بیت شعریم

بیت شِعَریم (عبری: בֵּית שְׁעָרִים‎)٬ بمعنی خانهٔ دروازه‌هایک گورستان وسیع صخره‌ای است که در نزدیکی شهر یهودی باستانی بیت شعریم قرار دارد. این محوطه در ۲۰ کیلومتری شرق حیفا، در دامنه‌های جنوبی جلگهٔ پایینی جلیل واقع شده است. این مکان بخشی از پارک ملی بیت شعریم است و شامل گورستان و بقایای شهر می‌شود. این گورستان از سدهٔ اول تا چهارم میلادی مورد استفاده قرار داشت و اوج اهمیت آن در اواخر سدهٔ دوم میلادی بود، زمانی که سنهدرین به رهبری یهودا هاناسی به بیت شعریم منتقل شد و خانوادهٔ او نیز در آنجا دفن شدند. در سال ۲۰۱۵، این گورستان به‌عنوان میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این گورستان در دل سنگ آهک نرم تراشیده شده و بیش از ۳۰ مجموعه غار تدفینی را در خود جای داده است. زمانی که باستان‌شناسان در سدهٔ بیستم برای نخستین بار این دخمه‌ها را بررسی کردند، مقبره‌ها پیش‌تر به‌شدت تخریب و رها شده بودند و سارکوفاگ‌ها تقریباً همگی توسط غارتگران قبر برای یافتن گنج شکسته شده بودند. این غارت احتمالاً در سده‌های هشتم و نهم میلادی رخ داده است، بر اساس نوع چراغ‌های روغنی سفالی یافت‌شده در محل. غارتگران همچنین استخوان‌های متوفیان را از تابوت‌های سنگی خارج کرده بودند. در دورهٔ سلطنت مملوکی (سده‌های ۱۳ تا ۱۵ میلادی)، «غار تابوت‌ها» (دخمه شماره ۲۰) به عنوان پناهگاهی برای چوپانان عرب مورد استفاده قرار می‌گرفت. کلود رینیه کوندر از «صندوق اکتشاف فلسطین» در اواخر سال ۱۸۷۲ از این محوطه بازدید کرد و یکی از مجموعه غارها را با نام «غار جهنم» توصیف نمود. او در جریان کاوش یکی از دخمه‌ها، سکه‌ای از آگریپا یافت که بر اساس آن نتیجه گرفت این ویرانه‌ها به «دوره‌های متأخر یهودی، حدود آغاز میلاد مسیح» تعلق دارند. بنجامین مازار نیز در جریان کاوش‌های خود در شیخ عبریک، سکه‌هایی کشف کرد که جدیدتر از دوران کنستانتین کبیر و کنستانتیوس دوم نبودند. اگرچه تنها بخشی از این گورستان کاوش شده است، آن را به کتابی سنگی تشبیه کرده‌اند. دخمه‌ها، آرامگاه‌ها و تابوت‌های سنگی آن با نمادها و نقش‌های پیچیده و همچنین تعداد زیادی کتیبهٔ حکاکی‌شده و نقاشی‌شده به زبان عبری میشنایی، آرامی عبری باستان (زبان گفتاری یهودیان در دوره‌های معبد اول و دوم)، آرامی پالمیرایی و یونانی کوینه تزئین شده‌اند که دو قرن دستاورد تاریخی و فرهنگی را مستند می‌کنند. غنای تزیینات هنری در این گورستان یهودی باستانی، که از کهن‌ترین گورستان‌های گستردهٔ یهودیان در جهان است، در هیچ جای دیگری بی‌نظیر توصیف شده است. نام به گفتهٔ موشه شارون، با پیروی از یخزقِل کوتشر، نام این شهر «بیت شعَراییم» یا «کفر شعَراییم» (خانه/روستای دو دروازه) بوده است. تلفظ باستانی یهودیان یمنی از این نام نیز «بت شعَراییم» است که به بازنمایی یونانی باستان نام، یعنی Βησάρα («بسارا»)، نزدیک‌تر