گورستان یهودی کوه زیتون

گورستان یهودی کوه زیتون (به عبری: בֵּית הַקְּבָרוֹת הַיְּהוּדִי בְּהַר הַזֵּיתִים) کهن‌ترین و مهم‌ترین گورستان یهودی در اورشلیم است. کوه زیتون از دیرباز محل دفن عبرانیان و یهودیان بوده و گورستان کنونی قدمتی نزدیک به پنج سده دارد و نخستین بار در سدهٔ شانزدهم میلادی از وقف اسلامی اورشلیم اجاره شده‌است. این گورستان میان ۷۰٬۰۰۰ تا ۱۵۰٬۰۰۰ آرامگاه را در خود جای داده و آرامگاه چهره‌های سرشناسی از تاریخ یهود در آن قرار دارد. گورستان یهودی کوه زیتون بزرگ‌ترین و مقدس‌ترین گورستان تاریخی یهودی در جهان به‌شمار می‌رود. این گورستان در کنار محوطهٔ باستان‌شناختی بسیار کهن‌تری به نام گورستان سلوان قرار گرفته‌است. بر پایهٔ برخی پژوهش‌ها، کهن‌ترین گورها در دامنهٔ غربی-جنوبی کوه زیتون به پایان هزارهٔ چهارم پیش از میلاد بازمی‌گردند. برآوردهای آلمانی شمار گورها را تا ۲۰۰٬۰۰۰ یا حتی ۳۰۰٬۰۰۰ نیز دانسته‌اند، هرچند آمار دقیق به دلیل ویرانی‌های دوران اردنی دشوار است. پیشینه پیش از ۱۹۴۸ در سدهٔ نوزدهم، گورستان‌های یهودی اورشلیم اهمیت ویژه‌ای یافتند؛ آنها آخرین بارگاه نه‌تنها یهودیان اورشلیم بلکه یهودیان سراسر جهان بودند. خواست دفن‌شدن در کوه زیتون تا اندازه‌ای از مزایای «سگولایی» (به عبری: סגולה) نشأت می‌گرفت که منابع گوناگون کابالایی و تلمودی به این دفن نسبت می‌دادند. در دوران معبد اول و دوم، یهودیان اورشلیم در غارهای تراشیده در صخره در دامنه‌های کوه به خاک سپرده می‌شدند و از سدهٔ شانزدهم میلادی گورستان شکل کنونی خود را یافت. گورستان کهن یهودی بر دامنه‌های کوه زیتون مشرف بر درهٔ قدرون (درهٔ یهوشافاط) گسترده بود و از بخش زیرین و باستانی‌اش که گورهای دورهٔ معبد دوم را حفظ کرده بود بیرون تابیده بود. ارزش اصلی آن نزدیکی‌اش به کوه معبد بود؛ بر پایهٔ یک میدراش، رستاخیز مردگان از اینجا آغاز خواهد شد و مسیح موعود بر کوه زیتون ظاهر شده و به سوی کوه معبد حرکت خواهد کرد. گورستان سلوان گورستان سلوان مهم‌ترین بخش باستانی این مجموعه است که گمان می‌رود بلندپایه‌ترین مقامات اورشلیم در آن دفن شده‌اند. این گورستان در دامنهٔ صخره‌ای شرقی درهٔ قدرون جای دارد و بعدها روستای سلوان بر فراز آن ساخته شد. این آرامگاه‌ها از سدهٔ نهم تا هفتم پیش از میلاد ساخته شده‌اند. در دوران بیزانسی به عنوان صومعه‌نشین راهبان و حتی کلیسا و نمازخانه به کار رفتند و بعدها مسلمانان روستانشین بخش‌هایی از آنها را برای ساخت خانه، آبانبار و چاه فاضلاب بهره بردند. وجود این گورها تا سدهٔ نوزدهم برای عموم ناشناخته ماند. چارلز وارن، ژنرال و باستان‌شناس