مرکز تحقیقات هسته‌ای شیمون پرز نگو

مرکز تحقیقات هسته‌ای شیمون پرز نگو (عبری: קריה למחקר גרעיני – נגב ע"ש שמעון פרס‎)، تأسیسات هسته‌ای اصلی اسرائیل در نگو، حدود سیزده کیلومتر جنوب شرقی شهر دیمونا است. ساخت این مرکز در سال ۱۹۵۸ آغاز شد و رآکتور هسته‌ای آب سنگین آن احتمالاً در فاصلهٔ میان سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۴ فعال شد. اسرائیل مدعی است که راکتور و مرکز پژوهشی آن برای اهداف پژوهشی کلی در زمینهٔ علوم اتمی است، اما این راکتور در تولید مواد هسته‌ای برای استفاده در برنامهٔ سلاح‌های هسته‌ای اسرائیل نقش داشته است. باور بر این است که اسرائیل نخستین جنگ‌افزارهای هسته‌ای خود را تا سال ۱۹۶۷ ساخته است و برآورد می‌شود که اکنون بین ۸۰ تا ۴۰۰ جنگ‌افزار هسته‌ای در اختیار دارد. اطلاعات مربوط به این مرکز به‌شدت طبقه‌بندی‌شده است و این کشور سیاستی به‌نام ابهام راهبردی را دنبال می‌کند؛ یعنی داشتن جنگ‌افزار هسته‌ای را نه رد و نه تأیید می‌کند. اسرائیل همچنان عضو پیمان منع گسترش جنگ‌افزارهای هسته‌ای نیست. گزارش شده که اسرائیل در ژانویهٔ ۱۹۶۵ این مرکز را برای بازرسی به ایالات متحده گشود و این بازرسی‌ها تا سال ۱۹۶۹ ادامه یافتند. حریم هوایی بالای تأسیسات دیمونا برای همهٔ هواگردها بسته است و منطقهٔ اطراف آن به‌شدت محافظت‌شده و دارای حصار است. در جریان جنگ شش‌روزه، یک موشک اسرائیلی یک جنگندهٔ داسو اوراگان نیروی هوایی اسرائیل را که به‌اشتباه بر فراز دیمونا پرواز کرده‌بود، سرنگون کرد. در اوت ۲۰۱۸ این مرکز به‌نام رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر پیشین اسرائیل، شیمون پرز تغییر نام یافت. در مارس ۲۰۲۶، آمریکا حملاتی را به تأسیسات هسته‌ای نطنز با استفاده از بمب‌های سنگرشکن برای هدف قرار دادن این مکان در طول جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران انجام داد. در پاسخ، ایران به دیمونا ضربه زد و حداقل ۴۷ نفر را مجروح کرد. ایران گفت که تأسیسات دیمونا را هدف قرار داده است. تاریخچه ساخت ساخت این مرکز در سال ۱۹۵۸ و با همکاری فرانسه و مطابق با توافقات پروتکل سور آغاز شد. این مجموعه به‌طور مخفیانه ساخته شد و تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نبود. این محرمانگی برای این بود که نگرانی کشورهای خاورمیانه را تشدید نکند. برای حفظ محرمانگی، به مقامات گمرکی فرانسه گفته شده‌بود که بزرگ‌ترین قطعات رآکتور، از جمله مخزن راکتور، متعلق به یک آب‌شیرین‌کن است که به آمریکای لاتین فرستاده می‌شود. برآوردهای هزینهٔ ساخت متفاوت‌اند. تنها رقم قابل اتکا از شیمون پرز است که در خاطرات خود در سال ۱۹۹۵ نوشت او و داوید بن گوریون حدود ۴۰ میلیون دلار آمریکا (نیمی از هزینهٔ یک راکتور) را از دوستان اسرائیل در سراسر جهان جمع‌آوری کردند. بر این اساس، می‌توان رقم تقریبی هزینهٔ ساخت را حدود ۸۰ میلیون دلار (یا نزدیک به یک میلیارد دلار برحسب