است. املای رایج عبری برای واژهٔ «خانه»، בֵּית، به صورت «beit» نوشته می‌شود. در نسخهٔ شاه جیمز، این واژه به صورت «beth» آمده است، در حالی که تلاش‌هایی در جریان است تا هر دو شکل با «bet» جایگزین شوند. تاریخچه سکونتگاه این پارک ملی توسط سازمان پارک‌های ملی اسرائیل اداره می‌شود. این محوطه در شمال‌شرق با شهر کریات تیوُن هم‌مرز است و در پنج کیلومتری غرب موشاوئی قرار دارد که در سال ۱۹۲۶ به نام این مکان تاریخی نام‌گذاری شد، یعنی یک دهه پیش از شناسایی باستان‌شناختی آن. در دوران اوایل مدرن، این محل روستای عربی شیخ بُرَیق بود؛ این روستا در دههٔ ۱۹۲۰ در نتیجهٔ خریدهای سورسوک خالی از سکنه شد و در سال ۱۹۳۶ توسط جغرافی‌دان تاریخی ساموئل کلاین به‌عنوان بیت شعریم شناسایی گردید. عصر آهن قطعات سفالی کشف‌شده در این محوطه نشان می‌دهند که نخستین استقرار در آن به عصر آهن بازمی‌گردد. دوران معبد دوم اورشلیم بیت شِعَریم در اواخر سدهٔ اول پیش از میلاد، در دورهٔ سلطنت پادشاه هِرود تأسیس شد. تاریخ‌نگار یهودی رومی، یوسفوس فلاویوس، در کتاب «زندگی یوسفوس» به این شهر با نام یونانی «بسارا» اشاره کرده و آن را مرکز اداری املاک ملکهٔ حاکم قورینائیه، برنیس دوم، در درهٔ یزرعیل دانسته است. در دوران حکومت روم، این مکان در محدودهٔ املاک سلطنتی دودمان هرودیان قرار داشت؛ جایی که برنیس، خواهر هرود آگریپای دوم، غله ذخیره می‌کرد و مرز با بطلمییس را مشخص می‌ساخت. محوطهٔ بیت شعریم در تلمود، همراه با یبنه، اوشا، شفاعمرو و صفوریه، به‌عنوان یکی از ده کوچی که سنهدرین هنگام ترک اورشلیم انجام داد، ذکر شده است. بیت شعریم همچنین محل زندگی و آرامگاه نهایی ربی یهودا شاهزاده (یهودا هناسی)، گردآورندهٔ میشنا و رئیس سنهدرین، بود. حکایتی دربارهٔ زندگی جمعی در بیت شعریم به نام او نقل شده که به پایبندی مردم آنجا به قوانین طهارت آیینی یهود اشاره دارد. حکیم میشنایی، ربی یوحنان بن نوری (سدهٔ اول–دوم میلادی)، نیز در بیت شعریم سکونت داشت. در دوران سکونت یهودیان در دورهٔ معبد دوم، باور بر این است که ساکنان بیت شعریم به دامداری اشتغال داشتند، دورهٔ های رومی و بیزانسی پس از ویرانی معبد دوم در سال ۷۰ میلادی، سنهدرین (قوهٔ مقننه و شورای عالی یهود) از مکانی به مکان دیگر منتقل شد؛ نخست به یابنه رفت، سپس به اوشا، از آنجا به شیفارعام، و در نهایت به بیت شِعَریم رسید. این شهر در ادبیات ربانی به‌عنوان یکی از مراکز مهم آموزش یهودی در سدهٔ دوم میلادی ذکر شده است. بنیامین مزار این روستا را شهری یهودی و آباد توصیف کرده که سرانجام در نیمهٔ نخست سدهٔ چهارم میلادی (حدود ۳۵۱/۲ م.)