اردوگاه کار اجباری بورگو سان دالمازو

اردوگاه بورگو سان دالمازو (Borgo San Dalmazzo) یکی از اردوگاه‌های موقت بازداشت و انتقال بود که در جریان جنگ جهانی دوم توسط آلمان نازی در شهر بورگو سان دالماتزو واقع در ناحیهٔ پیه‌مونته در شمال‌غربی ایتالیا اداره می‌شد. این اردوگاه از سپتامبر تا نوامبر ۱۹۴۳ تحت کنترل آلمان و پس از آن، از دسامبر ۱۹۴۳ تا فوریه ۱۹۴۴ تحت کنترل جمهوری اجتماعی ایتالیا فعالیت می‌کرد. تقریباً ۳۷۵ ایتالیایی یهودی و ۳۴۹ پناهنده از کشورهای دیگر (۱۱۹ نفر از لهستان و همچنین پناهندگانی از فرانسه، اتحاد جماهیر شوروی، آلمان، اتریش، رومانی، مجارستان، کرواسی و یونان) در بورگو سن دالمازو نگهداری می‌شدند تا اینکه به آشویتس و سایر اردوگاه‌های آلمان تبعید شدند، جایی که همه به جز تعداد کمی به قتل رسیدند. تاریخچه اردوگاه دوره آلمانی این اردوگاه در ۱۸ سپتامبر ۱۹۴۳، ده روز پس از تسلیم ایتالیا به متفقین، در یک پادگان سابق ارتش سلطنتی ایتالیا در آلپینی، نزدیک ایستگاه راه‌آهن بورگو، تأسیس شد. تا زمان تسلیم ایتالیا، یهودیان با ملیت ایتالیایی و پناهندگان از سایر کشورهای اروپایی در ایتالیا و بخش‌هایی از جنوب فرانسه که توسط ایتالیا اشغال شده بود، در امنیت نسبی زندگی می‌کردند. پس از تسلیم ایتالیا، نیروهای آلمانی که از قبل در این کشور بودند، اشغال را آغاز کردند و به همه اتباع غیر ایتالیایی در منطقه دستور دادند تا خود را به مقامات اشغالگر معرفی کنند. با کمک محلی، تعداد زیادی از پناهندگان یهودی موفق به پنهان شدن شدند، اما ۳۴۹ نفر (۲۰۱ مرد و ۱۴۸ زن) یا خود را به مقامات معرفی کردند یا دستگیر و به اردوگاه کار اجباری بورگو سان دالمازو منتقل شدند. بسیاری از آنها هنگام تلاش برای عبور از مرز فرانسه به ایتالیا در ونتیمیلیا، توسط لشکر یکم زرهی اس‌اس دستگیر شدند. شرایط در اردوگاه بورگو سان دالمازو در مقایسه با بسیاری از اردوگاه‌های مشابه نازی‌ها به‌مراتب خفیف‌تر بود. زندانیان امکان دریافت کمک‌های پزشکی داشتند و در صورت نیاز می‌توانستند به بیمارستان شهر بورگو مراجعه کنند؛ در موارد حادتر نیز بیماران به بیمارستان شهر کونه‌ئو (Cuneo) منتقل می‌شدند. این امر موجب شد که سطح رنج و مرگ‌ومیر در اردوگاه نسبت به دیگر مراکز بازداشت پایین‌تر باشد. با وجود چندین مورد فرار موفق زندانیان، شرایط عمومی اردوگاه به‌طور محسوسی بدتر نشد. با این حال، سرنوشت اکثر بازداشت‌شدگان همچنان با تهدید جدی همراه بود. در ۹ نوامبر ۱۹۴۳، بیشتر یهودیان دارای تابعیت ایتالیایی به دلایل نامشخص آزاد شدند. اما مدت کوتاهی بعد، در ۲۱ نوامبر ۱۹۴۳، بنا بر دستور دفتر گشتاپو در شهر نیس فرانسه، ۳۲۸ یهودی غیرایتالیایی که همچنان در اردوگاه باقی مانده