آرامگاه یوسف

آرامگاه یوسف (به عبری: קבר יוסף، قِوِر یوسف؛ قبر یوسف، قبر یوسف) یادمانی تدفینی در روستای بلاطه در ورودی شرقی دره‌ای میان کوه گریزیم و کوه عیبال در حاشیهٔ شهر نابلس در کرانه باختری است. این بنا در نزدیک به ۳۰۰ متری شمال‌غربی چاه یعقوب قرار دارد و در درازای سده‌ها مورد احترام سامری‌ها (که آن را دومین مکان مقدس خود می‌شمارند)، یهودیان، مسیحیان و مسلمانان بوده‌است. برخی مسلمانان آن را مقام شیخی محلی به نام یوسف الدویکات می‌دانند که در سدهٔ هجدهم میلادی درگذشته‌است. این مکان در نزدیکی تل بلاطه، جایگاه شهر باستانی شکیم در عصر برنز پسین قرار دارد. یکی از سنت‌های کتاب‌مقدسی ناحیهٔ عمومی شکیم را آرامگاه یوسف پسر یعقوب و دو پسرش افرایم و مناسه دانسته‌است. بنای کنونی اتاقکی مستطیلی با یک گور نمادین است که در پی بازسازی سال ۱۸۶۸ ساخته شده و هیچ عنصر معماری کهن‌تر از آن تاریخ ندارد. هیچ مدرک باستان‌شناختی‌ای هویت آرامگاه را به‌عنوان مدفن یوسف تأیید نمی‌کند و پژوهشگران معاصر هنوز نتوانسته‌اند پیوند میان گور نمادین کنونی و جایگاه کتاب‌مقدسی باستانی را اثبات کنند. این مکان در نقاط کلیدی پیشینهٔ درازش شاهد تنش‌های شدید فرقه‌ای بوده‌است. پس از تسخیر کرانه باختری توسط اسرائیل در جنگ ۱۹۶۷ فلسطینیان از عبادت در آنجا بازداشته شدند و مکان به‌تدریج به نمازخانهٔ یهودی تبدیل شد. در آغاز انتفاضه دوم در سال ۲۰۰۰ بنا توسط فلسطینیان معترض غارت و ویران شد و پس از آن بارها تخریب و بازسازی شده‌است. سنت‌های کهن منبع کتاب‌مقدسی و سنت‌های دینی نخستین تورات چهار جزئیات دربارهٔ بازماندهٔ یوسف ارائه می‌دهد. بر پایهٔ سفر پیدایش یوسف پیش از مرگ از برادرانش سوگند گرفت که استخوان‌هایش را از مصر به کنعان ببرند. سپس گفته شده که پیکرش مومیایی و در تابوتی در مصر نهاده شد. در سفر خروج آمده که موسی این پیمان را با بردن استخوان‌های یوسف هنگام ترک مصر به‌جا آورد. در کتاب یوشع گزارش شده که استخوان‌های یوسف توسط بنی‌اسرائیل از مصر آورده و در شکیم به خاک سپرده شد: استخوان‌های یوسف را که بنی‌اسرائیل از مصر آورده بودند، در شکیم در قطعه زمینی دفن کردند که یعقوب از پسران حمور پدر شکیم به بهای صد قسیطه خریده بود. کتاب مقدس مکان خاصی در شکیم را برای دفن استخوان‌ها مشخص نمی‌کند. پیدایش ربا، متنی یهودی نوشته‌شده در حدود ۴۰۰ تا ۴۵۰ میلادی، بیان می‌کند که گورگاه شکیم یکی از سه مکانی است که ملت‌های جهان نمی‌توانند اسرائیل را به دزدیدن آن سرزنش کنند زیرا یعقوب آن را خریده بود. ربّی‌ها همچنین می‌گویند که یوسف از برادرانش خواست او را در شکیم دفن کنند زیرا از همان‌جا ربوده و به بردگی فروخته شده بود. منابع یهودی دیگر مدفن او را در صفد یا بر پایهٔ سنت آگادایی در الخلیل دانسته‌اند. این ابهام در سنت اسلامی نیز بازتاب یافته‌است: برخی جغرافی‌دانان نخستین اسلامی غار مکفیله در الخلیل را جایگاه آرامگاه یوسف شمرده‌اند. قرآن جزئیاتی دربارهٔ دفن یوسف ندارد. علی هروی (۱۱۱۹ میلادی)، یاقوت حموی (۱۲۲۹) و ابن بطوطه (۱۳۶۹) هر دو سنت نابلس و الخلیل را حفظ کرده‌اند. مورخان مسلمان بعدی مکان سومی نزدیک بیت اجزا را نیز نام برده‌اند. پژوهش نوین دربارهٔ روایت استخوان‌های یوسف هرچند تاریخ‌گذاری سنتی کتاب‌مقدسی زندگی یوسف را هم‌زمان با دودمان دوازدهم مصر و تقریباً هم‌عصر با تهاجم هیکسوس می‌داند، پژوهش معاصر چنین تاریخ‌گذاری کهنی را نمی‌پذیرد. چهرهٔ یوسف اغلب «شخصیت‌بخشی به یک قبیله» دانسته می‌شود نه شخصی تاریخی. بیشتر پژوهشگران معاصر بر این باورند که تاریخیت رویدادهای