مجد الکروم

مجد الکروم (به عربی: مَجْدُ الْکُرُوم؛ به عبری: מג'ד אל-כרום) شهرکی عرب‌نشین در جلیل در منطقه شمالی اسرائیل است که در حدود ۱۶ کیلومتری (۱۰ مایلی) شرق عکا جای دارد. ساکنان آن عمدتاً مسلمان هستند و جمعیت آن در سال ۲۰۲۳ نزدیک به ۱۵٬۱۴۴ نفر بود. این شهرک در دوران صلیبیان با نام «مرگلکولون» تیولی شناخته‌شده بود و در سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی اهمیت داشت. در دوره عثمانی روستایی پرجمعیت شمرده می‌شد. در اواخر سده هجدهم ساکنان آن با ظاهر العمر و خاندانش هم‌پیمان بودند و روستا استحکامات و برج‌های دفاعی داشت. پس از تصرف روستا به دست احمد پاشا جزار در ۱۷۷۶ دیوارهای آن ویران شد. مجد الکروم در جنگ ۱۹۴۸ تسلیم اسرائیل شد و بسیاری از ساکنانش پناهنده شدند؛ در ۱۹۶۴ به شورای محلی ارتقا یافت و بیش از دو سوم اراضی‌اش میان ۱۹۴۹ تا ۱۹۷۶ از سوی دولت مصادره شد. نام نام مجد الکروم در زبان عربی به معنای «دیدبانگاه تاکستان» است که بازتاب‌دهنده شهرت این شهرک به‌خاطر کیفیت تاکستان‌هایش است. گودال‌هایی سنگی در حاشیه شهرک از دیرباز برای فشردن انگور و ساخت شراب به‌کار می‌رفته‌است. مجد الکروم با «بیت هَکِرِم» یکسان دانسته شده‌است؛ شهرکی تلمودی یهودی که در میشنا از آن یاد شده و نام عبری آن همان معنای نام عربی را دارد. بیت هَکِرِم به زمین‌های حاصلخیز و سرچشمه‌های فراوان آب شناخته بود. جغرافیا مجد الکروم در دل جلیل جای دارد، نزدیک به ۱۵ کیلومتر شرق مرکز بخش عکا و ۴ کیلومتر غرب شهر کرمیئیل. این شهرک در انتهای شمال‌غربی دره بیت هَکِرِم واقع شده که در عربی «الشاغور» نامیده می‌شود و بزرگ‌ترین آبادی عربی این دره است. اهمیت تاریخی مجد الکروم هم از چشمه پرآب آن سرچشمه می‌گرفت و هم از جایگاهش در دهانه غربی دره که کوتاه‌ترین و آسان‌ترین مسیر میان عکا و جلیل مرکزی، صفد و دمشق به‌شمار می‌رفت. هسته قدیمی شهرک در پای جبل ماهوز قرار دارد و ارتفاع میانگین آن ۲۲۰ متر از سطح دریاست. باستان‌شناسی بازمانده‌های باستانی از جمله آب‌انبارهای کنده‌شده در سنگ در مجد الکروم یافت شده‌است. در مرکز شهرک چاهی کهن، چشمه‌ای، آرامگاهی از دوره روم و ویرانه‌هایی از دوره صلیبیان وجود دارد. پیشینه دوره صلیبیان در دوران فرمانروایی صلیبیان، مجد الکروم با نام «مرگلکولون» (Mergelcolon) شناخته می‌شد و بخشی از تیولی بود که همراه قلعه گدین (جدین) در اختیار هانری دو میی (درگذشته ۱۱۶۴) قرار داشت. این تیول به دخترش استفانی دو میی رسید و سپس به نوه‌اش پاویا و شوهر او گارنیه لالِمان (درگذشته حدود ۱۲۳۱) منتقل شد. پس از مرگ گارنیه، پسرش ژان آلِمان تیول را به ارث برد و در ۱۲۴۹ بخشی از آن شامل مرگلکولون و روستاهای همجوار بیت جن، ساجور