Сардиния

Сарди́ния (итал. Sardegna [sarˈdeɲɲa]) — Урта диңгеҙҙәге утрау, Апеннин ярымутрауынан көнбайышта Сицилия Һәм Корсика араһында урынлашҡан, ҙурлығы буйынса Урта диңгеҙҙең икенсе утрауы булып тора. Италия составына сардиния теленең таралыуы арҡаһында (итальян теленән тыш) махсус статусҡа эйә булған һәм рәсми рәүештә автономиялы өлкә тип аталған өлкә булараҡ инә (итал. Regione Autonoma della Sardegna). Этимологияһы Боронғо грек Sardoһәм латин телдәрендәге Sardinia һүҙе утрауҙың һинд-европа телдәренә ҡарамаған, иберҙарға туғандаш халҡының сард этнонимы менән бәйле. Физик-географик ҡылыҡһырлама Сардиния Корсиканан 11 км киңлектәге Бонифачо боғаҙы менән айырылып тора, көнбайыш ярҙары башлыса һөҙәк, көнсығыш ярҙары текә. Рельефы — таулы (максималь бейеклеге — 1834 м, Ла-Мармора тауы, утрауҙың үҙәк өлөшөнд — Дженнардженту массивыә), көньяҡ-көнбайышта — Иглезиенте массивы[итал.], Дженнардженттан Кампидано тигеҙлеге менән айырыла. Дөйөм майҙаны — 24 100,02 км². Сардинияла 1500 — 3000 м ҡалынлыҡҡа еткән кембрий-иртә ордовик осорона ҡараған ултырмалар бар. Климаты ҡоро субтропик (урта диңгеҙ), ғинуарҙа уртаса температура 7 −10 °C, июлдә 24 — 26 °C. яуым-төшөмдөң төп өлөшө ҡышҡа тура килә. Утрауҙың төп йылғалары: Тирсо, Флумендоса, Когинас, Чедрино. Темо йылғаһы утрауҙа берҙән — бер суднолар йөрөй торған йылға булып тора (суднолар йөрөү өсөн яраҡлы өлөшөнөң оҙонлоғо яҡынса 6 км). Утрауҙа берҙән-бер тәбиғи күл — Барац. Административ бүленеше Сардиния өлкәһе 4 провинцияға һәм 1 метрополитен ҡалаһына бүленә (2016 йылдан): 2016 йылда Сардиния провинциялары: Иҡтисады Сардинияның тулайым эске продукты Италияның тулайым эске продуктының 2,2 процентын тәшкил итә. Eurallumina ҙур балсыҡ заводы Сардинияның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Портовесмала (Portovesme) урынлашҡан. Сардинияла Пекорино сортлы һарыҡ сыры етештерелә. Транспорт Сардинияла тимер юлдар бар. Ике ҡалала — Сассариҙа һәм Кальяриҙа — трамвай йөрөй (уны еңел метро тип тә атайҙар). Мәҙәниәт Итальян теленән тыш, Сардинияла срдин телендә һөйләшәләр. Сардинияның иң боронғо байрамдарының береһе — утрауҙың төп ҡалаһы Кальяриҙың ҡурсалаусыһы Изге Эфизия (Santefisio) байрамы. 350 йылдан ашыу 1 майҙан 4 майға тиклем ҡаланың төп урамдары йәнләнә һәм утрауҙың бөтә өлкәләренән милли кейдәр кейгән халыҡ килә. Сардинияла касу марцу сыры етештерелә, уны Италия властары тәүҙә санитар-гигиена сәбәптәре арҡаһында рәсми рәүештә һатыуҙы тыйған. Иҫкәрмәләр Әҙәбиәт Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-17-001389-2. Сардиния // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. Сардиния. Сокровища Средиземного моря // Золотой Глобус. — Де Агостини, 2009. — № 51. — ISSN 1997-3268. Casula Francesco Cesare. La Storia di Sardegna. — Carlo Delfino Editore, 1994. — ISBN 978-88-7138-084-1. Һылтанмалар Комплекс Su Nuraxi di Barumini на сайте UNESCO World Heritage Centre История архипелага Ла Маддалена Карта Сардинии с новыми провинциями Ҡалып:Области Италии