، در پایان شورش یهودیان علیه گالوس، ویران شد؛ شورشی که طی آن بسیاری از شهرها و روستاهای جلیل و یهودیه، از جمله صفوریه، به آتش کشیده شدند. پس از مدتی، این مکان به‌عنوان شهری بیزانسی بازسازی شد. پژوهش‌های جدیدتر نشان می‌دهد که شورش گالوس تأثیر بسیار کمتری بر این شهر داشته است. گفته می‌شود زمین‌لرزهٔ جلیل در سال ۳۶۳ میلادی به بیت شعریم آسیب رساند، هرچند تصور می‌شود این خسارات محدود بوده‌اند. وجود ساختمان‌ها و موزاییک‌های متعلق به سدهٔ ششم میلادی نشان می‌دهد که در این دوره، سکونت در این محل تا اندازه‌ای دوباره رونق گرفت، هرچند هرگز شکوه پیشین خود را بازنیافت. ربی یهودا هاناسی، رئیس سنهدرین و گردآورندهٔ میشنا، در این شهر زندگی می‌کرد. در هفده سال پایانی عمرش، به دلایل سلامتی به صفوریس نقل مکان کرد، اما برای دفن خود بیت شِعَریم را برگزید. بر اساس سنت، او در بیت شِعَریم دارای زمینی بود که آن را از دوست خود، امپراتور روم مارکوس اورلیوس آنتونینوس، به عنوان هدیه دریافت کرده بود. در حالی که مطلوب‌ترین محل دفن برای یهودیان، کوه زیتون در اورشلیم بود، اما در سال ۱۳۵ میلادی، زمانی که ورود یهودیان به آن منطقه ممنوع شد، بیت شِعَریم به عنوان جایگزین مطرح گردید. دفن ربی یهودا در این مکان باعث شد بسیاری از یهودیان از سراسر سرزمین و نیز از دیاسپورای یهودی، از فنیقیه نزدیک تا حمیر در یمن دوردست، در کنار قبر او به خاک سپرده شوند. حدود ۳۰۰ کتیبه، عمدتاً به زبان یونانی و همچنین عبری، آرامی و پالمیرایی، بر دیوارهای دخمه‌ها که شامل تعداد زیادی سارکوفاگ است، یافت شده‌اند. دورهٔ اوایل اسلامی از آغاز دورهٔ اوایل اسلامی (سدهٔ هفتم میلادی)، سکونت در این منطقه پراکنده و اندک بود. کاوش‌ها ۷۵ چراغ روغنی مربوط به دوره‌های اموی (سده‌های هفتم تا هشتم میلادی) و عباسی (سده‌های هشتم تا سیزدهم میلادی) در سرزمین اسرائیل را آشکار کردند. همچنین یک کارگاه بزرگ شیشه‌سازی مربوط به دورهٔ عباسی از سدهٔ نهم میلادی در این محوطه کشف شد. دورهٔ صلیبی شواهدی از فعالیت در ناحیهٔ روستای نزدیک و گورستان مربوط به دورهٔ صلیبی (سدهٔ دوازدهم میلادی) وجود دارد که احتمالاً به مسافران و سکونت‌های موقت مرتبط بوده است. دورهٔ عثمانی یک روستای کوچک عربی به نام شیخ بُرَیق دست‌کم از اواخر سدهٔ شانزدهم بر فراز این گورستان قرار داشت. نقشه‌ای از پی‌یر ژاکوتَن مربوط به تهاجم ناپلئون در سال ۱۷۹۹ این مکان را با نام «چیک ابریت» نشان می‌دهد. دوران قیومت بریتانیا سرشماری اکتبر ۱۹۲۲ فلسطین، شیخ ابریق را با جمعیتی ۱۱۱ نفر مسلمان ثبت کرده است. در اوایل دههٔ ۱۹۲۰، خانوادهٔ سورسوک زمین‌های این روستا، از جمله گورستان، را از طریق یهوشوا حنکین، فعال صهیونیست و مسئول بخش بزرگی از خریدهای عمدهٔ زمین توسط سازمان جهانی صهیونیسم در فلسطین عثمانی، به صندوق ملی یهود فروختند. پس از این فروش، که شامل زمین‌هایی از روستاهای عربی حارثیه، شیخ ابریق و حربج می‌شد، در مجموع ۵۹ مستأجر عرب از این سه روستا اخراج شدند و ۳٬۳۱۴ پوند غرامت پرداخت شد. در سال ۱۹۲۵ یک سکونتگاه کشاورزی بر روی ویرانه‌های شیخ ابریق توسط