و نحف را به فرسانان توتنی واگذار کرد. فرمانروایی صلیبیان بر مجد الکروم و دره شاغور با فتح آن به دست ممالیک در ۱۲۷۱ پایان یافت. دوره عثمانی در ۱۵۱۶ امپراتوری عثمانی شام را از ممالیک گرفت. دفتر مالیاتی عثمانی مربوط به ۱۵۴۸–۱۵۴۹ یا ۱۵۹۶ مجد الکروم را در ناحیه عکا از سنجق صفد ثبت کرده‌است. جمعیت آن ۸۵ خانوار و ۵ مرد مجرد بود که همگی مسلمان بودند. روستاییان مالیاتی ثابت معادل ۲۵ درصد بر فراورده‌های کشاورزی گوناگون از جمله گندم، جو، زیتون، پنبه و بز یا کندوی عسل می‌پرداختند؛ در مجموع ۱۶٬۵۶۰ آقچه. سندی عثمانی از ۱۵۷۳ نشان می‌دهد مردان مجد الکروم و روستاهای همسایه با اعضای خاندان شهاب و رئیس بادیه‌نشین منصور بن فریخ از بقاع هم‌دست شده و به روستاهای نزدیک یورش بردند که پنجاه تا شصت کشته برجای گذاشت. در دوره فرمانروایی خاندان زیدانی بر جلیل زیر نظر ظاهر العمر (دهه ۱۷۳۰–۱۷۷۵)، مجد الکروم روستایی دارای استحکامات و برج‌هایی در امتداد دیوارهایش بود. ساکنان محلی خود نگهبانی روستا را بر عهده داشتند و با خاندان زیدانی هم‌پیمان بودند. روایت‌های شفاهی محلی مسجد کهن روستا و خوشه‌ای از خانه‌های پیرامونش را به همین دوره نسبت می‌دهند. ظاهر در ۱۷۷۵ در مقر خود در عکا به دست عثمانیان کشته شد. جانشین عثمانی‌اش، احمد پاشا جزار، پسران ظاهر را تعقیب کرد. ساکنان مجد الکروم از پسر ظاهر، علی، حمایت کردند. علی از مجد الکروم و ابوسنان به‌عنوان پایگاه‌های اصلی خود بهره برد و به عکا یورش زد. جزار نیروهایش را در روستای عمقا گردآورد. علی جنگاوران مجد الکروم، ابوسنان و دیر حنا را گردهم آورد و اردوگاه جزار را محاصره کرد. نیروهای کمکی از عکا علی و مردانش را پراکنده‌ساختند. جزار سپس خود فرماندهی لشکر را بر عهده گرفت و به مجد الکروم حمله برد. به گفته مورخ عادل منّاع نبرد در دشت بیرون روستا رخ داد و جزار پیروز شد. پس از سقوط مجد الکروم، جزار مدافعان آن را اعدام کرد و سرهای بریده آنان را به قسطنطنیه فرستاد. نقشه‌ای از لشکرکشی ناپلئون در ۱۷۹۹ به دست پیر ژاکوتن این مکان را با نام «المجد الکروم» نشان می‌دهد. در ۱۸۳۸ مجد الکروم روستایی مسلمان‌نشین در بخش شاغور میان صفد، عکا و طبریه ثبت شد. در ۱۸۷۵ جهانگرد فرانسوی ویکتور گِرَن مجد الکروم را سه‌محله‌ای توصیف کرد که هر محله شیخی جداگانه داشت و جمعیتش ۸۰۰ مسلمان بود. در ۱۸۸۱ پیمایش صندوق اکتشاف فلسطین آن را روستایی سنگی احاطه‌شده با زیتون‌زار و زمین کشاورزی با ۶۰۰ تا ۸۰۰ ساکن مسلمان وصف کرد. سیاهه جمعیتی حدود ۱۸۸۷ شمار ساکنان را ۱٬۰۷۵ نفر نشان می‌دهد که همه مسلمان بودند. دوره قیمومت بریتانیا در ۱۹۱۷ نیروهای متفقین فلسطین را از عثمانیان گرفتند و در ۱۹۲۲ قیمومت بریتانیا بر فلسطین