İsin

İsin (şum. 𒉌𒋛𒅔𒆠) — İraqın Qədisiyyə mühafəzəsində arxeoloji ərazi. Qazıntılar onun keçmişdə mühüm şəhər-dövlət olduğunu göstərmişdir. Arxeoloji tədqiqatların tarixi İşan Əl-Bəhriyat 1924-cü ildə Kişdə qazıntı işləri apararkən, Stiven Herbert Lenqdon tərəfindən bir gün müddətinə zondlama aparmaq üçün ziyarət edildi. İsində əsas arxeoloji işlərin əksəriyyəti 1973–1989-cu illər arasında alman arxeoloqlarından ibarət bir qrup tərəfindən 11 mövsümdə aparıldı və qazıntıya Bartel Hrouda rəhbərlik edirdi. Bununla belə, İraqdakı bir çox tarixi bölgələrdə olduğu kimi, tədqiqatlar Körfəz Müharibəsi (1990–1991) və İraq Müharibəsi (2003–2011) zamanı dayandırıldı. Qazıntılar bitdikdən sonra ərazidə geniş talanların baş verdiyi bildirilir. Hətta alman komandası işə başlayanda sayt artıq ağır şəkildə talan edilmişdi. İsin və onun təbiəti İsin Nippurdan təxminən 20 mil (32 km) cənubda yerləşir. Bu, təqribən 1,5 kilometr (0,93 mil) enində və maksimum hündürlüyü 8 metr (26 fut) olan yaşayış məntəqəsidir. Tarixi İsinin yeri ən azı eramızdan əvvəl 3-cü minilliyin ortalarında erkən sülalə dövründə və ya Übeydlər dövrünə qədər məskunlaşılmışdı. O dövrə aid mixi yazı lövhələri tapıldığı halda, İsinə ilk epiqrafik istinad III Ur dövrünə qədər olmamışdır. Eramızdan əvvəl üçüncü minilliyin sonunda elamlıların hakimiyyəti dövründə tənəzzülə uğrayan Üçüncü Ur sülaləsi dağıldığında, digər şəhər-dövlətlərin bunu doldurmağa çalışdıqları zaman hakimiyyətsizlik baş verdi. Ur sülaləsinin sonuncu padşahı İbbisinin Elam işğalçılarını qovmaq üçün lazım olan resursları və təşkilatlanmış hökuməti yox idi. Onun dövlət məmurlarından biri olan İşbierra Urdan Mesopotamiyanın cənubundakı başqa bir şəhər olan İsinə köçdü və orada hökmdar kimi özünü tanıtdı. İşbierranın il adlarından biri döyüşdə İbbisini məğlub etdi. O, üçüncü Ur sülaləsinin bir hissəsi sayılmasa da, İşbierra, çox güman ki, onun hakimiyyətinə haqq qazandırmaq üçün bu sülalənin cəhdlərinin qarşısını almaq üçün bir sıra cəhdlər etdi. İşbierra krallığını genişləndirməkdə uğursuz oldu və Mesopotamiyadakı digər şəhər dövlətləri də yarandı. Eşnunna və Aşşur güclü mərkəzlərə çevrilirdi. Bununla belə, o, elamlıları Ur bölgəsindən dəf etməyi bacardı. Bu, İsin sülaləsinə mədəni əhəmiyyətli Ur, Uruk və Nippur şəhərləri üzərində nəzarəti təmin etdi. 100 ildən çox İsin çiçəkləndi. Məbədlər kimi iri tikili layihələrinin qalıqları tapılıb. Həmin dövrə aid bir çox kral fərmanları və qanun məcəllələri aşkar edilmişdir. Üçüncü Ur sülaləsinin mərkəzləşdirilmiş siyasi quruluşu davam etdirildi, İsin hökmdarları əyalətlərdə öz iradələrini həyata keçirmək üçün valilər və digər yerli məmurlar təyin etdilər. Fars körfəzinə gedən gəlirli ticarət yolları İsin üçün mühüm gəlir mənbəyi olaraq qalırdı. İsinin bir krallıq olaraq parçalanması ilə bağlı dəqiq hadisələr məlum deyil, lakin bəzi sübutlar bir araya gətirilə bilər. Sənədlər göstərir ki, su mənbələrinə çıxış İsin üçün böyük problem yaradırdı. Larsa və Laqaş əyalətinin kral tərəfindən təyin edilmiş qubernatoru Qunqunumun Ur şəhərini ələ keçirməsi zamanı İsin daxili çevrilişə dözdü. Ur Körfəz ticarətinin əsas mərkəzi idi; beləliklə, bu hərəkət İsini iqtisadi cəhətdən tənəzzülə uğratdı. Bundan əlavə, Qunqunumun iki varisi Abisarixi və Sumuel (e.