Լացի Պատ

Արեւմտեան պատ, Լացի պատ կամ Ա-Կոթըլ (եբր.՝ ‏הַכֹּתֶל הַמַעֲרָבִי‏‎‎‎, հա-Կոթըլ հա-Մաարաուի, Աշկենազական արտասանութիւնը` Քոսել ‎), Երուսաղէմի հին քաղաքի պատի մաս (485 մ երկարութեամբ), որ պահպանուած է ք.ա. 70 թուականին հռոմէացիներու կողմէ Երկրորդ Տաճարի կործանումէն ետք։ Ան կը համարուի յուդայականութեան խոշորագոյն սրբավայր։ Երկար դարեր շարունակ համարուած է բազմաթիւ հրեաներու յոյսի եւ հաւատքի խորհրդանիշ, անոնց ուխտագնացութիւններու աղօթավայրը։ Ամէնավաղ աղբիւրը, որ հրեաներուն կը կապէ Լացի պատին հետ, կը թուագրուի 4-րդ դարուն։ 20-րդ դարին Սիոնիզմի շարժման հետ մէկտեղ պատը դարձաւ հրեական համայնքի եւ մահմետական արաբներու կրօնական առաջնորդներու միջեւ առաջացած վէճերու պատճառներէն մէկը։ Անուան ծագումնաբանութիւն Հրեական հին աղբիւրներուն մէջ կը յիշատակուի «Տաճարի արեւմտեան պատի մասին», սակայն պարզ չէ, այդ գրուածքներուն մէջ կը խօսուի տաճարի բուն պատի, թէ զայն շրջապատող պատի հատուածի մասին։ «Արեւմտեան պատ» եզրոյթի մասին վկայող հրեական ամէնահին յիշատակումը ակնյայտօրէն կը վերաբերի պատին, որ մենք կը տեսնենք այսօր եւ կը թուագրուի 11-րդ դարուն։ «Լացի պատ» անուանումը արաբերէն el-Mabka (المبكى) բառի թարգմանութիւնն է, երբեմն «Հառաչանքի վայր»` պատի արաբական աւանդական անուանումը: Այդ սահմանումը կը ծագի հրեաներու այդ վայրը գալու եւ տաճարի կործանումը սգալու աւանդոյթէն: «Լացի պատ» անուանումը եւ այդպիսի անուանումներ, ինչպէս «լացի տեղը», պարբերաբար կը յայտնուին անգլիական գրականութեան մէջ 19-րդ դարու ընթացքին: Ֆրանսերէնի մէջ օգտագործուած է Mur des Lamentations անուանումը, գերմաներէնի մէջ` Klagemauer: Պատմութիւն Կառուցում (ք.ա. 19 թուական) Թանախի համաձայն Սողոմոնի Տաճարը կառուցուած է ք.ա. 10-րդ դարուն եւ կործանուած է բաբելոնացիներու կողմէ ք.ա. 586 թուականին, իսկ երկրորդ տաճարի շինարարութիւնը աւարտած եւ օծուած է ք.ա. 516 թուականին։ Մօտաւորապէս ք.ա. 19 թուականին Հերովդէս Մեծը (ք.ա. 37-4 թուականներուն) սկսած է Լեռան ընդարձակման լայնամաշտաբ ծրագիրին։ Տաճարի չափերը մեծցնելու համար ան արհեստական ճանապարհով մեծցուցած է փոքրիկ կեղծ-բնական սարահարթը, որուն վրայ կառուցուած էին առաջին եւ երկրորդ տաճարները, լեռան չափերը ընդարձակելով եւ տալով ներկայիս տեսքը։ Այդ հասցուց ցանկապատուած տարածքի ընդարձակման՝ այդ հարթավայրի երկայնքով կ'անցնէր հիմնական պատը, որ կը պահէր հողաթումբը եւ որ լեցուած էր Լեռան մակերեսը ընդարձակելու համար։ Մերօրեայ արեւմտեան պատը կը համարուի այդ նեցուկ պատի մասը։ 2011 թուականինհրեայ հնէաբանները յայտարարեցին հռոմէական դրամներու յայտնաբերման մասին, որոնք հատուած էին Հերովդէսի մահէն շատ աւելի ուշ, պատի հարաւային