دیر مار سابا

دیر مار سابا (به یونانی: Ἱερὰ Λαύρα τοῦ Ὁσίου Σάββα τοῦ Ἡγιασμένου؛ به سریانی: ܕܝܪܐ ܕܡܪܝ ܣܒܐ؛ به عربی: دیر مار سابا) یک صومعهٔ ارتدکس یونانی است که بر فراز درّهٔ قدرون در استان بیت‌لحم در فلسطین در کرانه باختری قرار دارد و در نیمهٔ راه میان بیت‌لحم و دریای مرده جای گرفته‌است. این صومعه از کهن‌ترین صومعه‌های پیوسته مسکون جهان مسیحی به‌شمار می‌رود و بسیاری از سنت‌های دیرین خود را حفظ کرده‌است. یکی از این سنت‌ها ممنوعیت ورود زنان به محوطهٔ اصلی صومعه است؛ تنها ساختمانی که زنان اجازهٔ ورود به آن را دارند «برج زنان» در نزدیکی ورودی اصلی است. دیر مار سابا به‌عنوان مرکزی برای دانش و آموزش، نقش بنیادین در تحولات آیینی و آموزه‌ای کلیسای بیزانس داشته‌است. راهبان این صومعه و خانقاه‌های وابسته به آن «سابائیان» (Sabaites) نامیده می‌شوند. پیشینه دورهٔ بیزانسی صومعه در سال ۴۸۳ میلادی به‌دست سابای مقدس در سوی شرقی درّهٔ قدرون بنیان نهاده شد؛ جایی که بر پایهٔ وب‌گاه صومعه، نخستین هفتاد ناسک گرد خلوت‌گاه قدیس سابا فراهم آمدند. در پی آن لاورا به سوی غربی دره منتقل شد و کلیسای تئوکتیستوس در سال ۴۸۶ ساخته و در ۴۹۱ تقدیس گردید (امروزه به نیکلاس قدیس بازتقدیس شده). رشد پیوستهٔ جامعهٔ رهبانی سبب شد که در سال ۵۰۲ کلیسای تئوتوکوس (مادر خدا) به‌عنوان کلیسای اصلی صومعه ساخته شود. تیپیکون سابا، مجموعهٔ قواعد زندگی رهبانی که قدیس تدوین کرد، سرانجام به الگوی جهانی زندگی صومعه‌ای و نظام آیینی بیزانسی تبدیل شد. یوحنای دمشقی دیر مار سابا خانهٔ یوحنای دمشق (۶۷۶–۷۴۹) بود که چهره‌ای کلیدی در شمایل‌شکنی بیزانسی به‌شمار می‌رود. او در حدود سال ۷۲۶ نامه‌هایی به امپراتور لئون سوم نوشت و فرمان‌های وی مبنی بر منع بزرگداشت شمایل‌ها را رد کرد. یوحنا از خاندانی سرشناس سیاسی در دمشق بود و به‌عنوان مقام مالی عالی‌رتبه در دستگاه خلیفهٔ اموی عبدالملک بن مروان خدمت می‌کرد. سرانجام به بیابان یهودیه مهاجرت کرد و در لاورای مار سابا به‌عنوان هیرومناخ (کشیش رهبانی) تنسیم و مسح شد. آرامگاه او در غاری زیر صومعه قرار دارد. دورهٔ نخستین اسلامی منابع کهن از یورش عرب به صومعه در سال ۷۹۷ یاد می‌کنند که به کشتار بیست راهب انجامید. میان اواخر سدهٔ هشتم تا سدهٔ دهم میلادی، صومعه مرکز مهمی برای ترجمهٔ آثار یونانی به عربی بود. برای نمونه، یَنّا بن اصطفان الفاخوری (فعال حدود ۹۱۰) آثار لئونتیوس دمشقی و بارسانوفیوس غزّی را ترجمه کرد. دیر مار سابا همچنین زیستگاه راهب و کاتب نامدار گرجی یوحنای زوسیموس بود که پیش از سال ۹۷۳ به دیر کاترین مقدس نقل مکان کرد و چندین نسخهٔ خطی پوستی را با خود برد. جامعهٔ رهبانی از آزار غیرمسلمانان در دورهٔ خلیفهٔ فاطمی حاکم بأمرالله در سال ۱۰۰۹ و نیز تاخت‌وتازهای ترکمن‌ها در سدهٔ یازدهم رنج برد؛ با این حال دوره‌هایی از آرامش نیز تجربه شد که نشانه‌های آن در ادامهٔ کارهای کتابت و هنری دیده می‌شود. دورهٔ صلیبی صومعه در دورهٔ پادشاهی اورشلیم که صلیبیان در سال ۱۰۹۹ برپا ساختند، اهمیت خود را حفظ کرد. دوره‌های مملوکی و عثمانی مانند دیگر صومعه‌های فلسطینی، دیر مار سابا نیز در اواخر سده‌های میانه بر اثر آزارهای مملوکی، مرگ سیاه، فرسایش جمعیتی و اقتصادی و گسترش قبایل بادیه‌نشین دچار افول شد. راهب روسی زوسیموس در سال ۱۴۲۰ شمار ساکنان را حدود ۳۰ تن برآورد کرد و جهان‌گرد آلمانی فلیکس فابری در اوایل دههٔ ۱۴۸۰ تنها شش نفر را ثبت کرد که با گروهی از عرب‌های بادیه‌نشین زندگی می‌کردند. پس از آن صومعه رها شد و راهبان بازمانده ظاهراً به دیر کاترین مقدس در صحرای سینا رفتند. در سال ۱۵۰۴ جامعهٔ رهبانی صربی فلسطین که در صومعهٔ فرشتگان