شێلادزێ

شێلادزێ یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای ئامێدی لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. شێلادزێ ناوەندی ناحیەی شیلادزێیە. شارەدێی شێلادزێ لە شارۆچکەی ئامێدی (٣١)کم و (٩٨)کم لە شاری دھۆک دوورە. دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی قەزای ئامێدی و دەکەوێتە دەشتێکی فراوان و گەورە بەناوی (دەشتی زێ) لە بناری چیایەکی ناودار بە ناوی چیای کورەژار. بەناوبانگە بە چاندنی سێو، ترێ، ھەنجیر، بەھێ، و بەرھەمھێنانی ھەنگوین کەشوھەوای ھاوینەی فێنکی ھەیە و زستانەکانی زۆر ساردە، بەو پێیەی ڕێگای بە بەفر دەگیرێت. ناو پێش دامەزراندنی شیلادزێ پێی دەگوترا (دەشتی زێ)، تا سەرەتای دروستبوونی ھەمان ناوی ھەبوو. سەبارەت بە ناوی شیلادزێ دوو بۆچوون ھەیە: بۆچوونی یەکەم: ناوی شیلادزێ پێکھاتووە لە دوو وشەی (شێل + دزێ) بەم شێوەیە (شێل) بە واتای تێکەڵ دێت، و (دزێ) بە واتای دوو زێ یان دوو ڕووبار دێت، ڕووباری شین و ڕووباری زێی گەورە کە ئەم دوو ڕووبارە لەم ناوچەیە بە یەک دەگەن و تێکەڵ دەبن. بۆچوونی دووەم: ناوی شیلادزێ لەسەردەمی ڕژێمی بەعس دانراوە، ھەروەھا تەواوکەری ناوی شێڤەدزێ و قەڵادزێ و ڕەواندوزە، بەڵام بە بۆچوونی زۆربەی مێژوونووسان و دانیشتووانی ناوچەکە، بۆچوونی یەکەم ڕاستترە لە چاو دووەم. جوگرافیا شارەدێی شێلادزێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ لە باکوورەوە گوندی بێسەپێ. لە باشوورەوە گوندی سارکێ. لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی سویریا ژوورێ. لە ڕۆژاواوە گوندی دێوک. شیلادزێ دەکەوێتە (١٣)کم لە ڕۆژھەڵاتی شارەدێی دێرەلووکە و (٣)کم لە ڕۆژاوای کۆمەڵگەی سیریێە. دەڤەری شیلادزێ لە دەشت و شاخ و دۆڵ و ڕووبار پێکھاتووە و زۆربەی پێکھاتەکەی شاخاوییە کە دەکاتە ٧٠٪. باکووری ناحیەی شیلادزێ دەڤەری رێکانە تا شاری ھەکاری باکووری کوردستان. چیای کۆرەژار دەکەوێتە باکووری شارەدێی شیلادزێ و بەرزییەکەی (٣٦٠٣)م؛ و بەرزترین لووتکەیە لە زنجیرە چیایی مەتین. ڕووباری زێی گەورە یەکێک لە ڕووبارە بەناوبانگەکان کە بە سنووری ناحیەیی شیلادزێدا تێدەپەڕێت، ناسراو بە ڕووباری (زێ مەزن)، کە لە ناوچەکەدا بە ڕووباری (کەلیا) ناسراوە، کە لە ناحیەی دێرەلۆک دێتە ناو سنووری دەشتی زێ و بە ناحیەی شیلادزێدا تێدەپەڕێت و دەگاتە ڕووباری شین لە کۆمەڵگەی سیریێ. ڕووباری شین ئەم ڕووبارە نزیکەی ١٠ ھەزار و ٢٠٤ کیلۆمەتر لە باکووری کوردستانەوە دێت و لەگەڵ ھەندێک سەرچاوەی ئاوی ناوچەکە تێکەڵ دەبێت و دەچێتە سەر ڕووباری زێی گەورە لە کۆمەڵگەیی سیریێ بەیەک دەگەن. جوگرافیای دەشتی زێ، جوگرافیایەکی دۆر و درێژ نییە، بەڵکو جوگرافیایەکی کەمە، دەشتی زێ لە پردی کەلیا لە گوندی ڕەشاڤە دەست پێدەکات و بەرەو ڕۆژاوا دەڕوات و لەسەر