صفد

صفد (به عبری: צְפַת، آوانگاری‌شده: Ṣəp̄aṯ/ˈsɑːfɛd/؛ به عربی: صَفَد، آوانگاری‌شده: Ṣafad)، که با نام تسفات (Tzfat) نیز شناخته می‌شود و نام رسمی آن زِفَت، شهری در ناحیهٔ شمالی اسرائیل است. صفد با ارتفاعی تا ۹۳۷ متر (۳٬۰۷۴ فوت)، مرتفع‌ترین شهر در جلیل و در سراسر اسرائیل به شمار می‌رود. در سال ۲۰۲۲، ۹۳٫۲٪ از جمعیت آن یهودی و ۶٫۸٪ از جمعیت در دستهٔ «سایر» شمارش شده بودند. صفد با شهر سپّ (Sepph؛ به یونانی: Σέπφ)، یک شهر مستحکم در جلیل علیا که در نوشته‌های مورخ یهودی رومی یوسفوس ذکر شده است، شناسایی شده است. تلمود اورشلیمی از صفد به‌عنوان یکی از پنج نقطهٔ مرتفعی یاد می‌کند که در دوران معبد دوم، در آن‌ها برای اعلام آغاز ماه عبری (روش حودش) و اعیاد، آتش روشن می‌کردند. صفد در دوران جنگ‌های صلیبی به اهمیت محلی دست یافت؛ صلیبیون در سال ۱۱۶۸ یک دژ بزرگ در آن ساختند. این شهر ۲۰ سال بعد به دست صلاح‌الدین ایوبی فتح شد و در سال ۱۲۱۹ توسط برادرزادهٔ او، المعظّم عیسی، ویران گردید. پس از پیمانی با صلیبیون در سال ۱۲۴۰، دژی بزرگ‌تر ساخته شد و در سال ۱۲۶۸ توسط سلطان مملوک بیبرس گسترش، تقویت و بازسازی شد. بیبرس صفد را به شهری مهم و مرکز استان جدیدی تبدیل کرد که سراسر جلیل را دربر می‌گرفت. پس از یک سده افول عمومی، ثباتی که با فتح عثمانی در سال ۱۵۱۷ به وجود آمد، تقریباً یک سده رشد و شکوفایی را برای صفد به همراه آورد. در این دوره، مهاجران یهودی از سراسر اروپا این شهر را به مرکزی برای تولید پشم و منسوجات و همچنین جنبش عرفانی کابالا تبدیل کردند. صفد به‌عنوان یکی از چهار شهر مقدس یهودیت شناخته شد. این شهر که پایتخت سنجق صفد بود، مرکز اصلی جمعیتی جلیل به شمار می‌رفت و دارای جوامع بزرگ مسلمان و یهودی بود. با وجود دورهٔ حکومت نسبتاً موفق فخرالدین دوم در اوایل قرن هفدهم، شهر وارد دوره‌ای از افول عمومی شد و تا اواسط قرن هجدهم، اهمیت آن تحت‌الشعاع عکا قرار گرفت. در سال‌های ۱۸۳۴ و ۱۸۳۸، ساکنان دروزی و مسلمان محلی به جامعهٔ یهودی صفد حمله کردند. بسیاری از یهودیان این شهر در زمین‌لرزهٔ جلیل در سال ۱۸۳۷ جان باختند؛ اما با کمک‌های خیریهٔ موسی مونته‌فیوره، کنیسه‌ها و خانه‌های آنان بازسازی شد. جمعیت صفد در اواخر قرن نوزدهم به حدود ۲۴٬۰۰۰ نفر رسید که تقریباً به‌طور مساوی میان یهودیان و مسلمانان تقسیم شده بود و اقلیتی کوچک از مسیحیان نیز در آن زندگی می‌کردند. بازرگانان مسلمان نقشی کلیدی به‌عنوان واسطه در تجارت غلات میان کشاورزان محلی و تاجران عکا ایفا می‌کردند، در حالی که دولت عثمانی شهر را به‌عنوان مرکزی برای فقه اهل سنت توسعه می‌داد. شرایط صفد در این دوره بهبود یافت و شورای شهرداری و