علما (موشاو اسرائیلی)

علما (به עַלְמָה، به علما) یک موشاو یهودی دین‌دار در جلیل علیا در شمال اسرائیل است. این روستا در حوزهٔ اداری شورای منطقه‌ای مروم هگلیل جای دارد. علما بر فلات بازالتی در ۱۰ کیلومتری شمال صفد و در حدود ۴ کیلومتری مرز لبنان ساخته شده‌است. علما پیشینه‌ای کهن دارد و در دوران روم باستان شهرکی یهودی در این مکان وجود داشته‌است. در سده‌های میانه جامعهٔ یهودی در کنار ساکنان مسلمان در روستا زندگی می‌کردند. پیش از جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، روستا جمعیتی تماماً عرب‌مسلمان داشت. ساکنان عرب روستا در جریان عملیات حیرام در ۳۰ اکتبر ۱۹۴۸ اخراج شدند و روستای کنونی در ۱ سپتامبر ۱۹۴۹ با مهاجران یهودی لیبیایی بازسکونت یافت. پیشینه دوران روم و بیزانس در دوران ایالت رومی یهودیه، شهرکی یهودی در این محل وجود داشت. سفالینه‌هایی از دوران بیزانس نیز در اینجا یافت شده‌است. در پیرامون علما چندین خربه وجود دارد و تکه‌هایی از کتیبه‌های یک کنیسه باستانی در سدهٔ بیستم در محل روستا کشف شده‌است. بقایای یک برج دیدبانی ویران بر تاج تپه و سه میزسنگ کوچک سالم در چند صد متری جنوب آن شناسایی شده‌اند. دوران صلیبیون نام علما نخستین بار در دورهٔ صلیبیون و برگرفته از یک نام شخصی ذکر شده‌است. جامعهٔ یهودی تا سدهٔ هفدهم میلادی در این روستا دوام داشت. بنیامین تطیلی (۱۱۳۰–۱۱۷۳) گزارش داده که هنگام دیدارش ۵۰ خانوادهٔ یهودی در علما زندگی می‌کردند. صلیبیون روستا را «آلمه» (Alme) می‌نامیدند و تا سال ۱۱۸۷ میلادی بر آن فرمان می‌راندند. بنیامین تطیلی در سدهٔ دوازدهم میلادی یادآور شده که در علما گورستان بزرگی از بنی‌اسرائیل وجود داشته که چندین حکیم یادشده در میشنا و تلمود در آن دفن شده‌اند. یک دست‌نوشتهٔ عبری ناشناس از همان دوره یاد می‌کند که ساکنان روستا یهودی و مسلمان بودند و ارباب آن ظاهراً فرانکی بود. بر پایهٔ این روایت، هر شب شبات یهودیان و مسلمانان بر آرامگاه ربّی الیعزر بن عَرَک، از تنائیم و صدّیقان محلی، شمع می‌افروختند و درخت معجزه‌گری نیز در نزدیکی آن وجود داشت. دو کتیبه که در علما کشف شده نشان‌دهندهٔ وجود یک کنیسه باستانی یهودی در این مکان است. یکی از این کتیبه‌ها بر تکه‌ای از یک نعل درگاه حک شده و دوزبانه به عبری و آرامی فلسطینی یهودی است. متن آن دعای صلح برای مکان و قوم اسرائیل و اهدانامه‌ای از سنگ‌تراش است. تاریخ‌گذاری این کتیبه با کنیسه‌های بَرعَم همخوانی دارد. کتیبهٔ دوم نیز متنی آرامی دوسطری است که به‌صورت بازکاربُرد (spolia) در کنیسهٔ جدید علما یافت شده و از «تبریایی» سازندهٔ نعل درگاه یاد می‌کند. دوران عثمانی در آغاز دورهٔ فرمانروایی عثمانی بر فلسطین، موشه باسولا در سال‌های ۱۵۲۱–۱۵۲۳ از علما گذشت و گزارش داد که ۱۵ خانوادهٔ یهودی و یک کنیسه در آنجا وجود دارد؛ هرچند در دفترهای مالیاتی نخستین عثمانی هیچ یهودی‌ای ثبت نشده‌است. رود فرض می‌کند که باسولا یهودیانی را شمرده که میان علما و صفد رفت‌وآمد می‌کردند و در دفتر صفد ثبت شده بودند. در دفتر مالیاتی عثمانی سال ۱۵۹۶، علما بخشی از ناحیهٔ جیرا در لوای صفد بود. جمعیت نسبتاً بزرگ ۱٬۴۴۰ نفری داشت که دربرگیرندهٔ ۲۸۸ خانوار مسلمان و ۱۴۰ مرد مجرد مسلمان به همراه ۷ خانوار یهودی و یک مرد مجرد یهودی بود. روستا از بابت بز، کندوی عسل، آسیاب آبی و دستگاه فشار زیتون یا انگور مالیات می‌پرداخت. درآمد مالیاتی کل ۵۱٬۱۰۰ آقچه بود. رونق روستا به نزدیکی آن با صفد نسبت داده شده‌است. ادوارد رابینسون و الی اسمیت که در ۱۸۳۸ به منطقه سفر کردند، نام کامل روستا را «عَلما الخیط» (علماالخیط) ثبت کرده‌اند. جیمز فین، کنسول بریتانیا در اورشلیم که در دههٔ ۱۸۵۰ از فلسطین