سفوریس

سفوریس (به انگلیسی: Sepphoris)/sɛˈfɔːrɪs/ سف-اور-یس؛ یونانی باستان: Σεπφωρίς که در عبری به نام زیپوری (צִפּוֹרִי Ṣīppōrī) و در عربی به نام صفوریه (صفورية Ṣaffūriya)،[a] شناخته می‌شود، یکی از پرکاوش‌ترین و مورد مطالعه‌ترین سایت‌های باستان‌شناسی در اسرائیل است. با گذشت زمان، این سایت میزبان تمدن‌های زیادی بوده است. روستایی در ۶ کیلومتری شمال غرب شهر ناصره در ناحیه‌ی جلیل در کشور اسراییل است. دیرینگی سفوریس مشهور است و دارای آثار باستانی مربوط به دوره‌های تاریخی و فرهنگی گوناگون است. سفوریس موضوع مورد مطالعه‌ی باستان‌شناسان است و یک سایت باستان‌شناسی هم هست. این شهر در دوران کلاسیک یهودی بود و مرکز زندگی یهودیان در قرن دوم محسوب می‌شد. سفوریس در جلیل مرکزی، ۶ کیلومتر (۳.۷ مایل) شمال-شمال غرب ناصره واقع شده است. این شهر ۲۸۶ متر (۹۳۸ فوت) بالاتر از سطح دریا قرار دارد و مشرف به دره بیت نفوفا است. سایت دارای میراث تاریخی و معماری غنی و متنوعی است که شامل بقایایی از دوران هلنیستی، رومی، بیزانسی، اوایل اسلامی، صلیبی، مملوکی و عثمانی می‌شود. سفوریس شهری مهم در جلیل باستان بود. در اصل به نام واژه عبری برای پرنده نامگذاری شده بود، این شهر در دوره‌های مختلف تاریخ خود به نام‌های ایرنوپولیس و دیوکایزرئا نیز شناخته می‌شد. در قرن اول میلادی، این شهر یک شهر یهودی بود, و خانه سنهدرین، بالاترین دادگاه یهودی محسوب می‌شد. پس از شورش بار کوخبا در سال‌های ۱۳۲–۱۳۵، سفوریس یکی از مراکز جلیل بود که خانواده‌های ربانی از یهودیه همسایه به آن نقل مکان کردند. در اواخر دوران باستان، به نظر می‌رسد سفوریس عمدتاً یهودی بوده است, و به عنوان مرکز روحانی و فرهنگی عمل می‌کرد، اگرچه کلیسای مسیحی و جمعیت چندقومیتی نیز در آن حضور داشتند. بقایای یک کنیسه که به نیمه اول قرن پنجم میلادی تعلق دارد، در سمت شمالی شهر کشف شد. از اواخر دوران باستان، سفوریس به عنوان محل تولد مریم مقدس شناخته می‌شد و روستای اصلی که سنت‌های آنا و یواخیم اغلب گفته می‌شود در آن ساکن بوده‌اند، که امروزه در این مکان یک کلیسای باسیلیکا از قرن پنجم برای گرامیداشت تولد مریم کاوش شده است. این شهر بعدها توسط نیروهای عرب راشدون در جریان فتح مسلمانان شام در قرن هفتم فتح شد و تا زمان صلیبی‌ها تحت حکومت متوالی مسلمانان باقی ماند. قبل از جنگ عرب-اسرائیل ۱۹۴۸, صفوریه یک روستای عربی با جمعیت تقریباً ۵۰۰۰ نفر در زمان خالی‌شدن آن بود. موشاف زیپوری در سال ۱۹۴۹ در مجاورت سایت تأسیس شد. این منطقه تحت صلاحیت شورای منطقه‌ای دره جزرئیل قرار دارد و در سال ۲۰۲۴ جمعیتی برابر با ۱,۰۰۲ نفر داشت. منطقه‌ای که بقایای شهر باستانی در آن کاوش شده و تا سال ۱۹۴۸ توسط روستای عربی اشغال شده بود, در سال ۱۹۹۲ به عنوان یک ذخیره‌گاه باستان‌شناسی با نام