چندین بانک در آن تأسیس شد. تا سال ۱۹۲۲، جمعیت صفد به حدود ۸٬۷۰۰ نفر کاهش یافته بود؛ حدود ۶۰٪ مسلمان، ۳۳٪ یهودی و بقیه مسیحی بودند. در میان افزایش تنش‌های قومی در سراسر فلسطین تحت قیمومت بریتانیا، یهودیان صفد در جریان کشتار ۱۹ اوت ۱۹۲۹ مورد حمله قرار گرفتند و ۲۲ یهودی کشته شدند. جمعیت شهر تا سال ۱۹۴۸ به ۱۳٬۷۰۰ نفر افزایش یافت که اکثریت قاطع آن عرب بودند؛ با این حال، در طرح تقسیم فلسطین سازمان ملل، صفد پیشنهاد شده بود که بخشی از دولت یهودی آینده باشد. در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین، نیروهای عرب به محلهٔ یهودی‌نشین شهر حمله کرده و آن را محاصره کردند. این محله تا زمانی که نیروهای شبه‌نظامی یهودی پس از نبردهای سنگین شهر را تصرف کردند، مقاومت کرد؛ این امر باعث شد نیروهای بریتانیایی از شهر عقب‌نشینی کنند. بخش عمدتاً غیر یهودی جمعیت شهر در نتیجهٔ عملیات یفتاح و کشتار نزدیک عین‌الزیتون گریختند یا اخراج شدند و پس از جنگ اجازهٔ بازگشت نیافتند؛ به‌گونه‌ای که امروزه شهر تقریباً به‌طور کامل دارای جمعیتی یهودی است. در همان سال، صفد بخشی از دولت تازه‌تأسیس اسرائیل شد. صفد دارای یک جامعهٔ بزرگ یهودیت حریدی است و همچنان مرکزی برای مطالعات دینی یهودی به شمار می‌رود. این شهر میزبان مرکز پزشکی زیو و کالج آکادمیک تسفات است. صفد یکی از مراکز مهم هنر در اسرائیل محسوب می‌شود و محلهٔ هنرمندان را در خود جای داده است. چندین جنبش برجستهٔ هنری، به‌ویژه مکتب پاریس، در این شهر نقش داشتند. با این حال، محلهٔ هنرمندان پس از دوران طلایی خود در نیمهٔ دوم قرن بیستم، دچار افول شد. به دلیل ارتفاع زیاد، صفد دارای تابستان‌های معتدل و زمستان‌های سرد و اغلب برفی است. آب‌وهوای ملایم و چشم‌اندازهای زیبای آن، شهر را به یک مرکز گردشگری محبوب تبدیل کرده که مورد توجه گردشگران اسرائیلی و خارجی قرار می‌گیرد. در سال ۲۰۲۴، جمعیت صفد ۳۸٬۶۸۷ نفر بوده است. اشارهٔ در کتاب مقدس در افسانه‌ها آمده است که صفد پس از طوفان نوح در کتاب پیدایش (سِفر پیدایش)، توسط یکی از پسران نوح بنیان‌گذاری شد. بر اساس کتاب داوران ۱:۱۷، منطقه‌ای که صفد در آن قرار دارد به قبیلهٔ نَفتالی اختصاص داده شد. همچنین پیشنهاد شده است که سخن عیسی مبنی بر اینکه «شهری که بر فراز کوه بنا شده باشد نمی‌تواند پنهان بماند» (متی ۵:۱۴) اشاره‌ای به صفد بوده است. تاریخ دوران باستان صفد با سِپّ (Sepph)، شهری دژدار در جلیل علیا که در نوشته‌های یوسفوس، تاریخ‌نگار یهودی-رومی، از آن یاد شده است، یکی دانسته شده است. در تلمود اورشلیمی از صفد به‌عنوان یکی از پنج جایگاه بلند یاد شده است که در دوران معبد دوم، در آن‌ها برای اعلام ماه نو