شیخ بریک

شیخ بریک (به عربی: الشیخ بریک او الشیخ اِبریق) که در دوران اخیر به‌صورت محلی شیخ ابریک یا شیخ ایبریک نامیده می‌شد، روستایی عرب فلسطینی بود که در نزدیک به ۱۶ کیلومتری جنوب شرقی حیفا جای داشت. این روستا بر فراز محوطه‌ای باستانی قرار گرفته بود که آثار سکونت در آن به عصر آهن بازمی‌گردد. این مکان در دوران رومی و بیزانسی با نام بیت شعاریم شناخته می‌شد و در سدهٔ دوم میلادی به کانون مهمی برای آموزه‌های یهودی بدل شد. نام روستا از یک ولی مسلمان محلی گرفته شده که آرامگاه دوگنبدی برای او ساخته شده و تا امروز برپاست. شیخ بریک در اسناد عثمانی سدهٔ شانزدهم ثبت شده‌است. ساکنان روستا عمدتاً کشاورز بودند و در اواخر سدهٔ نوزدهم پس از فروش زمین‌های روستا از سوی مقامات عثمانی به خاندان سرسق لبنانی به رعایای بی‌زمین تبدیل شدند. در دهه ۱۹۲۰ این خاندان زمین‌ها را به صندوق ملی یهود فروخت و روستا از سکنه تهی شد. شهرک یهودی جدیدی نیز با نام شیخ ابریک در سال ۱۹۲۵ در آنجا بنیاد نهاده شد. کاوش‌های باستان‌شناختی سال ۱۹۳۶ شهر باستانی را آشکار ساخت که بنجامین مازار آن را بیت شعاریم شناسایی کرد. بخش کاوش‌شدهٔ شهر باستانی اکنون پارک ملی بیت شعاریم است که از سوی سازمان باغات و مناطق طبیعی اسرائیل اداره می‌شود. نام نخستین بار یوسف فلاوی، مورخ یهودی سدهٔ نخست میلادی، از این مکان با نام یونانی «بسارا» (Besara) یاد کرده‌است. روستای عربی به نام یک ولی مسلمان موسوم به شیخ ابریک نام‌گذاری شده بود که آرامگاه دوگنبدی برای او برپاست و همچنان زیارتگاه (زیارت) به‌شمار می‌رود. این نام در زبان عربی به معنای «شیخِ کوزهٔ کوچک» است. همچنین پیشنهاد شده که نام «ابریک» یادآور نام باراک، فرمانده نظامی یادشده در کتاب داوران کتاب مقدس و پسر ابینوعم، باشد. پس از کاوش‌های سال ۱۹۳۶ که شهر باستانی واقع بر تپه‌ای که روستا بر آن قرار داشت را آشکار ساخت، بنجامین مازار محوطه را بیت شعاریم شناسایی کرد و از آن زمان این نام رسمی مکان بوده‌است، هرچند نام باستانی دقیق‌تر «بت شعاریم» بوده‌است. پیش از شناسایی مازار، گمان می‌رفت که شیخ ابریک همان شهر باستانی جبع نزدیک کوه کرمل باشد. آرامگاه شیخ ابریک مقامی کوچک و دوگنبد که گور یک ولی مسلمان به نام شیخ ابریک یا ایبریک را در خود جای داده، بر ستیغ تپه قرار دارد و همچنان زیارتگاه است. در زمان بررسی فلسطین غربی توسط صندوق اکتشاف فلسطین، درون آرامگاه به رنگ سرخ نقاشی شده بود. گوتلیب شوماخر در دهه ۱۸۹۰ نوشت: «آرامگاه شیخ ابریک هنوز نزد بادیه‌نشینان مرج ابن عامر بسیار گرامی داشته می‌شود. بر پایهٔ سنت آنان، این شیخ پیش از پیامبر زندگی می‌کرده‌است؛ و واقعیت این است که اگر از یک بادیه‌نشین سوگند بخواهید و او را به شیخ ابریک سوگند دهید، شما را فریب نخواهد داد.» توفیق کنعان، پزشک و مردم‌شناس فلسطینی که در سال ۱۹۲۷ دربارهٔ این آرامگاه نوشت، یادآور شد که زنان نازا نیز به آنجا می‌رفتند: «پس از آنکه زن نازا در المطبعه غسل کند، خود را در عین اسحاق می‌شوید و سپس به نزد شیخ ایبریک می‌رود تا نذری تقدیم کند.» موشه شارون شیخ ابریک را ولی‌ای محلی توصیف می‌کند که به باور مردم، ویژگی‌های شفابخشی به باتلاق نزدیک المطبعه بخشیده بود و گفته می‌شد برای درمان روماتیسم و بیماری‌های عصبی سودمند است. شارون احتمال می‌دهد که شعری از دورهٔ عباسی که بر دیوار یک دخمهٔ نزدیک یافت شده، نشانگر آغاز مقام شیخ ابریک باشد. پیشینه عصر آهن سفالینه‌های کشف‌شده در این محوطه نشان می‌دهد که نخستین سکونتگاه در آنجا به عصر آهن بازمی‌گردد. دوران رومی و بیزانسی بیت شعاریم در پایان سدهٔ یکم پیش از میلاد، در دوران پادشاهی هرود بزرگ بنیاد نهاده شد. یوسف فلاوی در زندگی‌نامهٔ خود از این شهر با نام یونانی بسارا یاد کرده و آن را مرکز اداری املاک ملکه برنیکه در درهٔ یزرعیل معرفی کرده‌است. پس از ویرانی معبد دوم اورشلیم در سال ۷۰ میلادی، سنهدرین (شورای عالی و قانون‌گذار یهودی) به بیت شعاریم منتقل شد. در متون ربی‌ها از این شهر به‌عنوان کانون مهمی برای آموزش یهودی در سدهٔ دوم یاد شده‌است. ربی یهودا هناسی، رئیس سنهدرین و گردآورندهٔ میشنا، در آنجا زیست و در آنجا به خاک سپرده شد؛ همچنین بسیاری از یهودیان سراسر سرزمین و یهودیان پراکنده از فنیقیه نزدیک تا حمیر در یمن دور در آنجا دفن شدند. هرچند نخست گمان می‌رفت بیت شعاریم در جریان شورش یهودیان علیه گالوس در میانهٔ سدهٔ چهارم ویران شده باشد، پژوهش‌های تازه نشان داده‌اند که ویرانی بسیار کمتر بوده‌است. زمین‌لرزه‌ای در سال ۳۸۶ آسیب‌هایی وارد آورد، اما شهر بهبود یافت و در دوران فرمانروایی بیزانس شکوفایی داشت. نزدیک به ۳۰۰ کتیبه عمدتاً به زبان یونانی و نیز به زبان عبری، آرامی و تدمری بر دیوارهای دخمه‌هایی یافت شده که تابوت‌های سنگی بسیاری در خود جای داده‌اند. دورهٔ اسلامی نخستین از آغاز دورهٔ اسلامی نخستین (سدهٔ هفتم)، سکونت در این مکان پراکنده بود. محوطه نشانه‌هایی از کنش‌های صنعتی از دوره‌های اموی و عباسی را نمایان می‌سازد. در کاوش‌ها ۷۵ چراغ متعلق به دورهٔ امویان (سده‌های ۷–۸) و عباسیان (سده‌های ۸–۱۳) کشف شد. صنعت شیشه‌سازی در سال ۱۹۵۶ بولدوزری در حال کار در محوطه، تختهٔ مستطیلی عظیمی به ابعاد تقریبی ۳٫۳۵ × ۲ × ۰٫۴۵ متر و وزن ۹ تن را از زیر خاک بیرون آورد. این قطعه سرانجام بررسی شد و مشخص گردید تکه‌ای غول‌پیکر از شیشه است. در سدهٔ نهم میلادی در دورهٔ عباسی کوره‌ای برای شیشه‌سازی در اینجا برپا بوده