پارک ملی زیپوری تعیین شد. سازه‌های قابل توجه در این سایت شامل یک تئاتر رومی، دو کلیسای اولیه مسیحی، قلعه‌ای صلیبی که بخشی از آن در قرن هجدهم توسط ظاهر العمر بازسازی شد، و بیش از شصت موزاییک مختلف از قرن سوم تا ششم میلادی است. نام ها زیپوری / تیپوری؛ سپفوریس در یونانی باستان، این شهر به نام سفوریس شناخته می‌شد که از نام عبری آن، زیپوری، گرفته شده بود؛ زیپوری نیز به عنوان یک شکل از واژه عبری «پرنده» (تزیپور – tzipor) فهمیده می‌شود – شاید، همان‌طور که یک توضیح تلمودی پیشنهاد می‌کند، به این دلیل که «روی قله کوهی مانند یک پرنده قرار گرفته است». نام شهر در طول سال‌ها تغییر کرد (به بخش‌های زیر مراجعه شود)، اما در زمان سلطنت تراژان، شهر دوباره نام سفوریس را داشت، همان‌طور که از سکه‌های شهر دیده می‌شود که دارای نوشته «ΣΕΠΦΩΡΗΝΩΝ» («مردم سفوریس») بودند. اتوکراتوریس هیرودیس آنتیپاس آن را اتوکراتوریس (Αὐτοκρατορίδα) نامید. اتوکراتور در یونانی به معنای امپراتور است و به نظر می‌رسد که آنتیپاس شهر را به احترام آگوستوس با این عنوان امپراتوری نام‌گذاری کرده است. ایرنوپولیس و نرونیاس سفوریس اولین سکه‌های خود را در زمان جنگ اول یهودیان، حدود سال ۶۸ میلادی، زمانی که ارتش وسپاسیان منطقه را از شورشیان بازپس می‌گرفت، ضرب کرد. نوشته‌های روی سکه‌ها هم امپراتور روم، نرون (۵۴–۶۸ میلادی)، و هم ژنرال او، وسپاسیان را گرامی می‌داشتند و به صورت «ΕΠΙ ΟΥΕϹΠΑΙΑΝΟΥ ΕΙΡΗΝΟΠΟΛΙϹ ΝΕΡΩΝΙΑ ϹΕΠΦΩ» بود که به معنای «تحت وسپاسیان، 'ایرنوپولیس-نرونیاس-سپفوریس'» است. نام «نرونیاس» نرون را گرامی می‌دارد، در حالی که نام «ایرنوپولیس» سفوریس را به عنوان «شهر صلح» معرفی می‌کند. (یونانی مشترک: Εἰρήνη، رومی‌شده: Eirēnē به معنای آرامش و صلح است, و polis به معنای شهر است). پانکراسیو سلدران این انتخاب نام را نتیجه هم‌آمیزی فرهنگی شهر میان سه عنصر تفسیر می‌کند – ایمان یهودی، که تحت تأثیر فلسفه یونانی تعدیل شده و نسبت به سایر مکان‌های یهودی متعصب و ارتدوکس زمان خود بردبارتر بود، و یک واقع‌گرایی که با ایدئولوژی رومی سازگار بود. سلدران اشاره می‌کند که نام سفوریس قبل از پایان حکومت آنتونینوس پیوس دوباره بازگردانده شد. دیوکاسزرئا پیتر شفر (۱۹۹۰)، با استناد به نتایج جی. اف. هیل که بر اساس کار سکه‌شناسی او یک قرن قبل انجام شده بود، معتقد است که نام شهر در سال‌های ۱۲۹/۳۰ میلادی، درست پیش از شورش بار کوخبا، در زمان هادریان به دیوکاسزرئا تغییر یافت. این اقدام به احترام امپراتور رومی بازدیدکننده و همسان‌سازی او با زئوس المپیاس انجام شد، که در تلاش‌های هادریان برای ساخت معابد اختصاص داده شده به خدای عالی المپی منعکس شده بود. سلدران (۱۹۹۵) این تغییر نام را چند دهه بعد، در زمان امپراتور آنتونینوس پیوس (۱۳۸–۱۶۱ میلادی) قرار