ə. 1905 və e.ə. 1894) hər ikisi Larsaya istiqamətini dəyişdirərək İsini kanallarından kəsməyə çalışdılar. Qısa bir müddətə Nippur da tənəzzülə uğradı. İsin heç vaxt yüksəlmədi. Təxminən eramızdan əvvəl 1860-cı ildə Enlilbani adlı kənar bir şəxs İşbierranın 150 ildən çox əvvəl qurduğu irsi sülaləni sonlandıraraq İsinin taxtını ələ keçirdi. Siyasi və iqtisadi cəhətdən zəif olsa da, İsin ən azı qırx il Larsadan müstəqilliyini qoruyub saxladı və nəticədə Larsa hökmdarı I Rimsinə tabe oldu. II minilliyin əvvəllərində birinci Babil sülaləsi hakimiyyətə gəldikdən və Larsanı ələ keçirdikdən sonra İsində çox əhəmiyyətli tikinti işləri aparıldı. Bu, orada tapılan lövhələrə əsasən, Hammurapinin oğlu Samsuilunanın hakimiyyətinin təxminən 27-ci ilinə aid edilən dağıntı ilə başa çatdı. Daha sonra eramızdan əvvəl 1531-ci ildə Babil dağıdıldıqdan sonra onu ələ keçirən kassitlər, İsində yenidən tikinti işlərinə başladılar. Fəaliyyətin son əhəmiyyətli mərhələsi 2-ci minilliyin sonunda ikinci İsin sülaləsi dövründə, xüsusilə də kral Adadaplaiddina tərəfindən baş verdi. Ən azı 256 hökmdar ilinin təxminən 75%-i tapılmışdır. İllərini sayan Bursindən başqa, əksəriyyəti standart formata malikdir. Bu il adları yeni lövhə birləşmələri ilə birləşərək Erraimitti və Enlilban arasında iki əlavə hökmdarın, Sumuabum və İkunpiista olduğunu göstərir. Sumuabumun hökmranlığı bir ildən az davam etdi. Mədəniyyət və ədəbiyyati Şəhər Mesopotamiya şəhərlərini birləşdirən bir sıra su yollarının bir hissəsi olan İsinnitum Kanalının üzərində yerləşirdi. İsinin himayədar tanrısı Nintinuqa (Qula) şəfa ilahəsi idi və orada ona məbəd tikilmişdir. İsin kralı Enlilbani Qulaya Enidubbi adlı məbədin, Sud üçün Edimqalanna adlı məbədin, Ninisina üçün Eurqira Məbədinin tikilməsi haqqında məlumat verdi, tanrı Ninbqal üçün də bir məbəd tikildi. İşbierra öncəki III Ur dövründə çiçəklənən bir çox kultik təcrübəni davam etdirdi. O, hər il müqəddəs evlilik ritualını həyata keçirməyə davam edirdi. Bu ritual zamanı kral ölümcül Təmmuz rolunu oynadı və o, sevgi və müharibə ilahəsi İnannanı (həmçinin İştar kimi tanınır) təmsil edən bir kahinlə cinsi əlaqədə oldu. Bunun padşahın tanrılarla əlaqəsini gücləndirəcəyi və sonra bütün ölkəyə sabitlik və firavanlıq gətirəcəyi düşünülürdü. İsin padşahları öz qızlarını Ur şəhərinin ay tanrısının rəsmi kahinləri təyin etmək adətini də davam etdirirdilər. Dövrün ədəbiyyatı da İsin sülaləsinin ilk başladığı zaman III Ur ənənələri xətti ilə davam etmişdir. Məsələn, öncəki minillikdə başlayan janr olan kral ilahisi davam etdirildi. İsin hökmdarları üçün yazılmış bir çox kral ilahiləri urların mövzularını, quruluşunu və dilini əks etdirirdi. Bəzən ilahilər şah səsinin birinci şəxsində yazılırdı; başqa vaxtlar adi vətəndaşların padşahın qulağına (bəzən artıq ölmüş) yalvarışlar sözlərdə əks olunurdu. Məhz bu dövrdə Şumer kral siyahısı bir çox öncəki mənbələrdən istifadə etsə də, son formasına çatdı. Siyahının tərtibi, görünür, İsin sülaləsinin özünə gətirib çıxarır ki, bu da ona xalqın şüurunda çox legitimlik verəcək, çünki sülalə daha əvvəl (bəzən əfsanəvi də olsa) padşahlarla əlaqələndirilmişdir. Həmçinin bax İstinadlar Xarici keçidlər