လျှိုမြောင်

လျှိုမြောင် သို့မဟုတ် ချိုင့်ဝှမ်း (canyon, gorge သို့မဟုတ် chasm) ဆိုသည်မှာ ဘူမိဗေဒအချိန်ကာလများတစ်လျှောက် မြစ်တစ်စင်း၏ ရေတိုက်စားမှုနှင့် ရာသီဥတုဒဏ်တို့ကြောင့် ကျောက်စောင်းများ သို့မဟုတ် ချောက်ကမ်းပါးများကြားတွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော နက်ရှိုင်းသည့် အက်ကြောင်းကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မြစ်များသည် ၎င်းတို့အောက်ခံမျက်နှာပြင်များကို ဖြတ်သန်းတိုက်စားလေ့ရှိသော သဘာဝရှိပြီး၊ နုန်းအနည်အနှစ်များကို မြစ်အောက်ပိုင်းသို့ သယ်ဆောင်သွားသည်နှင့်အမျှ ကျောက်လွှာများကို တဖြည်းဖြည်း ပွန်းပဲ့ပျောက်ကွယ်သွားစေသည်။ မြစ်ကြမ်းပြင်သည် တဖြည်းဖြည်းဖြင့် အခြေခံအမြင့်ပေတစ်ခုသို့ ရောက်ရှိသွားမည်ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ မြစ်ရေစီးဝင်ရာ ရေပြင်၏ အမြင့်ပေနှင့် တူညီသည်။ အထူးသဖြင့် ရာသီဥတုဒဏ်ခံနိုင်ရည်ပိုရှိသော ကျောက်မာလွှာများနှင့် ကျောက်ပျော့လွှာများ ရောနှောနေသည့် ဒေသများကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာတွင်၊ မြစ်ဖျားခံရာနေရာနှင့် မြစ်ဝတို့၏ အမြင့်ပေ သိသိသာသာ ကွာခြားနေသောအခါ ရာသီဥတုဒဏ်နှင့် ရေတိုက်စားမှုဖြစ်စဉ်များက ဤလျှိုမြောင်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ လျှိုမြောင်ဆိုသည်မှာ ရော့ကီး၊ အဲ့လ်ပ်၊ ဟိမဝန္တာ သို့မဟုတ် အင်န်ဒီးစ် ကဲ့သို့သော တောင်တန်းများရှိ တောင်ထွတ်နှစ်ခုကြားရှိ အက်ကြောင်းကိုလည်း ရည်ညွှန်းနိုင်သည်။ များသောအားဖြင့် မြစ် သို့မဟုတ် ချောင်းတစ်ခုသည် တောင်များအကြား ထိုကဲ့သို့သော အက်ကြောင်းများကို တိုက်စားဖန်တီးလေ့ရှိသည်။ တောင်ပေါ်လျှိုမြောင် အမျိုးအစားများ၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများမှာ ယူးတားပြည်နယ်ရှိ ပရိုဗို လျှိုမြောင် နှင့် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် ဆီယာရာ နီဗားဒါးရှိ ယိုဆဲမိုက် တောင်ကြားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ တောင်တန်းများအတွင်းရှိ လျှိုမြောင်များ သို့မဟုတ် တစ်ဖက်တည်းတွင်သာ အပေါက်ပါရှိသော ချောက်များကို သေတ္တာပုံ လျှိုမြောင်များဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အပေါက်ကျဉ်း လျှိုမြောင်များမှာမူ များသောအားဖြင့် ချောမွေ့သော နံရံများရှိတတ်သည့် အလွန်ကျဉ်းမြောင်းသော လျှိုမြောင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ လျှိုမြောင်အများစုသည် ကုန်းပြင်မြင့် သို့မဟုတ် ကုန်းမြင့်လွင်ပြင်များမှ ကာလရှည်ကြာစွာ ရေတိုက်စားခြင်းနှင့် ပွန်းပဲ့ခြင်း ဖြစ်စဉ်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသည်။ ချောက်ကမ်းပါးများ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းမှာ ရေတိုက်စားမှုနှင့် ရာသီဥတုဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိသော ကျောက်မာလွှာများသည် ချိုင့်ဝှမ်းနံရံများတွင် ဆက်လက်ကျန်ရစ်နေခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရာသီဥတုဒဏ်သည် ခြောက်သွေ့သော ဇုန်များတွင် ပိုမိုထိရောက်မှုရှိသောကြောင့်၊ လျှိုမြောင်များသည် စိုစွတ်သော ဒေသများထက် ခြောက်သွေ့သော ဒေသများတွင် ပိုမိုအတွေ့ရများသည်။ လေနှင့် မြစ်ရေတို့ ပေါင်းစပ်ကာ မြေထပ်ကျောက်ကဲ့သို့သော ခံနိုင်ရည်နည်းပါးသည့် အရာများကို တိုက်စားဖယ်ရှားပစ်ကြသည်။ ရေများ အေးခဲခြင်းနှင့် ကျယ်ပြန့်လာခြင်းသည်လည်း လျှိုမြောင်များ ဖြစ်ပေါ်ရန် အထောက်အကူပြုသည်။ ကျောက်တုံးများကြားရှိ အက်ကွဲကြောင်းများထဲသို့ ရေများစိမ့်ဝင်ကာ အေးခဲသွားသောအခါ ကျောက်တုံးများကို တွန်းထုတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်စေပြီး နောက်ဆုံးတွင် လျှိုမြောင်နံရံများမှ ကျောက်တုံးကြီးများ ကွဲထွက်ကျလာစေသည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ရေခဲသပ်ရိုက်ခြင်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လျှိုမြောင်နံရံများကို များသောအားဖြင့် ခံနိုင်ရည်ရှိသော သဲကျောက်များ သို့မဟုတ် နှမ်းဖတ်ကျောက်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားလေ့ရှိသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင် အောက်ခံကျောက်ချပ်လွှာများ တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လာမှုကြောင့် ကြီးမားသော မြစ်များသည် လျှိုမြောင်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားကြသည်။ ယင်းတို့ကို နက်ရှိုင်းစွာ စီးဆင်းနေသော မြစ်များဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့သည် မိမိတို့၏ စီးဆင်းရာ လမ်းကြောင်းကို အလွယ်တကူ ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်း မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ကော်လိုရာဒိုမြစ်နှင့် အနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ စနိတ်မြစ်တို့သည် ဤကဲ့သို့ မြေလွှာများ မြင့်တက်လာခြင်း၏ ထင်ရှားသော ဥပမာနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် လျှိုမြောင်များသည် ထုံးကျောက်ပေါများသော ဒေသများတွင်လည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ ထုံးကျောက်သည် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ရေတွင် ပျော်ဝင်နိုင်သောကြောင့် ကျောက်လွှာများအတွင်း ဂူများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အဆိုပါ ဂူများ ပြိုကျသွားသောအခါ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ဆမ်းမားဆက်ရှိ မန်းဒစ်ပ် တောင်ကုန်းများနှင့် ယော့ခ်ရှိုင်းယားရှိ ယော့ခ်ရှိုင်းယား တောင်ကြားများကဲ့သို့သော လျှိုမြောင်များ ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ သေတ္တာပုံ လျှိုမြောင် သေတ္တာပုံ လျှိုမြောင်ဆိုသည်မှာ ယေဘုယျအားဖြင့် မြစ်လျှိုမြောင်တစ်ခုထက် ပိုမိုတိုတောင်းပြီး ကျဉ်းမြောင်းသော လျှိုမြောင်ငယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် ဘက်သုံးဘက်၌ မတ်စောက်သော နံရံများ ပါရှိပြီး၊ လျှိုမြောင်၏ အပေါက်ဝမှသာ ဝင်ထွက်သွားလာနိုင်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အနောက်ပိုင်းတွင် ဤသေတ္တာပုံ လျှိုမြောင်များကို အပေါက်ဝ၌ ခြံခတ်ကာ တိရစ္ဆာန်များ ထိန်းကျောင်းရာ ခြံများအဖြစ် အဆင်ပြေပြေ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကမ္ဘာ့အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်များ "အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်" ဟူသော သတ်မှတ်ချက်သည် တိကျမှုမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လျှိုမြောင်တစ်ခု၏ ကြီးမားမှုကို ၎င်း၏ အနက်၊ အရှည် သို့မဟုတ် လျှိုမြောင်စနစ်တစ်ခုလုံး၏ စုစုပေါင်း ဧရိယာစသည်တို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး တိုင်းတာနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းရှိ အဓိက လျှိုမြောင်ကြီးများသို့ သွားရောက်လေ့လာရန် ခက်ခဲခြင်းကလည်း ၎င်းတို့ကို အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်စာရင်းဝင်အဖြစ် ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ခြင်း မရှိသည့် အကြောင်းရင်းတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အလားတူပင် "အနက်ရှိုင်းဆုံး