Îtalya

Îtalya (bi îtalî: Italia) bi fermî Komara Îtalî an jî Komara Îtalyayê dewleteke li başûr û rojavayê Ewropayê. Welat di nîvê Deryaya Navîn de cih digire, ji nîvgirava ku ji aliyê çiyayên Alpê ve hatiye sînorkirin û bi çend giravan hatiye dorpêçkirin pêk tê. Îtalya bi Fransa, Swîsre, Awistirya, Slovenya û mîkrodewletên dorpêçkirî yên Vatîkan û San Marîno re sînorên bejahî parve dike. Îtalya qadeke 301,340 kîlometre çargoşê digire, bi nifûsa xwe nêzî 60 mîlyon e; ev ji hêla rûerd ve dehemîn welatê herî mezin e li parzemîna Ewropî û sêyemîn welatê herî qelebelix ê Yekîtiya Ewropayê ye. Paytext û bajarê wê yê herî mezin Roma ye. Nîvgirava Îtalyayê ji hêla dîrokî ve xwemaliya gelek gelên kevnar û cîhê hejmarek ji gel û çandên cihêreng ên ku di dîrokê de koçber bûne bû. Dewleta Romaya kevnare li herêma Latîûmê rabû, û bi pêvajoyek Romanîzmê ve li seranserê nîvgiravê û deverên li dora hewza Deryaya Navîn belav bû. Di sedsala yekem a BZ de, Împeratoriya Romê axa xwe li Ewropa, bakurê Afrîka û rojhilata nêzîk de berfireh kir, bi damezrandina Pax Romana ve. Di Serdema Navîn a destpêkê de, Împeratoriya Romê ya Rojava hilweşiya û Dera Xristiyanî rabû wekî Îtalya ji eşîrên derdorê koçberiya hundurîn kir. Di sedsala 11an de, bajar-dewletên Îtalyayê û komarên deryayî berfireh bûn ku bi bazirganiyê re bextewariyek nû anîn û zemîna kapîtalîzmê nûjen danîn. Ronesansa îtalî di sedsalên 15 û 16ê de li Firenze bi pêş ket û li tevahiya Ewropayê belav bû. Keşifên îtalî her weha rêyên nû yên berbi rojhilata Dûr û Cîhana Nû vedîtin, ji bo destpêkirina Serdema Keşfê ya Ewropî. Lêbelê, sedsalên hevrikî û şer di navbera bajar-dewletên îtalî de di nav faktorên din de hişt ku nîvgirava di nav gelek dewletan de dabeş bibe heya dawiya serdema nûjên. Hêza bazirganî û siyasî ya Îtalyayê di sedsalên 17 û 18an de bi kêmbûna dêra katolîk û zêdebûna girîngiya rêyên bazirganiyê yên ku di Deryaya Navîn re derbas dibûn, pir kêm bû. Piştî bi sedsalan dabeşbûna siyasî û axê, Îtalya di sala 1861an de piştî şerên serxwebûnê û bi Sefera hezaran, bi demê re yekgirtî dibe ku Keyaniya Îtalyayê ji aliyê vê yekbûyiyê ve hatiye damezrandin. Ji dawiya sedsala 19an heya destpêka sedsala 20an, Îtalya bi gelemperî li bakur bi lez pîşesazî bû, û hêzêkî kolonyalî bi dest xist, dema ku başûr bi giranî xizan ma û ji pîşesazîbûnê dûr ket, û diyasporayek koçber a mezin geş kir. Tevî ku di şerê cîhanî yê yekem de yek ji hêzên hevalbendên serketî bû, Îtalya kete serdemek qeyrana aborî û tevliheviya civakî, ku di sala 1922an de bû sedema bilindbûna dîktatoriya faşîst a îtalî. Di dema şerê cîhanê yê duyem de, Îtalya pêşî beşek ji Eksê bû heta ku teslîmî hêzên Hevalbend bû û ji hêla Almanyaya Nazî ve bi hevkariya faşîst (1940-1943) hate dagir kirin û piştre di dema berxwedana û rizgariya Îtalyayê de hevkarê hevalbendan bû. Piştî bidawîbûna şer, welat bi riya referandumê li şûna keyîtî komarek guherand û xwedan geşbûnek aborî ya dirêj, û aboriyek pêşkeftî ya sereke bû. Îtalya xwedan heştemîn mezintirîn TBHya navmalî ya cîhanê ye, nehemîn dewlemendiya neteweyî ya herî mezin û sêyemîn rezerva zêr ya banka navendî ye. Welat wekî di navbera hêzên mezin ên herî hindik hate binav kirin, û di karûbarên herêmî û gerdûnî, aborî, leşkerî, çandî û dîplomatîk de xwedî rolek girîng e. Îtalya endamek damezrîner û pêşeng ê Yekîtîya Ewropayê ye û ew di gelek saziyên navneteweyî de ye, di nav de NATO, G7, yekîtîya ji bo lihevkirinê û gelekên rêxistinên din. Çavkaniya gelek îcad û vedîtinan, welat wekî superhêza çandî tê hesibandin û ji mêj ve bûye navendek cîhanî ya huner, muzîk, wêje, zanist, teknolojî û modayê. Welêt xwedan hejmara herî mezin a şûnwarên mîrateya cîhanê ye (58) û pêncemîn welatê herî serdankirî yê cîhanê ye. Mijarên têkildar Zimanê îtalî Îtalyan Çavkanî Girêdanên derve