جبرەییل

جبرەییل یان گابریێل یان جبرائیل (بە عیبری: גַּבְרִיאֵל، لاتینی: Gabrielus، بە یۆنانی: Γαβριήλ، بە عەرەبی: جبریل یان جبرائیل). واتای ناوی جبرەییل لە زمانی عیبری و زمانی ئارامیدا بریتییە لە «پیاوی خودا»، یان «ھێزی خودا»، یان ئەوەی خودا خۆی بە توانا و بەھێز نیشانیداوە. یەکێکە لە چوار فریشتە نزیکەکەی خوا لە ئایینە ئیبراھیمییەکاندا، کە پەیامنێری اللەیە بۆ پێغەمبەرەکان. ئەم فریشتە ناوگەلێکی تری ھەیە وەکو: ڕۆح، ڕووحولقودووس، فریشتەی وەحی و ھەروەھا بە سرووشیش ناو دەبرێت. لە ئایینەکانی ئیسلام، مەسیحییەت، جوولەکایەتی ناوی ھاتووە. ڕەگناسی و بۆچوونی مەسیحییەت ناوی جبرائیل (عیبری: גַּבְרִיאֵל، Gaḇrīʾēl) لە شێوەی خاوەندارێتی کەسی یەکەمی تاکی ناوی عیبری «گێڤەر» (גֶּבֶר)، بە واتای «پیاو»، و ئێل، بە واتای «خودا» یان «بەتوانا» پێکھاتووە. ئەمە ناوی سەرۆک فریشتەکە وەک «پیاوی خودا» وەردەگێڕێت. پرۆکلۆسی قوستەنتەنیەی مەسیحی، لە وتاری ١ دا، ئاماژەی بەوە کردووە کە واتای ناوی جبرائیل پێشوەختە نیشانی داوە کە عیسا، کە لەدایکبوونی لەلایەن جبرائیلەوە ڕای گەیاندرا، ھەم پیاو دەبێت و ھەم خودا. سانت بێرنارد (١٠٩٠–١١٥٣ زایینی) لە کارەکەیدا، «چوار وتار لەسەر میسوس ئێست»، ناوی جبرائیلی وەک «ھێزی خودا» لێک دایەوە، و ئەرکە ڕەمزییەکەی لە چیرۆکی ئینجیلدا وەک ڕاگەیاندنی ھێز یان فەزیڵەتی مەسیح، ھەم وەک ھێزی خودای بەرجەستەبوو و ھەم وەک ئەو ھێزەی کە لەلایەن خوداوە دراوە بەو خەڵکە ترسنۆکەی کە ڕووداوێکی ترسناک و پڕ کێشەیان بۆ جیھان دەھێنا. «بۆیە ھەڵبژاردنێکی گونجاو بوو کە جبرائیل بۆ ئەو کارەی کە دەبوو ئەنجامی بدات دەستنیشان کرا، یان بەواتایەکی تر، چونکە ئەو دەبوو ئەنجامی بدات، بۆیە ناوی نرا جبرائیل.» لە قورئان جبرەییل چەندین جار ناوی لە قورئاندا ھاتووە وەک ئەم ئایەتە لە قورئاندا کە دەفەرموێت: {قُلۡ مَن كَانَ عَدُوࣰّا لِّجِبۡرِیلَ فَإِنَّهُۥ نَزَّلَهُۥ عَلَىٰ قَلۡبِكَ بِإِذۡنِ ٱللَّهِ مُصَدِّقࣰا لِّمَا بَیۡنَ یَدَیۡهِ وَهُدࣰى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِینَ} (سُورَةُ البَقَرَةِ: ٩٧) بە کوردی: ئه‌ی موحه‌ممه‌د بڵێ: ھه‌ر که‌سێک دووژمنی جبرەییل بێت (ئه‌وا دووژمنی خوایه‌) چونکه‌ ئه‌و به‌ فه‌رمانی خوا قورئانی هێناوه‌ته‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ر