մասի զանգուածային հիմքի ծիսական աւազանին մէջ, որ յաջորդած է լեռան նորացուած համալիրի կառուցման ժամանակ եւ լրացուած է, որպէսզի ապահովէ նոր պատերու հիմքը: Այդ ցոյց կու տայ, որ Հերովդէսը չէ կառուցած ամբողջ պատը եւ որ անոր մահուան ժամանակ շինարարութիւնը նոյնիսկ աւարտին չէր հասած։ Այդ գտածոները կը հաստատեն պատմաբան Յովսէփոս Փլավիոսի նկարագրութիւնը, որուն համաձայն շինարարական աշխատանքները աւարտած էին միայն Հերովդէսի ծոռան՝ Ագրիպպա 2-րդ թագաւորի կառավարման տարիներուն: Համաձայն համընդանուր կարծիքին, Հերովդէս Մեծի կողմէ կառուցուած է պատի կէսէն աւելին, որ թուագրուած է երկրորդ տաճարի ժամանակաշրջանին, ներառեալ անոր 17 շերտերը, որոնք կը գտնուին ներկայիս մակերեսի ստորին մակարդակին։ Հերովդէսի տաճարը կործանուած է Հռոմէական կայսրութեան կողմէ Երուսաղէմի հետ միասին ք.ա. 70 թուականին՝ առաջին հրեական պատերազմի ժամանակ։ Հռոմէական կայսրութիւն եւ քրիստոնէութեան առաջացում (100-500 թուական) Ք.ե. 1-ին դարերու ընթացքին` հռոմէացիներու կողմէ 135 թուականին Պար-Քոհպայի ապստամբութեան ճնշումէն ետք, կայսերական հրովարտակի համաձայն հրեաներուն արգիլուեցաւ ապրիլ Երուսաղէմի մէջ։ Կան որոշ ապացոյցներ այն մասին, որ 2-րդ եւ 3-րդ դարերուն հռոմէական կայսրերը անոնց կը թոյլատրէին այցելել քաղաքը՝ Ձիթենեաց լեռան վրայ ժամերգութիւն կատարելու համար, իսկ երբեմն նաեւ տաճարի լեռան վրայ։ Երբ Կոստանդիանոս 1-ի ժամանակ կայսրութիւնը դարձաւ քրիստոնէական, անոնք իրաւունք ստացան մտնել քաղաք միայն տարին մէկ անգամ Տիշա Բ. Ավ-ի ժամանակ, որպէսզի պատի մօտ զգան տաճարին կորուստը եւ դառնօրէն ողբան իրենց ազգի ճակատագիրը: 333 թուականի գրութիւնը թոյլ կու տայ ենթադրել, որ հնարաւոր է այդ տեղի ունեցած է Մորիայի լեռան մոտ «որուն մօտ ամէն տարի կու գան հրեաները անուշահոտ իւղերով կ'օծեն զայն, կը զգան, կը պատռտեն իրենց զգեստերը եւ այդպէս կը հեռանան»: Մեզի հասած են նկարագրութիւններ, ներառեալ Հայր Գրիգոր Նազիազանցիի եւ Հիերոնիմոսի մեկնաբանութիւնները Սոֆանիային, գրուած՝ 392 թուականին։ 4-րդ դարու քրիստոնէական աղբիւրները կը նշեն, որ հրեաները կը բախէին մեծ դժուարութիւններու, արեւմտեան պատի մօտ աղօթելու իրաւունքի գնման ժամանակ, թէկուզ եւ Իններորդ Ավի օրը: Ք.ա. 425 թուականին Գալիլիայի հրեաները նամակ գրեցին կայսրուհի Էլիա Եւդոկիային թոյլտուութիւն խնդրելով աղօթելու տաճարին մօտ։ Թոյլտուութիւնը տրուեցաւ եւ անոնց պաշտօնապէս թոյլ տրուեցաւ նորէն բնակիլ Երուսաղէմի մէջ: Միջին դարեր (500-1500 թուականներ) Պատը վերաշինուած է, քանի որ Հերովդէս Մեծի ժամանակ կառուցուած վարի շարքի շարուածքը ծածկուած են հողակոյտերով: Յաջորդ չորս շերտերը աւելցուցին Ումայատները, 7-րդ դարուն։ Խաչակիրներու արշաւանքներու