rajoni përshkohet nga vargje të rëndësishme si Pollino, Sila, Serre Calabresi dhe Aspromonte, ndërsa ultësirat janë të kufizuara kryesisht në zonat bregdetare dhe në disa lugina të mëdha lumore. Territori kalabrez karakterizohet nga një kontrast i fortë midis brendësisë malore dhe brigjeve detare. Në anën tirrene gjenden shumë gjire, plazhe dhe promontore shkëmbore, ndërsa bregdeti jonik është në përgjithësi më i hapur dhe më i rrafshët. Kjo larmi gjeografike është një nga elementet më të dukshme të identitetit rajonal. Kalabria ka gjithashtu një sistem të rëndësishëm zonash të mbrojtura. Në territorin e saj ndodhen Parku Kombëtar i Pollinos, Parku Kombëtar i Silës, Parku Kombëtar i Aspromontes, Parku Natyror Rajonal i Serrave dhe disa rezerva e parqe detare rajonale. Historia Kalabria ka një histori shumë të lashtë dhe të ndërlikuar. Në antikitet territori i saj ishte pjesë e Magna Graecias dhe priti koloni greke me rëndësi të madhe, që ushtruan ndikim të thellë në zhvillimin kulturor të Italisë jugore. Më pas rajoni u përfshi në botën romake dhe, në epoka të ndryshme, kaloi nën ndikimin bizantin, norman, angevin, aragonez dhe spanjoll. Pozita e saj në skajin jugor të gadishullit e ka bërë Kalabrinë një tokë kalimi, kufiri dhe takimi kulturor. Kjo ka lënë gjurmë të thella në gjuhë, tradita, organizim të vendbanimeve dhe trashëgimi monumentale. Edhe në epokën moderne rajoni ka ruajtur një profil të fortë historik e kulturor, të lidhur si me qendrat bregdetare, ashtu edhe me fshatrat e brendshëm malorë. Ndarja administrative Sipas të dhënave më të fundit, Kalabria përfshin 404 komuna, 4 provinca dhe qytetin metropolitan të Rexho Kalabrisë. Demografia Me 1.834.646 banorë më 1 janar 2025, Kalabria është një nga rajonet me dendësi mesatare të ulët në krahasim me shumë rajone të tjera italiane. Qendrat më të mëdha urbane janë Rrexho Kalabria, Katanxaro, Kozenca, Lamezia Terme dhe Krotone. Shpërndarja e popullsisë është e kushtëzuar fort nga morfologjia e rajonit. Zonat bregdetare dhe disa qendra të mëdha urbane janë më të dendura, ndërsa brendësia malore paraqet popullim më të rrallë dhe një prirje historike ndaj emigracionit. Kjo është një nga karakteristikat më të qëndrueshme të strukturës demografike kalabreze. Ekonomia Ekonomia e Kalabrisë mbështetet në një kombinim të bujqësisë, shërbimeve, turizmit, tregtisë dhe disa zonave industriale. Bujqësia ka ende një rol të rëndësishëm, veçanërisht në prodhimin e agrumeve, ullinjve, vajit të ullirit, verës dhe produkteve të tjera tipike të Mesdheut. Turizmi ka një peshë të veçantë në ekonominë rajonale, falë vijës së gjatë bregdetare, peizazhit natyror dhe qendrave historike. Zonat e Tropeas, bregdetit tirren dhe atij jonik, si edhe hapësirat malore të Silës dhe Aspromontes, përbëjnë disa nga polët kryesorë të tërheqjes turistike. Rajoni ka investuar gjithashtu në promovimin e territorit, të trashëgimisë kulturore dhe të ngjarjeve sportive e kulturore. Monumentet dhe kultura Kalabria ka një trashëgimi historike dhe artistike shumë të pasur. Një nga simbolet më të njohura të rajonit janë Bronzet e Riaçes, të lidhura fort me identitetin kulturor të Kalabrisë dhe me promovimin kombëtar e ndërkombëtar të rajonit. Rajoni ruan gjithashtu një rrjet të gjerë muzejesh, parqesh arkeologjike, qendrash historike, kështjellash, kishash dhe