هپوعل همیزراحی، یک حزب سیاسی و جنبش شهرک‌سازی صهیونیستی، ایجاد شد اما این گروه بعدها محل را ترک کرده و به سکونتگاه جدیدی در سده یاکوف منتقل شدند. باستان شناسی تاریخچه پژوهش‌های باستان‌شناسی اهمیت باستان‌شناسی این محوطه در دههٔ ۱۸۸۰ توسط «نقشه‌برداری فلسطین غربی» شناخته شد؛ این گروه بسیاری از مقبره‌ها و دخمه‌ها را بررسی کرد، اما هیچ کاوشی انجام نداد. در سال ۱۹۳۶، الکساندر زاید که به‌عنوان نگهبان برای صندوق ملی یهود کار می‌کرد، گزارش داد که شکافی در دیوار یکی از غارها یافته که به غار دیگری با کتیبه‌های تزئین‌شده راه داشته است. در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۵۰، این محوطه توسط بنیامین مازار و نحمان آویگاد کاوش شد. کاوش‌ها در سال ۲۰۱۴ از سر گرفته شد. از سال ۲۰۱۴، کاوش‌های این محوطه توسط آدی ارلیخ، از طرف مؤسسهٔ باستان‌شناسی دانشگاه حیفا، انجام شده و تا سال ۲۰۲۱ ادامه داشته است. ارلیخ در کاوش‌های خود بر شهر باستانی واقعی تمرکز دارد که بر فراز تپه و در بالای گورستانِ به‌خوبی مطالعه‌شده قرار داشته و پیش‌تر تنها چند ساختمان از آن کشف شده بود. یافته های اصلی گستان یهودی در مجموع، تاکنون ۲۱ دخخ (دخمه) در گورستان یهودیان بیت شعریم کشف شده است که تقریبریباً همگی دارای تالاری اصلی با فرو رفتگی‌هایی در دیار و تابوت‌هایی بودند که زمانی بقایای مردگان را در خود جای می‌دادند. این بقی بعدها برداشته شده‌اند؛ یا توسط غارتگران قبر قبراران، یا توسط «آترا قدیشه»، نهاد دولتی مسئول دفاره دفیل دوبارهٔ استخوان‌های بیرون‌آوری‌شده در محوطات باستان‌شناسی. بیشتر این بقمان‌ها به سدهه‌دوم سدههٔ دوم تا چهارم میلادی بازمی‌گردند. نزدیک به ۳۰۰ کتی (بازی) کتی کتیبه در این گورستان کشف شده که بیشتر آن‌ها با حروف یونسی‌های یونانی و چند مورد به زبان عبری و آرامامی حکاریده شده‌اند. ارجاعات جغرافیایی در این کتی‌باز‌ها نشان می‌دهد که این گورستان توسط مردم شهر بیت شعریم، دیگر نقاط مختلف جلیل، و حتی مناطق دورافتری در منطقه، مانند پالمیرا (در سوریه) و صور (در لبنان امروزی)، مورد استفاده قرار می‌گرفته است. دیگران نیز از آنتیوخیا (در ترکیه)، مییسن (جنوب میان‌رود جنوبی، عراق امروز)، ساحل فینی فنیقی‌ها (صیدون، بیرورو، بیبلوس؛ همگی در لبنان امروز)، و حتی حمیر (در یمن)، و دیگر نقاط آمده بودند. علاوه بر مجموعه گسترده‌ای از کتیبه‌ها به چندین زبان، دیوارها و مقبره‌ها دارای تصاویر فراوانی هستند که به‌صورت حکاکی و نقش‌برجسته ساخته شده‌اند؛ از نمادهای یهودی و تزئینات هندسی گرفته تا حیوانات و پیکره‌هایی از اسطوره‌ها و آیین هلنیستی. بسیاری از مرثیه‌های نوشته‌شده برای درگذشتگان، تأثیر نیرومند فرهنگ هلنیستی را نشان می‌دهند، زیرا بسیاری از آن‌ها مستقیماً از اشعار هومر گرفته شده‌اند. در یکی از غارها، لوحی مرمری به ابعاد ۲۱ × ۲۴ × ۲ سانتی‌متر