برقرار شد. در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت مجد الکروم ۸۸۹ نفر بود: ۸۸۵ مسلمان سنی، ۳ مسلمان شیعه و ۱ مسیحی. بنا بر یادداشت‌های محمد حیدر، ساکن روستا، در ۲۳ فوریه ۱۹۲۸ زمین‌لرزه‌ای به پی و سقف بسیاری از خانه‌ها آسیب زد. زمستان سخت ژانویه ۱۹۲۹ با باران‌های شدید باعث فروریختن طبقه دوم بیش از پنجاه خانه شد و در ۱۸ آوریل ۱۹۳۰ هجوم ملخ روستا را فرا گرفت. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین مجد الکروم ۲۲۶ خانه مسکونی و ۱٬۰۰۶ ساکن مسلمان داشت. در آمار ۱۹۴۵ جمعیت آن ۱٬۴۰۰ نفر بود که همه مسلمان بودند و ۱۷٬۸۲۸ دونوم زمین داشتند؛ ۲٬۲۱۴ دونوم آن ملک عمومی بود. اقتصاد در دوره قیمومت پیش از دوره قیمومت و در طول آن کشاورزی ستون اقتصاد مجد الکروم بود. بیشتر تولیدات معیشتی بود و نیازهای خانواده‌های گسترده را تأمین می‌کرد. روش‌های کشت همان‌هایی بود که نسل‌ها پیش‌تر به‌کار می‌رفت: گاوآهن کشیده با گاو یا خر و ابزار دستی. از ۱۷٬۷۵۴ دونوم زمین ساکنان در ۱۹۴۵ حدود ۴۶٫۷ درصد زیر کشت بود که نسبت بالایی در دره شاغور به‌شمار می‌آمد. نزدیک به ۷۲ درصد این اراضی به غلات اختصاص داشت: گندم، جو، عدس، نخود و کنجد. باغ‌ها، بیشتر زیتون، ۲۸ درصد اراضی کشاورزی را تشکیل می‌دادند. ساکنان زیتون را با سنگ می‌شکستند و روغن‌زیتون و صابون زیتون خانگی تولید می‌کردند و هسته‌ها را سوخت تنور طابون می‌ساختند. برخلاف روستاهای دیگر دره شاغور، مجد الکروم به خرمایش نیز شهرت داشت که بخشی از آن در شهرهای جلیل به فروش می‌رسید. در اوایل دهه ۱۹۳۰ مردم مجد الکروم به‌تدریج در بندر حیفا و کارخانه‌های دخانیات آن‌جا کار یافتند. در طول جنگ جهانی دوم بسیاری از جوانان در تأسیسات نظامی بریتانیا در حیفا و عکا مشغول شدند و دستمزد آن‌جا دو برابر کارخانه‌های دخانیات بود. شورش ۱۹۳۶–۱۹۳۹ مجد الکروم از نخستین روستاهای جلیل بود که در شورش عربی ۱۹۳۶–۱۹۳۹ علیه حکومت بریتانیا و گسترش مهاجرنشینی یهودی شرکت کرد. ساکنی به نام ابوفارس مدعی بود نخستین فردی است که در جلیل در جریان شورش سلاح برداشت و نخستین کسی بود که بریتانیایی‌ها خانه‌اش را به‌عنوان مجازات ویران کردند. بریتانیا در طول شورش چندین خانه در مجد الکروم را منفجر کرد. در ۱۱ مارس ۱۹۳۸ نیروهای بریتانیا خانه‌ای را در مجد الکروم محاصره کردند تا جنگجویی به نام رشید عبدالسلیم منّاع را دستگیر کنند؛ او گریخت اما برادرش شاکر با تیراندازی کشته شد. آخرین نبردی که جنگجویان مجد الکروم در آن شرکت کردند در دشت لیات در غرب روستا در ۱۹ ژوئیه ۱۹۳۹ رخ داد و هشت جنگجوی عرب در آن کشته شدند. جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن تسلیم شدن به ارتش اسرائیل