เทศมณฑลดอนีกอล

เทศมณฑลดอนีกอล (อังกฤษ: County Donegal; ไอริช: Contae Dhún na nGall) เป็นเทศมณฑลในประเทศไอร์แลนด์ ตั้งอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือสุดของเกาะไอร์แลนด์ในจังหวัดอัลสเตอร์ และอยู่ในภูมิภาคเหนือและตะวันตก มีเมืองเทศมณฑลคือลิฟฟอร์ด และมีประชากร 167,084 คนในการสำรวจสำมะโนประชากร ค.ศ. 2022 ดอนีกอลเป็นเทศมณฑลที่อยู่เหนือสุดของประเทศไอร์แลนด์และของเกาะไอร์แลนด์ มีอาณาเขตติดกับเทศมณฑลลันดันเดร์รี เทศมณฑลทิโรน และเทศมณฑลเฟอร์แมนาของไอร์แลนด์เหนือทางทิศตะวันออก และติดกับเทศมณฑลลีทริมทางทิศใต้เพียงช่วงสั้น ๆ ส่วนด้านอื่น ๆ หันออกสู่มหาสมุทรแอตแลนติก มีภูมิประเทศโดดเด่นด้วยชายฝั่งเว้าแหว่ง คาบสมุทร ภูเขา เกาะ ทะเลสาบ และเขตภาษาไอริชหรือเกลทัคท์ขนาดใหญ่ นิรุกติศาสตร์ ชื่อภาษาไอริช Dún na nGall มีความหมายในภาษาไอริชว่าว่า “ป้อมของคนนอก” (Dún แปลว่า "ป้อม" และ na nGall แปลว่า "ของคนนอก" หรือ "ของคนแปลกหน้า) โดยเชื่อกันว่า "คนนอก"​ หมายถึงชาวนอร์สไวกิงที่เข้ามาในไอร์แลนด์ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 9 หรือกองทหารรับจ้างของชาวสกอตซึ่งถูกจ้างมาให้รบในไอร์แลนด์โดยกษัตริย์ไอริช เทศมณฑลนี้ยังมีชื่อทางประวัติศาสตร์ว่า Tír Chonaill หรือทีร์โฆเนลล์ (แปลว่าแผ่นดินของโฆเนลล์) ซึ่งเกี่ยวข้องกับดินแดนเกลิกเดิมของตระกูลโอดอนเนลล์ (Ó Domhnaill) ในอัลสเตอร์ตะวันตก ซึ่งสร้างปราสาทขึ้นในปี ค.ศ. 1474 ภูมิศาสตร์และเขตย่อย เทศมณฑลดอนีกอลตั้งอยู่ที่มุมตะวันตกเฉียงเหนือของเกาะไอร์แลนด์ และเป็นเทศมณฑลที่อยู่เหนือสุดของเกาะ เมื่อพิจารณาจากพื้นที่ ดอนีกอลเป็นเทศมณฑลที่ใหญ่ที่สุดในอัลสเตอร์และใหญ่เป็นอันดับ 4 ของไอร์แลนด์ ลักษณะทางภูมิศาสตร์ที่โดดเด่นคือดอนีกอลมีพรมแดนติดกับเทศมณฑลอื่นในสาธารณรัฐไอร์แลนด์เพียงแห่งเดียว คือเทศมณฑลลีทริม ขณะที่พรมแดนทางบกร้อยละ 93 ติดต่อกับเทศมณฑลสามแห่งในไอร์แลนด์เหนือ ได้แก่ เทศมณฑลไทโรน เทศมณฑลลันดันเดร์รี และเทศมณฑลเฟอร์แมนา ความแยกตัวทางภูมิศาสตร์จากส่วนอื่นของสาธารณรัฐมีส่วนทำให้ประชากรดอนีกอลรักษาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่เด่นชัดไว้ได้ และถูกนำมาใช้ในการประชาสัมพันธ์ด้วยคำขวัญว่า “Up here it's different” หรือ “บนนี้แตกต่างออกไป” ลิฟฟอร์ดเป็นเมืองเอกของเทศมณฑล แต่เลตเตอร์เคนนีเป็นเมืองที่ใหญ่ที่สุดอย่างชัดเจน โดยมีประชากรเกือบ 20,000 คน เลตเตอร์เคนนีและนครลันดันเดร์รีที่อยู่ใกล้เคียงเป็นแกนเศรษฐกิจหลักของไอร์แลนด์ตะวันตกเฉียงเหนือ ในระบบภูมิภาคทางสถิติของสหภาพยุโรป ดอนีกอลอยู่ในภูมิภาคเหนือและตะวันตก ซึ่งเป็นภูมิภาคระดับ NUTS 2 และอยู่ในพื้นที่วางแผนยุทธศาสตร์ชายแดน บารอนีและทาวน์แลนด์ เทศมณฑลมีบารอนีทางประวัติศาสตร์ 8 แห่ง แม้บารอนียังคงเป็นหน่วยพื้นที่ที่มีขอบเขตกำหนดไว้อย่างเป็นทางการ แต่ไม่มีหน้าที่ทางการบริหารแล้วนับตั้งแต่มีพระราชบัญญัติรัฐบาลท้องถิ่น (ไอร์แลนด์) ค.