کشف شد که دارای این کتیبه یونانی بود: Μημοριον Λέο νπου πατρος του ριββι παρηγοριου και Ιουλιανου παλατινουα ποχρυσοχων [ترجمه: «به یاد لئو، پدر خاخامِ تسلی‌بخش و جولیان، زرگران درباری»]. دسترسی به بسیاری از دخمه‌ها از طریق درهای سنگی‌ای انجام می‌شد که زمانی بر محور خود می‌چرخیدند و در برخی موارد هنوز نیز چنین می‌کنند. در اکتبر ۲۰۰۹، دو غار جدید به روی عموم گشوده شد که سرداب‌های تدفینی آن‌ها به دو سدهٔ نخست میلادی بازمی‌گردند. دخمه‌های شمارهٔ ۲۰ و ۱۴ به‌طور منظم برای بازدید عموم باز هستند، اما بیشتر دخمه‌ها همچنان برای عموم بسته‌اند و تنها برخی از آن‌ها در آخر هفته‌ها و با درخواست ویژه و تعیین وقت قبلی باز می‌شوند. غار یهودا هناسی تلمود اورشلیمی و تلمود بابلی بیت شعریم را به‌عنوان محل دفن ربی یهودا شاهزاده (عبری: یهودا هناسی) ذکر می‌کنند. مراسم تشییع او چنین توصیف شده است: «در آن روز معجزاتی رخ داد. شب بود و همهٔ شهرها برای سوگواری او گرد آمدند، و هجده کنیسه او را ستودند و تا بیت شعریم او را همراهی کردند، و روشنایی روز باقی ماند تا زمانی که همه به خانه‌های خود رسیدند (کتوبوت ۱۲، ۳۵a).» این‌که ربی یهودا در این مکان دفن شده است، احتمالاً یکی از دلایل اصلی محبوبیت این گورستان در دوران متأخر باستان بوده است. دخمهٔ شمارهٔ ۱۴ به احتمال زیاد متعلق به خانوادهٔ ربی یهودا شاهزاده بوده است. دو مقبره که در کنار یکدیگر در داخل این دخمه قرار دارند، با کتیبه‌های دوزبانهٔ عبری و یونانی به‌عنوان مقبره‌های «ر. گملئیل» و «ر. شمعون» شناسایی شده‌اند که گمان می‌رود به پسران یهودا، ناسی گملئیل سوم و حکام ربی شمعون، اشاره داشته باشند. کتیبهٔ دیگری به مقبرهٔ «ربی انانیا» اشاره دارد که احتمالاً همان حنانیه بار حاما، شاگرد یهودا، است. بر اساس تلمود، یهودا در بستر مرگ اعلام کرد: «شمعون پسرم حکام [رئیس سنهدرین] خواهد بود، گملئیل پسرم پاتریارک، و حنانیه بار حاما ریاست دادگاه بزرگ را بر عهده خواهد داشت.» مقبره های حِمیری در سال ۱۹۳۷، بنیامین مزار در بیت شعریم سامانه‌ای از مقبره‌ها را آشکار کرد که متعلق به یهودیان حِمیری (یمن امروزی) بود و به سدهٔ سوم میلادی بازمی‌گردد. از طریق این مجموعه مقبره‌ها می‌توان به قدرت پیوند میان یهودیان یمن و سرزمین اسرائیل پی برد که به سدهٔ سوم میلادی تعلق دارد. اهمیت زیادی دارد که یهودیان حِمیر برای دفن به مکانی که در آن زمان معتبر شمرده می‌شد، در نزدیکی دخمه‌های سنهدرین، آورده می‌شدند. کسانی که توان مالی داشتند، مردگان خود را برای دفن به سرزمین اسرائیل منتقل می‌کردند، زیرا این امر فضیلتی بزرگ شمرده می‌شد که یهودیان در سرزمین‌های بیگانه دفن نشوند، بلکه در سرزمین نیاکان خود به خاک سپرده شوند. گمان می‌رود که حِمیریان در طول زندگی خود در نظر ساکنان سرزمین اسرائیل شناخته‌شده و محترم بوده‌اند، زیرا