در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین، واحدی از ارتش آزادی‌بخش عرب در مجد الکروم مستقر بود و فرماندهی‌اش در پاسگاه پلیس سابق بریتانیا قرار داشت. در ۲۹ اکتبر ۱۹۴۸ در جریان عملیات حیرام، فرمانده عراقی واحد ارتش آزادی‌بخش عرب به ساکنان اطلاع داد که واحد در حال عقب‌نشینی به لبنان است و به آنان توصیه کرد با اسرائیلی‌ها توافق تسلیم امضا کنند. بیشتر ساکنان ماندند و روستا میزبان آوارگان از شعب، دامون و بروه نیز شد. هیئتی از مجد الکروم با سران خانواده دروزی معدی از یرکا به رهبری جبر داهش معدی که میانجی تسلیم مسالمت‌آمیز دیگر روستاها بود دیدار کرد. در یرکا با حاییم آوئرباخ، افسر اطلاعاتی اسرائیلی مستقر در نهاریا تماس گرفته شد که سال‌ها پیش‌تر مردان مجد الکروم او را از حمله‌ای نزدیک عکا نجات داده بودند. آوئرباخ ترتیب توافق تسلیم را داد و در ۳۰ اکتبر در کافه عزت واقع در میدان العین توافق امضا شد و نیروهای اسرائیلی از تیپ ۹ عودید سی‌وپنج تفنگ و مهمات از روستا جمع‌آوری کردند. کشتار نوامبر در اوایل نوامبر، دستورالعملی اطلاعاتی اسرائیلی صادر شد مبنی بر جستجوی مجد الکروم و روستاهای اطراف برای سلاح‌های باقی‌مانده. در ۵ نوامبر واحدی از ارتش اسرائیل وارد روستا شد، مردان را در میدان العین گردآورد و با وجود توافق و تحویل سلاح هفته پیش، به ساکنان اولتیماتوم داد که ظرف یک ساعت سلاح‌های ادعایی‌شان را تحویل دهند وگرنه هر نیم ساعت یک جوان اعدام خواهد شد. پس از پایان مهلت، پنج مرد پیاپی در میدان اعدام شدند. در جای دیگری از روستا دو مرد از شعب بازداشت و در زیتون‌زاری اعدام شدند و دو زن در یورش خانه‌به‌خانه با تیر کشته شدند. سه مرد دیگر در میدان صف بسته بودند اما پیش از اعدامشان، آوئرباخ و خبرچین فلسطینی شفیق بقاعی از دامون به روستا رسیدند و با اطلاع‌رسانی دربارهٔ توافق تسلیم قبلی جلوی اعدام‌ها را گرفتند. گزارش کشتارها به ناظران سازمان ملل متحد در حیفا رسید و تیم تحقیقاتی سازمان ملل از روستا بازدید کرد. ارتش هرگونه کشتار را انکار کرد. آوارگان بسیاری از ساکنان مجد الکروم که گریخته بودند در اردوگاه شتیلا در لبنان ساکن شدند. این اردوگاه را رزمنده سابق روستا، عبد بشر، بر زمینی اجاره‌ای بیرون بیروت پایه‌گذاری کرده بود. به گفته مورخ جولی پیتیت، نقش مجد الکروم و آوارگانش «در پایه‌گذاری اردوگاه بنیادین بود». به گفته یفتاحل، مجد الکروم دگرگونی‌های بزرگی در جنگ ۱۹۴۸ تجربه کرد: نیمی از ساکنانش به لبنان پناهنده شدند و ۳۰۰ نفر از روستاهای مجاور از جمله شعب، دامون و بروه به آنجا پناه آوردند. دوره اسرائیل مصادره اراضی پیش از جنگ ۱۹۴۸ قلمرو مجد الکروم ۲۰٬۰۶۵ دونوم بود؛ ۶۹ درصد آن میان ۱۹۴۸ تا اواسط دهه ۱۹۷۰ از سوی دولت