یازور

یازور (یازور، יאזור) شهرکی عرب فلسطینی بود که در ۶ کیلومتری شرق یافا قرار داشت. از این روستا در متون آشوری سده هفتم پیش از میلاد یاد شده و در سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی میدان نبرد مسلمانان و صلیبیان بود. در دوره خلافت فاطمیان چند شخصیت برجسته در یازور زادند. در دوران معاصر نیز احمد جبریل، بنیان‌گذار جبهه خلق برای آزادی فلسطین – فرماندهی کل، در این شهرک به دنیا آمد. یازور در جریان نکبت از سکنه تهی و ویران شد و شهرک اسرائیلی آزور، با بازتاب نام باستانی این مکان، بر ویرانه‌های آن ساخته شد. ریشه‌شناسی نام کهن‌ترین صورت این نام، «آ-زو-رو» (A-zu-ru) بابلی است که در متنی به اکدی نوآشوری از ۷۰۱ پیش از میلاد آمده و با صورت یونانی Άζωρ در هفتادگانی سازگار است. به باور پژوهشگران، این نام ممکن است از ریشه سامی «ع-ز-ر» به معنای «کمربستن، دربرگرفتن، مجهز کردن» برآمده باشد که خاستگاهش عبری بوده ولی همتاهایی در آرامی یهودی و عربی دارد. با این حال، مارُم و زادوک این اشتقاق را «بسیار فرضی» دانسته‌اند، زیرا این ریشه تاکنون در نام‌شناسی مکان‌ها بارآور نبوده‌است. تاریخ عصر آهن از یازور در سالنامه‌های سناخریب، فرمانروای آشور (۷۰۴–۶۸۱ پیش از میلاد)، با نام «آزورو» یاد شده‌است. گورستانی از عصر آهن (سده‌های دوازدهم تا نهم پیش از میلاد) با نزدیک به پنجاه گور در فاصله سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰ توسط باستان‌شناس اسرائیلی موشه دوتان کاوش شد که سفالینه‌هایی با خاستگاه فلسطی در آن یافت شد. دوره‌های فاطمیان، صلیبیان، ایوبیان و ممالیک یاقوت حموی، جغرافی‌دان عرب (۱۱۷۹–۱۲۲۹)، یازور را شهرکی کوچک توصیف کرد که زادگاه چند شخصیت مهم دوره فاطمی بود. برجسته‌ترین آنها حسن بن علی الیازوری بود که در سال ۱۰۵۰ میلادی به وزارت فاطمیان رسید. در سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی، نیروهای مسلمان و صلیبی بر سر تصرف این روستا نبرد کردند و روستا چندین بار دست‌به‌دست شد تا سرانجام به دست ممالیک افتاد. یازور نزد صلیبیان به نام «کاسل دِ پلِن» (Casel des Plains) یا «کاسل دِ بَن» (Casel des Bains) شناخته می‌شد. در سپتامبر ۱۱۹۱ صلاح‌الدین استحکامات یازور را ویران کرد اما صلیبیان در ماه پس از آن آنها را بازسازی کردند. ریچارد شیردل از کاسل به عنوان پایگاهی در جریان مذاکراتش با عادل در نوامبر همان سال بهره برد. در اوت ۱۱۹۲، پس از تلاش ناکام برای تصرف یافا، صلاح‌الدین در جریان عقب‌نشینی به سوی رمله فرمان ویرانی یازور را صادر کرد و از آن پس حضور صلیبی در این روستا پایان یافت. دوره عثمانی در آغاز فرمانروایی عثمانی بر فلسطین، در سال ۱۵۵۲، درآمدهای روستای یازور برای وقف تازه‌بنیاد آشپزخانه خاصکی سلطان در بیت‌المقدس تخصیص یافت که حُرّم سلطان (رکسلانا)، همسر سلیمان یکم، آن را بنیاد نهاده بود. در