و جشن‌ها آتش می‌افروختند. دوران صلیبی روستای پیش از دوران صلیبی و برج دربارهٔ صفد پیش از فتح آن به‌دست صلیبیون، اطلاعات اندکی وجود دارد. سندی از گنیزای قاهره که در سال ۱۰۳۴ نگاشته شده است، به معامله‌ای در طبریه در سال ۱۰۲۳ اشاره می‌کند که در آن یهودی‌ای به نام موسی بن حیبه بن سلمون با نسبتِ عربیِ «الصفَتی» (منسوب به صفد) حضور داشته است. این امر نشان‌دهندهٔ وجود جامعه‌ای یهودی در کنار مسلمانان در صفد در سدهٔ یازدهم میلادی است. بر پایهٔ گزارش تاریخ‌نگار مسلمان ابن شداد (درگذشتهٔ ۱۲۸۵)، در آغاز سدهٔ دوازدهم میلادی، در محل صفد، پیش از تصرف این ناحیه به‌دست صلیبیون در سال‌های ۱۱۰۱–۱۱۰۲، «روستایی آباد» در زیر برجی به نام برج یتیم وجود داشته است؛ و او افزوده است که در «کتاب‌های تاریخ آغازین اسلامی» هیچ مطلبی دربارهٔ این روستا ذکر نشده است. هرچند ابن شداد به اشتباه ساخت این برج را به شوالیه‌های معبد نسبت می‌دهد، تاریخ‌نگار معاصر رونی النبلوم بر این باور است که این برج احتمالاً در دورهٔ آغازین اسلامی (از اواسط سدهٔ هفتم تا سدهٔ یازدهم میلادی) ساخته شده بود. نخستین دورهٔ صلیبی تاریخ‌نگار فرانکی ویلیام صوری از وجود یک بُرگوس (برج) در صفد یاد کرده است که آن را در سال ۱۱۵۷ «کاستروم ساپِت» (Castrum Saphet) یا «سِفِت» (Sephet) نامیده است. صفد دست‌کم از سال ۱۱۶۵ مقر یک کاستلانی (ناحیه‌ای که زیر فرمان یک دژ اداره می‌شد) بود؛ در آن زمان فولک، که فرماندهٔ دژ طبریه بود، به‌عنوان کاستلان (حاکم منصوب دژ) آن خدمت می‌کرد. دژ صفد در سال ۱۱۶۸ از فولک توسط آمالریک، پادشاه اورشلیم خریداری شد. او سپس دژ را استحکام بخشید و در همان سال آن را به شوالیه‌های معبد واگذار کرد. تئودریک راهب، که سفر خود به این ناحیه را در سال ۱۱۷۲ شرح داده است، اشاره می‌کند که استحکامات گسترش‌یافتهٔ دژ صفد برای جلوگیری از یورش‌های ترکان ساخته شده بود (سلسلهٔ ترک‌تبار زنگیان در آن زمان بر نواحی شرقی پادشاهی اورشلیم فرمان می‌راندند). برای نشان دادن گسترش چشمگیر دژ، تاریخ‌نگار ژاک دو ویتری (درگذشتهٔ ۱۲۴۰) نوشته است که این دژ عملاً از نو ساخته شده بود. بقایای دژ فولک امروزه در زیر کاوش‌های ارگ، بر تپه‌ای بالاتر از شهر قدیم، یافت می‌شود. به برآورد تاریخ‌نگار معاصر هاورِه باربه، کاستلانیِ صفد حدود ۳۷۶ کیلومتر مربع (۱۴۵ مایل مربع) وسعت داشت. به گفتهٔ باربه، مرز غربی آن با قلمروهای عکا هم‌پوشانی داشت؛ از جمله تیول سن ژرژ دو لا بِین که سَجور و بیت‌جن را دربر می‌گرفت، و تیول ژفری لو تور که عَکبرا و حُرفیش را شامل می‌شد؛ همچنین در بخش جنوب‌غربی، این مرز در شمال مَغار و سَلّامه امتداد می‌یافت. مرز شمالی آن با جویبار