اسرائیل مصادره شد. بیشتر مصادره‌ها بر پایه قانون اموال غایبان (۱۹۴۹) انجام شد که اجازه ضبط دارایی‌های عرب‌های گریخته در جنگ را می‌داد؛ مابقی با عنوان «کاربری عمومی» یا نداشتن سند رسمی مصادره شد. سازمان زمین اسرائیل (ILA) اداره این اراضی را بر عهده گرفت و بر پایه قانون ۱۹۶۰ که فروش زمین‌های دولتی را ممنوع می‌کرد، فرایند تبادل زمین با ساکنان را آغاز کرد: پنج دونوم زمین کشاورزی در برابر یک دونوم زمین مسکونی و سازمان ۱۰ تا ۲۵ درصد مالکیت قطعه مسکونی را نگه می‌داشت. این فرایند به‌ویژه میان ۱۹۶۵ تا ۱۹۸۰ فعال بود: ۱۵٬۸۶۰ دونوم به سازمان منتقل شد و ۳٬۰۱۰ دونوم به ساکنان مجد الکروم واگذار گردید. شورای محلی و یهودی‌سازی مجد الکروم در ۱۹۶۴ به شورای محلی تبدیل شد. هم‌زمان نزدیک به ۵٬۱۰۰ دونوم برای ساخت شهر یهودی کرمیئیل در ۶ کیلومتری مجد الکروم مصادره شد. نخست‌وزیر لوی اشکول هدف از تأسیس کرمیئیل را یهودی‌سازی جلیل اعلام کرد. تهیه طرح جامع شهرسازی در ۱۹۶۶ آغاز و در ۱۹۷۸ تکمیل شد اما هرگز به تأیید مقامات نرسید. در حالی که جمعیت از ۴٬۰۰۰ در ۱۹۶۶ به ۶٬۷۰۰ در ۱۹۹۰ رسید، هیچ زمین جدیدی برای رشد جمعیت به مجد الکروم اختصاص نیافت. از دهه ۱۹۷۰ آژانس یهود ساخت شش شهرک یهودی موسوم به «میتصپیم» (دیدبانگاه) میان روستاهای عربی جلیل را آغاز کرد که چهار تای آن‌ها مجد الکروم را احاطه می‌کردند. روز زمین و اعتراض‌ها چند صد نفر از ساکنان مجد الکروم در تظاهرات روز زمین ۱۹۷۶ شرکت کردند که در اعتراض به دور تازه مصادره اراضی عربی از جمله ۲٬۱۰۰ دونوم از مجد الکروم برای گسترش کرمیئیل برگزار شد. شش معترض عرب در شهرک‌های مجاور کشته شدند و از آن پس مصادره گسترده اراضی عربی پایان یافت. در ۱۹۷۷ تظاهرات بزرگی در مجد الکروم و روستاهای همسایه علیه تخریب خانه‌ای برگزار شد. پلیس با تلاش برای پراکنده‌ساختن معترضان یک‌نفر را کشت. شهر شاغور در ۲۰۰۳ مجد الکروم با شوراهای محلی دیرالاسد و بئنه ادغام و شهر شاغور تشکیل شد. در ۲۰۰۸ کنست تصمیم گرفت وضعیت شهر مستقل را از شاغور سلب کند و هر سه آبادی بار دیگر مستقل شدند. جمعیت‌شناسی ساکنان مجد الکروم تقریباً به‌طور کامل مسلمان هستند. در سرشماری‌های گوناگون، از ۱۸۸۷ تا دوره معاصر، تنها اقلیت بسیار ناچیزی غیرمسلمان بوده‌اند. چهره‌های سرشناس ضیاء صبا (زاده ۱۹۹۲)، فوتبالیست منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Majd al-Krum». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Majd al-Kroum». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Madschd al-Kurum». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «مجد الکروم». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶.