موتسا

موتسا (מוֹצָא، موتسا) محله‌ای در لبه غربی اورشلیم است. این محله در جبال‌الخلیل و در ارتفاع ۶۰۰ متری از سطح دریای آزاد واقع شده و از راه بزرگراه اورشلیم–تل‌آویو و جاده کوهستانی پرپیچ‌وخم منتهی به هار نوف به اورشلیم متصل است. موتسا که در سال ۱۸۵۴ بنیاد نهاده شد، نخستین مزرعه یهودی بود که در دوران نوین در بیرون از دیوارهای شهر قدیم تأسیس شد. این مکان در نزدیکی تل موتسا، یک محوطه باستان‌شناختی و جایگاه روستای کتاب‌مقدسی هم‌نام قرار دارد که در کتاب یوشع (۱۸:۲۶) از آن یاد شده‌است. پیشینه تل موتسا موتسا جایگاه شهر کنعانی و سپس اسرائیلی موزا است که بر پایه کتاب مقدس عبری، یوشع آن را به قبیله بنیامین واگذار کرد (یوشع ۱۸:۲۶). نام موزا بر دسته‌های سفالین کشف‌شده در تل النصبه—محلی که با شهر کتاب‌مقدسی مصفه شناسایی شده—یافت شده‌است. پاره‌سفالهایی از دوره مفرغ پسین، عصر آهن دوم (۵۸ درصد)، دوره‌های هخامنشی/هلنیستی (۱۶ درصد) و اسلامی آغازین (۱۶ درصد) در این مکان یافت شده‌اند؛ ۷ درصد نیز ناشناخته بودند. در سال ۲۰۱۲، باستان‌شناسان اسرائیلی یک بنای آیینی اسرائیلی در تل موتسا کشف کردند که به دوره پادشاهی (عصر آهن IIA) تعلق دارد. دوره معبد دوم در دوره معبد دوم، موتسا مکانی بود که از آنجا شاخه‌های بید را به دلیل فراوانی درختان بید در دره و در کنار جویبار می‌بریدند و برای مراسم آیینی به معبد اورشلیم می‌بردند. موزای کتاب‌مقدسی در شمار شهرهای بنیامینی فهرست شده در یوشع ۱۸:۲۶ است. در تلمود نیز از این مکان به‌عنوان جایی یاد شده که مردم برای بریدن شاخه‌های جوان بید در جشن سوکوت به آنجا می‌رفتند (میشنا، سوکا ۴:۵). عمائوس انجیل‌ها در سال ۱۸۸۱، ویلیام اف. بِرچ از صندوق اکتشاف فلسطین موتسا را با عمائوس یادشده در انجیل لوقا یکی دانست و در ۱۸۹۳ پائولو ساوی نیز همین شناسایی را تأیید کرد. کاوش‌های ۲۰۰۱–۲۰۰۳ به سرپرستی پروفسور کارستن پتر تیده او را به این نتیجه رساند که خربة مزه/تل موزا تنها گزینه باورپذیر برای عمائوس عهد جدید است. کلنیای روم؛ قالونیای اسلامی پس از فروپاشی حاکمیت یهودی در اورشلیم در پی نخستین جنگ یهود-روم، وسپاسیان ۸۰۰ سرباز رومی را در این شهر اسکان داد و آن به مستعمره رومی به نام «کلنیا آموسا» تبدیل شد. منابع فرانسوی نام این مستعمره را «کلنیا عمائوس» ذکر کرده‌اند و فلاویوس یوسفوس در کتاب جنگ یهود (۷/۶/۶) از آن با نام «کلنیا» یاد می‌کند. پس از فتوحات اسلامی، این مکان به قالونیا شهرت یافت. در نزدیکی چشمه عین‌موتسا، ویرانه‌های بناهای بزرگ تزیین‌شده با موزاییک از دوره بیزانس شناسایی شده‌است. در سده‌های میانه، صلیبیون در همان مکان دژی برپا کردند که امروزه تنها بخشی از دیوار سنگ‌تراشیده آن برجای مانده‌است. سکونت یهودی در دوره عثمانی (۱۸۵۴–جنگ جهانی اول) در سال ۱۸۵۴، زمین‌های کشاورزی از روستای عربی قالونیا توسط شائول یهودا، یهودی بغدادی، با یاری جیمز فین، کنسول بریتانیا، خریداری شد. مسئولی از بی‌نای بی‌ریث قراردادی با ساکنان موتسا بست که به آنها امکان پرداخت بلندمدت بهای زمین را می‌داد. چهار خانواده یهودی در آنجا ساکن شدند و یکی از آنها کارخانه کاشی‌سازی دایر کرد که از نخستین صنایع منطقه بود. موتسا خاستگاه یکی از کهن‌ترین کارخانه‌های شراب‌سازی، کارخانه شراب تپربرگ (که در آن زمان اِفرات نام داشت) بود که در ۱۸۷۰ بنیاد نهاده شد. در ۱۸۷۱، یهوشوا یلین، یکی از ساکنان، هنگام شخم