လျှိုမြောင်" ဟူသော သတ်မှတ်ချက်မှာလည်း တိကျမှုမရှိပေ။ အထူးသဖြင့် တိကျသော အနားသတ် အမြင့်ပေ မရှိသည့် တောင်ပေါ်လျှိုမြောင်များနှင့် အတော်အတန် တိကျသော အနားသတ် အမြင့်ပေရှိသည့် ပြန့်ပြူးသော ကုန်းပြင်မြင့်များကို ဖြတ်သန်းဖြစ်ပေါ်နေသော လျှိုမြောင်များ နှစ်မျိုးစလုံးကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားမည်ဆိုပါက ပို၍ပင် တိကျမှုနည်းပါးသွားမည် ဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံ၊ တိဗက်ဒေသရှိ ယာလုံဆန်ပိုမြစ်တလျှောက် တည်ရှိသော ယာလုံဆန်ပို လျှိုမြောင်ကြီး (သို့မဟုတ် ဆန်ပို လျှိုမြောင်) သည် အနက် ၅,၅၀၀ မီတာ (၁၈,၀၀၀ ပေ) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အနက်ရှိုင်းဆုံး လျှိုမြောင်အဖြစ် အချို့က သတ်မှတ်ကြသည်။ ၎င်းသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ဂရင်းကင်ညွန်ထက် အနည်းငယ် ပိုရှည်သည်။အချို့ကမူ နီပေါနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းရှိ ကာလီဂန်ဒါကီ ချောက်ကို အနက်ရှိုင်းဆုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး၊ မြစ်ရေပြင်နှင့် ဝန်းရံထားသော တောင်ထွတ်များအကြား အမြင့်ပေကွာဟချက်မှာ ၆,၄၀၀ မီတာ (၂၁,၀၀၀ ပေ) အထိ ရှိသည်။ အမေရိကတိုက်တွင် အနက်ရှိုင်းဆုံး လျှိုမြောင်အဖြစ် အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်နေသည်မှာ ပီရူးနိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ ကိုတာဟွာဆီ လျှိုမြောင်နှင့် ကိုလ်ကာ လျှိုမြောင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းနှစ်ခုစလုံးသည် အနက် ၃,၅၀၀ မီတာ (၁၁,၅၀၀ ပေ) ကျော်ရှိကြောင်း တိုင်းတာတွေ့ရှိရသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ အရီဇိုးနားပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းရှိ ဂရင်းကင်ညွန်သည် ပျမ်းမျှအနက် ၁,၆၀၀ မီတာ (၅,၂၀၀ ပေ) နှင့် ထုထည် ကုဗမီတာ ၄.၁၇ ထရီလီယံ (ကုဗပေ ၁၄၇ ထရီလီယံ) ရှိပြီး ကမ္ဘာ့အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်များထဲတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း မဲပေးရွေးချယ်ခဲ့သော သဘာဝ အံ့ဖွယ် ၇ ပါး၏ ဆန်ခါတင် ၂၈ ခု စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး၊ အချို့က ၎င်းကို ကမ္ဘာ့သဘာဝ အံ့ဖွယ် ၇ ပါးအနက် တစ်ခုအဖြစ် ရည်ညွှန်းကြသည်။ ဥရောပတိုက်ရှိ အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်မှာ အနက် ၁,၃၀၀ မီတာ (၄,၃၀၀ ပေ) ခန့်ရှိသော တာရာမြစ် လျှိုမြောင်ဖြစ်သည်။ အာဖရိကတိုက်ရှိ အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်မှာ နမီးဘီးယားနိုင်ငံရှိ ဖစ်ရှ်မြစ် လျှိုမြောင်ဖြစ်ပြီး အနက် ၅၅၀ မီတာ (၁,၈၀၀ ပေ) ခန့် ရှိသည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် Operation IceBridge မှ အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုအရ ဂရင်းလန်း၏ ဂရင်းကင်ညွန်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ရေခဲလွှာများအောက်တွင် တည်ရှိပြီး အရှည် ၇၅၀ ကီလိုမီတာ (၄၇၀ မိုင်) ရှိသဖြင့် ၎င်းကို ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်ဆုံး လျှိုမြောင်အဖြစ် ယူဆကြသည်။ ဩစတြေးလျနိုင်ငံရှိ ကေပါတီး တောင်ကြားသည် ဂရင်းကင်ညွန်လောက် မနက်ရှိုင်း၊ မရှည်လျားသော်လည်း၊ လက်တွေ့တွင် ဂရင်းကင်ညွန်ထက် ၁ ကီလိုမီတာ ပိုမိုကျယ်ဝန်းသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး လျှိုမြောင်အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်သည်။ ကိုးကား