مسجد ابن مروان

مسجد ابن مروان ((به عربی: جامع ابن مروان، Jami' Ibn Marwan)) مسجدی است که در میان یک قبرستان در محله تفاح از شهر غزه، در کشور فلسطین واقع شده و نسبت به بقیه شهر در موقعیتی نسبتاً دورافتاده قرار دارد. تاریخ دقیق ساخت این مسجد مشخص نیست، اما وجود آن در اوایل سده چهاردهم میلادی (سده هشتم هجری) ثبت شده‌است. این مسجد به سبک معماری مملوک ساخته شده و دارای یک مناره است. بنا به تأیید یونسکو، این مسجد در پی بمباران نوار غزه آسیب دیده‌است. نام‌ها مسجد ابن مروان با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود، از جمله: مسجد علی‌ابن‌مروان، جامع علی‌ابن‌مروان، شیخ ابن‌مروان، علی مروانه، ابن مروانه و علی مروان. تاریخچه این مسجد به نام شیخ علی‌ابن‌مروان نام‌گذاری شده که به خاندان حسنانی تعلق داشت. خاندان حسنانی از مغرب عربی برخاسته و در غزه اقامت گزیدند. ابن مروان در روز بیست‌وششم ذی‌القعده سال ۷۱۵ هجری (۲۲ فوریه ۱۳۱۶ میلادی) درگذشت. وی در طول زندگی‌اش نزد مردم غزه از جایگاه یک ولی برخوردار بود و پس از مرگش آرامگاه او به مکانی برای زیارت تبدیل شد. مسجد در گوشه شمال‌شرقی قبرستانی قرار دارد که ابن مروان در آن به خاک سپرده شده‌است. مسجد دارای کتیبه‌های تاریخی متعددی است که موشه شارون آنها را در کتاب Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae مطالعه و بررسی کرده؛ این کتیبه‌ها پیش از آن توسط ماکس فان برشم و همکارانش عکاسی شده بودند. دو کتیبه بر فراز درگاه مناره از بازسازی‌ای حکایت می‌کنند که در سال ۷۲۵ هجری (۱۳۲۵ میلادی) به سرپرستی محمد بن بکتمر انجام شده‌است. به گفته مورخ موشه شارون، این شخص احتمالاً همان حاکم غزه با همین نام است. بکتمر، حاکم غزه، در پنجم محرم سال ۷۱۰ هجری (۴ ژوئن ۱۳۱۰ میلادی) به مقام شهرداری رسید و سپس در سال ۷۱۱ هجری (۱۳۱۱ میلادی) به مقام حاجب بزرگ دمشق ارتقا یافت. او در سال ۷۱۵ هجری (۱۳۱۵ میلادی) دستگیر شد و در سال ۷۲۳ هجری (۱۳۲۵ میلادی) به حکومت اسکندریه منصوب شد و در سال ۷۲۴ هجری (۱۳۲۴ میلادی) درگذشت. در جریان این بازسازی، ایوان‌های شبستان نماز توسعه یافت، مناره مرمت شد و شش دکان احداث گردید. درآمد حاصل از این دکان‌ها برای تأمین هزینه‌های نگهداری آرامگاه ابن مروان در قبرستان مجاور و پرداخت دستمزد مؤذن و امام به کار می‌رفت. بازسازی دیگری در سال ۷۳۰ هجری (۱۳۲۹ میلادی) به همت سیف‌الدین تنکز، حاکم کل (کافل الممالک الشامیه) ولایت دمشق انجام شد که کتیبه یادبود آن در انبار مسجد جامع غزه نگهداری می‌شود و در جریان کارهای مرمتی دهه ۱۹۲۰ میلادی کشف شد. تنکز در سال ۷۱۲ هجری (۱۳۱۲ میلادی) به حکومت کل دمشق منصوب شد و این سمت را تا دستگیری و اعدامش در سال ۷۴۰ هجری (۱۳۴۰ میلادی) حفظ کرد. تنکز دارای لقب امیر بود و دوستی نزدیکی با سلطان ناصرالدین محمد بن قلاوون داشت و از طریق پیوندهای خانوادگی با او مرتبط بود؛ دو تن از پسران تنکز با دو تن از دختران سلطان ازدواج کردند. در سال ۷۲۰ هجری (۱۳۲۰ میلادی) هنگامی که تنکز و سنجر الجاولی، حاکم غزه، اختلاف آشکاری پیدا کردند، سلطان سنجر را دستگیر کرد و از تنکز حمایت نمود. سرانجام در سال ۷۴۰ هجری (۱۳۴۰ میلادی) تنکز از لطف سلطان افتاد؛ او را به توطئه علیه سلطان متهم کردند و اعدام شد. در سال ۱۲۱۷ هجری (۱۸۰۲ میلادی)، امیر یحیی، حاکم غزه، بازسازی‌هایی در مسجد انجام داد و دری در دیوار غربی شبستان نماز گشود. کتیبه‌ای بر فراز ورودی مسجد به تاریخ دهم شعبان سال ۱۲۱۷ هجری (۶ دسامبر ۱۸۰۲ میلادی) وجود دارد که شامل یک شعر در وزن کامل است. ترجمه این کتیبه به قلم موشه شارون به شرح زیر است: این شعر از غزه با عنوان «شهر هاشم» یاد می‌کند که اشاره‌ای است به هاشم بن عبدمناف، جد بزرگ پیامبر اسلام. غزه این نام را دارد چراکه بنا به