زدن، تالار بزرگ زیرزمینی متعلق به دوره بیزانس را کشف کرد و آن را به مهمان‌سرای مسافران تبدیل کرد که پناهگاه شبانه زائران در راه اورشلیم بود. در ۱۸۹۴ موتسا به موشاوا (دهکده کشاورزی) تبدیل شد. هنگامی که تئودور هرتسل در ۱۸۹۸ از فلسطین دیدن کرد، از موتسا گذشت که در آن زمان ۲۰۰ تن جمعیت داشت. او شیفته چشم‌انداز شد و درخت سروی بر تپه کاشت. پس از درگذشت هرتسل در ۱۹۰۴ در ۴۴ سالگی، آنجا به زیارتگاه سالانه جوانان صهیونیست تبدیل شد که درختان بیشتری در پیرامون درخت هرتسل کاشتند. در جنگ جهانی اول، عثمانیان درخت هرتسل را بریدند؛ آنان جنگل‌ها را برای تأمین هیزم و تدارکات نظامی از بین می‌بردند. دوره قیمومت بریتانیا داوید رمز نام آسایشگاه گشایش‌یافته در روستای ارزا را «ارز» نهاد که اشاره‌ای به درخت هرتسل بود. ارزا که در دهه ۱۹۲۰ بنیاد نهاده شد، نخستین «استراحتگاه بهداشتی» یهودی در آن سرزمین به‌شمار می‌رفت. باغ پررونق خانواده بروزا در گزارش هوپ سیمپسون در ۱۹۳۰ یاد شده‌است. کودکان موتسا در یکی از اتاق‌های ساخته‌شده بر بالای تالار طاق‌دار به مدرسه می‌رفتند. آموزگار آنها موشه داوید گائون بود که بعدها پدر خواننده و بازیگر یهورام گائون شد. بر پایه سرشماری ۱۹۳۱ که مقامات قیمومت بریتانیا انجام دادند، موتسا ۱۵۱ ساکن در ۲۰ خانه داشت. در ۱۹۳۳، ساکنان روستا، موتسای بالا (موتسا عیلیت) را در مجاورت آن بنیاد نهادند. در دسامبر ۱۹۴۸، قطعنامه ۱۹۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد پیشنهاد کرد که «بخش ساخته‌شده موتسا» در محدوده «جسم جداگانه» اورشلیم زیر نظارت سازمان ملل قرار گیرد، اما این بند هرگز اجرا نشد و موتسا بخشی از کشور اسرائیل شد. کشتار ۱۹۲۹ در جریان شورش‌های ۱۹۲۹ فلسطین، روستا مورد حمله قرار گرفت. چند تن از ساکنان قالونیا به خانه‌ای متعلق به خانواده ماکلف در حاشیه روستا یورش بردند و پدر، مادر، پسر، دو دختر و دو مهمان خانواده را کشتند. سه کودک از پنجره طبقه دوم گریختند و جان سالم به‌در بردند؛ یکی از آنان مردخای ماکلیف بود که بعدها رئیس ستاد ارتش اسرائیل شد. مهاجمان شامل تنها افسر پلیس و یک مرد مسلح منطقه و نیز چوپانی بودند که خانواده ماکلف او را به‌کار گرفته بود. پس از این رویداد، یهودیان روستا را یک سال ترک کردند. آوارگان موتسا نامه‌ای به کمیته یاری آوارگان در اورشلیم نوشتند: «خانه‌های ما سوزانده و غارت شدند… چیزی برایمان نمانده. اکنون بی‌لباس و بی‌خوراکیم. یاری فوری شما را می‌خواهیم و چیزی جز نان و پوشاک نمی‌طلبیم.» دوره کشور اسرائیل در ۲۰۰۶، خانواده‌های یلین و یهودا به بازسازی خانه اصلی یهوشوا یلین یاری رساندند که از کهن‌ترین و فرسوده‌ترین بناهای موتسا بود. از دیدگاه شهری، موتسا که اکنون رامات موتسا خوانده می‌شود، به شهرداری اورشلیم وابسته است. موتسای بالا (موتسا عیلیت) در نزدیکی آن زیر حوزه قضایی منطقه آماری ماتیه یهودا قرار دارد. منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Motza». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Motza». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «موتسا». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Moza». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای پرتغالی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶. پیوند به بیرون پیشینه موتسا در مرکز آموزش اجتماعی حاییم تسیپوری دره موتسا