مقدس سدهٔ چهاردهمی مستقر بود، دیر مار سابا را خریداری کرد. صرب‌ها تا اواخر دههٔ ۱۶۳۰ بر صومعه مسلط بودند و پشتیبانی مالی هنگفت تزار امپراتوری روسیه به آنان اجازه می‌داد صومعه را تقریباً مستقل از اسقف‌نشین اورشلیم اداره کنند. سلطهٔ صرب‌ها بر دیر مار سابا آنان را قادر ساخت نقشی مهم در سیاست‌های کلیسای ارتدکس اورشلیم ایفا کنند و اغلب در کنار عوام و کشیشان عرب در برابر یونانیانی بایستند که بر اسقف‌نشین چیره بودند. سلطهٔ صربی سرانجام در سدهٔ هفدهم پایان یافت؛ هم‌زمانی برنامهٔ عظیم ساخت‌وساز و قطع کمک‌های مالی روسیه به‌سبب زمانه دشواری‌ها صومعه را در بدهی سنگین فرو برد و صرب‌ها ناگزیر شدند آن را به پاتریارک اورشلیم بفروشند. اهمیت نقش در تحولات آیینی صومعه در سراسر پیشینهٔ خود مرکز آموزش و اندیشهٔ الهیاتی بوده و بر تحولات آموزه‌ای کلیسای بیزانسی تأثیر ژرف نهاده‌است. از شخصیت‌های برجسته در این زمینه خود سابا، یوحنای دمشق (۶۷۶–۷۴۹) و برادران تئودوروس و تئوفانس (دههٔ ۷۷۰–۸۴۰) بودند. تیپیکون صومعه‌ای سابا — شیوهٔ برگزاری آیین‌های عبادی — به الگوی استاندارد در سراسر کلیسای ارتدکس شرقی و نیز کلیساهای کاتولیک شرقی پیرو آیین بیزانسی تبدیل شد. این تیپیکون نخست در پاتریارک‌نشین ارتدکس یونانی اورشلیم پذیرفته شد و از آنجا به قسطنطنیه و سپس به سراسر جهان بیزانسی گسترش یافت. هرچند تحولات بعدی به‌ویژه در صومعهٔ استودیوس در قسطنطنیه بر آن تأثیر گذاشت، هنوز هم به «تیپیکون قدیس سابا» شناخته می‌شود. یادگارهای مقدس صومعه یادگارهای مقدس (بقایای) سابا را در خود جای داده‌است. این بقایا در سدهٔ دوازدهم به‌دست صلیبیان لاتین ربوده شد و تا سال ۱۹۶۵ در ایتالیا باقی ماند، تا آنکه پاپ پل ششم آن‌ها را به‌نشانهٔ حسن نیت نسبت به مسیحیان ارتدکس به صومعه بازگرداند. نسخه‌های خطی مورتون اسمیت ظاهراً رونوشتی از نامهٔ مار سابا منسوب به کلمنت اسکندرانی را در این صومعه یافت که دربرگیرندهٔ گزیده‌هایی از به‌اصطلاح انجیل پنهان مرقس بود. همچنین طرس‌نبشتهٔ ارشمیدس برای چندین سده در این صومعه نگهداری می‌شد. معماری بنای صومعه به‌شکل پلکانی بر فراز دامنهٔ کوهی در زنجیرهٔ کوه‌های جنوب کرانه باختری ساخته شده و گویی در دل صخره تراشیده شده‌است. نمای شرقی آن لایه‌های متعددی دارد که بر روی یکدیگر قرار گرفته‌اند و گنبدها و سقف‌های شیب‌دار یا مسطح آن‌ها را پوشانده‌اند. پایه‌های صومعه بر پشتیبان‌های سنگی بزرگی استوارند که بر صخره تثبیت شده‌اند و به‌سوی داخل شیب دارند تا استحکام سازه را در برابر زلزله افزایش دهند. پنجره‌ها کوچک‌اند و سکوها، بالکن‌ها و پلکان‌هایی برای آسانی رفت‌وآمد افزوده شده‌اند. در درون صومعه غاری طبیعی در دل صخره وجود دارد که قدیس سابا ۵۰ سال در آن زیست. آرامگاهی هشت‌ضلعی با گنبد بر روی مزار او در حیاط اصلی ساخته شده و در پایین حیاط گورستان راهبان قرار دارد. کلیسای نخستین صومعه به قدیس نیکلاوس تقدیس شده و در سال ۴۹۱ ساخته شد. نمازخانهٔ یوحنای دمشقی نیز از نشانه‌های مهم درون صومعه است. دسترسی زنان اجازهٔ نزدیک‌شدن به ورودی اصلی را دارند ولی حق ورود به محوطهٔ دیوارکشیده‌شده را ندارند. صومعه روزهای چهارشنبه و آدینه (روزهای روزهٔ دینی) برای بازدیدکنندگان بسته‌است. نگارخانه جستارهای وابسته جنگ سنت سابا یوحنای دمشق منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Mar Saba». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۳ آوریل ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «دیر مار سابا». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۳ آوریل ۲۰۲۶. پیوند به بیرون تصاویر دیر مار سابا در بایگانی عکس منار الآثار