ศ. 1898 การเปลี่ยนแปลงเขตเทศมณฑลหลังกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 จึงไม่อยู่ในขอบเขตบารอนีเสมอไป การเปลี่ยนเขตบารอนีครั้งล่าสุดในดอนีกอลเกิดขึ้นเมื่อ ค.ศ. 1851 เมื่อบารอนีอินิชโอเวนถูกแบ่งเป็นอินิชโอเวนตะวันออกและอินิชโอเวนตะวันตก คิลแมกเรแนนครอบคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของดอนีกอลตะวันตกเฉียงเหนือและเป็นบารอนีที่ใหญ่ที่สุดของเทศมณฑล มีพื้นที่ 312,410 เอเคอร์ หรือประมาณ 1,264.3 ตารางกิโลเมตร นอกจากนี้ยังเป็นบารอนีที่ใหญ่ที่สุดในไอร์แลนด์ และมีพื้นที่ใกล้เคียงกับเทศมณฑลมอนาฮันทั้งเทศมณฑล ส่วนบารอนีที่เล็กที่สุดคืออินิชโอเวนตะวันตก มีพื้นที่ 77,149 เอเคอร์ หรือประมาณ 312.2 ตารางกิโลเมตร ทาวน์แลนด์ (townland) เป็นหน่วยแบ่งพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ที่เล็กที่สุดซึ่งมีการกำหนดอย่างเป็นทางการในไอร์แลนด์ ดอนีกอลมีทาวน์แลนด์ 2,787 แห่ง และมีเขตเมืองทางประวัติศาสตร์อีก 47 แห่ง เขตเมืองเหล่านี้จดทะเบียนเป็นทาวน์แลนด์แยกต่างหากและมักมีพื้นที่ใหญ่กว่าทาวน์แลนด์ชนบทมาก ทาวน์แลนด์ชนบทที่เล็กที่สุดบางแห่งมีพื้นที่เพียง 1 เอเคอร์ โดยส่วนใหญ่เป็นเกาะในทะเลสาบหรือเกาะเล็กนอกชายฝั่ง เช่น เกาะคอร์ราห์ เกาะบิชอป เกาะจูนิเปอร์ และเกาะโอดอนเนลล์ ส่วนทาวน์แลนด์ชนบทที่ใหญ่ที่สุดคือเทือกเขาทอว์นาวัลลี มีพื้นที่ 6,053 เอเคอร์ ขนาดเฉลี่ยของทาวน์แลนด์ในเทศมณฑลเมื่อไม่นับเขตเมืองอยู่ที่ 438 เอเคอร์ เขตตามจารีต ดอนีกอลอาจแบ่งอย่างไม่เป็นทางการตามภูมิภาคดั้งเดิมได้หลายเขต ทางตะวันตกมีพื้นที่เกลทัคท์สองแห่ง ได้แก่ เดอะรอสเซส (Na Rosa) ซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ที่ดันโกล (An Clochán Liath) และกวีดอร์ (Gaoth Dobhair) ส่วนทางตะวันตกเฉียงเหนือมีเขตเกลทัคท์คลอเฮนลี (Cloich Chionnaola) ซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ที่ฟัลแคร์ราห์ (An Fál Carrach) ตอนเหนือสุดของเกาะไอร์แลนด์เป็นที่ตั้งของคาบสมุทรสำคัญสามแห่ง ได้แก่ อินิชโอเวน ฟานัด และรอสกิล อินิชโอเวนเป็นคาบสมุทรที่ใหญ่ที่สุดในไอร์แลนด์ และมีบันแครนาเป็นศูนย์กลางประชากรหลัก ทางตะวันออกของเทศมณฑลคือหุบเขาฟินน์ซึ่งมีศูนย์กลางที่แบลลีบอฟีย์ และเขตแลกแกนซึ่งมีศูนย์กลางที่ราโฟ เขตแลกแกนนี้ไม่ควรสับสนกับหุบเขาเลแกนทางใต้ของเทศมณฑลแอนทริม ภูมิประเทศ ชายฝั่ง และแหล่งน้ำ ดอนีกอลเป็นเทศมณฑลที่มีภูเขามากที่สุดในอัลสเตอร์ ภูมิประเทศส่วนใหญ่ประกอบด้วยเทือกเขาเตี้ยสองแนว คือเทือกเขาเดร์รีวีทางเหนือและเทือกเขาบลูสแต็กทางใต้ ยอดเขาสูงสุดคือเอริกัล สูง 751 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล และเป็นจุดสูงสุดประจำเทศมณฑลที่สูงเป็นอันดับ 11 ของไอร์แลนด์ แนวชายฝั่งมีเว้าแหว่งมากและก่อให้เกิดแอ่งน้ำทะเลแบบล็อกตามธรรมชาติหลายแห่ง ที่สำคัญที่สุดคือทะเลสาบล็อกสวิลลีและทะเลสาบล็อกฟอยล์ ดอนีกอลมีแนวชายฝั่งแผ่นดินใหญ่ยาวที่สุดในบรรดาเทศมณฑลของไอร์แลนด์ ส่วนความยาวรวมเมื่อรวมเกาะต่าง ๆ อาจยาวที่สุดหรือยาวเป็นอันดับ 3 ขึ้นอยู่กับวิธีการวัด ค่าประมาณมีตั้งแต่น้อยกว่า 