داستان یوسف قابل اثبات نیست. در پی پژوهشگرانی چون هرمان گونکل، هوگو گرسمان و گرهارد فون راد که داستان یوسف را عمدتاً اثری ادبی شناسایی کردند، این روایت اکنون به‌طور گسترده به سنخ رمان کوتاه (novella) یا رمانس ادبی تعلق داده می‌شود. بسیاری از بن‌مایه‌ها به‌ویژه دفن مجدد در کنعان با اسطورهٔ خدای مصری اوزیریس مقایسه شده‌است و برخی دفن استخوان‌هایش در شکیم را با نهادن استخوان‌های دیونیزوس در دلفی سنجیده‌اند. بیشتر پژوهشگران سرایش این روایت را به دورهٔ سدهٔ هفتم تا ششم پیش از میلاد بازمی‌گردانند. شنکه معتقد است سنت دفن یوسف در شکیم تنها به‌مثابه تفسیری ثانویهٔ اسرائیلی بر پرستشگاهی کهن‌تر کنعانی قابل فهم است. فرضیهٔ شنکه هانس-مارتین شنکه با تحلیل آیهٔ John ۴:۴–۶ از انجیل یوحنا که در آن عیسی زنی سامری را در نزدیکی شهر سوخار ملاقات می‌کند، بررسی گسترده‌ای از منابع کهن انجام داد. نکتهٔ شگفت‌انگیز متن انجیل برای پژوهشگران اشاره به شهری ناشناخته در آن حوزه و نبود اشاره به آرامگاه یوسف است با آنکه از مزرعهٔ یعقوب و چاه او سخن رفته‌است. به باور شنکه، از آغاز عصر هلنیستی تا سدهٔ نخست میلادی آرامگاه یوسف در کنار چاه یعقوب قرار داشت و پس از آن تاریخ و پیش از نخستین گواهی مکتوب در سفرنامهٔ بوردو (۳۳۳ میلادی) به جایی دیگر نزدیک شکیم/تل بلاطه جابه‌جا شد. پیشینهٔ شناسایی و بهره‌گیری از مکان گزارش‌های زائران سفرنامهٔ بوردو (۳۳۳ میلادی) یادداشت می‌کند: «در پای کوه مکانی است به نام سکیم. اینجا آرامگاهی است که یوسف در آن نهاده شده، در قطعه زمینی که پدرش یعقوب به او داده بود.» یوسبیوس قیصریه در سدهٔ چهارم در اونوماستیکون خود به مکان اشاره کرده‌است. در سده‌های میانه زائران مسیحی و یهودی بسیاری از این مکان بازدید کردند. مارک تواین در سال ۱۸۶۹ نوشت: «کمتر آرامگاهی بر روی زمین چنین احترامی از نژادها و پیروان ادیان گوناگون برمی‌انگیزد.» دورهٔ بیزانسی و کشمکش‌های فرقه‌ای در دورهٔ بیزانسی پیشین سامری‌ها و مسیحیان بارها بر سر دسترسی و مالکیت این مکان درگیر شدند. منابع سامری از مبارزاتی میان سامری‌ها و مسیحیانی خبر می‌دهند که می‌خواستند استخوان‌های یوسف را از آنجا ببرند. نبودِ منابع یهودی یا مسیحی پیش از سدهٔ پنجم که از این آرامگاه یاد کنند نشان می‌دهد که پیش از سدهٔ چهارم مکان سامری بوده‌است. بنای کنونی بنای فعلی اتاقکی مستطیلی با یک گور نمادین است که برآیند بازسازی سال ۱۸۶۸ میلادی است و هیچ عنصر معماری کهن‌تری ندارد. پس از ۱۹۶۷ و درگیری‌های اسرائیلی-فلسطینی پس از تصرف کرانه باختری توسط اسرائیل در جنگ شش‌روزه (۱۹۶۷)، فلسطینیان از عبادت در این مکان بازداشته شدند و بنا به‌تدریج به نمازخانهٔ یهودی تبدیل شد. در سال ۱۹۷۶ ارتش اسرائیل پایگاه نظامی دائمی‌ای در کنار مقام برپا کرد و در ۱۹۸۴ مدرسهٔ تلمودی «اود یوسف تشای» در آنجا گشایش یافت. هرچند مکان بر پایهٔ پیمان‌های اسلو زیر صلاحیت تشکیلات خودگردان فلسطین قرار گرفت، نیروهای دفاعی اسرائیل همچنان از آن پاسداری می‌کردند و مسلمانان از نماز خواندن در آنجا بازداشته می‌شدند. انتفاضه دوم و تخریب سال ۲۰۰۰ در آغاز انتفاضه دوم در اکتبر ۲۰۰۰ درگیری‌های سختی پیرامون مقام میان فلسطینیان و ارتش اسرائیل درگرفت. پس از عقب‌نشینی نیروهای اسرائیلی، بنا توسط فلسطینیان خشمگین غارت و ویران شد. تشکیلات خودگردان فلسطین سپس آن را بازسازی کرد و گنبد آن سبز رنگ شد ولی پس از اعتراض اسرائیل به سفید خنثی بازگشت. بازگشت اسرائیلی‌ها و رویدادهای پسین پس از اشغال مجدد نابلس در جریان عملیات دیوار دفاعی (۲۰۰۲)، گروه‌های یهودی به‌طور متناوب به آنجا بازگشتند. میان سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ بنا بازسازی شد و گنبدک تازه‌ای بر آن نصب گردید و بازدید نیایشگران یهودی از سر گرفته شد. در سال ۲۰۱۱ پلیس تشکیلات خودگردان فلسطین یک نیایشگر اسرائیلی را در آرامگاه کشت. در ۲۰۱۵ فلسطینیان معترض به یورش‌های شهرک‌نشینان به مسجد الاقصی بنا را آتش زدند و پرچم فلسطین بر آن افراشتند؛ تشکیلات خودگردان مقام را دوباره بازسازی کرد. در آوریل ۲۰۲۲ نیز بنا بار دیگر توسط جوانان فلسطینی تخریب شد و ارتش اسرائیل آن را بازسازی کرد. دگرگونی‌های اسرائیلی در بنا وزارت گردشگری و آثار باستانی فلسطین گزارش می‌دهد که شهرک‌نشینان اسرائیلی دگرگونی‌های متعددی در درون آرامگاه ایجاد کرده‌اند: در سال ۲۰۰۳ جهت‌گیری قبر را تغییر دادند، در ۲۰۱۱ سنگ‌های بزرگی با کامیون به درون آوردند و در ۲۰۲۱ پلکان‌هایی پنهانی به زیر قبر و حوضچهٔ آیینی ساختند. دیدگاه‌های متفاوت دربارهٔ هویت مکان دیدگاه اسرائیلی منابع اسرائیلی این مکان را تنها گورگاهی می‌دانند که دفن آن در کتاب مقدس به تفصیل شرح داده شده‌است. برخی پژوهشگران مانند کنت اندرسون کیچن و جیمز کی. هافمایر تاریخیت بنیادین گزارش کتاب‌مقدسی دربارهٔ یوسف را تأیید می‌کنند. دیدگاه فلسطینی فلسطینیان روایت اسرائیلی را نفی می‌کنند و بر آن‌اند که بنا به دورهٔ عثمانی بازمی‌گردد و بر مقام شیخ مسلمانی به نام یوسف دویکات ساخته شده‌است. استادان پیشینه در دانشگاه نجاح ملی تأکید دارند که مردم در گذشته نام پیامبران را بر مقام‌ها می‌نهادند و این مقام وقف اسلامی ثبت‌شده در آرشیو عثمانی است و قدمتش بیش از دویست سال نیست. بطریرکیه ارتدوکس روم نیز بر آن است که آرامگاه یوسف پیامبر در مصر است و استخوان‌هایش هرگز به فلسطین منتقل نشده‌است. دیدگاه پژوهشگران پژوهشگرانی چون دونالد بی. ردفورد استدلال می‌کنند که داستان یوسف «هیچ پایه‌ای در واقعیت ندارد». هیچ مدرک باستان‌شناختی‌ای آرامگاه را به یوسف پیوند نمی‌دهد و پژوهش نوین هنوز نتوانسته یکسانی گور نمادین کنونی با گورگاه باستانی کتاب‌مقدسی را تعیین کند. اختلاف روایات اسلامی در سنت اسلامی دست‌کم سه مکان برای آرامگاه یوسف نام برده شده‌است. روایت نخست بر پایهٔ گزارش ابن بطوطه آرامگاه را در غار مکفیله در الخلیل می‌داند. روایت دوم مکان را در نابلس در نزدیکی چاه یعقوب قرار می‌دهد که از سدهٔ چهارم میلادی در منابع مختلف آمده‌است. روایت سوم جایگاهی نزدیک بیت اجزا را آرامگاه اصلی می‌شمارد. جایگاه نزد ادیان گوناگون آرامگاه یوسف از معدود مکان‌هایی است که پیروان چهار سنت دینی بزرگ — سامری‌ها، یهودیان، مسیحیان و مسلمانان — آن را گرامی داشته‌اند. برای سامری‌ها این مکان دومین جایگاه مقدس پس از کوه گریزیم است. وضعیت حقوقی بر پایهٔ توافقنامه‌های امضاشده میان فلسطینیان و اسرائیلی‌ها، مقام یوسف اثری تاریخی-باستانی است که برای پیروان همهٔ ادیان با هماهنگی و نظارت تشکیلات خودگردان فلسطین آزاد شمرده می‌شود. با این حال مکان همچنان کانون تنش میان دو سو باقی مانده و هفتگی صدها شهرک‌نشین با حفاظت ارتش اسرائیل شبانه به آنجا می‌روند و آیین‌های دینی برپا می‌کنند. جستارهای وابسته یوسف شکیم نابلس غار مکفیله منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Joseph's Tomb». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۳ آوریل ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «قبر یوسف». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۳ آوریل ۲۰۲۶. پیوند به بیرون