Caisleán an Rois

Is túrtheach ón 15ú haois é agus daingean ar imeall Loch Léin, i bPáirc Náisiúnta Chill Airne, Contae Chiarraí, Éire é Caisleán an Rois. Is é baile sinsear Chinn Chlann Uí Dhonnchadha, a bhain le Brownes Chill Áirne níos déanaí. Tá an caisleán á oibriú ag Oifig na nOibreacha Poiblí, agus tá sé oscailte don phobal go séasúrach le turais threoraithe. Stair Tógadh Caisleán an Rois go déanach sa 15ú haois ag Clann Uí Dhonnchadha Mór (Ross) a bhí i gceannas go háitiúil, cé gur athraigh an úinéireacht le linn an Dara Éirí Amach Deasmhumhan sna 1580í go dtí Clann Mhic Cárthaigh. Thug sé an caisleán agus na tailte ar léas ansin ag Sir Valentine Browne, sinsear Iarlaí Neidín. Bhí an caisleán ar cheann de na cinn deiridh a ghéill do Mhaolchinn Oilibhéir Chromail le linn Chogadh na hAon Bhliana Déag, agus níor tógadh é ach amháin nuair a tugadh airtléire ar bhád tríd an Leamhain. Choinnigh an Tiarna Múscraí (MacCarthy) an caisleán in aghaidh Edmund Ludlow, a mháirseáil go Ros le 4,000 saighdiúir cos agus 200 capall; áfach, is ar uisce a d'ionsaigh sé an daingean. Bhí tuar ag na hÉireannaigh nach bhféadfaí Ross a ghlacadh go deo go dtí go bhféadfadh long chogaidh snámh ar an loch, ionchas dochreidte ("Ross may all assault disdain; Till on Lough Lein strange ship shall sail."). I mí an Mheithimh 1652, ghéill na ceannairí, Mac Cárthaigh agus Dónall Ó Briain, do Ludlow i gCaisleán an Rois. Rinneadh gialla díobh. Ag deireadh na gcogaí, bhí na Brownes in ann a thaispeáint go raibh a n-oidhre ró-óg chun páirt a ghlacadh san éirí amach agus choinnigh siad na tailte. Faoin mbliain 1688, bhí teach mór tógtha acu in aice leis an gcaisleán, ach mar gheall ar a chloí le Rí Séamas II Shasana tar éis an Réabhlóid Glórmhar cuireadh ar deoraíocht iad. Rinneadh beairic mhíleata den chaisleán, rud a d’fhan amhlaidh go dtí go luath sa 19ú haois. Níor fhill na Brownes chun cónaí ar an Ros ach thóg siad Teach Neidín gar do Chill Áirne. Gobharnóirí I measc Gobharnóirí an gharastúin i gCaisleán an Rois bhí: –1652: Piaras Feiritéar Sir John Peyton, Bt (d'éag 1675) c. 1679 – c. 1701: Coirnéal Sir John Edgeworth c. 1705 – c. 1714: Coirnéal Richard Hedges 1715: John Sterling 1721: William FitzMaurice, 2ú Iarla Chiarraí (d'éag 1747) 1753-1762: An Leifteanant-Ghinearál John Folliot 1762: Sir Francis Lumm, 1ú Barún (d'éag 1797) (Ard-Sirriam Chontae an Rí, 1755) –1801: Leifteanant-Ghinearál Charles Eustace (1736-1801) ( MP for Fethard, Loch Garman) 1801-1835: Leifteanant-Ghinearál Sir Henry Johnson Foirgneamh Struchtúr bunúsach Is sampla tipiciúil é an caisleán de dhaingne taoisigh Éireannacha a tógadh le linn na Meánaoise. Bhí bartasán cearnacha sa túrtheach ar na coirnéil trasna ar a chéile agus balla tiubh. Bhí bábhún cearnógach timpeall ar an túr ar dtús agus é á chosaint ag túir chruinn-chúinne ar gach taobh. Gailearaí Nótaí