1,000 กิโลเมตรจนถึง 1,235 กิโลเมตร ตัวเลขทางการที่สภาเทศมณฑลดอนีกอลใช้คือ 1,134 กิโลเมตร หน้าผาสลีฟลีกเป็นหนึ่งในหน้าผาริมทะเลที่สูงที่สุดในยุโรป ขณะที่แหลมมาลินเป็นจุดเหนือสุดของเกาะไอร์แลนด์ มีเกาะนอกชายฝั่งที่มีผู้อยู่อาศัยถาวรสองแห่ง คือเกาะแอร์รันมอร์และเกาะทอรี นอกจากนี้ยังมีเกาะจำนวนมากซึ่งมีผู้อาศัยเพียงชั่วคราวหรือเป็นฤดูกาล แม่น้ำเอิร์นซึ่งยาว 129 กิโลเมตรและเป็นแม่น้ำที่ยาวเป็นอันดับ 9 ของไอร์แลนด์ ไหลลงสู่อ่าวดอนีกอลใกล้เมืองแบลลีแชนนอน แม่น้ำเอิร์นและลำน้ำอื่นในดอนีกอลหลายสายถูกสร้างเขื่อนเพื่อผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ ระหว่าง ค.ศ. 1846–1860 มีการขุดคลองเชื่อมแม่น้ำเอิร์นกับแม่น้ำแชนนอน ทำให้เกิดเส้นทางน้ำเดินเรือที่ยาวที่สุดในไอร์แลนด์ โครงการประสบปัญหาหลายด้านและปิดตัวลงใน ค.ศ. 1870 เพียงสิบปีหลังสร้างเสร็จ รัฐบาลไอร์แลนด์และรัฐบาลไอร์แลนด์เหนือร่วมกันบูรณะคลองในปลายคริสต์ศตวรรษที่ 20 และเปิดทางน้ำแชนนอน–เอิร์นอีกครั้งใน ค.ศ. 1994 ในอดีตแม่น้ำฟอยล์เป็นแนวเขตตะวันออกของอาณาจักรเทียร์โคนัล ในคริสต์ศตวรรษที่ 17 พื้นที่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำฟอยล์ส่วนหนึ่งถูกโอนไปให้นครแดร์รีที่เพิ่งก่อตั้ง แม่น้ำยังคงเป็นแนวเขตด้านตะวันออกของดอนีกอลเป็นระยะทางมาก ทางใต้แม่น้ำโดรวส์ก่อให้เกิดพรมแดนธรรมชาติยาว 9 กิโลเมตรระหว่างดอนีกอลกับเทศมณฑลลีทริม ดอนีกอลมีความหนาแน่นประชากร 34.2 คนต่อตารางกิโลเมตร ซึ่งต่ำที่สุดในอัลสเตอร์และต่ำเป็นอันดับ 5 ของไอร์แลนด์ เทศมณฑลมีเครือข่ายพื้นที่อนุรักษ์ขนาดใหญ่ ประกอบด้วยพื้นที่อนุรักษ์พิเศษที่สหภาพยุโรปกำหนด 46 แห่ง พื้นที่คุ้มครองพิเศษ 26 แห่ง พื้นที่มรดกธรรมชาติ 14 แห่ง พื้นที่เสนอให้เป็นมรดกธรรมชาติ 74 แห่ง และพื้นที่มรดกธรณีวิทยาไอริช 145 แห่ง นอกจากนี้ยังมีอุทยานแห่งชาติเกลนเวห์ ซึ่งเป็นอุทยานแห่งชาติที่ใหญ่เป็นอันดับ 2 ของไอร์แลนด์ ครอบคลุมพื้นที่มากกว่า 42,000 เอเคอร์ หรือประมาณ 170 ตารางกิโลเมตรทางตะวันตกเฉียงเหนือของเทศมณฑล ด้วยภูมิประเทศที่โดดเด่นและพื้นที่ธรรมชาติซึ่งได้รับการยกย่องว่ามีคุณภาพระดับโลก แนชันแนล จีโอกราฟิก จึงตั้งชื่อดอนีกอลให้เป็น “สถานที่เจ๋งที่สุดในโลก” ประจำ ค.ศ. 2017 และ โลนลีแพลนเน็ต จัดให้ดอนีกอลเป็นภูมิภาคท่องเที่ยวที่ดีที่สุดอันดับ 4 ของโลกในชุด Best in Travel 2024 โดยบรรยายว่าเป็นพื้นที่ “ธรรมชาติอย่างแท้จริงและเปี่ยมด้วยหัวใจ” พื้นที่ป่าไม้ของเทศมณฑลมีประมาณ 55,534 เฮกตาร์ มากเป็นอันดับ 4 ของไอร์แลนด์ การตัดไม้ในอดีตทำให้ดอนีกอลแทบไม่มีป่าเหลืออยู่ภายใน ค.