Cêve de San Martin (Èrli)

A Cêve de San Martin a l'è in antìga gêxa edificâ in stìle rumanicu ch'a se tröva inta frasiùn du Pözzu d'Èrli, cumüna de l'entrutèra arbenganese in pruvinsa de Savuna, sutta l'aministrasiùn da Diocexi de Arbenga e Impé(r)ia. Descrisiùn A Cêve de San Martin au Pözzu a se(r)éa stâ fàccia fra u X e u XI seculu, segundu ina ciànta proto-rumanica. Difatti l'edifissiu u presénta ina strütü(r)a tipica de baxilica, cun l'abscide gi(r)àu a levànte, cumm'u l'é(r)a solitu inte gêxe ciü antîghe. Nunustante e dimensciùn picenine sta li cumunque a prezentàva antigaménte bén tréi ingrèsci: u prìmmu chéllu ciü grossu, ch'u se vegghe e u se duve(r)a ancù ancöi, u segùndu e u tersu presénti in sciâ mü(r)agna gi(r)â a meridiùn, ch'i servìan de prubabile pé diferensiâ l'entrâ de dònne da chélla di òmmi. De due entrài de fiàncu, ancöi a se ne vegghe ciü numma che üna, méntre l'âtra pòrta a l'è scumpa(r)ìa cu'i travaji fàcci de doppu au cumplessu. Stò(r)ia E primme testimunianse A gêxa a l'è üna de ciü antìghe ch'u gh'è inta valâ du Néva, podâse ch'a l'imprensipiu da sò sto(r)ia a l'é(r)a in puntu de ristò(r)u pé i pelegrìn de passaggiu versu u Piemunte, vista a pusisiùn privilegiâ versu U Praettu e versu I Berriöi (âtre frasiùi d'Èrli da dunde pöi u se pò ciü fasile zùnze versu Cîxöa e Garesce), fra sti li i se pònan ascì mensciunà i muneghi da certùsa de Valcasottu, ch'i l'axean de prubabile avüu u cumme misciùn chélla d'andà a evangelizâ l'âta valâ du Neva. In antigu a cêve a l'è stâ culegâ cun a paròcchia da vixìna Castreveiju, ch'u ghe dipendea ascì e gêxe de Sücca(r)è, Vesérxe e Cîxöa de Garesce, scicumme che a l'epuca stu lì u l'é(r)a tra tütti u paìse ciü de cuntu, ch'u daxea u numme aa valâ (Vallis Cohedani). Daa fìn du Mediuevu au XVII seculu Inti seculi ch'i vénan a cumünitài du paìse a cuntinua a interesâse aa paruchiàle, tantu che intu 1467 u scindicu Adriano Beffa u fa giüstà u sagràu da cêve, cun pöi a scistemasiùn du téitu a òpe(r)a de Enrico Gastaldi e l'acquistu de növe campàne intu 1484. Zà carche ànnu in derê u l'é(r)a stàu fissàu u pagaméntu de 18 sôdi (de pubabile lìre o fiu(r)ìn zenexi, duve(r)ài intu Marchesàu de Sücca(r)ê) pé pagà chi u stàva tavaijàndu a rangià l'edifissiu. De sti àgni (aturnu au 1471) u teritô(r)iu d'Èrli u pàssa intu quartê diucesàn de Sücca(r)ê sutta aa Diocexi de Arbenga, ch'u andaxéa a cruì i paìxi ch'i faxéan pàrte da duminasiùn di Du Carettu inte chéi témpi. Da lì a pòcu i cumense(r)àn i travàiji pé a custrusiùn da növa parocchia in Èrli, dedicâ a Santa Cata(r)ìna, int'ina culucasiùn ciü de sentrâle, a cêve a vegne ducca duve(r)à ancù fin au 1583, quande u véscu Luca Fieschi u và a trasfe(r)ì i sacraménti aa gêxa növa. Nunustante a fìn du tìtulu de paruchiàle l'edifìssiu u nu vén bandunàu, ma zà a partì dau 1585 stu lì u g'axéa de bezögnu de travaji de scistemasiùn pe'u ciü au frunte e ae campàne, vistu che u fì pé sunàle a pendéa dricciu de frunte a l'âtâ e ascì, in ciü u gh'é(r)a da rangià u semité(r)iu, vistu ch'u gh'é(r)a ancù de sepurtü(r)e inta crìpta. Zà mensciunâ intu rapòrtu du véscu Luca Fieschi du 1602 a mü(r)àgna de cunteniméntu c'ha funsiunàva cumme delimitasiùn du véiju campusàntu. I travàiji i vénan cuscì fàcci propiu fra u 1585 e u 1606, quande u de drentu u vén tenzüu du tüttu, andandu ascì a cruì i afreschi u(r)iginà(r)i, ch'i remunte(r)ean aa segùnda metài du XV séculu, a òpe(r)a du cuscì dìtu "méstru d'Èrli", foscia a figü(r)a de Segurano Cigna, zà atìvu in mòddu scimile a Cîxöa e a Garesce inte u stessu pe(r)iudu, ma gh'è da dì che u sò impegnu inta cêve u l'è ancùa ancöi dibatüu. A parte u l'è stàu custruìu u campanìn che veghemmmu ancöi, fra u 16 de zügnu e u 3 de lüiju du 1610, adussàu aa strutü(r)a u(r)iginà(r)ia, ch'u l'ha piàu u pòstu de chéllu presedénte, ciü picenìn e da cunfurmasiùn a vêla. L'ürtima de sepultüe inta gêxa a l'è da rintraciâ intu 1628, dàtta aa quàle se fà rizalì a fin de òpe(r)e pé giüstâ u vixin campusantu. Quattru agni