سال ۱۵۸۶، ژان زوالار مقام امام علی در یازور را دید و آن را چنین توصیف کرد: «... اندکی فراتر مسجدی چهارگوش با نُه گنبدک کوچک قرار داشت. در آن سوی جاده، چاه یا آبانباری بود.» بر پایه دفترهای مالیاتی ۱۵۹۶، یازور روستایی در ناحیه رمله از سنجق غزه بود. این روستا ۵۰ خانوار مسلمان داشت که جمعیتی در حدود ۲۷۵ تن را تشکیل می‌دادند. روستاییان مالیات ثابتی به نرخ ۳۳٫۳ درصد بر محصولات کشاورزی‌شان شامل گندم، جو، میوه و کنجد و نیز بر بزها و کندوها می‌پرداختند؛ مجموعاً ۱۹٬۲۵۰ آقچه. همه درآمدها به یک نهاد خیریه اسلامی (وقف) اختصاص داشت. در ۱۶۰۲ میلادی، سوسنیوس هلندی مقام امام علی را «مسجدی با نُه گنبد که گنبد میانی بلندتر از همه است» وصف کرد. در سال ۱۰۵۱ هجری قمری (۱۶۴۱/۱۶۴۲ میلادی) قبیله بدوی السوالمه از اطراف یافا به روستاهای صبطاره، بیت‌دجن، السافریه، جنداس، لُد و یازور که وقف خاصکی سلطان بودند، حمله بردند. مصطفی البکری الصدیقی (۱۶۸۸–۱۷۴۸/۴۹)، آموزگار و سفرنامه‌نویس صوفی سوری و مصطفی الدمیاطی (درگذشته ۱۷۶۴) از دیدار مقبره حکیمی به نام سیدنا («سرورمان») حیدره در یازور گزارش دادند. نام این روستا به صورت «ژازور» (Jazour) در نقشه‌ای که پیر ژاکوتن در سال ۱۷۹۹ در جریان لشکرکشی فرانسه به مصر و شام ترسیم کرد ثبت شده‌است. در ۱۸۶۳ ویکتور گِرن از یازور بازدید کرد. در ۱۸۷۰، شارل نتر از اتحاد جهانی آلیانس مدرسه کشاورزی میقوه اسرائیل را در جنوب‌شرقی یافا بنیاد نهاد. او با دریافت فرمان سلطان عثمانی زمینی برای مدرسه گرفت که تا آن هنگام فلاحین یازور آن را کشت می‌کردند. در «بررسی فلسطین غربی» (۱۸۸۲) آمده‌است: «هرچند زمین به دولت تعلق دارد، روستاییان به سبب کاربرد دیرینه خود را مالک حقیقی آن می‌دانند و از تصرف آن به دست دیگران خشمگین‌اند.» دهقانان دشمن سرسخت مزرعه‌مدرسه شدند. در تابستان ۱۸۷۰، والی دمشق به یافا سفر کرد. در راه بازگشت، هنگام عبور از یازور، زنان و مردان عرب راه بر او بستند و با آویختن به افسار استرش و شلوارش التماس کردند که حق آنان را از یهودیانی که زمین‌شان را می‌گیرند بازگرداند؛ آنها به نتر که در کنار والی سوار بود اشاره می‌کردند و فریاد می‌زدند: «یهودیان، یهودیان!» بررسی صندوق اکتشاف فلسطین در ۱۸۸۲ گزارش داد که ساختمان‌های روستا از خشت ساخته شده و در آن باغ‌ها و چاه‌های پراکنده و زیارتگاهی گنبددار وجود داشت. بر پایه منبع آلمانی، در ۳۱ مارس ۱۸۹۰ نخستین کلنگ ساخت راه‌آهن یافا–بیت‌المقدس در یازور زده شد. دوره قیمومت بریتانیا یازور نوین به چهار محله بخش شده بود، هر محله متعلق به یکی از چهار طایفه (حمایل) ساکن آنجا. خانه‌ها از سنگ یا خشت و کاه ساخته می‌شدند و به صورت گروهی به نام «احواش» (جمع حوش به معنای حیاط) سامان‌دهی شده بودند. هر خانه به حیاط مشترکی باز می‌شد که تنها یک ورودی، غالباً دروازه‌ای طاقدار، داشت. خانواده‌های گسترده در