یکی از آنان به نام مناهم لقب «qyl ḥmyr» [شاهزادهٔ حمیر] را در قالب یک پیوند هشت‌حرفی حمیری دریافت کرده بود، در حالی که در کتیبهٔ یونانی او را «Menae presbyteros» (مناهم، بزرگِ جامعه) نامیده‌اند. نام زنی نیز به زبان یونانی در حالت اضافی «Ενλογιαζ» در آنجا حک شده است که ممکن است به معنای «فضیلت»، «برکت» یا «رایگان» باشد، هرچند تفسیر دقیق آن همچنان مورد اختلاف پژوهشگران است. مردم حمیر در یک دخمهٔ واحد دفن شده‌اند که در آن ۴۰ اتاقک کوچک یا لوکولی از تالار اصلی منشعب می‌شد. دورهٔ عباسی شعری از داخل دخمه مرثیه‌ای به خط عربی، که ویژگی خطاطی سدهٔ نهم تا دهم میلادی را دارد و در آن تاریخ ۲۸۷ یا ۲۸۹ هجری قمری (۹۰۰ یا ۹۰۲ میلادی) ذکر شده است، در دخمهٔ «مغارة الجهنم» («غار جهنم») طی کاوش‌هایی که در سال ۱۹۵۶ انجام شد، کشف گردید. این مرثیهٔ پیچیده و خوش‌ساخت، سرودهٔ شاعر ناشناختهٔ پیشین، امّ القاسم، است که نام او به‌صورت سرواژه‌ای در متن شعر آمده است. مرثیه‌ای برای آن مدافع (که درگذشت) سر می‌دهم، در حالی که اشتیاق هنوز در سینه‌اش شعله‌ور است. بخشندگی او چندان آشکار نبود، چنان‌که حسودان در آرزوی او غفلت ورزیدند. اشتیاق به او، آرامگاهش را به مکانی از بیداری و زیارتگاهی برای اقامت مردم بدل کرده است. برکتِ زیبایی‌ای که از آن برخوردار بود، آیا چیزی می‌تواند با آن در جهان‌ها برابر باشد؟ هیچ چیز همتای آن یافت نمی‌شود. روزگاران به هم نزدیک می‌شوند، اما فاصله می‌آفرینند؛ برای نزدیکی می‌کوشند، اما دوستان را دور نگه می‌دارند. اگر خواهش‌ها موجب ملامت انسان شوند، باز هم او را مغلوب نمی‌کنند؛ و اگر بخت انسان بالا نرود، او نیز برنمی‌خیزد. از آن بپرس، و اهل تجربه به تو خواهند گفت که زمان، هم ملامت را در خود دارد و هم ستایش را: تا زمانی که زلال بماند، زندگی شاد و خوش است؛ اما چون تیره شود، زندگی اندوه‌بار و دردناک می‌گردد. و این را احمد بن محمد بن بشر بن ابودلف العبدی نوشت، و در این ابیات نامی نهفته است. از آغاز هر بیت یک حرف برگیر تا آن را دریابی. و این در ماه ربیع‌الثانی سال ۲۸۷ (یا ۲۸۹) نوشته شده است. موشه شارون گمان می‌کند که این شعر ممکن است نشانگر آغازِ رسمِ برخورد با این محوطه به‌عنوان زیارتگاه شیخ ابریق باشد و پیشنهاد می‌کند که این مکان در همان زمان برای تدفین استفاده می‌شده و احتمالاً در دوره‌های بعد نیز چنین کاربردی داشته است. او همچنین یادآور می‌شود که غاری که این کتیبه در آن کشف شده، بخشی از پهنه‌ای وسیع از ویرانه‌های باستانی است که به‌طور طبیعی زمینه‌ساز شکل‌گیری یک زیارتگاه محلی بوده است. با استناد به کارهای توفیق کانعان، شارون به این مشاهدهٔ او اشاره می‌کند که ۳۲٪ از مکان‌های مقدسی که وی در فلسطین بازدید کرده، در مجاورت ویرانه‌های باستانی قرار داشته‌اند. جستارهای وابسته نقش‌برجسته تاریخ اسرائیل و یهودای باستان منابع