نَحال دیشون (وادی الهنداج) مشخص می‌شد. مرز جنوبی آن احتمالاً در نزدیکی وادی العمود قرار داشت و آن را از تیول طبریه جدا می‌کرد. در حالی که حدود شرقی آن را مرداب‌های درهٔ حولا و درهٔ بالای رود اردن تشکیل می‌دادند. در کاستلانی صفد چندین جامعهٔ یهودی وجود داشت؛ این موضوع در گزارش‌های زائران و تاریخ‌نگاران یهودی میان سال‌های ۱۱۲۰ تا ۱۲۹۳ گواهی شده است. بنیامین تودلایی، که در سال ۱۱۷۰ از این شهر دیدن کرد، هیچ اشاره‌ای به حضور یهودیان در خودِ صفد نکرده است. دورهٔ میان‌پادشاهی ایوبیان صفد در سال ۱۱۸۸، پس از یک محاصرهٔ یک‌ماهه، به دست ایوبیان به رهبری سلطان صلاح‌الدین و در پی نبرد حطین در سال ۱۱۸۷ فتح شد. صلاح‌الدین سرانجام به ساکنان آن اجازه داد به صور کوچ کنند. او صفد و طبریه را به‌عنوان اِقطاع (چیزی شبیه تیول) به سعدالدین مسعود بن مبارک (درگذشتهٔ ۱۲۱۱)، پسر خواهرزادهٔ خود، واگذار کرد؛ پس از آن این امتیاز به پسر سعدالدین، احمد، به ارث رسید. شموئل بن سامسون، که در سال ۱۲۱۰ از شهر دیدن کرد، از وجود جامعه‌ای یهودی با دست‌کم پنجاه نفر در آنجا یاد می‌کند. او همچنین اشاره کرد که دو مسلمان از غار-آرامگاه یک خاخام، حنینا بن حورقانو، در صفد نگهبانی و نگهداری می‌کردند. اِقطاع صفد در سال ۱۲۱۷ از خاندان سعدالدین به دست امیر ایوبی دمشق، المعظّم عیسی، گرفته شد.دو سال بعد، در جریان محاصرهٔ دمیاط توسط صلیبیون، المعظّم عیسی دستور داد دژ صفد ویران شود تا از تصرف و استفادهٔ دوبارهٔ آن توسط صلیبیون احتمالی آینده جلوگیری شود. دورهٔ دوم صلیبی در نتیجهٔ مذاکرات پیمان میان رهبر صلیبی، تئوبالد اول ناوار، و حاکم ایوبی، الصالح اسماعیل، امیر دمشق، در سال ۱۲۴۰ صفد بار دیگر به کنترل صلیبیون بازگشت. پس از آن، وظیفهٔ بازسازی ارگ صفد به شوالیه‌های معبد واگذار شد و این کار با رهبری بندیکت آلیگنان، اسقف مارسی، پیش برده شد. بازسازی این دژ در رساله‌ای کوتاه با عنوان De constructione castri Saphet (دربارهٔ ساخت دژ صفد)، مربوط به اوایل دههٔ ۱۲۶۰، ثبت شده است. بازسازی در سال ۱۲۴۳ و با هزینهٔ هنگفت ۴۰٬۰۰۰ بیزانت به پایان رسید. دژ جدید از دژ اصلی بزرگ‌تر بود و در زمان جنگ ظرفیت استقرار ۲٬۲۰۰ سرباز را داشت و در دوران صلح نیروی ثابت آن ۱٬۷۰۰ نفر بود. کالاها و خدمات مورد نیاز پادگان از سوی شهر یا روستای بزرگی که در زیر دژ به‌سرعت در حال گسترش بود تأمین می‌شد؛ این آبادی، بر اساس گزارش بنوآ، دارای بازاری با «ساکنان بسیار» بود و به‌وسیلهٔ دژ محافظت می‌شد. این سکونتگاه همچنین از دادوستد با مسافرانی که در مسیر میان عکا و درهٔ اردن رفت‌وآمد می‌کردند و از صفد می‌گذشتند، بهره‌مند شد. دوران مملوکی ایوبیانِ مصر در سال ۱۲۵۰ به دست مملوکان کنار زده شدند و سلطان مملوک، بیبرس، در سال ۱۲۶۱ با سپاه خود وارد سوریه شد. پس از آن، او طی چندین سال رشته‌ای از لشکرکشی‌ها را بر ضد دژهای صلیبی در سراسر کوهستان‌های ساحلی سوریه رهبری کرد. صفد، به سبب جایگاهش که بر رود اردن دید داشت و به صلیبیان امکان می‌داد از جابه‌جایی‌های سپاهیان مسلمان در آن ناحیه زود آگاه شوند، همواره مایه دردسر برای نیروهای مسلمان منطقه بود. پس از محاصره‌ای شش‌هفته‌ای، بیبرس در ژوئیهٔ ۱۲۶۶ صفد را گرفت و پس از آن تقریباً همهٔ پادگان را کشت. این محاصره در جریان لشکرکشی نظامی مملوکان برای فروکاستن دژهای صلیبی در سرزمین اسرائیل روی داد و پس از کوشش ناموفق برای گرفتن دژ ساحلی صلیبیان در عکا انجام شد. برخلاف دژهای صلیبی در امتداد کرانهٔ دریا، که مملوکان پس از گرفتنشان ویران می‌کردند، بیبرس دژ صفد را سالم نگه داشت. به احتمال زیاد او آن را به دلیل ارزش راهبردی‌اش، که از جایگاهش بر فراز کوهی بلند و دورافتادگی‌اش از دیگر دژهای صلیبی سرچشمه می‌گرفت، نگه داشت. افزون بر این، بیبرس بر آن شد که در صورت یورش دوبارهٔ صلیبیان به ناحیهٔ ساحلی، صفدی که به‌خوبی استوار شده باشد می‌تواند جایگاهی آرمانی برای رویارویی با تهدید صلیبیان باشد. در سال ۱۲۶۸، او دستور داد دژ بازسازی، گسترش و نیرومندتر شود. او کارهای ساختمانی فراوانی در شهر صفد سفارش داد، از جمله کاروانسراها، بازارها و گرمابه‌ها، و کلیسای شهر را به مسجد تبدیل کرد. این مسجد که «جامع الاحمر» (مسجد سرخ) نام داشت، در سال ۱۲۷۵ به پایان رسید. تا پایان فرمانروایی بیبرس، صفد به شهری آباد و دژی نیرومند تبدیل شده بود. بیبرس پنجاه‌وچهار مملوک را، که در رأس آنان امیر علاءالدین کندغانی بود، گماشت تا بر ادارهٔ صفد و وابستگی‌های آن نظارت کنند. از زمان فتح آن، شهر به مرکز اداری مملکت صفد تبدیل شد، یکی از هفت مملکت (استان) که فرمانروایانشان معمولاً از قاهره برگزیده می‌شدند و سرزمین سوریهٔ مملوکی را تشکیل می‌دادند. در آغاز، حوزهٔ فرمانروایی آن تقریباً با کاستِلانیِ صلیبیان همخوانی داشت. پس از سقوط قلعهٔ مونفور به دست مملوکان در سال ۱۲۷۱، قلعه و وابستهٔ آن، ناحیهٔ شغور، به مملکت صفد پیوستند. حوزهٔ سرزمینی مملکت سرانجام سراسر جلیل و سرزمین‌های دورتر در جنوب تا جِنین را دربر گرفت. جغرافی‌دان دمشقی، که در سال ۱۳۲۷ در صفد درگذشت، در حدود سال ۱۳۰۰ نوشت که بیبرس پس از هموار کردن دژ کهن، «برجی گرد ساخت و آن را کُلّه نامید...» این برج در سه طبقه ساخته شده بود و به آذوقه، تالارها و انبارها مجهز بود. در زیر این سازه، آب‌انباری ساخته شده بود که به اندازه‌ای آب باران گرد می‌آورد که می‌توانست