این احواش زندگی می‌کردند. روستا دو دبستان داشت: یکی برای پسران (ساخته‌شده در ۱۹۲۰) و دیگری برای دختران (گشوده در ۱۹۳۳). دبستان پسران ۲۷ دونم زمین داشت که بخش عمده آن به آموزش کشاورزی اختصاص داشت و دارای چاه آرتزین بود. در سال ۱۹۴۷ تعداد ۴۳۰ پسر و ۱۶۰ دختر در این مدارس ثبت‌نام شده بودند. بقایای کلیسای صلیبی کهنه‌ای که ریچارد شیردل در ۱۱۹۱ ساخته بود و «کاستل دِ پلِن» نام داشت، بر تپه‌ای درون روستا دیده می‌شد. این کلیسای صلیبی بازسازی شده و به مسجد یازور تبدیل شده بود. بر پایه سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقامات قیمومت بریتانیا انجام دادند، یازور ۱٬۲۸۴ ساکن داشت که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین، جمعیت به ۲٬۳۳۷ تن در ۴۱۹ خانه رسید. بر پایه سرشماری ۱۹۴۵، یازور ۴٬۰۳۰ ساکن داشت که بیشترشان عرب مسلمان بودند و جامعه کوچکی از ۲۰ مسیحی عرب نیز در آنجا می‌زیستند. کشاورزی ستون اقتصاد بود؛ در ۱۹۴۴ مرکبات در ۶٬۲۷۲ دونم و غلات در ۱٬۴۴۱ دونم کشت شده بود. ۱٬۶۸۹ دونم آبیاری می‌شد یا به باغ‌ها اختصاص داشت. در جریان جنگ جهانی دوم، روستاییان پرورش گاو هلشتاین را نیز آغاز کردند و تا ۱۹۴۷ چاه‌های آرتزین فراوانی برای آبیاری به کار می‌رفت. پیش‌درآمد جنگ ۱۹۴۷–۱۹۴۸ و پس از آن روزنامه «فلسطین» گزارش داد که در ۱۱ دسامبر ۱۹۴۷ اعضای یک گروه مسلح صهیونیست با سرعت زیاد از میان شهرک گذشتند و بمب‌هایی به سوی آرایشگاه و قهوه‌خانه پرتاب کردند بی‌آنکه کسی کشته شود. اما بنا بر گزارش عارف العارف، یک هفته بعد در ۱۸ دسامبر شبه‌نظامیان صهیونیست دیگری که لباس سربازان بریتانیایی پوشیده بودند، چندین بمب به قهوه‌خانه‌ای پرتاب کردند و شش روستایی را کشتند. «فلسطین» گزارش داد که در ۳۰ دسامبر، گروه صهیونیست دیگری کوشید خانه‌های روستا را منفجر کند اما نگهبانان روستا آنها را کشف و بیرون راندند. در ۲۲ ژانویه ۱۹۴۸ کاروانی یهودی در یازور مورد حمله قرار گرفت. روزنامه تایمز گزارش داد که «هفت پلیس یهودی کشته شدند» و در حادثه‌ای دیگر نیم ساعت بعد سه عرب کشته و شش تن زخمی شدند. در ۱۲ فوریه یازور و ابوکبیر با خمپاره و مسلسل مورد حمله نیروهای صهیونیست قرار گرفتند و چندین خانه ویران شد. حملات تقریباً هر هفته ادامه یافت؛ از جمله در ۲۰ فوریه نیروهای صهیونیست با تانک و خودروهای زرهی به روستا حمله بردند و کارخانه یخ، دو خانه را ویران کردند، یک روستایی را کشتند و چهار تن را زخمی ساختند. در جریان عملیات تهاجمی هاگانا موسوم به عملیات حامتس در ۲۸ تا ۳۰ آوریل ۱۹۴۸، ساکنان یازور به زور بیرون رانده شدند یا کشته شدند. این عملیات علیه یازور و گروهی از روستاهای عربی در شرق یافا انجام شد. بر پایه فرمان‌های مقدماتی، هدف «گشودن راه [نیروهای یهودی] به سوی لُد» بود. هرچند از سرنوشت روستاییان سخنی صریح نرفته بود، فرمان از «پاکسازی منطقه» [تیهور