روایت، هاشم بن عبدمناف در یکی از سفرهای تجاری‌اش در آن‌جا درگذشت. هاشم که از قبیله قریش بود، سنت کاروان‌های سالانه به یمن و حبشه در زمستان و شام در تابستان را بنیان نهاد. بر اساس روایت، نام اصلی هاشم «عمرو» بود، اما به دلیل سخاوتش لقب «هاشم» یافت. این شعر به داستان سخاوت هاشم در هنگام قحطی مکیان اشاره دارد. روایت است که هاشم مقدار زیادی نان از شام با کاروانش آورد و دستور داد شتران را قربانی کنند تا «ثرید» (غذایی از نان و گوشت) تهیه شود. هاشم نان را در این غذا خرد کرد و از واژه عربی «هَشَمَ» (شکستن) نام «هاشم» (شکننده) گرفت. این شعر با اشاره به «شتران کشته‌شده» سخاوت امیر غزه، یحیی، را به سخاوت هاشم تشبیه می‌کند. این مسجد پیش‌تر برای بازدیدکنندگان باز بود. تا فوریه ۲۰۲۶، یونسکو تأیید کرد که این مسجد یکی از بیش از ۱۵۰ اثر فرهنگی است که بر اساس تصاویر ماهواره‌ای در پی بمباران نوار غزه آسیب دیده‌اند. شخصیت علی‌ابن‌مروان علی‌ابن‌مروان از مغرب عربی برخاسته و اجدادش اهل اشبیلیه در اندلس بودند. نسب او به حسن‌بن‌علی می‌رسد. وی از جمله عالمان و ائمه‌ای بود که در آغاز دوران مملوکان به غزه آمدند. مردم غزه در زندگی‌اش او را ولی می‌دانستند و پس از درگذشت در روز هفدهم ذی‌القعده سال ۷۱۵ هجری (۱۳۱۶ میلادی)، با اندوه فراوان او را در کنار مسجد به خاک سپردند. بر سنگ قبر علی‌ابن‌مروان نوشته شده‌است: «این قبر شیخ علی است… خداوند روحش را قدس دهاد و آرامگاهش را نورانی فرماید؛ درگذشت در روز دوشنبه هفتم از ماه ذی‌القعده سال هفتصد و پانزده.» آرامگاه او به منظور حفاظت از آسیب در قالب یک اتاق محفوظ نگهداری می‌شود که بنا به رسم آن دوران برای بزرگان و ائمه صالح ساخته می‌شد. این اتاق به پشت مسجد و به سمت جنوب آن امتداد یافته و قبرستانی بزرگ آن را احاطه کرده‌است. معماری علی‌ابن‌مروان درون یک آرامگاه در قبرستان کنار مسجد به خاک سپرده شده‌است. آرامگاه در ده متری جنوب مسجد قرار دارد و از یک اتاق چهارگوش با سقف گنبدی تشکیل شده‌است. روی سنگ بالای درگاه آرامگاه، کتیبه‌ای به خط نسخ ترکی به سبک مملوکی حک شده که تاریخ آن ۱۲۱۸ هجری (۱۸۰۳–۱۸۰۴ میلادی) است. سنگ قبری برای ابن مروان وجود ندارد. اتاق چهارگوش در گوشه‌هایش مثلث‌هایی دایره‌ای دارد که به آن ظاهری گرد می‌بخشد. شبستان نماز مسجد ۲۰۰ متر مربع مساحت دارد و با ستون‌های مرمری که سرستون‌های کورنتی بازیافتی دارند به سه راهرو تقسیم شده‌است. این راهروها به نُه طاق تقسیم می‌شوند که هر کدام با یک گنبد کم‌عمق پوشیده شده‌اند. یک منبر مرمری در سمت راست محراب قرار دارد. این منبر را امیر شمسی سفر، حاجب مسجد، در سده هشتم هجری (چهاردهم میلادی) ساخت. گنبد مسجد با نقوش هندسی و گیاهی آراسته شده‌است. مسجد دارای یک مناره است که در سال ۷۷۲ هجری (۱۳۷۰–۱۳۷۱ میلادی) بازسازی شد و بر پایه‌ای مربع‌شکل در جنوب مسجد قرار دارد و ارتفاع آن ۱۱٫۶ متر است. کتیبه‌ای بر فراز درگاه مناره چنین می‌خواند: «بسم الله الرحمن الرحیم؛ این مناره مبارک و ایوان قاعه و منبر و محراب شریف در جامع ابن مروان رضی‌الله‌عنه بازسازی و تجدید شد، به دست فقیر به درگاه خداوند متعال، محمد ابن عبدالله، در سال ۷۲۵ هجری.» جستارهای وابسته اسلام در فلسطین تخریب میراث فرهنگی در جریان تهاجم اسرائیل به نوار غزه منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Ibn Marwan Mosque». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «مسجد علی بن مروان». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «مسجد ابن مروان». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای اردو ، بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۶. پیوند به بیرون تصاویر درون مسجد بایگانی‌شده در ۲۰۰۷-۰۷-۰۴ توسط Wayback Machine Discover Islam.