Заходні бераг ракі Іардан

Заходні бераг ракі Іардан (араб. الضفة الغربية‎, іўр.: יהודה ושומרון, Іехуда вэ-Шамрон, «Іўдзея і Самарыя» скар. יו״ש‎, ці הגדה המערבית‎ — «Заходні бераг») — рэгіён на Блізкім Усходзе. Тэрыторыя не мае выхаду да мора, знаходзіцца недалёка ад міжземнаморскага ўзбярэжжа Заходняй Азіі, утвараючы вялікую частку палесцінскіх тэрыторый і часткова прызнанай Палесцінскай дзяржавы. Заходні бераг мае мяжу (размежаваную Іарданскім-ізраільскім перамір’ем 1949 года) на захад, поўнач і поўдзень з дзяржавай Ізраіль, і на ўсход, цераз раку Іардан, з Іарданіяй. Заходні бераг ракі Іардан таксама ахоплівае значную частку заходняга берага Мёртвага мора. Заходні бераг ракі Іардан, уключаючы Усходні Іерусалім, мае плошчу 5640 км² плюс 220 км² акваторыі паўночна-заходняй чвэрці Мёртвага мора. Па стане на ліпень 2015 года тэрыторыя мае насельніцтва 2 785 000 палесцінцаў, каля 371 000 ізраільскіх пасяленцаў, і яшчэ прыкладна 212 000 яўрэяў ва Усходнім Іерусаліме. У цяперашні час тэрыторыя Заходняга берага падзелена на тры зоны: зона А (17,2 % тэрыторыі) знаходзіцца пад поўным кантролем Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыі (ПНА), зона В (23,8 % тэрыторыі) — пад грамадзянскім кантролем ПНА (грамадзянская ўлада ПНА і адказнасць ПНА за грамадскі парадак), але пад ваенным (ахоўным) кантролем Ізраіля, зона С (59 % тэрыторыі) — пад поўным кантролем Ізраіля. У зоне А знаходзяцца гарады Віфлеем, Джэнін, Іерыхон, Калькілія, Наблус, Рамала, Сальфіт, Тубас, Тулькарм, 80 % тэрыторыі Хеўрона і іншыя. Планам ААН па падзелу Палесціны большая частка тэрыторыі Заходняга берага прызначалася для арабскай палесцінскай дзяржавы. У ходзе Араба-ізраільскай вайны 1947—1949 гадоў Іўдзея і Самарыя былі занятыя і ў аднабаковым парадку анексаваныя Трансіарданіяй (Іарданіяй пасля іх анексіі) у 1950 годзе, якая дала ім назву «Заходні бераг», каб адрозніць яго ад усходняга берага, які быў асноўнай тэрыторыяй да вайны. Арабскім жыхарам Заходняга берага Іарданія прадаставіла сваё грамадзянства, а яўрэйскія жыхары з захопленай Трансіарданіяй тэрыторыі збеглі або былі выгнаныя ў Ізраіль. У ходзе Шасцідзённай вайны 1967 года тэрыторыя Заходняга берага была занята Ізраілем. З 1995 года, пасля падпісання другога пагаднення ў Осла паміж Ізраілем і Арганізацыяй вызвалення Палесціны (АВП), часткі Заходняга берага кантралююцца Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыяй (ПНА), створанай у выніку гэтых пагадненняў. Міжнародная супольнасць лічыць ізраільскія паселішчы на Заходнім беразе, уключаючы Усходні Іерусалім, незаконнымі паводле міжнароднага права, Ізраіль аспрэчвае гэта. Міжнародны суд ААН у кансультатыўным рашэнні (2004) прыйшоў да высновы, што падзеі, якія прайшлі пасля акупацыі Заходняга берага Ізраілем 1967 года, у тым ліку Закон аб Іерусаліме, мірны дагавор Ізраіля з Іарданіяй і пагадненне ў Осла, не змянілі статус Заходняга берага (уключаючы Усходні Іерусалім) у якасці акупаванай тэрыторыі. Назва Заходні бераг ракі Іардан Назва «Заходні бераг» — калькай з арабскай الضفة الغربية (aḍ-Ḍiffah al-Ġarbiyyah). Да вайны 1947—1949 гадоў і анексіі 1950 года паняцця «Заходні бераг ракі Іардан» не было. У 1949 годзе ў пагадненні пра перамір’е паміж Ізраілем і Трансіарданіяй рэгіён быў так названы, пасля гэтага назву «Заходні бераг» (англ.: West Bank) сталі ўжываць спачатку іарданцы, а затым у англійскай і многіх іншых мовах. На думку Е. Лейтэра, «Іарданія называла гэтыя тэрыторыі Заходнім берагам, каб сцерці лінгвістычную і гістарычную сувязь тэрыторыі Іўдзеі і Самарыі з яўрэйскім народам». Іўдзея і Самарыя Да з’яўлення ў часы брытанскага мандату ў Палесціне паняцця «Заходні бераг», рэгіён гістарычна называўся як Іўдзея і Самарыя. Рэзалюцыя ААН № 181 1947 года пра падзел брытанскай падмандатнай тэрыторыі таксама згадвае частку рэгіёна Іўдзеі і Самарыі, адносячы Заходні бераг ракі Іардан да тэрыторыі Арабскай дзяржавы. Ізраільцяне часцей за ўсё ўжываюць гістарычную назву «Іўдзея і Самарыя», узятую з Танаха — (іўр.: יהודה ושומרון), таксама яны ўжываюць скарачэнне «Ёш» (יו"ש), але часам, асабліва ў міжнародных пагадненнях, ужываюць і «Заходні бераг» (іўр.: הגדה המערבית [ха-гада ха-мааравіт]). Цысіарданія Новалацінская назва «Цысіарданія» літаральна значыць «па гэты бок Іардана», яна ўжываецца ў большасці раманскіх моў — ісп.: Cisjordania, парт.: Cisjordânia, фр.: Cisjordanie, італ.: Cisgiordania, рум.: Cisiordania; і таксама ў некаторых іншых мовах — баскск.: Zisjordania, брэт.: Sisjordania, венг.: Ciszjordánia, гуар.: Sihorytáña, эспер.: Cisjordanio. Тэрыторыю на супрацьлеглым, усходнім беразе Іардана называюць адпаведна Трансіарданіяй, або Заіарданнем, цяпер гэтая тэрыторыя тоесна з сучаснай дзяржавай — Іарданскім хашыміцкім каралеўствам. Эканоміка Станам на пачатак XXI стагоддзя, эканоміка палесцінскіх тэрыторый у хранічным заняпадзе, узровень беспрацоўя трывала перавышае 20 % з 2000 года. Узровень беспрацоўя на Заходнім беразе ў 1-й палове 2013 года — 19 %. Рэлігійны склад 75 % — мусульмане, 17 % — іўдзеі, 8 % — хрысціяне і інш. Каля горада Наблуса (біблейскага Сіхема) жывуць нашчадкі самарыцян, якія насяляюць Самарыю са старажытнасці. Агульная іх колькасць — каля 350 чалавек. Зноскі Крыніцы Сусветны банк. West Bank and Gaza – Area C and the Future of the Palestinian Economy [Заходні бераг і Сектар Газа – Зона «C» і будучыня палесцінскай эканомікі] (нявызн.). World Bank (2 кастрычніка 2013). Архівавана з першакрыніцы 1 жніўня 2014. Summary: West Bank and Gaza — Area C and the future of the Palestinian economy (English) Архівавана 23 студзеня 2021.