بالیسان

ناحیەی بالیسان، دەکەوێتە رۆژئاوای شاری سلێمانی، و سەر بە پارێزگای ھەولێرە، لەساڵی ١٩٩٩ لەلایەن حکوومەتی سلێمانی بالیسان کراوە بە ناحیە کەپێشتر گوند بووە و لە ئێستادا نزیکەی ١٥ گوندێک لەدەورووبەری ناحییەکە ھەیە لەوانە گوندەکانی توتمە، شێخ وەسانان، ناو شارەدێی بالیسان، کە دۆڵێکی دڵڕفێن و مێژووییە، ناوەکەی خاوەن ڕەھەندێکی زمانی و سروشتیی دێرینە. مێژوونووسان و شارەزایانی زمانەوانی چەند بۆچوونێکیان لەسەر بنەچەی ناوی "بالیسان" خستووەتە ڕوو: بۆچوونی زمانی و سروشتی (دار بێڵەسەر / بێڵەسان): ئەمە بەھێزترین و باوترین بۆچوونە کە پاڵپشتی لە بنەچەی کوردیی ناوەکە دەکات، لە کۆندا دۆڵی بالیسان بە کێڵگە و دارستانە کێوییەکانی ناسراوە، بەتایبەت جۆرە دارێک کە پێی دەوترێت "دار بێڵەسەر" یان "بێڵەسان" (Elderberry - دارێکە گوڵی سپی و بەری ڕەش یان سووری بچووکی ھەیە و بۆ دەرمان و ڕەنگکردن بەکارھاتووە). بەھۆی زۆریی ئەم دارە لەو دۆڵەدا، ناوچەکە بە "بێڵەسان" یان "بالیسان" ناسراوە، کە وەک چەمکێکی زمانی واتە "شوێنی دارە بێڵەسانەکان". بۆچوونی جوگرافی (بالا + سان): بۆچوونێکی تر ناوەکە شیکردنەوەی بۆ دەکات لەسەر بنەمای ھەڵکەوتەی شاخاویی ناوچەکە: بالا (بان): بە واتای شوێنی بەرز یان سەرەوە دێت. سان: لە زمانی کوردیی کۆندا (و لە ھەندێک شێوەزاردا) بە واتای شاخ، تاشەبەرد یان سوڵتان/پاشا دێت (وەک چۆن لە وشەی "سەنگ" یان "سان"ی ھۆزی گۆراندا ھەیە). واتای گشتی: بەم پێیە، بالیسان واتە "سەرووی شاخەکە" یان "نشینگەی بەرز"، کە ئەمەش ڕێک لەگەڵ سروشتی دۆڵەکەدا دەگونجێت کە دەورەدراوە بە چیا بەرزەکانی وەک زۆزک و حەسەن بەگ و کێوەڕەش. بۆچوونی مێژوویی و ئایینی کۆن: لە مێژووی دێرینی ناوچەکەدا، بەھۆی بوونی چەندین ئەشکەوت و شوێنەواری کۆن لە دۆڵەکەدا، پێیانوایە ناوەکە لە وشەی "وەلیان" یان "پیران"ەوە ھاتووە کە بە تێپەڕبوونی سەدەکان گۆڕانی بەسەردا ھاتووە، بەڵام ھاوشێوەی زۆربەی ناوچە شاخاوییەکانی تری کوردستان، ناونانەکە لەسەر بنەمای ڕووەک و سروشتی ناوچەکە (دار بێڵەسان) لە ھەموو بۆچوونەکانی تر ڕاستتر دەرکەوتووە. جوگرافیا ناحیەی بالیسان کەوتۆتە باکووری ڕۆژھەڵاتی قەزای شەقڵاوە وە سنووردارە بە قەزای خەلیفان سەر بە بەرێوبەرایەتی سەربەخۆی سۆران و قەزای ڕواندز لە باکوور و ناحیەی بێتواتەی سەر بە بەڕێوبەرایەتی سەربەخۆی ڕاپەرین(ڕانیە)و ناحیەی باسرمە سەر بە قەزای هەریر و ھیران سەر بە قەزای شەقڵاوە و ناحیەی سکتان سەر بە قەزای کۆیە. نزیکەی ٨٨کم لە پارێزگای ھەولێر و ٣٦کم لە قەزای شەقڵاوە و ٣٥ کم لە بەڕێوبەرایەتی سەربەخۆی ڕاپەرین (ڕانیە)و ٢٩ کم لە قەزای خەلیفان و ٢٥ کم لە ناحیەی بێتواتە-ڕانیە دوورە کە ئەمانە ھاوسێ ی سنووری ناحیەی بالیسانن. بالیسان ھەندێ کەس وای دەبینن ناوەکە لە تورکیەوە وەرگیرابێت وەک دەیگێڕنەوە بالیسان لە (بەیلەسان - بلیسەن) ی تورکی نزیکە و سەرجەم گوندەکانی تری دەوروبەریش ھەر لە زمانی تورکی نزیکن. بێگومان ئەوەش تەنیا بۆچوونە و سەرچاوەی مێژوویی لەبەر دەستدا نیە، بەڵام بەپشتبەستن بە سەرچاوە مێژووییەکان وەک ووتە و وێنە و بەیت و بالۆرە، ناوی شوێنەکان لە بالیساندا جگە لە نەتەوەی کوردز پێشوتر جولەکەش لە گوندەکەدا ژیاون و لە دوای دامەزرانی دەوڵەتی جولەکەش لەساڵی ١٩٤٨، ئەو جولەکانە بەزۆر رووە و ئیسرائیل گواستراونەتەوە و لەوێدا ھەرقەرێنراون و نەماون. ئەو گوندە بەر لە دەستپێکردنی پرۆسەی ئەنفال و کیمیابارانکردنی پێکھاتبوو لە ٥٠٠ ماڵ، ھەر یەکە لەو ماڵانەش لە چەندین سەرخێزان پێکھاتبوون. واتە کۆی ژمارەی دانیشتوانەکەی ٥٠٠٠ کەس بووە. کیمابارانی بالیسان لە ئێوارەی ١٦ ی نیسانی ١٩٨٧ لەلایەن فرِۆکەکانی رژێمی بەعس ەوە کیمیابارانکرا کە زیاتر لە ٢٠٠ ھاوڵاتی شەھید و بە دەیان برینداری لێکەوتەوە. سەرچاوە http://www.kurdiu.org/hawal/?pageid=69949 ‍] ماڵپەری پارێزگای ھەولێر] سەرچاوەکان دەروازەی عێراق