İudaizm

İudaizm (q.yun. Ἰουδαϊσμός), yaxud musəvilik və ya yəhudilik — e.ə. I minillikdə Fələstində yaranmış monoteist ibrahimi din. Ümumi məlumat İudaizm qədim yəhudi qəbilələrinin politeizmindən yaranmış, e.ə VII əsrdən başlayaraq moneteist din olmuşdur. Vahid Allah Yəhvaya, Tövratın müqəddəsliyinə etiqad; axirətə, qiyamət gününə, o dünyada əcr veriləcəyinə inam; ölülərin diriləcəyinə və Məsihanın zühr edəcəyinə etiqad; ruhun varlığına və taleyinə inam və s. iudaizmin əsas etiqad ehkamlarıdır. Müqəddəs kitabları Tanax və Talmuddur. Musa peyğəmbərin adıyla bağlı olaraq bu dinə "Musəvilik" də deyilir. Yəhudilər demək olar ki, dünyanın hər yerinə yayılıblar. Dünyanın əksər ölkərində yəhudilər yaşayır. 2012-ci ilin statistikasına görə dünyada 14 milyondan çox yəhudi yaşayır, onların 58%-i İsraildə, 42%-i isə ABŞ və Kanadada yaşayırlar. Bu gün yəhudilərin böyük əksəriyyəti Yəhuda Krallığında yaşamış 4 qəbilənin nəslindəndir: Yəhuda qəbiləsi, Binyamin qəbiləsi, Şimeon qəbiləsi və təxminən 4% Levi qəbiləsinə mənsub. Bu tayfalar Yaqub peyğəmbərin dörd oğlu (İsrail) tərəfindən yaradılmış və qəbilələr onların adlarına verilmişdir. İsrail Padşahlığını təşkil edən və Yəhuda Krallığının qardaşları və Yaqubun oğulları olan digər 10 qəbilə ilə nə baş verdiyi məlum deyil. Bu qəbilələr bunlardır: Ruben, Menaşşe, Efrayim, Zevulun, İssakar, Aşer, Naftali, Qad, Dan və Levi qəbiləsinin qalan hissəsi. Yəhudi ənənəsinə görə, onlar eramızdan əvvəl V əsrdə Babil imperiyası tərəfindən indiki Əfqanıstanın Sambatyon adlanan yerə sürgün ediliblər. Zaman-zaman dünyanın hər yerində yəhudi ənənələrini qoruyan ucqar icmalar aşkar edilir, lakin onların həqiqətən İsrail nəslindən olub-olmaması, yoxsa yəhudiliyi qəbul etmiş insanlar olub-olmaması bəlli deyil. Ümumilikdə, İsrail xalqı və yəhudi dini 13 müxtəlif qəbilədən ibarətdir, Yusif peyğəmbər daxil edilmir, lakin onun iki oğlu Menaşe və Efrayim İsrail konfederasiyasına qoşulan iki qəbilə olurlar. Həmçinin bax Yəhudişünaslıq Mənbə Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, V cild, səh. 21. (az.) İstinadlar