مسجد جامع نابلس

مسجد جامع نابلس (به عربی: جامع نابلس الکبیر) که به مسجد صلاحی بزرگ نیز شناخته می‌شود، کهن‌ترین و بزرگ‌ترین مسجد شهر نابلس در کشور فلسطین است. این بنا در آغاز به‌صورت کلیسای بیزانسی ساخته شد و در دورهٔ نخستین فتوحات اسلامی به مسجد تبدیل گردید. صلیبیان در سدهٔ یازدهم میلادی آن را دوباره به کلیسا بازگرداندند، اما ایوبیان در سدهٔ دوازدهم آن را بار دیگر به مسجد تبدیل کردند. مسجد جامع نابلس در تقاطع خیابان‌های اصلی شهر قدیم نابلس و در کرانهٔ خاوری این محله جای دارد. این بنا نقشه‌ای مستطیلی، دراز و باریک دارد و گنبدی از نقره بر فراز آن قرار گرفته‌است. مسجد در درازای پیشینهٔ خود چندین بار ویران و بازسازی شده و امروزه همچنان برپاست و نمازهای پنج‌گانه در آن برگزار می‌شود. پیشینه دورهٔ روم و بیزانس بر پایهٔ روایت‌های محلی نابلس، مسجد جامع در جایگاهی ساخته شده که پسران یعقوب جامهٔ خون‌آلود برادرشان یوسف را به پدر نشان دادند تا ثابت کنند که فرزند محبوبش درگذشته است؛ هرچند این روایت بیشتر با مسجد الخضرا در همان نزدیکی پیوند دارد. جایگاه کنونی مسجد جامع در آغاز یک باسیلیکا بود که در دوران فرمانروایی فیلیپ عرب (۲۴۴–۲۴۹ میلادی) بنا شده بود. بیزانسیان سپس کلیسای جامعی بر ویرانه‌های این باسیلیکا برافراشتند که تصویر آن در نقشهٔ موزاییکی مادبا (۶۰۰ میلادی) نیز دیده می‌شود. این کلیسای جامع احتمالاً در پی یورش‌های سامری‌ها در سال‌های ۴۸۴ و ۵۲۹ میلادی آسیب دید یا ویران شد، اما امپراتور ژوستینین یکم آن را بازسازی کرد. تبدیل به مسجد و دورهٔ صلیبی کلیسای جامع در سدهٔ دهم میلادی و در آغاز دوران فرمانروایی خلافت اسلامی بر سرزمین فلسطین به مسجد جامع نابلس تبدیل شد. شمس‌الدین مقدسی، جغرافی‌دان عرب، نوشته‌است که مسجد جامع در «میانهٔ» نابلس قرار دارد و «بسیار زیبا سنگفرش شده‌است». صلیبیان مسجد را دوباره به کلیسا بازگرداندند، اما دگرگونی‌های اندکی از جمله افزودن یک اپس (محراب نیم‌دایره) در آن پدیدآوردند. در سال ۱۱۸۷ میلادی ایوبیان به فرماندهی صلاح‌الدین ایوبی بنا را بار دیگر به مسجد تبدیل کردند. مسجد به نام صلاح‌الدین «مسجد صلاحی» خوانده شد. در ۳۰ اکتبر ۱۲۴۲ شوالیه‌های معبد در جریان غارت نابلس بنا را به آتش کشیدند. بازسازی و دوره‌های بعدی تا پایان سدهٔ سیزدهم ساختمان تازه‌ای برپا شد. شمس‌الدین دمشقی، تاریخ‌نگار عرب، در سال ۱۳۰۰ میلادی از آن با عنوان «مسجدی نیکو که در آن نماز خوانده می‌شود و قرآن شبانه‌روز تلاوت می‌گردد» یاد کرده‌است. در سال ۱۳۳۵ جیمز وِرونایی، جهانگرد غربی، نوشت که مسجد «کلیسای مسیحیان بوده اما اکنون مسجد ساراسن‌ها است». بیست سال پس از آن ابن بطوطه از مسجد بازدید کرد و یادآور شد که در میانهٔ آن «آبگیری از آب شیرین» وجود دارد. در سال ۱۶۴۱ مناره (گلدسته) مسجد بازسازی شد. مجموعهٔ مسجد در درازای سده‌های پسین دست‌نخورده باقی ماند تا آنکه زمین‌لرزهٔ شدید ۱۹۲۷ به نابلس آسیب سنگینی رساند. گنبد و مناره در پی این زمین‌لرزه ویران شد اما در سال ۱۹۳۵ بازسازی گردید. معماری مسجد جامع نابلس با مساحت گسترده و دیوارهای بلند سنگی خود از برجسته‌ترین بناهای تاریخی شهر به‌شمار می‌رود. درازای مسجد در حدود سیصد گام و پهنای آن نزدیک به صد گام است. پنجره‌های مسجد دارای طاق‌های نوک‌تیز و شکل مستطیلی هستند. درِ ورودی اصلی از سمت خاور به دروازهٔ کلیسای قیامت در قدس شباهت دارد و از پنج طاق نوک‌تیز روی‌هم‌نشسته ساخته شده که بر ستون‌های مرمرین با سرستون‌ها تکیه دارند. طاق بیرونی با نقش‌برجسته‌هایی به شیوهٔ رومی آراسته شده که نشان‌دهندهٔ تأثیرپذیری از معماری بیزانسی است. فضای درونی مسجد از یک صحن و دو ایوان سرپوشیده با سقف‌های طاق جناغی تشکیل شده که بر پنجاه‌وپنج ستون با سرستون‌های کورنتی تکیه دارند. شمار چندی پایهٔ سنگی بزرگ نیز به نگهداری سقف‌ها کمک می‌کنند و درهم‌تنیدگی لایه‌های معماری و مرمّتی گوناگون، طرحی درونی یگانه به مسجد بخشیده‌است. محراب و منبر محراب مسجد جامع بسیار پهن است و گنجایش دوازده نمازگزار را دارد. محراب دارای دو ستون تنیده در دیوار است و در اصل دروازهٔ کلیسا از سمت خاور بوده‌است. در کنار محراب، منبری خوش‌ساخت قرار دارد. افزون بر محراب اصلی، سه محراب کوچک‌تر نیز در مسجد وجود دارد که شاید برای مذاهب چهارگانهٔ اهل سنت در نظر گرفته شده بوده‌اند. مدرسه‌ای نیز به مسجد پیوسته‌است که جایگاه اقامت دانش‌پژوهان غریب بوده و بازار سرپوشیده‌ای مسجد را دربرگرفته است. جستارهای وابسته اسلام در فلسطین مسجد جامع غزه منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Great Mosque of Nablus». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «الجامع الصلاحی الکبیر». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Grande Mosquée de Naplouse». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۶. پیوند به بیرون