می‌دهد، زمانی که شهر سکه‌هایی با این نام ضرب می‌کرد، و آن را به عنوان مدرکی از میزان بالای هلنیزه شدن شهر تفسیر می‌کند. سکه‌های شهر در آن دوره دارای نوشته «ΔΙΟΚΑΙϹΑΡΙΑ ΙΕΡΑ ΑϹYΛΟϹ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΟϹ» («دیوکاسزرئا، شهر مقدس پناهگاه، خودمختار») بودند. سلدران اشاره می‌کند که نام سفوریس قبل از پایان حکومت آنتونینوس پیوس دوباره بازگردانده شد. این نام توسط نویسندگان یهودی استفاده نمی‌شد، که همچنان آن را زیپوری می‌نامیدند. تاریخچه زیپوری کنعانی و اسرائیلی در کتاب مقدس عبری، میشنا، تلمود کتاب مقدس عبری اشاره‌ای به این شهر ندارد، اگرچه در سنت یهودی گمان می‌رود که این شهر همان کیترون ذکر شده در کتاب داوران باشد (۱:۳۰ Archived 10 September 2019 at the Wayback Machine). بر اساس میشنا «عرخین» ۹:۶، قلعه قدیمی زیپوری در دوران یوشع با دیواری محصور شده بود. عصر آهن شواهدی از بقایای سفالی نشان می‌دهد که سایت سپفوریس در دوران عصر آهن، ۱,۰۰۰–۵۸۶ پیش از میلاد، مسکونی بوده است. دوران هلنیستی؛ حشمونی‌ها اشغال واقعی و فعالیت‌های ساختمانی از قرن چهارم پیش از میلاد، با دوران هلنیستی، قابل تأیید است. در سال ۱۰۴ پیش از میلاد، دودمان کاهنان یهودی حشمونی تحت رهبری یا الکساندر جاناوس یا آریستوبولوس اول، جلیل را فتح کردند و در این زمان ممکن است شهر توسط یک مسئول تدارکات، احتمالاً یهودی، اداره می‌شده باشد و تا اواسط قرن اول پیش از میلاد، پس از لشکرکشی‌های پمپی، در سال ۶۳ پیش از میلاد تحت حکومت رومی درآمد. حدود سال ۵۷ پیش از میلاد، این شهر به یکی از پنج سنودهای تحت نفوذ رومی در خاور نزدیک تبدیل شد. دوران رومی و بیزانسی به نظر می‌رسد که سفوریس تا اواخر دوران باستان عمدتاً یهودی باقی مانده بود. در قرن‌هایی که بین حکومت هیرود آنتیپاس (۴ پیش از میلاد – حدود ۳۹ میلادی) و پایان دوره بیزانسی در دهه ۶۳۰ میلادی قرار دارند، گفته می‌شود این شهر به عنوان مرکزی برای آموزش و یادگیری شکوفا شده بود، با جمعیتی متنوع، چندقومیتی و چنددینی در حدود ۳۰,۰۰۰ نفر که در صلح نسبی با یکدیگر زندگی می‌کردند. اوایل دوران رومی هیرود کبیر، پادشاه تابع رومی، سفوریس را در سال ۳۷ پیش از میلاد دوباره تصرف کرد، پس از آن که توسط نیروهای حشمونی، آنتیگونوس دوم ماتاتیاس، نماینده پارتی‌ها، گماشته شده بود. به نظر می‌رسد هیرود کاخ-قلعه‌ای شاهی ساخت که همزمان به عنوان انبار تسلیحات نیز عمل می‌کرد، احتمالاً در داخل آکروپولیس و محصور در دیوار شهر قرار داشت. پس از مرگ هیرود در ۴ پیش از میلاد، شورشی به نام یهودا، فرزند یک راهزن محلی به نام عزیکیا، به سفوریس، که در آن زمان مرکز اداری جلیل بود، حمله کرد و با غارت خزانه و تسلیحات آن، پیروان خود را برای شورش علیه حکومت هیرودی مسلح ساخت. گزارش شده است که فرماندار رومی در سوریه، واروس، – شاید با اغراق، زیرا باستان‌شناسی نتوانسته آثاری از این آتش‌سوزی را تأیید کند – شهر را سوزانده و ساکنان آن را به بردگی فروخت. پس از آن که پسر هیرود، هیرود آنتیپاس، به عنوان تتراخ، یا فرماندار، منصوب شد، نام جدید شهر را اتوکراتوریس اعلام کرد و آن را به عنوان «زیبایی گالیل» بازسازی نمود (جوزفوس، آثار ۱۸.