پادگان را به‌طور پیوسته فراهم کند. فرماندار صفد، امیر بکتَمُر الجوکَندار (پولومستر؛ فرمانروایی ۱۳۰۹–۱۳۱۱)، مسجدی ساخت که بعدها به نام او خوانده شد و در بخش شمال‌شرقی شهر قرار داشت. جغرافی‌دان ابوالفدا (۱۲۷۳–۱۳۳۱)، فرمانروای حما، صفد را چنین توصیف کرده است: [صفد] شهری با اندازه‌ای میانه بود. دژی بسیار استوار دارد که بر دریاچهٔ طبریه [دریای جلیل] چیره است. آبراهه‌های زیرزمینی وجود دارد که آب آشامیدنی را تا دروازهٔ دژ می‌رسانند... پیرامون شهر آن سه تپه را دربر می‌گیرد... از آن هنگام که این جایگاه به دست الملک الظاهر [بیبرس] از فرانک‌ها [صلیبیان] گرفته شد، به ایستگاه مرکزی سپاهیانی تبدیل شده است که از همهٔ شهرهای ساحلی آن ناحیه نگهبانی می‌کنند.» قاضی بومی صفد، شمس‌الدین عثمانی، در دوران فرمانروایی امیر عَلَم‌دار (فرمانروایی ۱۳۷۲–۱۳۷۶) متنی دربارهٔ صفد با نام «تاریخ صفد» نگاشت. بخش‌های برجای‌ماندهٔ این اثر از ده برگ تشکیل می‌شد که بیشتر به ویژگی‌های متمایز صفد، روستاهای وابستهٔ آن، کشاورزی، بازرگانی و جغرافیای آن پرداخته بود و اطلاعاتی دربارهٔ تاریخ شهر دربر نداشت. گزارش او نشان می‌دهد که ویژگی‌های برجستهٔ شهر عبارت بودند از دژ آن، مسجد سرخ و جایگاه بلند آن بر فراز چشم‌انداز پیرامون. او یادآور شد که صفد فاقد «شهرسازی منظم»، مدرسه‌های علوم دینی اسلامی (مدرسه‌ها)، رباط‌ها (مهمان‌خانه‌های داوطلبان نظامی) و دیوارهای دفاعی بود؛ خانه‌های آن بی‌نظم گرد هم آمده بودند و خیابان‌هایش از میدان‌هایش قابل تشخیص نبودند. او کاستی‌های شهر را به کمبود پشتیبانان بخشنده نسبت داد. دستگاهی برای جابه‌جایی سطل‌های آب به نام «سَطّوره» در شهر وجود داشت که بیشتر برای رساندن آب به سربازان دژ به کار می‌رفت؛ آب اضافی میان ساکنان شهر پخش می‌شد. عثمانی زیبایی طبیعی صفد و هوای درمان‌بخش آن را ستود و یادآور شد که ساکنان آن در دره‌ها و شکاف‌های پیرامون شهر به گردش می‌پرداختند. مرگ سیاه از سال ۱۳۴۸ به بعد سبب کاهش جمعیت صفد شد. دربارهٔ شهر و وابستگی‌های آن در سدهٔ پایانی فرمانروایی مملوکان (حدود ۱۴۱۸ تا ۱۵۱۶) اطلاعات اندکی در دست است، هرچند گزارش‌های مسافران از زوالی کلی خبر می‌دهند که بر اثر قحطی، همه‌گیری‌ها، بلایای طبیعی و بی‌ثباتی سیاسی پدید آمده بود. در سال ۱۴۸۱، یوسف مانتابیا گزارش داد که ۳۰۰ خانوادهٔ یهودی در صفد و روستاهای پیرامون آن زندگی می‌کردند. هرچند درستی این رقم قطعی نیست، این گزارش نشان‌دهندهٔ اهمیت فزایندهٔ شهر به‌عنوان مرکزی برای زندگی یهودیان است، به‌ویژه با ورود یهودیان سفاردی به سبب آزار و ستم در پرتغال و اسپانیا. دوران عثمانی رونق سدهٔ شانزدهم عثمانیان پس از پیروزی خود