vendbanimesh me vlerë të madhe kulturore. Në veçanti, faqet rajonale mbi trashëgiminë kulturore theksojnë rëndësinë e monumenteve bizantine, arkitekturave ushtarake, kishave historike, muzeve dhe parqeve arkeologjike të shpërndara në të gjithë territorin kalabrez. Arbereshët Një vend të veçantë në këtë mozaik kulturor zë prania e arbëreshëve, të vendosur në rajon ndërmjet shekujve XV dhe XVI pas migrimeve nga hapësira shqiptare dhe ballkanike. Në këto bashkësi janë ruajtur në shkallë të ndryshme gjuha arbëreshe, kujtesa historike e prejardhjes, kostumet tradicionale, repertorët muzikorë, poezia gojore, zakonet festive dhe, në një pjesë të mirë të tyre, edhe trashëgimia fetare e ritit bizantin. Në dokumentet rajonale kalabreze komuniteti arbëresh përshkruhet si pakica gjuhësore më e madhe e rajonit, ndërsa territori i vendbanimeve të tij identifikohet shpesh me emrin Arbëria. Komunat arbëreshe të njohura zyrtarisht në Kalabri janë: Firmoza (Acquaformosa) Andalli (Andali) Garrafë (Caraffa di Catanzaro) Karfici (Carfizzi) Kastërnëxhi (Castroregio) Çervikat (Cervicati) Qana (Cerzeto) Çifti (Civita) Fallkunàra (Falconara Albanese) Ferma (Firmo) Frasnita (Frascineto) Jacari (Gizzeria) Ungra (Lungro) Marçëdhuza (Marcedusa) Puheriu (Pallagorio) Pllatëni (Plataci) Shën Vasili (San Basile) Shën Bendhiti (San Benedetto Ullano) Strigàri (San Cosmo Albanese) Shën Mitri Koronë (San Demetrio Corone) Mbuzati (San Giorgio Albanese) Shën Mërtiri (San Martino di Finita) Shën Kolli (San Nicola dell'Alto) Picilia (Santa Caterina Albanese) Shën Sofia e Epirit (Santa Sofia d'Epiro) Spixana Arbëreshe (Spezzano Albanese) Vakarici Arbëresh (Vaccarizzo Albanese) Arsimi dhe kërkimi shkencor Kalabria ka një sistem universitar të përqendruar në disa qendra kryesore. Institucionet më të rëndësishme janë Universiteti i Kalabrisë në zonën e Kozencës, Universiteti Magna Graecia në Katanxaro dhe Università Mediterranea di Reggio Calabria në Rexho Kalabria. Rëndësia e arsimit të lartë dhe e kërkimit është theksuar edhe në politikat rajonale, të cilat përfshijnë sektorë të posaçëm për arsimin, universitetin dhe kërkimin shkencor. Transporti Pozita e Kalabrisë në skajin jugor të gadishullit italian i jep transportit një rëndësi të veçantë. Rajoni është i lidhur me pjesën tjetër të Italisë nëpërmjet rrjeteve rrugore, hekurudhore, portuale dhe ajrore, megjithëse morfologjia e vështirë e territorit ka ndikuar historikisht në zhvillimin e infrastrukturës. Sipas faqes zyrtare rajonale, Kalabria ka tre aeroporte civile të hapura për trafikun tregtar kombëtar dhe ndërkombëtar: Aeroporti i Lamezia Termes, Aeroporti i Rrexho Kalabrias dhe Aeroporti i Krotones. Sporti Sporti zë një vend të rëndësishëm në jetën publike dhe turistike të Kalabrisë. Politikat rajonale përfshijnë mbështetje për veprimtarinë sportive, impiantet sportive dhe ngjarjet kombëtare e ndërkombëtare të zhvilluara në territor. Rajoni është gjithashtu shumë i përshtatshëm për sportet në natyrë, falë brigjeve të gjata, maleve dhe parqeve natyrore. Aktivitetet detare, ecjet malore, çiklizmi dhe turizmi aktiv kanë fituar peshë gjithnjë e më të madhe në ofertën territoriale kalabreze. Shih edhe Italia Rajonet e Italisë Katanxaro Reggio Calabria Bronzet e Riaçes Referime Lidhje të jashtme Faqja e Presidentit Faqja zyrtare e turizmit Faqja e Presidentit