ศ. 1900 ป่าในปัจจุบันจำนวนมากเป็นสวนป่าเชิงพาณิชย์ ซึ่งเริ่มปลูกในคริสต์ทศวรรษ 1930 เพื่อสร้างงานในชนบทที่มีที่ดินเกษตรคุณภาพต่ำและมีการอพยพออกสูง พื้นที่สูงและภาคตะวันตกมีพรุคลุมผิวอย่างกว้างขวาง รวมประมาณ 148,656 เฮกตาร์ หรือเกือบร้อยละ 30 ของพื้นที่เทศมณฑล ธรณีวิทยาและภูมิลักษณ์ ทางธรณีวิทยา ดอนีกอลแบ่งออกได้เป็นเขตหลัก 6 เขต เขตที่กว้างที่สุดประกอบด้วยหินปูนและหินทรายในยุคคาร์บอนิเฟอรัสตอนต้นทางใต้ของเทศมณฑล หินแกรนิตยุคดีโวเนียนของมวลแทรกดอนีกอลซึ่งทอดยาวประมาณ 75 กิโลเมตรในแนวตะวันออกเฉียงเหนือ–ตะวันตกเฉียงใต้จากอาร์ดาราถึงแหลมฟานัด และหินดัลเรเดียนที่มีควอตซ์กับเฟลด์สปาร์จากยุคพรีแคมเบรียนซึ่งครอบคลุมพื้นที่ส่วนอื่นเป็นส่วนใหญ่ ธรณีวิทยาของดอนีกอลคล้ายคลึงกับเทศมณฑลเมโยอย่างมาก และทั้งสองเทศมณฑลตั้งอยู่บนภูมิประเทศเทกโทนิกแกร็มเพียน หินที่เก่าแก่ที่สุดในไอร์แลนด์คือหินไนส์แกรนิตบนเกาะอินิชทราฮัล ซึ่งอยู่ห่างจากแหลมมาลินไปทางตะวันออกเฉียงเหนือประมาณ 10 กิโลเมตร มีอายุราว 1.78 พันล้านปี จัดอยู่ในมหายุคพาลีโอโพรเทอโรโซอิก ส่วนหินที่เก่าแก่ที่สุดบนแผ่นดินใหญ่ของดอนีกอลคือพาราไนส์ควอตซ์–เฟลด์สปาร์บริเวณทะเลสาบล็อกเดิร์ก ซึ่งมีอายุประมาณ 1.713 พันล้านปี ดอนีกอลเป็นพื้นที่ที่มีกิจกรรมแผ่นดินไหวมากที่สุดในไอร์แลนด์ รอยเลื่อนลีนแนนเป็นรอยเลื่อนตามแนวระดับขนาดใหญ่ที่ตัดผ่านเทศมณฑลจากทะเลสาบล็อกสวิลลีถึงอ่าวดอนีกอล มีการบันทึกแรงสั่นสะเทือนตามแนวรอยเลื่อนหลายสิบครั้งตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 แต่ไม่มีครั้งใดมีขนาดเกิน 3 ตามมาตราริกเตอร์ ภูมิประเทศของเทศมณฑลถูกธารน้ำแข็งกัดเซาะในช่วงปลายไพลสโตซีนและช่วงน้ำแข็งถอยในต้นโฮโลซีน ทะเลสาบล็อกสวิลลีเป็นหนึ่งในฟยอร์ดหรือฟยาร์ดจากธารน้ำแข็งเพียงสามแห่งของไอร์แลนด์ อีกสองแห่งคือคาร์ลิงฟอร์ดล็อกและท่าเรือคิลลารี ทะเลสาบล็อกสวิลลีเป็นเวิ้งน้ำที่ใหญ่ที่สุดของเทศมณฑลและเป็นแนวเขตตะวันตกของคาบสมุทรอินิชโอเวน แผ่นน้ำแข็งหนาที่เคยปกคลุมพื้นที่ได้กัดเซาะแอ่งลึกในที่สูง หลังน้ำแข็งละลายจึงเกิดทะเลสาบธารน้ำแข็งบนภูเขาจำนวนมาก เช่น ทะเลสาบล็อกมามใต้สลีฟสแนกต์และทะเลสาบล็อกฟีแอนใต้แอกลามอร์ ทะเลสาบธารน้ำแข็งขนาดใหญ่ก่อตัวในหุบเขารูปตัวยู เช่น ทะเลสาบล็อกแบและทะเลสาบล็อกการ์ทันในเกลนเวห์ ตลอดจนทะเลสาบล็อกดันลูอีและทะเลสาบล็อกนาคุงตอนบนในพอยซันด์เกลน หุบเขาเหล่านี้เป็นพื้นที่กลุ่มสุดท้ายที่ยังคงมีธารน้ำแข็งเมื่ออุณหภูมิเพิ่มสูงขึ้น เมื่อแผ่นน้ำแข็งบางลง ลักษณะภูมิประเทศกลายเป็นปัจจัยหลักที่กำหนดทิศทางการไหลของน้ำแข็งและน้ำละลาย น้ำละลายจากธารน้ำแข็งกัดเซาะช่องทางขนาดใหญ่ทางใต้ของดอนีกอล และพัดพาน้ำกับตะกอนไปสะสมเป็นพัดน้ำพาบริเวณอ่าวดอนีกอล พื้นที่ใต้เมืองดอนีกอลซึ่งแม่น้ำเอสก์ไหลลงสู่อ่าวเป็นตัวอย่างของบริเวณสะสมตะกอนดังกล่าว ระดับน้ำทะเลเริ่มคงที่เมื่อประมาณ 5,000 ปีก่อน ความสมดุลระหว่างการกัดเซาะและการทับถมตามชายฝั่งก่อให้เกิดชายหาดทรายและสันดอนสลับกับหน้าผาหินขรุขระ พืชและสัตว์ ดอนีกอลมีถิ่นอาศัยตามธรรมชาติหลากหลาย และพบพันธุ์พืชกับสัตว์มากกว่าครึ่งหนึ่งของชนิดทั้งหมดที่พบในไอร์แลนด์ ป่าไม้ครอบคลุมพื้นที่ประมาณร้อยละ 11.4 ใกล้เคียงกับค่าเฉลี่ยของประเทศ แต่กระจายตัวไม่เท่ากัน พื้นที่อย่างเพ็ตติโกและบริเวณทะเลสาบล็อกเดิร์กมีป่าหนาแน่น ขณะที่ชายฝั่งและที่สูงซึ่งรับลมโดยตรงแทบไม่มีต้นไม้ ประมาณร้อยละ 65 