بریتانیایی، در سال ۱۸۶۸ نخستین بررسی‌های دقیق باستان‌شناختی را انجام داد. معماری این آرامگاه‌ها و شیوهٔ خاکسپاری با هرآنچه در فلسطین شناخته شده متفاوت است: ورودی‌های بلند، سقف‌های شیروانی و سنگ‌نبشته‌های عبری از ویژگی‌های منحصربه‌فرد آنهاست. باستان‌شناس اسرائیلی داوید اوسیشکین نظریه‌ای مطرح کرد مبنی بر اینکه شباهت سبک معماری این آرامگاه‌ها با شهرهای فنیقی، توصیف تورات از نفوذ فنیقی بر پادشاهی‌های اسرائیلی را تأیید می‌کند. آرامگاه ابشالوم آرامگاه ابشالوم (به عبری: יד אבשלום) یکی از برجسته‌ترین یادمان‌های گورستان یهودی کوه زیتون است. این آرامگاه صخره‌ای نزدیک به ۲۰ متر ارتفاع دارد و سقفی مخروطی‌شکل بر آن نشسته و در درهٔ قدرون در لبهٔ غربی گورستان قرار گرفته‌است. به‌طور سنتی به ابشالوم، پسر سرکش داوود پادشاه، نسبت داده می‌شد، اما تاریخ‌گذاری جدید آن را به سدهٔ نخست میلادی بازمی‌گرداند. دوران حکومت اردن در دوران حکومت اردن بر اورشلیم شرقی (۱۹۴۹–۱۹۶۷)، گورستان یهودی آسیب‌های جدی دید. از اواخر ۱۹۴۹، ناظران اسرائیلی مستقر بر کوه صهیون گزارش دادند که ساکنان عرب برخی سنگ‌های گور را از جا درآورده‌اند. در ۱۹۵۴، دولت اسرائیل شکایت رسمی به مجمع عمومی سازمان ملل متحد تقدیم کرد. اسرائیل همچنین مدعی شد که در اواخر دههٔ ۱۹۵۰ ارتش اردن از سنگ‌های گور برای ساخت اردوگاه نظامی در نزدیکی العیزریه و سنگ‌فرش چادرها و مستراح‌ها بهره برد و برخی سنگ‌ها به حیاط ارگ داوود منتقل و خرد شدند. هنگام ساخت جاده‌های جدید — از جمله جادهٔ دسترسی به هتل سون آرچز (اینترکانتیننتال) بر فراز کوه زیتون، امتداد جادهٔ اریحا و گسترش جادهٔ دسترسی به سلوان — گورهای بسیاری ویران شدند. بر پایهٔ منبع آلمانی، با بهره‌گیری از شن حاصل از خرد کردن سنگ‌قبرها هتل سون آرچز ساخته شد و جادهٔ دسترسی آن نیز با سنگ‌قبرها سنگ‌فرش گردید. هنگام گسترش جادهٔ اریحا، کارگران اردنی شش ردیف گور را تخریب کردند و استخوان‌ها و خاک را بی‌توجه به بخش سفاردی زیرین گورستان ریختند. پس از ۱۹۶۷، این ادعاها به جنگ کلامی میان زراح وارهفتیگ، وزیر امور دینی اسرائیل، و کشیش فرانسیسکن پدر ایزایاس آندرس، نگاهبان سرزمین مقدس، انجامید. پدر آندرس ضمن تأیید بی‌حرمتی به گورستان یهودی، یادآور شد که گورستان‌های مسیحی و مسلمان نیز — نه از سوی اردنی‌ها بلکه از سوی اسرائیلی‌ها — آسیب دیده‌اند. دوران حکومت اسرائیل از سال ۱۹۶۸، یهودیان در مسیر عبور از محلهٔ عربی‌نشین به سوی گورستان مورد آزار قرار گرفتند. در سال ۱۹۹۲ با خاکسپاری نخست‌وزیر مناخم بگین در کوه زیتون، تصمیم به تأسیس شرکت امنیتی ویژه‌ای