عقبه

عقبه (به عربی: الْعَقَبَة) شهری کهن و اسلامی است که در محل کنونی شهر عقبه در جنوب اردن بنا شده بود. عقبه نخستین شهر اسلامی بود که بیرون از شبه‌جزیره عربستان پایه‌گذاری شد. ویرانه‌های این شهر در شمال باختری مرکز کنونی شهر عقبه جای دارد. عقبه از جایگاه راهبردی خود بر سر راه بازرگانی به سوی هند و ادویه‌های عربی (کندر و مُر) و میان دریای مدیترانه و شبه‌جزیره عربستان بهره می‌برد. این شهر در چندین داستان از هزار و یک شب نیز یاد شده‌است. گمان می‌رود نام «عقبه» در زبان‌های سامی به معنای درخت بنه بوده باشد. پیشینه در سال ۶۳۰ میلادی، اندکی پس از هجرت، پیامبر اسلام محمد پیمانی با اسقف آیلانا —شهر بیزانسی واقع در نزدیک به ۵۰۰ متری شمال شرقی محل عقبه— بست که به‌موجب آن، عقبه به شکل مسالمت‌آمیز در جریان فتوحات مسلمانان گنجانده شد. بنیاد شهر در حدود سال ۶۵۰ میلادی به دست خلیفه عثمان بن عفان نهاده شد. عقبه در دوران امویان (۶۶۱–۷۵۰) شکوفا شد و این شکوفایی در دوره عباسیان (۷۵۰–۹۷۰) و سپس فاطمیان (۹۷۰–۱۱۱۶) ادامه یافت. در اواخر سده دوازدهم میلادی، شهر بر اثر زمین‌لرزه‌ها و یورش‌های بدوی‌نشینان و صلیبیان رو به زوال نهاد. در سال ۱۱۱۶ میلادی، بالدوین یکم بدون رویارویی چشمگیری شهر را تصرف کرد. پس از آن، مرکز شهر نزدیک به ۵۰۰ متر در راستای ساحل به سوی جنوب جابه‌جا شد و به نزدیکی دژ مملوکی و میله پرچم کنونی عقبه انتقال یافت. نام‌شناسی بر پایه پژوهش‌ها، نام عقبه در زبان‌های سامی به معنای درخت بنه بوده‌است. شهر ایلات نوین که بی‌درنگ در باختر عقبه جای دارد، نام خود را از همین عقبه باستانی گرفته‌است. شهرسازی عقبه به شکل مستطیلی به ابعاد ۱۷۰ در ۱۴۵ متر ساخته شده بود و با دیوارهایی به ستبرای ۲٫۶ متر و بلندای ۴٫۵ متر استحکام یافته بود. ۲۴ برج از شهر پاسداری می‌کرد. شهر چهار دروازه داشت که دو راه اصلی متقاطع را پدیدمی‌آوردند: دروازه مصر در شمال، دروازه دمشق در شرق، دروازه حجاز در جنوب و دروازه دریا در باختر. در نقطه تقاطع این دو راه اصلی، یک چهارطاقی (تتراپیلون) قرار داشت که در سده دهم میلادی به ساختمانی مسکونی مجلل با دیوارنگاره‌ها دگرگون شد. این الگوی شهرسازی که «مصر» نامیده می‌شود، نمونه‌ای رایج از نخستین شهرک‌های استحکام‌یافته اسلامی بود. شهر دربست دارای یک مسجد در گوشه شمال شرقی به ابعاد ۳۵ در ۵۵ متر بود. جغرافی‌دان شمس‌الدین مقدسی این شهر را توصیف کرده‌است. ساختار شهری مشابهی در شهرهای کهن فسطاط در مصر و بصره و کوفه در عراق نیز دیده می‌شود. کاوش‌های باستان‌شناسی کاوش‌های مشترک آمریکایی-اردنی از سال ۱۹۸۶ میلادی با همکاری دانشگاه شیکاگو آغاز شد. افزون بر ویرانه‌های برجای‌مانده در محل، بسیاری از یافته‌های باستان‌شناختی —از جمله کتیبه‌ای که بالای دروازه مصر نصب بود— در موزه باستان‌شناسی عقبه و موزه باستان‌شناسی اردن در عمان نگهداری می‌شود. دسترسی ویرانه‌های عقبه در طول روز بازدیدپذیرند و دیوارهای باقی‌مانده در برخی نقاط تا سه متر بلندی دارند. اکنون یک وادی (بستر خشک رود) از میان محوطه می‌گذرد. جستارهای وابسته عقبه ایلات فسطاط پیوند به بیرون (انگلیسی) Aqaba Archeological - aqaba.jo Museum with No Frontiers: Ayla منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «آیلة». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Ayla (city)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Ayla». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «আইলা (নগরী)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای بنگالی ، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.