مسجد المحکمه (مسجد ویران‌شده فلسطینی)

مسجد المحکمه که با نام‌های مسجد بردیبک و مدرسه امیر بردبک (جامع المحکمة البردیبکیة) نیز شناخته می‌شود، یک مسجد جامع و مدرسه بود که در کنار خیابان بغداد و نزدیک ورودی اصلی غربی محلّه شجاعیه در شهر غزه در فلسطین قرار داشت. این مسجد در سال ۱۴۵۵ میلادی به فرمان سیف‌الدین بردیبک الاشرفی، دوادار سلطان مملوکی سیف‌الدین اینال، ساخته شد. بنا در آغاز بخشی از یک مدرسه دینی بود و کارکرد اصلی آن آموزش بود؛ همچنین نمازهای روزانه و جمعه نیز در آن برگزار می‌شد. مسجد المحکمه نمونه‌ای بی‌همتا از معماری مملوکی به‌شمار می‌آمد که از معماری مسجد-مدرسه‌های ایوبی تأثیر بسیار گرفته بود. مسجد المحکمه در جریان جنگ غزه در ژوئیه–اوت ۲۰۱۴ بر اثر بمباران نیروی هوایی اسرائیل به‌طور کامل ویران شد. ریشه‌شناسی نام واژه عربی «المحکمه» به معنای «دادگاه» (دادگاه شرع) است. این نام از دوران عثمانی برگرفته شده‌است؛ زمانی که این مدرسه به‌عنوان دادگاه قاضیان شهر غزه به کار می‌رفت. پیشینه مسجد در سال ۱۴۵۵ میلادی به فرمان سیف‌الدین بردیبک الاشرفی، دوادار (نماینده) سلطان مملوکی سیف‌الدین اینال ساخته شد. بردیبک فردی بسیار دین‌دار بود و هر سال گردهمایی‌ای برای بحث دربارهٔ احادیث عالم مسلمان سده نهم محمد بخاری برپا می‌کرد. وی به مقام‌های بلندی در دولت مملوکی دست یافت و دو مسجد جمعه دیگر نیز در دمشق و قاهره بنا کرد. مسجد المحکمه در آغاز بخشی از یک مدرسه بود و آموزش کارکرد اصلی ساختمان به‌شمار می‌رفت؛ افزون بر آن نمازهای روزانه و نماز جمعه نیز در آن برگزار می‌شد. در دوران فرمانروایی عثمانی میان سده‌های شانزدهم تا آغاز سده بیستم، مدرسه به‌عنوان دادگاه قاضیان شهر به کار می‌رفت و از همین‌رو نام عربی «المحکمه» (به معنای «دادگاه») بر آن نهاده شد. در اواخر سده نوزدهم، پژوهشگر سوئیسی ماکس فان برشم کتیبه‌ای به خط کوفی یافت که بر فراز محراب مسجد نصب شده بود. این کتیبه متعلق به سنگ گور محمد بن العباس الهاشمی بود که یکی از اعضای خاندان هاشمی به‌شمار می‌رفت و در اواخر سده نهم میلادی در غزه درگذشته بود. بر فراز ورودی مسجد نیز کتیبه بنیادنامه‌ای قرار داشت که ساخت مسجد را به بردیبک نسبت می‌داد و سلطان اینال را گرامی می‌داشت. در دوران قیمومت بریتانیا پس از جنگ جهانی اول، این بنا به‌عنوان مدرسه دینی پسرانه با نام «مدرسة الشجاعیة الأمیریة» فعالیت داشت. مسجد در جریان جنگ غزه در ژوئیه–اوت ۲۰۱۴ بر اثر حملات هوایی اسرائیل ویران شد. معماری مسجد به سبک مملوکی برجی ساخته شده بود. این بنا نمونه‌ای بی‌همتا از معماری مملوک بود که به‌شدت از مسجد-مدرسه‌های ایوبی پیشین تأثیر پذیرفته بود. به‌ویژه طاقچه‌های نمای شمالی شباهت فراوانی به عناصر معماری سازه‌های ایوبی در مصر و سوریه داشتند. مجموعه از یک صحن مرکزی تشکیل شده بود که ۱٫۲ متر پایین‌تر از سطح خیابان قرار داشت. در محوطه حیاط چندین وضوخانه نیز وجود داشت. بخش شمالی در شمال حیاط، نمایی قرار داشت که ورودی اصلی در آن جای گرفته بود. سردر ورودی با قوسی نوک‌تیز و آرایه‌های گل‌ونبات تزیین شده بود. بخش شمالی مسجد شامل تالار ورودی و سه اتاق مستطیل‌شکل بود که هر یک ابعادی در حدود ۳٫۷۷ در ۳٫۶۹ متر داشت. هر اتاق از جمله تالار ورودی با گنبدی کوچک پوشیده شده بود. بخش جنوبی مجموعه نیز طرحی مشابه داشت اما ویران شده بود. اتاق‌های دو سوی مسجد محل اقامت شیخ و شاگردانش بود و خدمات دیگری نیز فراهم می‌کرد. همین چیدمان ویژه، مسجد المحکمه را تنها مدرسه از این نوع می‌ساخت که هنوز در غزه برپا بود. ایوان و بخش جنوب‌غربی حیاط از سمت جنوب‌غربی به ایوان محدود می‌شد. ایوان به سه بخش تقسیم شده بود و بزرگ‌ترین بخش مجموعه مسجد به‌شمار می‌رفت. بخش مرکزی نقش اصلی را داشت و با طاق تقاطعی بادبزنی‌شکل پوشیده شده بود. در این بخش محراب (طاقچه‌ای که جهت قبله یعنی سوی مکه را نشان می‌دهد) و منبر جای داشتند. منبر با روکش مرمر، نقش‌های گل‌ونبات و کتیبه‌های قرآنی آراسته شده بود. بخش مرکزی از دو سو با دو بخش بیرونی کوچک‌تر همسایه بود که طاق‌های آهنگ و قوس‌های نوک‌تیز این دو بخش را به بخش اصلی پیوند می‌دادند. در شمال‌غربی، ایوان کوچک‌تری از دوران مملوکی وجود داشت که پیش‌تر روبه‌روی ایوان اصلی قرار گرفته بود. نمای غربی نیز بیشتر ویران شده بود. مناره در گوشه شمال‌غربی مسجد، مناره‌ای به سبک مملوکی قرار داشت. پایه مناره مستطیل‌شکل بود و تنه آن از دو طبقه هشت‌ضلعی تشکیل می‌شد که ایوانچه هشت‌ضلعی مؤذن بر فراز آن‌ها جای گرفته بود. در اضلاع پایه طاقچه‌هایی تعبیه شده بود که به گفته معین صادق، پژوهشگر هنر اسلامی، «سختی و خشکی سازه را می‌کاست». طبقه‌های هشت‌ضلعی تنه مناره با مزغل‌هایی آراسته به نقش‌های شفاف گل‌ونبات و هندسی طراحی شده بودند. این مزغل‌ها نور و هوا را به پلکان مارپیچ درونی می‌رساندند که به ایوانچه مؤذن ختم می‌شد؛ ایوانچه‌ای که بر مقرنس‌های سنگی استوار بود. جستارهای وابسته اسلام در فلسطین مسجد جامع غزه منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Mahkamah Mosque». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «مسجد المحکمة فی غزة». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «মাহকামাহ মসজিদ». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای بنگالی ، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Mosg Mahkamah». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای ولزی، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶. پیوند به بیرون نمایه مسجد المحکمه در پایگاه موزه بدون مرز — تصاویری از مناره، محراب و کتیبه بنیادنامه مسجد.