برای گورستان گرفته شد. در سال ۲۰۰۵ آزار و اذیت یهودیان شدت یافت و واحد نگهبانی برای همراهی فردی یا گروهی بازدیدکنندگان ایجاد شد. در سال ۲۰۰۹ خودروها مورد حمله قرار گرفتند و بازدیدکنندگان بسیاری در مسیر گورستان آسیب دیدند. انجمن «اورشلیم برای نسل‌ها» به شخصیت‌های عمومی مراجعه کرد و مناظره‌ای در کنست برگزار شد. در سال ۲۰۱۱ رئیس سازمان قربانیان تروریسم «آلماگور» در مسیر زیارت گور والدینش مورد حمله قرار گرفت و آسیب دید. از سال ۲۰۱۰، خدمات امنیتی و همراهی رایگان بوده و از بودجهٔ وزارت مسکن تأمین مالی می‌شود. تا امروز گورها و سنگ‌قبرها همچنان در وضعیت نابسامانی قرار دارند و از وندالیسم و بی‌حرمتی رنج می‌برند. مجموعه‌ای از تصمیمات دولتی برای بازسازی بخش‌هایی از کوه و تخصیص بودجه برای نگهداری و نوسازی تاکنون نتوانسته وضعیت را دگرگون کند. جاهای دیدنی از جاهای دیدنی مجموعهٔ کوه زیتون می‌توان به این موارد اشاره کرد: ید ابشالوم (آرامگاه ابشالوم) آرامگاه زکریا آرامگاه بنی‌حزیر غار یهوشافاط غار انبیا — محل منتسب به گورهای حجّی، زکریا و ملاکی گورستان سلوان آرامگاه‌های برجسته بسیاری از شخصیت‌های سرشناس در این گورستان آرمیده‌اند، از جمله حاخام حاییم بن عطار معروف به «اور هَحَییم»، حاخام یهودا آلقلعی از پیش‌گامان صهیونیسم، ربه‌های حسیدی خاندان‌های گوناگون، حاخام ارتدکس آوراهام ییتسحاک کوک نخستین خاخام‌باشی اشکنازی، هنریتا سولد بنیادگذار سازمان هَدَسا، شاعر الزه لاسکر شولر، الیزر بن-یهودا پدر عبری نوین، شموئل یوسف آگنون برندهٔ جایزهٔ نوبل ادبیات، بوریس شاتس بنیادگذار مدرسهٔ هنر بزالل، مناخم بگین ششمین نخست‌وزیر اسرائیل و قربانیان شورش‌های ۱۹۲۹ فلسطین و جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل. خاخام‌ها و دانشمندان دینی دوران نوین آغازین عوبدیا بن آوراهام بِرتینورو (نزدیک به ۱۴۴۵ – نزدیک به ۱۵۱۵) مئیر بن یهودا لیب پوپرس، حاخام و کابالیست بوهمیایی (نزدیک به ۱۶۲۴–۱۶۶۲) یهودا هه‌حسید (۱۶۶۰–۱۷۰۰)، رهبر مهاجرت سدهٔ هفدهم حاییم بن موسی بن عطار، «اور هحییم» (نزدیک به ۱۶۹۶–۱۷۴۳) آوراهام گرشون از کیتوف (۱۷۰۱–۱۷۶۱)، باجناغ بعل شم طوب شالوم شرعبی، «رَشَش» (۱۷۲۰–۱۷۷۷) زوندل سالانت (۱۷۸۶–۱۸۶۶)، استاد اصلی حاخام ییسرائل سالانتر سدهٔ نوزدهم به بعد الآزار آبوحتسیرا، حاخام و نوهٔ بابا سالی لوی ییتسحاک بندر، رهبر جامعهٔ برسلوف در اومان و اورشلیم آوروهوم بلومنکرانتس، حاخام ارتدکس آمریکایی داوید کوهن، «راو هَنازیر» یهوشع لیب دیسکین، حاخام در برست و اورشلیم شلومو الیاشیو، کابالیست لیتوانیایی موشه مردخای اپشتین، سرپرست یشیوای