ของป่าในดอนีกอลเป็นกรรมสิทธิ์สาธารณะ ไม้พื้นเมืองที่พบทั่วไป ได้แก่ แอสเพน เบิร์ช เฮเซล โอ๊กอังกฤษ และโรวัน ส่วนไม้ที่นิยมปลูก ได้แก่ สนสกอต สนซิตกา เมเปิลซิกามอร์ ลาร์ชยุโรป และเกาลัดม้า สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมบนบกและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมบินได้ ได้แก่ กระต่ายป่าไอริช กระต่ายป่ายุโรป กวางแดง กวางซีกา ค้างคาวไลส์เลอร์ ค้างคาวพิปิสเตรลล์ธรรมดา ค้างคาวพิปิสเตรลล์เสียงสูง ค้างคาวหูยาวสีน้ำตาล ค้างคาวหนวด ค้างคาวเดาเบนตัน ค้างคาวแนตเทอเรอร์ มิงก์อเมริกัน หนูผีแคระ กระต่ายยุโรป เพียงพอนสนยุโรป สโตต แบดเจอร์ยุโรป กระรอกแดง กระรอกเทาตะวันออก หนูไม้ หนูบ้าน หนูสีน้ำตาล นากยูเรเชีย จิ้งจอกแดง เม่นยุโรป และแพะป่า สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทางทะเล ได้แก่ แมวน้ำท่าเรือ แมวน้ำสีเทา วาฬหลังค่อม วาฬเพชฌฆาต วาฬนำร่อง วาฬฟิน วาฬมิงก์ วาฬสเปิร์ม วาฬจงอยคูเวียร์ โลมาธรรมดา โลมาปากขวด โลมาข้างขาวแอตแลนติก โลมาปากขาว โลมาลาย โลมาริสโซ และในกรณีที่พบได้น้อยมากคือวอลรัส นกสำคัญ ได้แก่ ห่านเพรียง นกคอร์นเครก นกกระแตแต้แว้ดเหนือ ซึ่งถือเป็นนกประจำชาติของไอร์แลนด์ นกยางสีเทา นกเค้าแมวหูยาว อินทรีทอง นกแสก นกเยลโลว์แฮมเมอร์ นกโต้คลื่นยุโรป นกสคัวอาร์กติก นกกระจิบยูเรเชีย นกโกลด์ฟินช์ยุโรป นกพัฟฟินแอตแลนติก นกเรเซอร์บิลล์ อีกาเรเวน นกคर्लิวยูเรเชีย และนกเรดแชงก์ แม้อยู่ในละติจูดสูงและค่อนข้างโดดเดี่ยว ดอนีกอลยังมีสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก 2 ชนิด ได้แก่กบธรรมดาและนิวต์ผิวเรียบ และสัตว์เลื้อยคลาน 2 ชนิด ได้แก่เต่ามะเฟืองกับกิ้งก่าออกลูกเป็นตัว กวางแดงไอริชพื้นเมืองสูญพันธุ์จากดอนีกอลราว ค.ศ. 1860 และถูกนำกลับเข้ามาในคริสต์ทศวรรษ 1890 ปัจจุบันกวางส่วนใหญ่ในเทศมณฑลเป็นลูกผสมระหว่างกวางแดงกับกวางซีกา อุทยานสัตว์ป่าไวลด์ไอร์แลนด์ใกล้เบิร์นฟุตจัดแสดงสัตว์ที่เคยพบในดอนีกอลแต่ถูกล่าจนสูญพันธุ์จากพื้นที่ เช่นหมีสีน้ำตาล ลิงซ์ยูเรเชีย และหมาป่า ใน ค.ศ. 2001 มีการนำอินทรีทองกลับคืนสู่อุทยานแห่งชาติเกลนเวห์ และปัจจุบันเป็นประชากรอินทรีทองกลุ่มเดียวในไอร์แลนด์ที่แพร่พันธุ์ตามธรรมชาติ มีการตีพิมพ์ผลสำรวจสาหร่ายทะเลขนาดใหญ่ของเทศมณฑลดอนีกอลใน ค.ศ. 2003 โดยรวบรวมข้อมูลจากหอพรรณไม้ของพิพิธภัณฑ์อัลสเตอร์ในเบลฟาสต์ วิทยาลัยทรินิตี ดับลิน มหาวิทยาลัยแห่งชาติไอร์แลนด์ กอลเวย์ และพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติในลอนดอน พืชดอกที่มีบันทึกพบในเทศมณฑลรวมถึงกล้วยไม้ Dactylorhiza purpurella ภูมิอากาศ พื้นที่ส่วนใหญ่ของดอนีกอลมีภูมิอากาศแบบอบอุ่นภาคพื้นสมุทรตามการแบ่งเขตภูมิอากาศแบบเคิพเพิน (Cfb) ขณะที่พื้นที่สูงในเทือกเขาเดร์รีเวห์และบลูสแต็กมีภูมิอากาศภาคพื้นสมุทรแบบกึ่งขั้วโลก (Cfc) ภูมิอากาศได้รับอิทธิพลอย่างมากจากกระแสน้ำแอตแลนติกเหนือ ภูมิประเทศภูเขาทางตะวันตกทำให้เกิดฝนภูเขา เมื่อมวลอากาศปะทะชายฝั่งที่เป็นภูเขา อากาศจะถูกบังคับให้ยกตัว เย็นลง และควบแน่นเป็นเมฆ เทือกเขาในดอนีกอลจึงเป็นพื้นที่ที่มีเมฆมากที่สุดบางแห่งของไอร์แลนด์ ส่วนดอนีกอลตอนเหนือเป็นพื้นที่ที่มีลมแรงที่สุดของประเทศ สถิติความเร็วลมรายเดือนของไอร์แลนด์สำหรับเดือนมีนาคม มิถุนายน กรกฎาคม กันยายน พฤศจิกายน และธันวาคม ล้วนเคยบันทึกที่แหลมมาลิน ความเร็วลมสูงสุดที่เคยบันทึกในเทศมณฑลคือ 181 กิโลเมตรต่อชั่วโมง เมื่อวันที่ 16 กันยายน ค.