۲۷). آنتیپاس کاخ/انبار هیرود را گسترش داد و دیوار شهر را ساخت. مسیر باستانی که سفوریس را به لگیو و سپس به جنوب به سباستیا (سامره باستان) متصل می‌کرد، باور بر این است که در این زمان توسط رومیان سنگ‌فرش شده بود. جمعیت جدید وفادار به روم بود. موریس کیسِی می‌نویسد که اگرچه سفوریس در اوایل قرن اول «شهری بسیار یهودی» بود، برخی از مردم آنجا به یونانی صحبت می‌کردند. یک وزنه سربی متعلق به قرن اول دارای نوشته‌ای به زبان یونانی با سه نام یهودی است. چندین پژوهشگر پیشنهاد کرده‌اند که عیسی، در حالی که در ناصره به عنوان صنعتگر کار می‌کرد، ممکن است برای کار به سفوریس سفر کرده باشد، احتمالاً همراه با پدر و برادرانش. کیسِی بیان می‌کند که این کاملاً ممکن است، اما به همان اندازه غیرقابل تأیید تاریخی است. به نظر نمی‌رسد که عیسی در طول خدمت عمومی خود از سفوریس بازدید کرده باشد و هیچ‌یک از گفته‌های ثبت‌شده در انجیل‌ها به آن اشاره نمی‌کنند. ساکنان سفوریس در شورش یهودیان علیه حکومت روم در سال ۶۶ میلادی شرکت نکردند. لِگات رومی در سوریه، کستیوس گالوس، حدود ۲,۰۰۰ «راهزن و شورشی» را در منطقه کشت. یوسفوس اورشلیم، فرزند نخبگان کاهنی اورشلیم، به شمال فرستاده شد تا جلیل را به شورش جذب کند، اما تنها تا حدی موفق بود. او دو بار تلاش کرد سفوریس را تصرف کند، اما موفق نشد، بار اول به دلیل مقاومت شدید و بار دوم به دلیل کمک گماشته‌ای که برای دفاع از شهر آمده بود. در زمان شورش، سفوریس دارای یک تئاتر رومی بود و در دوره‌های بعدی دارای حمام و کف‌پوش موزاییکی بود. یوسفوس که توسط سفوریس رد شد و مجبور به اردو زدن بیرون شهر شد، به جوتاپاتا رفت، که به نظر می‌رسد در شورش علاقه‌مند بود – محاصره یودفات در ۲۰ ژوئیه ۶۷ میلادی پایان یافت. شهرها و روستاهایی که شورش نکردند، نجات یافتند و در گالیل اکثریت را تشکیل می‌دادند. سکه‌های ضرب‌شده در شهر در زمان شورش دارای نوشته نرونیاس و ایرنوپولیس، «شهر صلح» بودند. پس از شورش، سکه‌ها تصاویر تاج‌های برگ درخت لورل، نخل‌ها، عصای هرمس و خوشه‌های جو را نشان می‌دادند. جورج فرانسیس هیل و پیتر شفر بر این باورند که نام شهر در سال‌های ۱۲۹/۳۰، درست پیش از شورش بار کوخبا، در زمان هادریان به دیوکاسزرئا تغییر یافت. این اقدام به احترام امپراتور رومی بازدیدکننده و همسان‌سازی او با زئوس المپیاس انجام شد، که در تلاش‌های هادریان برای ساخت معابد