primma u l'é(r)a stà curezüa ascì a pusisiùn du cò(r)u fin a chel'ànnu prezente a levànte. Âtru elementu de riliévu u l'è u smantellaméntu du segundu âtâ dedicàu aa Madònna, caciàu zü pé adeguâse ai növi urdini da Diòcexi, impartìi sémpre intu 1602, ma eseguìi segü(r)aménte dòppu u 1606, vistu che stu li u cumpa(r)ìsce ancù inte l'inventà(r)iu da paròcchia datàu ai 3 de frevâ de l'ànnu 1606. Inti tempi muderni Duve(r)à ininterutaménte cu-a funsiùn de capeletta füne(r)àia fra 1583 e u 1929 a càzze in abandùn cun a custrusiùn du növu campusantu inta zòna di Ma(r)énghi, cun dimensciùn ciü adàtte aa grandessa da cumüna. Düante l'abandun duvüu püe aa segunda guèra mundiàle a vén pòi restaurâ ciü vôte intu dòppu guèra, ma sti travàiji chi i prezéntan de imperfesiùn prinsipalmente perché i nu sciòrten a tampunà u prubléma da müffa e de l'umiditài inti ambiénti intèrni. Intu 1951 vegnan pòi efetuài i travàiji au téitu, grassie ai agiütti ecunomici finansiài a seguitu de l'aluviùn ch'a l'axéa danegiàu a zòna, stu chi u vegne repa(r)àu e purtàu turna aa strutü(r)a u(r)iginàia a capriàe. Cuscì l'edifissiu u vegne benedìu in via ufisiàle intu nuvémbre 1956. Dòppu sti fatti chi ven messu turna in sèstu u campanìn assemme au rinuvamentu de pòrte e di barcùi, vegne pòi dàu u giàncu a l'internu preservàndu e pitüe. U paviméntu u ven pòi giüstàu, cun e növe ciapélle in préa da Ma(r)ìna de Finâ. I ürtimi rifasimenti i sun stài attuài intu 1988. E pitü(r)e inte mü(r)agne A vé(r)a perla artistica de sta gêxa lì u l'è e pitü(r)e a fréscu, cumme zà dìcciu a ope(r)a de prubabile de Segurano Cigna, zà atìvu fra a Ligüi(r)a e u Piemunte, u l'è pe(r)ò resenteménte da vegghe che pé a sò cunfurmasiùn i dipinti i pu(r)éan êsse ope(r)a de diferenti méstranse, prubabilmente slegàe dau presedente. E pitüe e sun tütte culucàe inta müagna de lérca inte 'na fàscia tipicamente gianca e rùssa, dunde se pònan mensciunà e vegghe 'na sé(r)ie de santi, che elencài daa lérca vèrsu aa drìccia i sun San Stêva, seguìu da in pulìtticu che u ne mustra Sant'Antôniu, a Madònna cu-u Bambìn, Santa Cata(r)ìna, Santa Lüsìa: cun sta chi a termina a cunfurmasiùn sentrâle. Nu mancan pòi, inte dui riquaddri distìnti San Michê e in ürtimu framéntu d'afréscu nu bén rintraciàu, vista ascì ina màn diferénte inta pitüa, fòscia San Tumâsu. Dòppu stu chi a se tröva 'n'âtra sé(r)ie de sànti, dui de sti chi sénsa ina precìza descrisiùn au de sùtta da fàscia, ch'a cumprende turna 'na rapresentasiùn de Santa Cata(r)ìna de Lisciàndria, de Sant'Antôniu e de San Pantaléu, ricunusciüu cumme ina mestransa diferénte dau primmu pulitticu. Nu manca pòi a figü(r)a, tantu ciü âta de âtre dedicâ a San Cristòffa, ch'u l'esaudìsce a preghê(r)a du viagiatù, du quale a resta a parte inferiure, seguìa da âtre dùi (de dimensciùn paéggie a chelle inisiàli) a primma dedicâ a San Martìn (prutetù da frasiùn de Pözzu) e a segunda rafigü(r)ante u martì(r)iu de San Bastiàn, invucàu a prutesiùn daa ma(r)utìa da pèste, che u se tröva in vixinànsa de l'âtâ. Ativitài A zòna da cêve a l'è percusa da ina réa de senté che antìgamente i l'éan u sulu culegamentu fra e frasiùn du Praéttu e chélle da Còsta e du Pözzu. Da lì u se pò ascì zunze versu I Berriöi e a Vìa da Sâ, ancöi valurizâ grassie a l'òpe(r)a da pro loco lucàle ch'a urganizza di percursci insci veiji traciài, cun ascì e vìxite ai bén stò(r)ici da cumüna. Fra l'âtru, antigamente, a gêxa a se truvàva in scia prinsipâle via de cumünicasiùn versu Castrevegliu, a Via du Cürlu, i quâli resti, aù, se perden pôcu dòppu a Còsta du Cürlu, vixin aa burgâ da Stra. Gale(r)ìa de futugrafìe Nòtte Âtri prugètti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce cêve de San Martin de Tours Culegamenti estèrni (IT) Pro Loco de Èrli e da valà du Néva, incuntru e gîu digitâle aa Cêve de San Martìn au Pözzu, in sce prolocovaldinevaerli.it. URL consultòu o 6 seténbre 2021. (IT) A cêve de San Martìn au Pözzu, vista cun u drùn, in sce m.youtube.com. URL consultòu o 6 seténbre 2021.