بودند، از جمله ۴۱ بیماری که در بیمارستان بورگو بستری بودند، به ایستگاه قطار نزدیک اردوگاه برده شدند. آنان در واگن‌های باری جای داده شدند و به اردوگاه‌های انتقالی بزرگ‌تر، یعنی فوسولی دی کارپی در ایتالیا یا اردوگاه درانسی اعزام شدند؛ اردوگاه‌هایی که نقش مهمی در انتقال زندانیان به مراکز کشتار همچون آشویتس داشتند. تنها گروه کوچکی از زندانیان که در آن زمان در بیمارستان کونه‌ئو بستری بودند، از این انتقال اجباری جان به در بردند؛ زیرا پزشکان و پرستاران محلی با پنهان‌سازی و حمایت از آنان مانع دسترسی نیروهای نازی شدند. این اقدام انسان‌دوستانه موجب نجات جان چندین یهودی شد و به‌عنوان نمونه‌ای از مقاومت مدنی محلی در برابر سیاست‌های نازی‌ها ثبت گردیده است. بسیاری از کسانی که از تبعید نجات یافتند، توسط یک کشیش کاتولیک محلی، دان ریموندو ویاله، که غذا، سرپناه و در نهایت فرصتی برای فرار به سوئیس فراهم کرد، یاری شدند. تلاش‌های او زمانی مورد تقدیر قرار گرفت که در اوت ۲۰۰۰ توسط ید وشم به عنوان یکی از نیکوکاران در میان ملل نامگذاری شد. در سه مرحله، در ۷ دسامبر، ۱۷ دسامبر و ۲۷ ژانویه، زندانیان فوسولی دی کارپی و درانسی به اردوگاه کار اجباری آشویتس تبعید شدند. تخمین زده می‌شود که بیش از دوازده نفر از افرادی که قبلاً در اردوگاه نگهداری می‌شدند، زنده نماندند تا در پایان جنگ شاهد آزادی باشند. پس از تبعیدهای ۲۱ نوامبر، اردوگاه برای مدت کوتاهی تعطیل شد. دوره ایتالیایی چند روز پس از بسته شدن اردوگاه توسط آلمانی‌ها، محل پیشین بازداشتگاه بورگو سان دالمازو به دست ادارهٔ پلیس کونه‌ئو افتاد. با این حال، مقامات محلی همچنان تحت اوامر مستقیم نیروهای آلمانی عمل می‌کردند و به بازداشت پناهندگان یهودی در منطقه ادامه دادند. در این دوره، در مجموع ۲۶ نفر ـ عمدتاً زنان ـ دستگیر و در اردوگاه نگهداری شدند. در ۱۳ ژانویهٔ ۱۹۴۴، این گروه از زندانیان به اردوگاه فوسولی دی کارپی منتقل شدند. چندی بعد، در ۲۲ فوریهٔ ۱۹۴۴، آنان از طریق همین اردوگاه به مقصدهای مختلف، عمدتاً به آشوویتس، تبعید شدند. این واقعه به‌عنوان آخرین اعزام دسته‌جمعی از بورگو سان دالمازو شناخته می‌شود و پس از آن، اردوگاه برای همیشه تعطیل شد. با وجود تعطیلی رسمی، سرنوشت یهودیان منطقه همچنان خطرناک باقی ماند. در سال‌های پایانی جنگ، دستگیری و حتی اعدام یهودیان ادامه یافت: یهودیانی که پس از تعطیلی اردوگاه دستگیر می‌شدند، غالباً در زندان تورین بازداشت و سپس از طریق فوسولی دی کارپی به اردوگاه‌های مرگ فرستاده می‌شدند. در مارس و آوریل ۱۹۴۵، شش پناهجوی یهودی در حوالی کونه‌ئو دستگیر شدند. آنان در ۲۵ آوریل ۱۹۴۵، تنها ساعاتی پیش از آزادسازی شهر به دست نیروهای پارتیزانی، به دست