ศ. 1961 ระหว่างเฮอร์ริเคนเด็บบี มหาสมุทรแอตแลนติกช่วยลดอุณหภูมิในฤดูร้อนอย่างมาก เนื่องจากเทศมณฑลมีรูปร่างยาว แคบ และมีชายฝั่งเว้าแหว่ง จึงแทบไม่มีพื้นที่ใดอยู่ไกลจากทะเล ภูมิอากาศโดยรวมจึงเย็นและคล้ายสกอตแลนด์ตะวันตกมากกว่าส่วนอื่นของไอร์แลนด์ อุณหภูมิสูงสุดเฉลี่ยในเดือนกรกฎาคมที่แหลมมาลินอยู่ที่เพียง 16.8 องศาเซลเซียส อย่างไรก็ตาม สถานีแหลมมาลินตั้งอยู่บนชายฝั่งเปิดและไม่สะท้อนภูมิอากาศของเทศมณฑลทั้งหมด ภายในแผ่นดินมีลมอ่อนกว่า ฤดูหนาวเย็นกว่า และฤดูร้อนอุ่นกว่า ปริมาณฝนรายปีมีตั้งแต่ประมาณ 850 มิลลิเมตรในที่ราบต่ำทางตะวันออกเฉียงเหนือ ไปจนมากกว่า 2,000 มิลลิเมตรในเขตภูเขาตะวันตก ทุกพื้นที่ของดอนีกอลมีวันที่ฝนตกอย่างน้อย 1 มิลลิเมตรมากกว่า 150 วันต่อปี แม้ลมประจำของไอร์แลนด์พัดจากตะวันตกเฉียงใต้และนำอากาศอุ่นชื้นจากมหาสมุทรเข้ามา แต่แนวปะทะอากาศขั้วโลกความกดอากาศต่ำเคลื่อนผ่านตะวันตกเฉียงเหนือของเกาะเป็นประจำ ทำให้ดอนีกอลมีอากาศหนาวและแปรปรวน พื้นที่สูงมีหิมะปกคลุมอย่างน้อยบางช่วงเกือบทุกปี ส่วนที่ราบต่ำแม้มีหิมะไม่บ่อย แต่ยังพบได้มากกว่าส่วนใหญ่ของไอร์แลนด์ แหลมมาลินมีหิมะตกเฉลี่ยประมาณ 20 วันต่อปี เทียบกับเกาะวาเลนเชียทางตะวันตกเฉียงใต้ของไอร์แลนด์ซึ่งมีเพียงประมาณ 3 วันต่อปี เมืองและการตั้งถิ่นฐาน เมืองเทศมณฑลของดอนีกอลคือลิฟฟอร์ด ซึ่งตั้งอยู่ริมพรมแดนไอร์แลนด์เหนือใกล้เมืองสตราแบนในเทศมณฑลทิโรน อย่างไรก็ตาม เมืองที่มีประชากรมากที่สุดของเทศมณฑลคือเลตเตอร์เคนนี ซึ่งเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจ การศึกษา การค้าปลีก บริการสุขภาพ และการคมนาคมของดอนีกอลตอนเหนือ ใน ค.ศ. 2022 สำนักงานสถิติกลางไอร์แลนด์ระบุว่าเลตเตอร์เคนนีมีประชากร 22,549 คน และเป็นเมืองใหญ่ที่สุดในส่วนของจังหวัดอัลสเตอร์ที่อยู่ในประเทศไอร์แลนด์ เมืองและชุมชนสำคัญอื่น ๆ ได้แก่ บันครานา บัลลีโบฟีย์ สตรานอร์ลาร์ ดอนีกอล บันโดแรน บัลลีแชนนอน คาร์นโดนาห์ คิลลีเบกส์ ดันกลอ กวีดอร์ รามัลตัน มิลฟอร์ด อาร์ดารา ราฟอ เมืองชายฝั่งหลายแห่งมีบทบาทด้านประมง การท่องเที่ยว และวัฒนธรรมภาษาไอริช ขณะที่เมืองภายในอย่างเลตเตอร์เคนนี ลิฟฟอร์ด และบัลลีโบฟีย์–สตรานอร์ลาร์มีบทบาทด้านบริการและการคมนาคม สภาเทศมณฑลดอนีกอลแบ่งพื้นที่การบริหารท้องถิ่นเป็นเขตเทศบาล 5 เขต ได้แก่ เลตเตอร์เคนนี อินิโชเวน สตรานอร์ลาร์ ดอนีกอล และเกลนทีส์ โครงสร้างดังกล่าวสะท้อนภูมิประเทศที่กว้างใหญ่และการตั้งถิ่นฐานกระจายตัวของเทศมณฑล ประวัติศาสตร์ พื้นที่ดอนีกอลมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ในฐานะส่วนหนึ่งของอัลสเตอร์ตะวันตกและดินแดนเกลิกของ Tír Chonaill หรือไทร์โคเนลล์ ซึ่งเกี่ยวข้องกับตระกูลโอ’ดอนเนลล์ หนึ่งในราชวงศ์เกลิกสำคัญของไอร์แลนด์เหนือและตะวันตกเฉียงเหนือ Britannica ระบุว่าชื่อ Donegal ถูกขยายจากชื่อเมืองไปเป็นชื่อเทศมณฑลเมื่อพื้นที่นี้ถูกจัดตั้งเป็นไชร์ใน ค.