دڵی تۆ به‌ پشتیوانی نامه‌کانی پێش خۆی و ‌به‌‌ڕێنموونیکه‌ر و مژده‌ده‌ر بۆ بڕواداران. (سووڕەتی بەقەرە: ٩٧) لە پەرتووکی پیرۆز لە پەرتووکی پیرۆزیشدا لە بەشی «دانیال» باسی جبرەییل کراوە: «من دانیالم، ھێشتا خەریکی سەیرکردنی بینینەکەم و ھەوڵدەدەم کە لێی تێبگەم، ئەوەتا یەکێک لە شێوەی پیاوێک لەبەردەمم ڕاوەستاوە. گوێم لە دەنگی مرۆڤێک بوو لەلای نۆکەندی ئولایەوە بانگی کرد و گوتی: «ئەی جبرەییل، واتای بینینەکە لەم پیاوە بگەیەنە.» ئەویش ھاتە ئەو شوێنەی کە لێی ڕاوەستابووم، کاتێک ھات ترسام و بەسەر ڕوومدا کەوتم. پێی گوتم: «ئەی کوڕی مرۆڤ، بزانە کە بینینەکە سەبارەت بە سەردەمی کۆتاییە.» کاتێک قسەی لەگەڵم دەکرد کەوتبوومە خەونێکی قووڵەوە و ڕووم ڕووەو زەوی بوو. ئینجا دەستی لێدام و ھەڵیستاندمە سەر پێ. گوتی: «من پێت دەڵێم کە لە کاتی تووڕەیی چی ڕوودەدات، چونکە بینینەکە سەبارەت بە سەردەمی کۆتایی دیاریکراوە. (دانیال ٨‏:١٥‏-١٩) لە ئایینەکانی دیکەدا ئێزیدییەکان پەرستشی حەوت سەرۆک فریشتەکان دەکەن، لەوانە جەبرائیل (گابریل)، میخائیل (مایکڵ)، ڕافائیل (ڕافایل)، دێدرائیل، عەزرائیل، شەمکائیل و عەزازیل، کە تیشکدانەوەکانی خودان و خودا جیھانی پێ سپاردوون. فریشتەکانی دیکە لە ئێزیدییایەتی پێکھاتوون لە عەزرافیل، نەکیر و مونکەر. ئێزیدییەکان جەبرائیل بە مەلەک تاووس («فریشتەی تاووس») پەیوەست دەکەن. یەزدانێت و یارسان لە زۆر ڕەگەزدا لەگەڵ ئێزیدییایەتی ھاوبەشن، لەوانە حەوت دەرکەوتەی خوداییی دووەمی، تیشکدانەوە و بەرجەستەبوونی سەرۆک فریشتە جەبرائیل («پیر بنیامین» لە یارسانییەتدا). مەنداییەکان ڕێز لە پتاھیل دەگرن وەک «ژیانی چوارەم» (سێیەمین لە سێ تیشکدانەوەکەی ژیانی یەکەم). پتاھیل «عوسرا»یەکە، وەک جەبرائیل دەناسرێت، کە جیھانی ماددیی خراپ دروستکراو بە یارمەتی ڕووھا دروست دەکات، کە فەرمانڕەوایەکی مێینەی گوناھبار و کەوتووە و لە جیھانی تاریکیدا نیشتەجێیە. ڕۆڵی ڕوھا و پتاھیل لە ئافراندندا دەگۆڕێت، بە شێوەیەک ھەرکامیان دەسەڵات بەدەست دەھێنن کاتێک دەسەڵاتی ئەوی تریان کەمدەبێتەوە. بەپێی بریخا ناسۆرایا، ئافراندنی جیھانی ماددی بە فەرمانی خودا ڕوو دەدات، بەڵام بە یارمەتی جەبرائیل و کەسانی تر، سپێردراوە بە پتاھیل (تیشکدانەوەیەکی ژێردەستە یان «عوسرا»). سەرچاوەکان دەروازەی ئیسلام دەروازەی مەسیحییەت دەروازەی جوویەتی