سلابودکا در لیتوانی ناتان تسوی فینکل، «پیر سلابودکا» ییتسحاک داوید گرونر، مدیر مرکز یشیوا در ملبورن شمعون حکم، نویسنده و مترجم بخارایی موشه هالبرشتام، سرپرست یشیوای چاکاوا ییتسحاک هوتنر، سرپرست یشیوای حاخام حاییم برلین در بروکلین اریه کاپلان، حاخام و نویسندهٔ ارتدکس آمریکایی آوراهام ییتسحاک کوک (۱۸۶۵–۱۹۳۵)، نخستین خاخام‌باشی اشکنازی در دوران قیمومت بریتانیا و از پایه‌گذاران صهیونیسم دینی تسوی یهودا کوک، سرپرست یشیوای مرکز هرب کوک و پسر آوراهام ییتسحاک کوک الیا لوپیان، حاخام برجستهٔ جنبش موسار اویگدور میلر، حاخام، نویسنده و سخنران ارتدکس آمریکایی شلومو موسایف، بزرگ خاندان بخارایی یعقوب موتسافی، رهبر سفاردی ادت هحریدیت اورشلیم الیاهو داوید رابینوویتس-تئومیم، سرپرست یشیوای میر یحزقل سارنا، سرپرست یشیوای سلابودکا حاییم پینحاس شاینبرگ، حاخام و سرپرست یشیوای توراه اور گدلیا شور، حاخام و سرپرست یشیوای توراه ودعت در بروکلین شالوم شوادرون، «مَگید اورشلیم» دوب شوارتسمن، سرپرست یشیوای بیت‌התלمוד اورشلیم آوراهام شاپیرا، سرپرست یشیوای مرکز هرب کوک گدلیا سیلوراستون، حاخام در بلفاست و واشینگتن یعقوب حاییم سوفر، «کف هحییم» آهرون سولوویچیک، سرپرست یشیوای بریسک در شیکاگو پسح شتاین، سرپرست یشیوای تلز در کلیولند ییتسحاک یعقوب وایس، رئیس ادت هحریدیت اورشلیم ربه‌های حسیدی سیمحا بونیم آلتر، پنجمین ربهٔ گور ییسرائل آلتر، چهارمین ربهٔ گور موشه بیدرمان، ربهٔ للوف مردخای شلومو فریدمن، ربهٔ بویانر نیویورک لوی ییتسحاک هورویتس، دومین ربهٔ بوستونر دوشیزهٔ لودمیر، ربهٔ زن حسیدی یحیئل یهوشع رابینوویچ، ربهٔ بیالا داوید مَتیتیاهو رابینوویچ، «لَهَوِت داوید»، ربهٔ بیالا ایسامار روزنبام، ربهٔ نَدوُرنا شاؤول یدیدیا الآزار تاوب، ربهٔ مودژیتس خاخام‌باشی‌ها سلیمان الیعزر آلفندری، خاخام‌باشی دمشق و صفد مئیر آوئرباخ، نخستین خاخام‌باشی اشکنازی اورشلیم حاییم برلین، خاخام‌باشی مسکو شِئار یَشوب کوهن، خاخام‌باشی حیفا حاییم موسی دوئک، خاخام‌باشی مصر یعقوب شاؤول الیاشر، خاخام‌باشی سفاردی فلسطین عثمانی شلومو گورین، خاخام‌باشی اشکنازی اسرائیل امانوئل یاکوبوویتس، بارون یاکوبوویتس، خاخام‌باشی جماعات عبری متحد مشترک‌المنافع آوراهام ییتسحاک کوک، خاخام‌باشی فلسطین تحت قیمومت بریتانیا یعقوب مئیر، خاخام‌باشی سفاردی فلسطین تحت قیمومت بریتانیا مایر روزنبام، خاخام‌باشی کوبا شموئل سالانت، خاخام‌باشی اشکنازی اورشلیم یوسف حاییم زونِنفِلد، خاخام‌باشی ادت هحریدیت اورشلیم ایسر یهودا اونترمن، خاخام‌باشی اشکنازی اسرائیل شلومو زئو تسوایگنهفت، خاخام‌باشی هانوفر و نیدرزاکسن