سربازان بریگادهای سیاه فاشیست ایتالیایی تیرباران و اعدام شدند. این رخدادها نشان می‌دهند که اگرچه اردوگاه بورگو سان دالمازو از اوایل ۱۹۴۴ عملاً تعطیل شده بود، اما سیاست تعقیب و نابودی یهودیان در این منطقه تا واپسین روزهای جنگ جهانی دوم ادامه داشت. قربانیان از میان حدود ۳۷۵ زندانی که در اردوگاه بورگو سان دالماتزو بازداشت شدند، تنها شمار اندکی توانستند از هولوکاست جان سالم به در برند. اکثریت قریب‌به‌اتفاق آنان به اردوگاه آشویتس اعزام شدند و در آنجا به قتل رسیدند. شماری نیز به اردوگاه بوخنوالد منتقل شدند که سرنوشت آنان نیز به مرگ ختم شد. ترکیب قربانیان این اردوگاه نشان‌دهندهٔ تنوع گستردهٔ پناهندگان یهودی در ایتالیا بود. این افراد از کشورهای گوناگون به ایتالیا گریخته بودند، از جمله: لهستان (۱۱۹ نفر)، فرانسه، اتحاد شوروی، آلمان، اتریش، رومانی، مجارستان، کرواسی، و یونان. یهودیان دارای تابعیت ایتالیایی که در اردوگاه بازداشت شده بودند، در بیشتر موارد آزاد شدند، هرچند ۲۳ نفر از آنان نیز به اردوگاه‌های مرگ تبعید شدند و جان خود را از دست دادند. نام، سن و ملیت قربانیان به خوبی مستند شده است. تعداد زندانیان مرد (۲۰۹ نفر) کمی بیشتر از زنان (۱۶۶ نفر) بود. قربانیان شامل افراد بسیار جوان و بسیار مسن بودند. ۷۸ زندانی زیر ۲۱ سال سن داشتند (که جوانترین آنها کمتر از یک سال سن داشت). ۷۶ زندانی بالای ۷۰ سال سن داشتند. تخمین زده می‌شود که تنها بین ۱۲ تا ۱۸ نفر از زندانیان از هولوکاست جان سالم به در بردند، یعنی کمتر از پنج درصد. پیامدها امروزه هیچ اثری از ساختمان و تأسیسات اردوگاه پیشین بورگو سان دالمازو باقی نمانده است، اما برای زنده نگه داشتن یاد قربانیان، چندین یادبود در این شهر برپا شده است. در سال‌های پس از جنگ، دو سنگ‌نوشته (کتیبه یادبود) در محل‌های مختلف شهر نصب شد تا رویدادهایی را که در دوران اشغال نازی در بورگو سان دالمازو رخ داد، یادآوری کند. در سال ۲۰۰۶، یک یادمان رسمی در ایستگاه راه‌آهن بورگو سان دالمازو ساخته شد؛ همان جایی که بسیاری از زندانیان یهودی از آنجا به اردوگاه‌های تبعید فرستاده شدند. این یادمان شامل نام، سن و کشور مبدأ تک‌تک قربانیان و همچنین اسامی اندک بازماندگان است. در نزدیکی ایستگاه نیز چند واگن باری قدیمی، مشابه واگن‌هایی که در زمان جنگ برای انتقال زندانیان به کار می‌رفتند، حفظ و نگهداری می‌شود تا بازدیدکنندگان بتوانند با شیوهٔ تبعید قربانیان از نزدیک آشنا شوند. این یادمان‌ها نه تنها یادآور سرنوشت تلخ صدها پناهندهٔ یهودی هستند، بلکه به‌عنوان بخشی از حافظهٔ جمعی محلی و ملی ایتالیا، نقش مهمی در آموزش نسل‌های بعدی دربارهٔ فجایع هولوکاست و پیامدهای اشغال نازی ایفا می‌کنند. منابع