که دسته‌های بزرگی از شیشهٔ مذاب تولید می‌کرد؛ این شیشه پس از سرد شدن به قطعات کوچک شکسته و برای ساخت ظروف شیشه‌ای به کار می‌رفت. چامهٔ دورهٔ عباسی سوگنامه‌ای به خط عربی ویژهٔ سده‌های ۹–۱۰ میلادی و دربردارندهٔ تاریخ ۲۸۷ یا ۲۸۹ هجری قمری (۹۰۰ یا ۹۰۲ میلادی) در دخمهٔ «مغارة الجهنم» (غار جهنم) در جریان کاوش‌های ۱۹۵۶ یافت شد. این چامه سرودهٔ شاعری پیش‌تر ناشناخته به نام اُمّ‌القاسم است که نامش به صورت سرواژه در شعر آمده‌است. موشه شارون حدس می‌زند این چامه ممکن است نشانگر آغاز رسم زیارت از این مکان به‌عنوان مقام شیخ ابریک باشد و پیشنهاد می‌کند که محوطه در این زمان و شاید پس از آن نیز برای دفن به کار می‌رفته‌است. شارون همچنین یادآور می‌شود که غاری که کتیبه در آن یافت شده بخشی از گسترهٔ وسیعی از ویرانه‌های باستانی است که به‌طور طبیعی زمینهٔ پیدایش یک زیارتگاه محلی را فراهم می‌ساخته‌است. وی با بهره‌گیری از پژوهش‌های توفیق کنعان اشاره می‌کند که ۳۲ درصد از مکان‌های مقدسی که کنعان در فلسطین بازدید کرده در نزدیکی ویرانه‌های باستانی واقع بوده‌اند. دورهٔ صلیبی شواهدی از فعالیت در محوطهٔ شهر پیشین و گورستان از دورهٔ صلیبی (سدهٔ دوازدهم) وجود دارد که احتمالاً به مسافران و سکونت موقت مربوط می‌شود. روستا در دوران عثمانی شیخ بریک مانند سراسر سرزمین فلسطین میان سده‌های شانزدهم تا بیستم زیر فرمانروایی امپراتوری عثمانی بود. نام روستا در اسناد عثمانی سدهٔ شانزدهم ثبت شده‌است. در دفتر مالیاتی ۱۵۹۶ میلادی، روستایی با ۲۲ خانوادهٔ مسلمان در ناحیهٔ شفا از لوای لجون ثبت شده که ساکنانش مالیات گندم، جو و محصولات تابستانی می‌پرداختند. نقشهٔ پیر ژاکوتن از لشکرکشی ناپلئون در ۱۷۹۹ نیز این مکان را با نام Cheik Abrit نشان داده‌است. در سال ۱۸۵۹ زمین کشتزار روستا ۱۶ فدان بود. در سال ۱۸۷۲ مقامات عثمانی شیخ ابریک را (همراه با مجموعاً ۲۳ روستا و نزدیک به هفتاد مایل مربع زمین) به مبلغ ۲۰ هزار لیره به خاندان سرسق از لبنان فروختند. ویکتور گِرَن در ۱۸۷۵ جمعیت آن را ۳۵۰ نفر گزارش کرد. بررسی فلسطین غربی در ۱۸۸۱ شیخ ابریک را روستایی کوچک بر فراز تپه‌ای با مقامی چشمگیر در جنوب توصیف می‌کند. خانه‌های روستا بیشتر از خشت بود و متعلق به خاندان سرسق بود. جمعیت در آن زمان در حدود ۱۵۰ نفر برآورد شد. فهرست جمعیتی نزدیک به سال ۱۸۸۷ نشان می‌دهد شیخ ابریک در حدود ۳۹۵ ساکن داشت که همگی مسلمان بودند. در جریان جنگ جهانی اول «بهترین بلوط‌های» شیخ بریک توسط ارتش عثمانی برای سوخت راه‌آهن «بی‌رحمانه نابود شدند». روستا در دوران قیمومت بریتانیا در دوران فلسطین تحت قیمومت بریتانیا، در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت شیخ بریک ۱۱۱ نفر مسلمان (۵۱ مرد و ۶۰ زن) ثبت شد. ساکنان عمدتاً کشاورز بودند که در اواخر سدهٔ نوزدهم پس از فروش زمین‌ها به خاندان سرسق لبنانی به رعایای بی‌زمین تبدیل شده بودند. در اوایل دهه ۱۹۲۰ خاندان سرسق زمین‌های روستا را به صندوق ملی یهود فروخت. خرید از طریق یهوشوا حنکین، فعال صهیونیست که مسئول بیشتر خریدهای بزرگ زمین سازمان جهانی صهیونیسم در فلسطین عثمانی بود، انجام گرفت. زمین‌های خریداری‌شده از سوی دولت فلسطین تحت عنوان «اراضی میری» طبقه‌بندی شده بود، یعنی زمین‌هایی که برای بهره‌برداری عمومی مشروط واگذار شده بودند و مالکیت نهایی آنها نزد دولت باقی می‌ماند؛ یا همان اراضی دولتی با حق انتفاع خصوصی. پس از این فروش که زمین‌های روستاهای عرب حرثیه، شیخ ابریک و حرباج را دربرمی‌گرفت، مجموعاً ۵۹ رعیت عرب از سه روستا بیرون رانده شدند و ۳٬۳۱۴ لیره غرامت پرداخت شد. آرامگاه مسلمانان در محوطه فروخته نشد و زیر نظارت دولت فلسطین قرار گرفت. در سال‌های ۱۹۲۶–۱۹۲۷ شهرک کشاورزی جدیدی از سوی هپوعل همزراحی (حزب و جنبش شهرک‌سازی صهیونیست) بنیاد نهاده شد؛ روستا همچنان با نام عربی خود شیخ ابریک خوانده می‌شد. تا سال ۱۹۳۰ شهرک جدید یهودی ۴۵ نفر جمعیت داشت و ۱٬۰۸۹ دونم گسترش یافته بود. بر پایهٔ منبع عبری، الکساندر زاید در سال ۱۹۲۶ به‌عنوان نگهبان از سوی صندوق ملی یهود به شیخ ابریک فرستاده شد و در آنجا مزرعه‌ای برپا کرد. در سال ۱۹۳۶ زاید به‌طور اتفاقی بیت شعاریم باستانی نزدیک آنجا را کشف کرد. او در سال ۱۹۳۸ به قتل رسید و در سال ۱۹۴۰ یادبودی به یاد او در آن مکان برپا شد. در ۱۹۴۰ کمیسر عالی قیمومت بریتانیا روستا را در منطقهٔ «ب» برای انتقال زمین قرار داد، بدین معنا که انتقال زمین به شخصی جز عرب فلسطینی در شرایط مشخصی مجاز بود. در فرهنگ بر پایهٔ منبع عبری، تپه‌های شیخ ابریک در سرود پرآوازهٔ «آدما آدماتی» سرودهٔ الکساندر پن و مردخای زعیرا یاد شده‌اند و این سرود اجراهای فراوانی داشته‌است. این مکان همچنین در شعر «رینا» از ناتان آلترمن و شعر کودکانهٔ لئا گلدبرگ به نام «گوسفند، کجا؟» آمده‌است. جستارهای وابسته بنجامین مازار مرج ابن عامر صندوق ملی یهود خریدهای سرسق منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Sheikh Bureik». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «שייח' אבריק». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عبری ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «شیخ بریک، اللجون». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای اردو ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. پیوند به بیرون گورستان یهودی بیت شعاریم در دوران رومی در تارنمای وزارت امور خارجه اسرائیل