بازرگانان شلدون ادلسون، بازرگان، سرمایه‌گذار و نیکوکار آمریکایی هری فیشل، بازرگان و نیکوکار آمریکایی رابرت مکسول، سرمایه‌دار رسانه‌ای بریتانیایی جرج وایدنفلد، بازرگان و نیکوکار بریتانیایی چهره‌های فرهنگی شموئل یوسف آگنون، نویسندهٔ اسرائیلی و برندهٔ نوبل ادبیات نیسیم بِهار، پیشگام آموزش عبری نوین شموئل بن داوید (۱۸۸۴–۱۹۲۷)، تصویرگر و طراح الیزر بن-یهودا، پدر عبری نوین لوی بیلیگ، شرق‌شناس و پژوهشگر عربی یعقوب فیشمن، سردبیر روزنامهٔ ییدیشی آمریکایی ییسرائل دوب فرومکین، روزنامه‌نگار اسرائیلی آوری تسوی گرینبرگ، شاعر و روزنامه‌نگار اسرائیلی یوسله روزنبلات، حذان و آهنگساز بوریس شاتس، بنیادگذار مدرسهٔ هنر بزالل در اورشلیم الزه لاسکر شولر، شاعر یهودی-آلمانی یوسف شنبرگر، معمار اسرائیلی افرایم اورباخ، پژوهشگر اسرائیلی واردر کِرسون، نخستین کنسول آمریکا در اورشلیم (۱۸۴۴)، پیش‌صهیونیست و کوئیکر گرویده به یهودیت مزراحی چهره‌های سیاسی یهودا آلقلعی (۱۷۹۸–۱۸۷۸)، پیشگام صهیونیسم سیاسی موشه بارزانی، رزمندهٔ لحی مناخم بگین، نخست‌وزیر اسرائیل الیاهو بن الیسار، سیاستمدار و دیپلمات اسرائیلی ییسرائل الداد، فیلسوف و رزمندهٔ صهیونیسم تجدیدنظرطلب مئیر فاینشتاین، رزمندهٔ ایرگون یعقوب اسرائیل د هان، روزنامه‌نگار یهودی هلندی که توسط هاگانا ترور شد زِوولون هامر، سیاستمدار و وزیر اسرائیلی موشه هیرش، حاخام و رهبر ناتوری کارتا، ضدصهیونیست آیدا سیلورمن، نیکوکار و سخنران صهیونیست هنریتا سولد، بنیادگذار سازمان صهیونیستی زنان هَدَسا داوید ودووینسکی، بنیادگذار ژ.ژ.و. (اتحاد نظامی یهودی) دانشمندان ییسرائل یعقوب کلیگلر، میکروب‌شناس و مبارز اصلی ریشه‌کنی مالاریا در فلسطین تحت قیمومت یعقوب لاهیجانی، دانشمند و مخترع قربانیان تروریسم الیاهو عَشِری، قربانی تروریسم اسرائیلی گاوریئل و ریوکا هولتسبرگ، قربانیان تروریسم اسرائیلی تسوی کوگان، قربانی تروریسم اسرائیلی-مولداوی راحل، نتنئل، رفائل و افرایم وایس، قربانیان آتش‌افروزی اتوبوس اریحا آوراهام زلمنوویتس، قربانی آمریکایی حملات ۱۱ سپتامبر پیوند به بیرون وبگاه رسمی گورستان کوه زیتون کمیتهٔ بین‌المللی هرهزیتیم منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Mount of Olives Jewish Cemetery». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Cimetière juif du Mont des Oliviers». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Jüdischer Friedhof am Ölberg». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «مقبرة جبل الزیتون الیهودیة». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.