در نبرد مرج دابق در شمال سوریه در سال ۱۵۱۶، سوریهٔ مملوکی را فتح کردند. ساکنان صفد پس از آن‌که سلطان سلیم یکم دمشق را گرفت، کلیدهای دژ شهر را برای او فرستادند. هیچ درگیری‌ای در پیرامون صفد گزارش نشده است، زیرا سپاه سلیم در راه خود به سوی مصر مملوک از کنار آن گذشت. سلطان، ناحیهٔ صفد را زیر فرمانروایی والی مملوک دمشق، جانبردی غزالی، قرار داده بود؛ کسی که به عثمانیان پیوسته بود. شایعاتی در سال ۱۵۱۷ مبنی بر کشته شدن سلیم به دست مملوکان، شورشی را بر ضد والی تازه‌منصوب عثمانی به دست مردم شهر صفد برانگیخت که به کشتار گسترده انجامید؛ بسیاری از قربانیان یهودیان شهر بودند، زیرا آنان هوادار عثمانیان پنداشته می‌شدند. صفد پایتخت سنجق صفد شد؛ ناحیه‌ای که تقریباً با مملکت صفد همخوانی داشت، اما بیشتر درهٔ یزرعیل و ناحیهٔ عَتلیت را دربر نمی‌گرفت. این سنجق بخشی از ولایت بزرگ‌تر ایالت دمشق بود. در سال‌های ۱۵۲۵–۱۵۲۶، جمعیت صفد شامل ۶۳۳ خانوار مسلمان، ۴۰ مرد مجرد مسلمان، ۲۶ تن از افراد دینی مسلمان، ۹ مسلمان ناتوان، ۲۳۲ خانوار یهودی و ۶۰ خانوار نظامی بود. در سال ۱۵۴۹، در دوران سلطان سلیمان باشکوه، دیواری ساخته شد و برای نگهبانی از شهر نیروهای نظامی در آن مستقر شدند. در سال‌های ۱۵۵۳–۱۵۵۴، جمعیت شامل ۱۱۲۱ خانوار مسلمان، ۲۲۲ مرد مجرد مسلمان، ۵۴ رهبر دینی مسلمان، ۷۱۶ خانوار یهودی، ۵۶ مرد مجرد یهودی و ۹ فرد ناتوان بود. دست‌کم در سدهٔ شانزدهم، صفد تنها قصبه (شهر) در سنجق بود و در سال ۱۵۵۵ به نوزده محله تقسیم شد؛ هفت محله مسلمان‌نشین و دوازده محله یهودی‌نشین. جمعیت کلی صفد از ۹۲۶ خانوار در سال‌های ۱۵۲۵–۱۵۲۶ به ۱۹۳۱ خانوار در سال‌های ۱۵۶۷–۱۵۶۸ افزایش یافت. در میان این جمعیت، شمار یهودیان از تنها ۲۳۳ خانوار در سال ۱۵۲۵ به ۹۴۵ خانوار در سال‌های ۱۵۶۷–۱۵۶۸ رسید. محله‌های مسلمان‌نشین عبارت بودند از ساوَوین، که در غرب دژ قرار داشت؛ خندق؛ غَزّاوِیه، که احتمالاً به دست غزّی‌ها (مردم غزه) آباد شده بود؛ جامع الاحمر (مسجد سرخ)، که در جنوب دژ قرار داشت و نام خود را از مسجد محلی گرفته بود؛ اَکراد، که پیشینه‌اش به قرون میانه بازمی‌گشت و تا سدهٔ نوزدهم نیز پابرجا بود و ساکنانش بیشتر کرد بودند؛ الوَطا (پایینی)، جنوبی‌ترین محلهٔ صفد که پایین‌تر از شهر قرار داشت؛ و السوق، که نامش را از بازار یا مسجدی درون آن محله گرفته بود. محله‌های یهودی‌نشین همگی در غرب دژ قرار داشتند. هر محله نام خود را از خاستگاه ساکنانش گرفته بود: پرتوقال (پرتغال)، قرطبه (کوردوبا)، قسطیلیه (کاستیل)، مستعرب (یهودیان بومیِ عربی‌زبان)، مغاربه (شمال‌غرب آفریقا)، اَرغون مع قَطلان (آراگون و کاتالونیا)، مجار (مجارستان)، پولیه (آپولیا)، قَلابریه (کالابریا)، سبیلیه (سویل)، تلیان (ایتالیایی) و اَلمان (آلمانی). در سده‌های پانزدهم و شانزدهم، چندین صوفی (عارف) شناخته‌شده از پیروان ابن عربی در صفد زندگی می‌کردند. صوفی فرزانه احمد الاسدی (۱۵۳۷–۱۶۰۱) در شهر زاویه‌ای (خانقاه صوفیانه‌ای) به نام مسجد صدر بنیان نهاد. صفد در سدهٔ شانزدهم به مرکز قباله (عرفان یهودی) تبدیل شد. پس از اخراج یهودیان از اسپانیا در سال ۱۴۹۲، بسیاری از خاخام‌های برجسته راهی صفد شدند؛ از میان آنان می‌توان به قباله‌دانان اسحاق لوریا و موسی بن یعقوب کوردوِرو، یوسف کارو نویسندهٔ «شولحان عاروخ»، و سلیمان الکابتس، سرایندهٔ سرود شبات «لِخا دودی»، اشاره کرد. واکنش قباله‌ای به آسیب روانیِ تبعید بسیار گوناگون بود؛ از رویکرد آرام‌گرا که قباله‌دانان ایتالیایی و شمال آفریقایی در پیش گرفتند تا رویکرد فعال‌تر و آخرالزمانی که در پی یافتن نشانه‌های رستگاری نزدیک بود. بسیاری تبعید را رنجی می‌دانستند که آغاز دوران مسیحایی را، چنان‌که در نوشته‌های ربانی پیشگویی شده بود، نوید می‌داد. معنوی‌سازی زندگی دینی در نیمهٔ دوم سدهٔ شانزدهم به اوج خود رسید و به فوران خلاقانه‌ای از نوآوری‌های دینی در صفد انجامید؛ نوآوری‌هایی که پاسخی به تبعید بودند. این انقلاب معنوی از صفد گسترش یافت و شیوهٔ یهودیت‌ورزی را در سراسر جهان یهود دگرگون کرد. ورود یهودیان سفاردی ــ که در دوران فرمانروایی سلطان سلیمان باشکوه و سلطان سلیم دوم به اوج خود رسید ــ صفد را در سده‌های پانزدهم و شانزدهم به مرکزی جهانی برای دانش یهودی و مرکزی منطقه‌ای برای بازرگانی تبدیل کرد. تا آن زمان، یهودیان سفاردی و دیگر مهاجران یهودی از یهودیان مستعرب در شهر بیشتر شده بودند. در این دوره، جامعهٔ یهودی صنعت پارچه را در صفد گسترش داد و شهر را به مرکز مهم و سودآور تولید پشم و ساخت پارچه تبدیل کرد. در سال ۱۵۷۶، هنگامی که مراد سوم فرمان تبعید اجباری ۱۰۰۰ خانوادهٔ ثروتمند یهودی به قبرس را برای رونق اقتصاد جزیره صادر کرد، بیش از ۷۰۰۰ یهودی در صفد زندگی می‌کردند. هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد این فرمان، یا فرمان دوم صادرشده در سال بعد برای بیرون راندن ۵۰۰ خانواده، اجرا شده باشد. در سال ۱۵۸۴، ۳۲ کنیسه در شهر ثبت شده بود. یک چاپخانهٔ عبری، نخستین چاپخانه در آسیای غربی، در سال ۱۵۷۷ در صفد به دست الیعزر بن اسحاق اشکنازیِ پراگی و پسرش اسحاق بنیاد نهاده شد. نگارخانه جستارهای وابسته فهرست شهرهای اسرائیل پانویس منابع Wikipedia contributors, "List of Israeli cities," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_Israeli_cities&oldid=232013868 (accessed September 11, 2008).