ศ. 1585 และชื่อโบราณของพื้นที่คือ Tyrconnell หรือ “ดินแดนของโคนัล” ในยุคก่อนสมัยใหม่ พื้นที่นี้เป็นศูนย์กลางของอำนาจเกลิกในอัลสเตอร์ โดยมีสถานที่สำคัญ เช่น กรีนันแห่งเอเลคบนคาบสมุทรอินิโชเวน ซึ่งเกี่ยวข้องกับราชอาณาจักรเอเลคและกลุ่มอำนาจเกลิกทางเหนือ ส่วนปราสาทดอนีกอลในเมืองดอนีกอลเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ของตระกูลโอ’ดอนเนลล์ และได้รับการบูรณะในยุคต้นสมัยใหม่หลังการขยายอำนาจอังกฤษในไอร์แลนด์ ดอนีกอลได้รับผลกระทบจากสงคราม การเปลี่ยนแปลงการถือครองที่ดิน การอพยพ และทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในไอร์แลนด์เช่นเดียวกับพื้นที่ตะวันตกและตะวันตกเฉียงเหนือของประเทศ ความห่างไกลทางภูมิศาสตร์และภูเขาชายฝั่งทำให้หลายพื้นที่ของเทศมณฑลคงลักษณะวัฒนธรรมเกลิก ภาษาไอริช ดนตรีพื้นบ้าน และรูปแบบการตั้งถิ่นฐานชนบทไว้ได้อย่างเด่นชัด หลังการแบ่งไอร์แลนด์ในคริสต์ศตวรรษที่ 20 ดอนีกอลกลายเป็นเทศมณฑลในประเทศไอร์แลนด์ที่มีพรมแดนทางบกติดกับไอร์แลนด์เหนือยาวมาก แต่เชื่อมต่อกับพื้นที่อื่นของประเทศไอร์แลนด์เพียงช่วงสั้น ๆ ทางตอนใต้ติดกับลีทริม ลักษณะดังกล่าวทำให้ดอนีกอลมีความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมอย่างใกล้ชิดกับเดร์รี ไทโรน และเฟอร์มานาห์ รวมทั้งมีบทบาทเฉพาะในประวัติศาสตร์พรมแดนไอร์แลนด์สมัยใหม่ การปกครอง ดอนีกอลอยู่ภายใต้การบริหารของสภาเทศมณฑลดอนีกอล ซึ่งเป็นหน่วยงานท้องถิ่นรับผิดชอบบริการด้านต่าง ๆ เช่น การวางแผนท้องถิ่น ถนน ที่อยู่อาศัย สิ่งแวดล้อม ห้องสมุด วัฒนธรรม พิพิธภัณฑ์ การพัฒนาเศรษฐกิจ และบริการชุมชน ในระดับรัฐสภา พื้นที่ส่วนใหญ่ของเทศมณฑลดอนีกอลอยู่ในเขตเลือกตั้งดาลดอนีกอล ขณะที่เขตเลือกตั้งบางส่วนทางใต้ของเทศมณฑลอยู่ในเขตสไลโก–ลีทริม ตามแผนที่เขตเลือกตั้งดาล ค.ศ. 2024 ของรัฐบาลไอร์แลนด์ ส่วนในรัฐสภายุโรป เทศมณฑลอยู่ในเขตเลือกตั้งมิดแลนดส์–นอร์ทเวสต์ แผนพัฒนาเทศมณฑลดอนีกอล ค.ศ. 2024–2030 เป็นกรอบหลักด้านการวางแผนและการพัฒนาเชิงพื้นที่ของเทศมณฑล โดยกำหนดยุทธศาสตร์ด้านที่อยู่อาศัย การฟื้นฟูเมือง การคมนาคม การพัฒนาเศรษฐกิจ มรดก สิ่งแวดล้อม และการวางแผนพื้นที่ตั้งถิ่นฐานสำคัญ เศรษฐกิจและคมนาคม เศรษฐกิจของดอนีกอลเกี่ยวข้องกับการบริการ การค้าปลีก การท่องเที่ยว ประมง เกษตรกรรม อาหารทะเล อุตสาหกรรมขนาดเล็ก งานหัตถกรรม และภาคสาธารณะ เมืองเลตเตอร์เคนนีเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจและการจ้างงานสำคัญของเทศมณฑล ขณะที่คิลลีเบกส์เป็นท่าเรือประมงสำคัญของไอร์แลนด์ทางชายฝั่งตะวันตกเฉียงใต้ การท่องเที่ยวมีบทบาทสูง โดยเฉพาะเส้นทางไวลด์แอตแลนติกเวย์ ชายฝั่งอินิโชเวน มาลินเฮด ฟานัดเฮด