ڕووباری شین لە نزیک گوندی باڵندە کۆتایی دێت، کە دەکاتە نزیکەیی ٢٢ کم، دەشتی زێ لە سنووری ناحیەیی دێرەلۆک و شیلادزێ پێکدێت. دەشت شارستانییەتێکی زۆر کۆن و گرنگی ھەبوو. شیلادزێ و ھەموو ناوچەکە بەو مانایەیە کە دەشتی زی گرنگییەکی تایبەتی ھەبووە لە کاتی خوویدا. مێژوو یەکەم جار کە شیلادزێ ئاوەدانکرایەوە لە نێوان ساڵانی کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم دا بوو و تەنھا چەند خێزانێک بوون (حاجی ماشۆ، سەعدوڵا محمد و ھەر دوو برایەکانی، حەسەن سلێمان، ئەحمەد حەکیم، یوسف ڕۆستەم، ئەحمەد عەبدولجەلیل، ئیبراھیم خەلیل حەیدەر) ھەموویان لە (گوندی ئۆرەمار)ی بوون، کە لەبەشەی ناوچەی هوزی دوسکی پارێزگای حەکاری لە باکووری کوردستانەوە ھاتوونەتە شیلادزێ. لە ساڵی ١٩٦٦ هەندێک لە گوندەکانی تری هوزی دوسکی ژۆری وەک گوندی تتم کە لە ناویاندا بنەماڵەی هونەرمەندی دەنگبێژی فەتاح دوسکی هاتونەتە شێلادزێ لە ساڵی ١٩٧٦ بەدواوە، ڕژێمی بەعس گوندەکانی (ڕێکان) و (دۆسکی ژۆری) و (نێروە) وگواستەوە و بە بیانووی پاراستنی سنوورەکان. لە ناوچە زۆرەملێکانی (سیریێ، شیلادزێ، دێرەلووک، باگێرا، دهۆک) نیشتەجێیان کردن. بەم شێوەیە شیلادزێ لە چەند ماڵێک و گۆندێکی بچووک بووە کۆمەڵگەیەکی گەورە، لە شیلادزێ ( عەشیرەتی ڕێکانی، عەشیرەتی دوسکی ژوری، عەشیرەتی نێروەی، و عەشیرەتی زێباری) لێی نیشتەجێن. پێش ساڵی ١٩١٤ شیلادزێ چۆڵستان بووە و شوێنێکی بێ مرۆڤ بووە و دارستان و ئاژەڵی کێوی زۆر بووە. ئەوکات ناوی شیلادزێ نەبوو، پاش ئەوەی ئۆرەمارییەکان ھاتنە شیلادزێ و نیشتەجێ بوون بنەماڵەیەک بوو و لێرە گوندێکی بچووکیان دروست کرد و ناویان لێنا شیلادزێ، لەبەرئەوەی تا ئەو کاتە ھیچ ناوێک لەسەر شیلادزێ نەبوو، بەڵکو تەنھا ھەموو ئەو ناوچەیە بە ناحیەیی دێرەلووکیشەوە بە ناوچەی (دەشتی زێ) ناودەبرا. لەبەرئەوەی شیلادزێ دەشتێکی گەورە بوو لە ئەو کاتەدا، ئاوی زۆر بوو. لە ساڵی (١٩١٨ تا ١٩٤٠) ڕژێمە یەک لە دوایەکەکانی حکوومەتی عێراق سێ جار گوندی شیلادزێیان وێران کرد، بەڵام خەلکەکەی ناوچەی شیلادزێیان چۆڵنەکرد، و شیلادزێ گوندێک بوو، دواتر شیلادزێ ڕۆژ لە دوای ڕۆژ گەشەی دەکرد، لە شیلادزێش ھەموو دارستان و نەمامەکان دەبڕدرا. ئەرد و زەوییە کشتوکاڵییەکان کە لەو کاتەدا لەلایەن حکوومەتەوە دەستی بەسەردا گیرا، و کرایە کۆمەڵگایێکی زۆرەملێ و ئێستا یەکێکە لە ناوچە گەورەکانی کوردستان و پارێزگای دھۆک، و خەڵکەکەی بەبێ کێشە پێکەوە دەژین. خەڵکی شیلادزێ بە گشتی ڕۆڵێکی گرنگیان لە شۆڕشەکانی نەتەوەی کورددا بینیووە، بەتایبەتی شەڕی تیرۆریستانی داعش، کە ژمارەیەکی زۆر شەھید و برینداریان کردە قوربانی لە پێناو ئەم خاکەدا. لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩دا دەوڵەتی تورک لە بادینان کۆمەڵکوژی پێکھێنا، ھاوڵاتیان