دیدن کرد، علما را در منطقه‌ای سرشار از بازالت آتشفشانی توصیف می‌کند. او شرح داده که زنان و کودکان با چوب‌زنی زیتون‌ها را از درخت می‌تکاندند و میوه‌های ریخته را جمع می‌کردند. ناحیهٔ کوچکی که روستا در آن قرار داشت «خیط» (به عربی یعنی ریسمان) نامیده می‌شد و به باروری خارق‌العادهٔ محصولات غله‌ای شهره بود. ویکتور گِرَن در ۱۸۷۵ از روستا دیدن کرد و جمعیت آن را ۲۰۰ نفر مسلمان برآورد کرد. در پیمایش فلسطین غربی (۱۸۸۱)، علما روستایی سنگی با نزدیک به ۲۵۰ ساکن مسلمان «الجزایری» توصیف شده که در میان دشتی حاصلخیز با چند باغ جای داشت. فهرست جمعیتی سال ۱۸۸۷ جمعیت علما را نزدیک به ۱٬۱۰۵ نفر مسلمان نشان می‌دهد. دورهٔ قیمومت بریتانیا علما در بخش صفد از فلسطین تحت قیمومت بریتانیا قرار داشت. بر پایهٔ سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین، جمعیت روستا ۳۰۹ نفر مسلمان بود که در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین به ۷۱۲ مسلمان در ۱۴۸ خانهٔ مسکونی افزایش یافت. در آمار روستایی ۱۹۴۵، جمعیت به ۹۵۰ نفر رسیده بود که همگی مسلمان بودند. ساکنان بیشتر به کشاورزی و دامداری اشتغال داشتند. در فصل ۱۹۴۲–۱۹۴۳، درختان زیتون بر ۷۵۰ دونوم از زمین‌های روستا کاشته شده بود که ۵۵۰ دونوم آن بارده بود؛ این بزرگ‌ترین زیتون‌زار بخش صفد به‌شمار می‌رفت. در ۱۹۴۴–۱۹۴۵، ۹۸۳ دونوم آبیاری یا باغ بود و ۷٬۴۷۵ دونوم به کشت غلات اختصاص داشت. مساحت کل روستا ۱۹٬۴۹۸ دونوم بود که ۱۷٬۲۴۰ دونوم آن متعلق به اعراب و بقیه زمین عمومی بود. روستا مسجد و مدرسهٔ ابتدایی خود را داشت و دانش‌آموزان روستای چرکسی ریحانیه نیز در آن مدرسه درس می‌خواندند. جنگ ۱۹۴۸ و تأسیس موشاو روستا در ۳۰ اکتبر ۱۹۴۸ در جریان عملیات حیرام به دست نیروهای اسرائیلی تصرف شد. مورخ اسرائیلی بنی موریس مستند کرده که علما تنها روستای منطقه بود که ساکنانش با وجود نشان ندادن هیچ مقاومتی از سوی نیروهای اسرائیلی ریشه‌کن یا اخراج شدند. علما در ۱ سپتامبر ۱۹۴۹ با مهاجران یهودی از لیبی بازسکونت یافت. در ۱۹۵۳ گروهی از نوکیشان یهودی موسوم به یهودیان سان نیکاندرو از ایتالیا به علما آمدند اما سپس روستا را ترک کردند و در موشاوهای نزدیک ساکن شدند. پس از رفتن ایتالیایی‌ها، یهودیان کوچین از هند به علما آمدند. تا ۱۹۶۸ بیشتر ساکنان از لیبی و تونس بودند. اقتصاد روستا بر کشت تپه‌ای (تاکستان، میوه‌های خزان‌دار، زیتون و سبزیجات) و گاوداری استوار است. باستان‌شناسی در نزدیکی گورستان موشاو بقایای بنایی شناسایی شده که احتمالاً کنیسه‌ای از سدهٔ سوم میلادی بوده‌است؛ هرچند هرگز کاوش نظام‌مند نشده‌است. همچنین چندین آرامگاه در این نزدیکی وجود دارد، از جمله مقبرهٔ دو تن از حکیمان برجستهٔ (تنائیم) سده‌های یکم و دوم میلادی: یکی منسوب به الیعزر بن عَرَک و دیگری آرامگاهی که به‌طور سنتی متعلق به الیعزر بن هورقنوس شناخته می‌شود. جغرافیا و نشانه‌ها علما در ارتفاع نزدیک به ۶۰۰ متر بالاتر از سطح دریا در منطقه‌ای به نام بلندی‌های علما واقع است و رود دیشون (نحل دیشون) آن را محدود می‌کند. ذخیره‌گاه طبیعی رود دیشون و روستای چرکسی ریحانیه در مجاورت علما قرار دارند. جمعیت در گذر زمان منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Alma, Israel». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۲ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Alma (Safed)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۲ مارس ۲۰۲۶. «Category:Alma, Israel». ویکی‌انبار. دریافت‌شده در ۲۲ مارس ۲۰۲۶.: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) پیوند به بیرون علما در پایگاه Palestine Remembered علما در ذاکرات