ժամանակաշրջանէն առաջ այդտեղ սինակոկ կանգնած էր: Հրեայ ուխտագնաց Իսահակ Ճելոն (1334) կը գրէ արաբական թագաւորի մասին, որ Պաղեստինը գրաւեց քրիստոնեաներէն։ Թագաւորը երդում ըրաւ, որ եթէ անոր յաջողուի գրաւել Երուսաղէմը, ան կը վերականգնէ տաճարի փլատակները։ Իր յաղթանակէն ետք ան սկսաւ փնտրել փլատակները, բայց անոնք թաքնուած էին աղբի կոյտի տակ։ Թագաւորին մօտեցաւ ծերունի մը եւ ըսաւ. «Ես կ'ըսեմ քեզի, թէ ուր է տաճարը, բայց ես կ'ուզեմ, որ դուն երդում ընես մեզի տալու արեւմտեան պատը»: Ատկէ ետք, երբ թագաւորը երդում տուաւ, անոր ցոյց տուին, թէ ուր է հողի տակ թաղուած փլատակները։ Թագաւորը հրամայեց մաքրել այդ տեղը եւ «կառուցեց հսկայական մզկիթ եւ տուաւ արեւմտեան պատը հրեաներուն, որոնք խոնարհեցան անոր աղօթելու համար»: Երուսաղէմի պաշարումէն ետք, 1193 թուականին, Սալատին ալ - Աֆտալի որդին եւ յետնորդը պատին հարող տարածքը առանձնացուց բարեգործական ֆոնտի համար։ Ան անուանեց ի պատիւ ականաւոր միսթիք Ապու Մատիան Շուաիպայի եւ նուիրուեցաւ մարոքցի նորաբնակիչներուն, որոնք այնտեղ հաստատուեցան։ Տուները կառուցուած էին պատէն ընդամէնը չորս մեթր հեռաւորութեան վրայ: Ռապպի Օպատիան Պերթինորոյէն, 1488 թուականին կը գրէ եւ կը պնդէ, որ «Արեւմտեան պատը, որուն մէկ մասը դեռեւս կանգուն է, կառուցուած է հսկայական, հաստ քարերէ, անոնք աւելի մեծ են, քան ես տեսած եմ Հռոմի եւ այլ երկիրներու հին շինութիւննրու մէջ»: Օսմանեան ժամանակաշրջան (1517-1917 թուականներ) 1517 թուականին Սէլիմ I-ին ժամանակ Օսմանեան կայսրութիւնը գրաւեց Երուսաղէմը Մամլուքներէն, որոնք կը տիրէին հոն1250 թուականէն։ Օսմանեան թուրքերը կը ցուցաբերէին բարեացակամ վերաբերմունք հրեաներու նկատմամբ, սիրալիր ընդունելով հազարաւոր հրեաներ, որոնք արտաքսուած էին Սպանիայէն Ֆերտինանտ 2-րդ Արագոնացիի եւ Իզապելլա 1-ին Քասթիլացիի կողմէ։ Սուլթան Սուլէյման Փառայեղը հրամայեց ամբողջ քաղաքի շուրջ կառուցել հսկայական բերդապատ` այսօրուայ հին քաղաքի պատը։ Գոյութիւն ունին Սուլէյմանի կողմէ ձեռնարկած ջանքերու տարբեր նկարագրութիւններ, որպէսզի որոշեն տաճարի փլատակներու գտնուելու վայրը։ Ռապպի Էլիեզեր Նահման Փուախը (մօտաւորապէս 1540 թուական) կը հաղորդէ.- 16-րդ դարու երկրորդ կիսուն Սուլէյման Փառայեղը հրեաներուն իրաւունք տուաւ արեւմտեան պատին մօտ աղօթել եւ հրամայեց իր պալատական ճարտարապետ Միմար Սինանին կառուցել այդտեղ անոնց համար օրաթորիա: 1625 թուականին, գիտնական մը, որուն անունը չէ պահպանուած, առաջին անգամ կը յիշատակէր պատին մօտ կազմակերպուած աղօթքները։ Կետալիան Ռապպին Սեմիտիզին, որ ուղեւորուեցաւ Երուսաղէմ 1699 թուականին, կը գրէ, որ Օրենքի ձեռագիրները կը բերուէին պատի մօտ հասարակական յուզումներու եւ պատուհասներու դէպքին: Հարիւրամեակներու հետ միասին պատին յարող տարածքը կառուցապատուեցաւ։ 1840 թուականի Մայիսին Իպրահիմ Պածայի կողմէ հրատարակուած հրամանով ան արգիլեց հրեաներուն պատին առջեւէն անցում կառուցել։ Ան նաեւ նախազգուշացուց զանոնք «ձայնի բարձրացման եւ իր գիրքերու ցուցադրութեան» համար։ Անոնց սակայն թոյլ տրուեցաւ «այցելութիւններ կատարել այնտեղ, ինչպէս նախկին ժամանակ»: Ռապպի Յովսէփ Շուարցը, որ կը գրէր 19-րդ դարու կէսերուն, կը նշէ. Օսմանեան ժամանակաշրջանին կը վերաբերին հետեւեալ` պատի տասնչորս շերտերու կառուցուածքը (Ումայատներէն յետոյ) (19-րդ դարի սկիզբները հողի երեսին մնացեր էր միայն հերովդէսեան շերտերիու վերի հինգ շարքերը)։ Անոնց յաւելումը կը վերագրուի (հաւանաբար սխալ է) սըր Մովսէս Մոնթեֆիորիին, որ իբրեւ թէ 1886 թուականին աւելցուցած է յաւելեալ շերտեր «ստուերի ստեղծման եւ անձրեւէն պաշտպանման համար, բոլոր անոնց համար, որ կու գան մեր տաճարին մօտ սուրբ մասունքերուն աղօթելու»: Ժամանակի ընթացքին այդտեղ հաւաքուող մարդոց թուաքանակը լարուածութիւն ստեղծեց հրեայ այցելուներու մօտ, որոնք կը ցանկանային աւելի հեշտ մուտք գործել եւ աւելի լայն տարածութիւն գրաւել տեղաբնիկներուն մէջ, որոնք կը բողոքէին աղմուկի համար։ 1830-ական թուականներու վերջերուն Շեմարիա Լուրիա անունով հարուստ հրեայ մը փորձեց Պատին մօտ տուն ձեռք բերել, սակայն չյաջողեցաւ, ինչպէս եւ հրեայ իմաստուն Ապտուլլան Պոմպէէն, որ փորձեց գնել արեւմտեան պատը 1850-ական թուականներուն: 1869 թուականին Երուսաղէմի մէջ բնակութիւն հաստատեց Կիլել Մոշէ Կելպշտէյն Ռապպինը։ Ան մշակեց ծրագիր, ըստ որու կ'ենթադրուէր Պատին մօտ գտնուող քանի մը բակերու ձեռք բերելը, մտադրութիւն ունենալով հիմնել երեք սինակոկ՝ մէկական Սեֆարտներու, Հասիտներու եւ Փարիսեցիներու համար։ Ինչպէս նաեւ ան կը փորձէր վերականգնել «պատուոյ պահակախումբի» հին փորձը, որ համաձայն միշնայի՝ տեղադրուած էր Լեռան շուրջը։ Ան տուն վարձեց Պատին մօտ տղամարդոց, որ անոնք այնտեղ պահակութիւն ընեն, ինչպէս նաեւ այլ տարբեր դարպասներու մօտ լեռան շուրջ։ Սակայն այդ կարգը գոյատեւած է միայն կարճատեւ շրջան մը, միջոցներու անբաւարարութեան կամ արաբներու դիմադրութեան պատճառով։ 1874 թուականին Մորտեխայ Ռոսանենսը վճարեց Պատին յարող ճանապարհի կրկնակի սալարկման գումարը: 1877 թուականին Երուսաղէմի մուֆթին ընդունեց հրեաներու առաջարկը՝ գնել Մարոքեան թաղամասը, սակայն հրեական համայնքի միջեւ տարաձայնութիւնները թոյլ չեն տար համաձայնութեան գոյացման: 1887 թուականին խոստմնալից փորձ կատարուեցաւ Ռոտշիլտի կողմէ, որ կը ծրագրէր գնել եւ քայքայել Մարոքեան թաղամասը «ի պատիւ հրեական ժողովուրդի եւ ի նշան անոր ձեռքբերումներուն»: Գնման մասին առաջարկը քննարկուած եւ հաւանութեան արժանացած է