لە ٢٦\١دا، لە شارۆچکەی شیلادزێ ڕاپەڕین و بارەگایەکی دەوڵەتی تورکیایان سوتاند، دواتر بڕیاربوو لە شاری دھۆکیش بەھەمان ئامانج خۆپیشاندان بەڕێوەبچێت، بەڵام لەکۆی ئەو ڕووداوانەدا، ھیزە ئەمنییەکانی دھۆک زیاتر لە (٨٠) کەسیان دەستگیرکرد. بوون بە ناحیە لەبەرئەوەی ناحیەی شیلادزێ لە ڕووی ڕووبەر و ژماری دانیشتووانەوە گەورەترین ناحیەیی پارێزگای دھۆکە، ھەر لەبەر ئەوە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بڕیاریدا شیلادزێ بکرێتە ناحیەکی سەربەخۆ. بەپێی نوسراوی سەرۆکایەتی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١٠٤١) و ڕێکەوتی (٢٠ی ئابی ٢٠١٣) بەپێی یاسای ھەموارکراوی سەرۆکایەتی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١)، لەبەر ڕۆشنایی نوسراوی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران ژمارە (٨٤٦) لە ڕێکەوتی ٧ی تەمموزی لە ساڵی ٢٠١٣ بڕیاردرا ببێتە ناحیێک سەر بە پارێزگای دھۆک، و لە ٩٢ گوند پێکدێت. گەشتوگوزار کەرتی گەشتیاری لە شیلادزێ لە بەرزترین ئاستی خۆیدا بوو، بەو پێیەی گەشتیاران لە سەرجەم پارێزگاکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق و پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستانەوە سەردانی ھاوینەھەوارەکانی سنووری شیلادزێیان دەکرد، بەڵام بەھۆی شەڕ و بۆردومانەکانەوە، شیلادزێ زۆربەی ھاوینەھەواری لەدەست دا. نموونە لە شوێنە گەشتیارییەکانی دەڤەری شیلادزێ، وەک (ڕووبارێ شین - ئاڤا مارک - دۆکەرا مازی - چەم جۆ - چەم مێشۆ - گەلیێ ڕێکان - کانییا خاڵانە - پرا سیدان - دەڤەری زوزانێن دوسکی ژۆری - کۆمەڵگەھا ڤین یا گەشتیاری - پارکا دریم رۆز - باخچێ ھێز ھاوس - هاڤینگەها ڕیێ شین ) وە چەندان شوێنی تر بەو پێیەی سنووری ناحیەی شیلادزێ پڕیەتی لە شوێنە گەشتیارییە دڵڕفێنەکان. وەرزش شیلادزی ھەمیشە لاوانی بەتوانای ھەبووە لە ھەموو بوارەکاندا، خۆشبەختانە بە بریاری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢١ بڕیاریدا یانەیەکی وەرزشی فەرمیی بۆ شیلادزێ دابمەزرێنێت بە ناوی "یانەی وەرزشیی شیلادزێ" و لە ئێستادا تیمی تۆپی پێی یانەی شیلادزێ لە خولی پلە دووی ھەرێم یاری دەکات. ئایین لەڕووی ئاینییەوە خەڵکی سنوورەکە لە ئاین ئیسلام سوننە مەزھەبن، بەدەیان کەسایەتی و زانای ئایینی لەم سنوورە سەریان ھەڵداوە وەک ڕێبەرێکی ئاینی ڕۆڵیان بینییەوە . جێگەی ئاماژەپێدانە ھەندێک لە گوندەکانی ئەم سنوورە لەسەر ئایینی مەسیحین بەڵام بەھۆی ئەو بارودوخە ناھەموارەی لەم ناوچانە درووست بووە لە سەردەمی ڕژێمی دیکتاتۆری بەعس. ئەو خێزانە مەسیحیانە ڕوویان لە وڵاتانی ڕۆژئاوا کردووە وە ئێستا تەنیا یەک خێزانی مەسیحی لە شارەدێی شیلادزێ دەژی. پێشانگا سەرچاوەکان دەروازەی کوردستان دەروازەی جوگرافیا دەروازەی پارێزگای دھۆک