อุทยานแห่งชาติเกลนวี เอร์ริกัล สลีฟลีก ลัฟสวิลลี ลัฟเอสก์ เกาะทอรี เกาะอารันมอร์ และเมืองชายฝั่งอย่างบันโดแรน บัลลีแชนนอน คิลลีเบกส์ อาร์ดารา และดันกลอ การท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติ การเดินเขา โต้คลื่น ดนตรีพื้นบ้าน และวัฒนธรรมภาษาไอริชเป็นส่วนสำคัญของภาพลักษณ์เทศมณฑล โครงข่ายถนนสำคัญ ได้แก่ N13 ที่เชื่อมเลตเตอร์เคนนีกับเดร์รีและสตรานอร์ลาร์, N14 ที่เชื่อมเลตเตอร์เคนนีกับลิฟฟอร์ด, N15 ที่เชื่อมสไลโก ดอนีกอลทาวน์ สตรานอร์ลาร์ และเลตเตอร์เคนนี, N56 ซึ่งเป็นถนนวงรอบชายฝั่งตะวันตกและเหนือของเทศมณฑล และ N55/N3 ที่เชื่อมพื้นที่ตอนใต้กับคาวันและดับลิน ดอนีกอลไม่มีทางรถไฟโดยสารประจำในปัจจุบัน ทำให้ถนน รถโดยสาร ท่าเรือ และสนามบินภูมิภาคมีบทบาทสำคัญในการเชื่อมต่อภายในและภายนอกเทศมณฑล สนามบินดอนีกอลตั้งอยู่ที่คาร์ริกฟินน์ใกล้ดันกลอ ให้บริการเชื่อมต่อทางอากาศกับดับลินและเป็นประตูสู่พื้นที่เกลทัคท์และชายฝั่งตะวันตกเฉียงเหนือของเทศมณฑล ขณะที่ท่าเรือและท่าข้ามฟากเชื่อมต่อเกาะอารันมอร์ เกาะทอรี และเกาะเล็กอื่น ๆ กับแผ่นดินใหญ่ วัฒนธรรมและสถานที่สำคัญ ดอนีกอลเป็นหนึ่งในพื้นที่สำคัญของวัฒนธรรมเกลิกในไอร์แลนด์ โดยเฉพาะเขตเกลทัคท์ทางตะวันตกและตะวันตกเฉียงเหนือ เช่น กวีดอร์ โคลคีลี อารันมอร์ และพื้นที่รอบดันกลอ หน่วยงาน อูดารัส นา เกลทัคทา มีสำนักงานภูมิภาคสำหรับดอนีกอลที่เดอร์รีเบกในเขตเกลทัคท์ของเทศมณฑล และรับผิดชอบการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมของพื้นที่ภาษาไอริช เทศมณฑลมีชื่อเสียงด้านดนตรีพื้นบ้านไอริช ภาษาไอริช วรรณกรรม งานทวีดดอนีกอล การเดินเขา กีฬาเกลิก และภูมิทัศน์ชายฝั่งที่รุนแรงและงดงาม ชุมชนดนตรีของกวีดอร์และพื้นที่โดยรอบมีบทบาทสำคัญในดนตรีไอริชร่วมสมัย ขณะที่งานหัตถกรรมทวีดและสิ่งทอของดอนีกอลเป็นส่วนหนึ่งของอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมและเศรษฐกิจท้องถิ่น สถานที่สำคัญของเทศมณฑล ได้แก่ เลตเตอร์เคนนี ลิฟฟอร์ด เมืองดอนีกอล ปราสาทดอนีกอล กรีนันแห่งเอเลค อุทยานแห่งชาติเกลนวี ปราสาทเกลนวี เอร์ริกัล มาลินเฮด ฟานัดเฮด สลีฟลีก คิลลีเบกส์ บันโดแรน เกาะทอรี เกาะอารันมอร์ ลัฟสวิลลี ลัฟเอสก์ และหมู่บ้านเกลทัคท์ตามชายฝั่งตะวันตก สถานที่เหล่านี้สะท้อนบทบาทของดอนีกอลในฐานะเทศมณฑลชายแดน ชายฝั่ง ภูเขา และวัฒนธรรมเกลิกที่โดดเด่นที่สุดแห่งหนึ่งของไอร์แลนด์ ดูเพิ่ม อัลสเตอร์ เลตเตอร์เคนนี ลิฟฟอร์ด ดอนีกอล เอร์ริกอล อุทยานแห่งชาติเกลนวี มาลินเฮด สลีฟลีก เกลทัคท์ เทศมณฑลของประเทศไอร์แลนด์ เทศมณฑลของไอร์แลนด์ อ้างอิง แหล่งข้อมูลอื่น วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ County Donegal เว็บไซต์สภาเทศมณฑลดอนีกอล Dún na nGall / Donegal ที่ Logainm Census 2022 Donegal ที่ Central Statistics Office Donegal County Development Plan 2024–2030 Glenveagh National Park Donegal Castle ที่ Heritage Ireland Slieve League Cliffs Centre Donegal Gaeltacht ที่ Údarás na Gaeltachta