Երուսաղէմի օսմանեան նահանգապետ Ռաուֆ փաշայի եւ Երուսաղէմի մուֆթի Մուհամմատ Թաղիր Հուսէյնի կողմէ։ Չնայած անոնցմէ ետք, երբ վերի քաղաքական եւ մահմետական իշխանութիւններու կողմէ թոյլտուութիւն տրուեցաւ ծրագիրի իրականացման համար, գործարքը «դրուեցաւ դարակին մէջ», այն բանէն ետք, երբ իշխանութիւնները պնդեցին, որ թաղամասի քանդումէն ետք այնտեղ պետք չէ իրականացուի ոչ մէկ կառոյց, որ կանխամտածուեր էր կառուցել. կարելի է միայն ծառեր տնկել տարածքի գեղեցկացման համար, որուն մէջ հրեաներուն չէր վստահուեր չէին անոր ամբողջական վերահսկողութիւնը։ Այդ կը նշանակէ, որ անոնք լիազորութիւններ չունէին արգիլելու որեւէ մէկուն, որ կ'ուզէր տարածքը օգտագործել, գումարած ջորիներու վրայ անցումը, որ կը խանգարէր աղօթողներու անդորրը։ Այլ հաղորդագրութիւնները ծրագիրի անյաջողութիւնը կը վերագրեն հրեաներու ներքին պառակտումներուն: 1895 թուականին հրեայ լեզուաբան եւ խմբագիր Խայիմ Խիրշենզօ Ռապպին ներգրաւուած էր Արեւմտեան պատի գնման անյաջող ծրագրին մէջ եւ կորսնցուցած՝ իր ամբողջ կարողութիւնը: Անգամ Պաղեստինի հողերու զարգացման կազմակերպութեան փորձերը, հրեաներու համար ձեռք բերել արեւմտեան պատի մօտ տարածքներ, Առաջին աշխարհամարտի սկսման ժամանակ այդպէս ալ ապարդիւն մնացին։ Օսմանեան կայսրութեան Առաջին աշխարհամարտին մէջ ընդգրկուելէն ետք, յետագայ երկու ամիսներու ընթացքին Երուսաղէմի թրքական նահանգապետ Զաքէյ պէյը առաջարկեց հրեաներուն ծախել Մարոքեան թաղամասը, որ բաղկացած էր համարեայ 25 տուներէ, որպէսզի մեծցնեն իրենց աղօթավայրի տարածքը։ Ան պահանջեց 20.000 ֆոնտ, որ պէտք է ծախսուէր ինչպէս մահամետական ընտանիքներու վերաբնակեցման, այնպէս ալ պատին դիմաց հասարակական պարտէզի ստեղծման համար։ Սակայն քաղաքին մէջ ապրող հրեաները չկրցան հաւաքել պահանջուող գումարը։ Յարաբերութիւններու մէջ այդ տհաճ շրջադարձին դէմ դուրս եկաւ Խախամ պաշին, որ յաջողեցաւ հասնիլ արգելքի վերացման: 1915 թուականին հաղորդագրութիւն եկաւ այն մասին, որ թրքական բանակի հրամանատար Ճեմալ փաշան փակեց պատի մօտ այցելութիւնները, սանիտարական նկատառումներէ ելլելով: Պատի մասին հրովարտակներ Ծանօթագրութիւններ Արտաքին յղումներ Լացի պատ Archived 2016-03-23 at the Wayback Machine. Լացի պատ՝ հետաքրքիր փաստեր եւ ուսումնասիրութիւններ Կաղապար:ВТ-ЕЭБЕ Երուսաղէմի լուսանկարներու Փորթալ — Լացի պատ Video-Webcam Լացի պատը ուղիղ եթերը (Mediaplayer) Archived 2010-12-08 at the Wayback Machine. կայքէջ Կհանդիպինք Լացի պատի մոտ… 2000 տարի անց, Սերկէյ Փութիլով, Յունիս 18 2007, Ուղղափառութիւն Եւ Խաղաղութիւն կայքէջին մէջ։ Ինչի մասին կը լեցնեն քարերը, 30.07.2009 Archived 2019-04-07 at the Wayback Machine. Տաճարի արեւմտեան պատը՝ Քոտել Մաարաուի