اختصاص داده شده به خدای عالی المپی منعکس شده بود. اواخر دوران رومی و دوران بیزانتی پس از شورش بار کوخبا در سال‌های ۱۳۲–۱۳۵ میلادی، بسیاری از پناهندگان یهودی از یهودیه ویران‌شده به اینجا نقل مکان کردند و آن را به مرکزی برای زندگی مذهبی و معنوی یهودیان تبدیل کردند. ربای یهودا هاناسی، گردآورنده میشنا، تفسیر تورات، به همراه سنهدرین، بالاترین دادگاه مذهبی یهودیان، به سفوریس نقل مکان کرد. پیش از انتقال به طبریه تا سال ۲۲۰ میلادی، برخی از مدارس یهودی نیز در این شهر قرار داشتند. جلیل از پایان قرن دوم تا قرن چهارم میلادی عمدتاً یهودی‌نشین بود. تا قرن‌های سوم و چهارم، باور بر این است که سفوریس توسط یکی از بیست‌وچهار دوره کاهنان، به نام جدایا، سکونت یافته بود، دوره‌ای که در ارتباط با خود شهر هم در تلمود اورشلیم (تانیث ۴:۵) و هم در سنگ‌نوشته قیصریه ذکر شده است. با این حال، برخی دیگر درباره این که سفوریس تا قرن سوم تحت «الیگارشی کاهنی» بوده تردید دارند و معتقدند ممکن است این صرفاً ناشی از برداشت نادرست از منابع تلمودی باشد. علاوه بر این که سفوریس مرکزی برای مطالعات مذهبی و معنوی بود، به دلیل نزدیکی به مسیرهای تجاری مهم جلیل به یک کلان‌شهر پررونق تجاری تبدیل شد. تأثیرات هلنیستی و یهودی در زندگی روزمره شهر درهم آمیخته بود، در حالی که هر گروه، یهودی، بت‌پرست و مسیحی، هویت متمایز خود را حفظ می‌کرد. در پی شورش یهودیان علیه کنستانتیوس گالوس در سال‌های ۳۵۱–۳۵۲ میلادی، دیوکاسزرئا، مرکز این شورش، ویران شد. فیلوستورگیوس در مورد این دوران نوشت: «یهودیان دیوکاسزرئا (سفوریس) نیز به اسلحه برخاستند و به سرزمین اسراییل و سرزمین‌های مجاور حمله کردند، با هدف رهایی از یوغ رومی. پس از شنیدن شورششان، گالوس قیصر، که در آن زمان در انطاکیه بود، نیروهایی علیه آن‌ها فرستاد، آن‌ها را شکست داد و دیوکاسزرئا را ویران کرد.» دیوکاسزرئا همچنین از زلزله جلیل در سال ۳۶۳ میلادی آسیب دید، اما به زودی بازسازی شد و اهمیت خود را در جامعه بزرگ یهودیان جلیل از نظر اجتماعی، تجاری و معنوی حفظ کرد. در اواخر قرن چهارم، اپیفانیوس، پدر کلیسا، سفوریس را عمدتاً یهودی توصیف کرد، دیدگاهی که توسط ادبیات ربانی به شدت پشتیبانی می‌شود و روشن می‌سازد که چه حکمایی و کنیسه‌هایی در این شهر وجود داشته‌اند. این شهر همچنین مرکز اسقف‌نشینی مسیحی بود. سه اسقف اولیه آن به نام شناخته شده‌اند: دوروتئوس (ذکر شده در ۴۵۱)، مارسِلینوس (ذکر شده در ۵۱۸) و سیریاکوس (ذکر شده در ۵۳۶). به عنوان یک اسقف‌نشینی که دیگر سکونتگاه ندارد، در سالنامه پاپی (Annuario Pontificio) به عنوان یک کرسی عنوانی فهرست شده است. منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Sepphoris». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۸ آوریل ۲۰۱۷.