نرخ تورم سال ۲۰۲۳) برآورد کرد. راکتور دیمونا در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۴ به مرحلهٔ فعالیت (بحرانی) رسید و با پلوتونیم تولیدشده در آن، نیروهای دفاعی اسرائیل به احتمال زیاد نخستین جنگ‌افزارهای هسته‌ای خود را پیش از جنگ شش‌روزه آماده کرده‌بود. در سال ۲۰۲۱ گزارش شد که بر پایهٔ تصاویر ماهواره‌ای، این مجموعه در حال گسترش چشمگیری است. این ساخت‌وسازهای جدید احتمالاً از اواخر ۲۰۱۸ یا اوایل ۲۰۱۹ آغاز شده‌اند و ابعاد آن حدود ۱۴۰ متر در ۵۰ متر در نزدیکی راکتور و کارخانهٔ بازفرآوری است. پس از جنگ ایران و اسرائیل، اسرائیل کار ساخت یک سازه بزرگ جدید (به احتمال زیاد یک رآکتور آب سنگین) در این مرکز را آغاز کرد. بازرسی‌ها هنگامی که جامعهٔ اطلاعاتی ایالات متحده در اوایل دههٔ ۱۹۶۰ به ماهیت این مرکز پی برد، دولت آمریکا از اسرائیل خواست با بازرسی بین‌المللی موافقت کند. اسرائیل پذیرفت، اما با این شرط که بازرسان از خود ایالات متحده و نه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی باشند و اینکه اسرائیل از پیش از زمان بازرسی‌ها مطلع شود. طبق اسناد محرمانه‌زدایی‌شده از دولت لیندون بی. جانسون، اسرائیل در ژانویهٔ ۱۹۶۵ دیمونا را به روی بازرسان آمریکایی گشود. ادعا شده است که چون اسرائیل از زمان‌بندی بازدیدها آگاه بود، توانست با نصب دیوارهای موقت و تمهیدات دیگر، تولید پنهانی جنگ‌افزارهای هسته‌ای را مخفی کرده و بازرسان را فریب دهد. بازرسان در نهایت به دولت ایالات متحده اطلاع دادند که با توجه به محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی اسرائیل، بازرسی‌های آنان بی‌نتیجه بوده است. تا سال ۱۹۶۹ ایالات متحده باور داشت که اسرائیل ممکن است دارای جنگ‌افزار هسته‌ای باشد. بازرسی‌ها در همان سال متوقف شدند. ورودهای گزارش‌شده به حریم هوایی تأسیسات پیش از جنگ شش‌روزه در سال ۱۹۶۷ هواگردهایی ناشناس بر فراز مجتمع راکتور پرواز کردند. در آن زمان تصور می‌شد که این هواگردها میگ-۲۱های نیروی هوایی مصر باشند، هرچند یک کتاب جنجالی در سال ۲۰۰۷ مدعی شد که آن‌ها میگ-۲۵های شناسایی اتحاد جماهیر شوروی بوده‌اند. در همان جنگ، یک جنگندهٔ اسرائیلی که در عملیات بمباران اردن آسیب دیده‌بود، پس از ورود به حریم دیمونا هدف سامانه‌های پدافندی مرکز قرار گرفت و سرنگون شد و خلبان آن، کاپیتان یورام هارپاز، کشته شد. تولید جنگ‌افزارهای هسته‌ای تولید کامل کلاهک‌های هسته‌ای احتمالاً از سال ۱۹۶۶ آغاز شده است. باور بر این است که نیروهای دفاعی اسرائیل تا سال ۱۹۶۷ تا ۱۳ کلاهک عملیاتی در اختیار داشته‌اند. افشاگری‌های موردخای وانونو در سال ۱۹۸۶ مردخای وانونو تکنسین پیشین تأسیسات دیمونا به بریتانیا گریخت و جزئیاتی از برنامهٔ جنگ‌افزارهای هسته‌ای اسرائیل را فاش کرد. او هدف از ساخت هر ساختمان را شرح داد و از وجود یک تأسیسات فوق‌محرمانه در زیر مجموعهٔ اصلی پرده برداشت. موساد، مأموری به‌نام «شرل بنتو» (با نام خانوادگی پیشین «هَنین») را برای فریب او فرستاد. او وانونو را به ایتالیا کشاند، جایی که مأموران موساد او را بازداشت کرده و با یک کشتی باری به اسرائیل قاچاق کردند. یک دادگاه اسرائیلی او را به‌اتهام خیانت و جاسوسی در دادگاهی محرمانه محاکمه کرد و به هجده سال زندان محکوم ساخت. در زمان دستگیری وانونو، روزنامهٔ تایمز گزارش داد که اسرائیل تا سال ۱۹۸۶ به‌اندازهٔ ساخت حدود ۲۰ بمب هیدروژنی و ۲۰۰ بمب اتمی مواد لازم در اختیار داشته است. در اوایل سال ۲۰۰۴ وانونو از زندان آزاد شد. اما با محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌ای همچون عدم دریافت گذرنامه (ممنوع الخروجی)، محدودیت در جابجایی و ممنوعیت ارتباط با رسانه‌ها روبه‌رو شد. از آن زمان تاکنون، او چندین بار به‌دلیل نقض شرایط آزادی خود بازداشت و تفهیم اتهام شده است. نگرانی‌های ایمنی نگرانی‌هایی دربارهٔ ایمنی راکتور ۵۵ سالهٔ این مرکز مطرح شده است. در سال ۲۰۰۴ مقام‌های اسرائیلی برای پیشگیری، پتاسیم یدید را میان هزاران نفر از ساکنان اطراف مجموعه توزیع کردند تا در صورت آزاد شدن ید-۱۳۱ پرتوزا مورد استفاده قرار گیرد. حملات گزارش‌شده در ژانویهٔ ۲۰۱۲ گزارش‌هایی منتشر شد که نشان می‌داد کمیسیون انرژی اتمی اسرائیل تصمیم گرفته است راکتور را موقتاً تعطیل کند. این تصمیم به‌دلیل آسیب‌پذیری سایت در برابر حمله از سوی ایران گرفته شده‌بود. در اکتبر و نوامبر ۲۰۱۲ گزارش شد که حماس چند موشک به سوی دیمونا یا مرکز پژوهش‌های هسته‌ای نگو شلیک کرده است. در ژوئیهٔ ۲۰۱۴ نیز حماس دوباره به منطقهٔ اطراف راکتور موشک شلیک کرد. هیچ‌یک از این حملات آسیبی به تأسیسات وارد نکردند. در آوریل ۲۰۲۱ یک موشک زمین‌به‌هوای سوری در نزدیکی این مکان فرود آمد. حملهٔ ایران در سال ۱۴۰۳، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در جریان رزمایش پیامبر اعظم ۱۷ شبیه‌سازی حملهٔ موشکی به مرکز تحقیقات هسته‌ای شیمون پرز نگو را آزمایش کرد. اما در جریان حملات فروردین و مهر ۱۴۰۳ ایران به اسرائیل در و جنگ ۱۴۰۴ ایران و اسرائیل چنین چیزی رخ نداد. اسناد از طبقه‌بندی خارج‌شده در آوریل ۲۰۱۶ آرشیو امنیت ملی ایالات متحده آمریکا اسناد فراوانی از دههٔ ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰ را از طبقه‌بندی خارج کرد که حاوی ارزیابی‌های جامعهٔ اطلاعاتی آمریکا دربارهٔ تلاش اسرائیل برای پنهان‌کردن هدف و جزئیات برنامهٔ هسته‌ای‌اش بود. مقام‌های آمریکایی که با داوید بن گوریون و دیگر مقام‌های اسرائیلی گفت‌وگو کرده‌بودند، باور داشتند که اسرائیل دربارهٔ نیت خود برای ساخت جنگ‌افزار هسته‌ای اطلاعات نادرست ارائه داده است. جستارهای وابسته سلاح‌های هسته‌ای و اسرائیل مردخای وانونو منابع کتاب‌ها منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Negev Nuclear Research Center». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۴.