هَشِتاح] یاد می‌کرد. فرمان نهایی عملیاتی بیان می‌داشت: «ساکنان غیرنظامی مکان‌های تسخیرشده پس از بازرسی برای یافتن سلاح اجازه خروج خواهند داشت.» به سربازان دستور داده شده بود «تا جای ممکن» به زنان و کودکان آسیب نرسانند و روستاهای تسخیرشده را غارت نکنند. بیشتر ساختمان‌های روستا در جنگ ویران شد. پس از استقلال اسرائیل، تا ژوئن ۱۹۴۹ نزدیک به ۲٬۰۰۰ مهاجر یهودی در خانه‌های روستا ساکن شدند. آنها نخست مکان را به یاد هفت کشته‌شده ژانویه ۱۹۴۸ «میشمار هَشیوعا» (نگهبانی هفت‌گانه) نام نهادند، اما کمیته دولتی نام‌گذاری، نام «آزور» را بر پایه نام باستانی آشوری مقرر کرد. روستا در زمان حاضر بنا بر گزارش ولید خالدی (۱۹۹۲)، دو زیارتگاه مسلمان در روستا برپاست. یکی از سنگ ساخته شده و سقفش با دوازده گنبد پیرامون گنبدی بلندتر در مرکز پوشیده شده‌است. شماری ساختمان و خانه دیگر نیز سالم مانده‌اند؛ برخی در کاربردند و برخی دیگر خالی‌اند. به گفته مرون بنونیستی (۲۰۰۰)، گور گرامی‌داشته‌شده امام علی، معجزه‌گری نامدار، در یازور قرار دارد؛ هرچند دوازده جای دیگر نیز مدعی داشتن آرامگاه اویند. بنای یازور با گنبد مرکزی و نُه گنبد کوچک‌تر پیرامون آن بیشترین اقبال را به عنوان جایگاه واقعی دفن دارد. مزار او تقریباً تنها یادمان بازمانده از روستاست. اکنون این ساختمان را اسرائیلی‌ها به عنوان کنیسه شعاری صیون و حوزه علمیه یهودیان ارتدکس به کار می‌برند. بر بام، در کنار گنبدها، بشقاب ماهواره‌ای برای دریافت پخش زنده مذهبی نصب شده‌است. گورستان مسلمان مجاور که از آن تنها دو یا سه سنگ قبر شکسته باقی مانده، اکنون توسط ساکنان اسرائیلی به زباله‌دانی تبدیل شده‌است. بنا بر پیترسن، مسجد/زیارتگاه کوچک واقع در نزدیک به ۵۰ متری مقام امام علی، در سوی دیگر جاده، در شهرک صنعتی خولون و به نام شیخ الکتنان شناخته می‌شود. در بازرسی ۱۹۹۱ معلوم شد که بر نقشه مربعی ساخته شده و گنبد کم‌ارتفاعی بر پایه هشت‌ضلعی دارد. ورودی ساختمان در میانه ضلع شمالی است. در درون، پنجره‌هایی در غرب و شرق با طاقچه‌هایی در کنار دارد و در میانه دیوار جنوبی طاقچه‌ای کم‌عمق با کتیبه‌هایی نقش‌شده به حنا تزیین یافته‌است. شخصیت‌های وابسته به یازور احمد جبریل (۱۹۳۸–۲۰۲۱) – بنیان‌گذار و رهبر جبهه خلق برای آزادی فلسطین – فرماندهی کل حسن بن علی الیازوری – وزیر سنّی و قاضی‌القضات المستنصر بالله فاطمی، از ۱۰۵۰ تا ۱۰۵۸ میلادی جستارهای وابسته نکبت (فلسطین) آزور (تل‌آویو) عملیات حامتس منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Yazur». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Yazour». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Yazur». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «یازور». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. پیوند به بیرون یازور در وبگاه «فلسطین در خاطره»