ڳوٺ

ڳوٺ ان علائقي کي چئبو آھي، جتي ڪجهه ماڻهو گهر ٺاهي گڏ رهندا هجن پر انهن جو انگ گهڻو وڌيڪ نہ هجي. عام طور تي ڳوٺ جي آبادي جو هڪ وڏو حصو زراعت جي پيشي سان لاڳاپيل هوندو آهي. هڪ ڳوٺ پاڙي کان وڏو ۽ قصبي کان ننڍو هوندو آهي. گهڻو ڪري ڳوٺ جي آبادي يا تہ سوَن ۾ هوندي آهي يا هزارن ۾. قصبي جي ڀيٽ ۾ ڳوٺ ۾ سهولتون (جهڙوڪ اسپتال، اسڪولَ وغيره) گهٽ هوندا آهن. پر ڳوٺ فطرت جي وڌيڪ ويجهو هوندو آهي يعني اتي وڻ، ٻوٽا، چشما وغيره هوندا آهن، ان جي ڪري ڳوٺن ۾ شهرن جي ڀيٽ ۾ بيماريون گهٽ هونديون آهن. ڳوٺ (Village) انساني آبادي يا رهائشي برادريءَ جو هڪ قسم آهي، جيڪو ننڍڙي ڳوٺڙي (hamlet) کان ته وڏو هوندو آهي پر قصبي کان ننڍو هوندو آهي. جيتوڻيڪ ڳوٺ اڪثر ڪري ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ واقع هوندا آهن، پر ”شهري ڳوٺ“ (urban village) جو اصطلاح ڪجهه شهري علائقن يا پاڙن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. عام طور تي ڳوٺ مستقل هوندا آهن ۽ انهن ۾ پڪا رهائشي گهر هوندا آهن، جيتوڻيڪ عارضي ڳوٺ به موجود هوندا آهن. ان کان علاوه، ڳوٺ جا گهر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا آهن؛ اهي پکڙيل آباديءَ وانگر وسيع علائقي ۾ ڇڙوڇڙ نه هوندا آهن. ماضيءَ ۾، ڳوٺ انهن سماجن لاءِ رهائش جو عام طريقو هئا جيڪي گذر-سفر لاءِ زراعت (subsistence agriculture) ڪندا هئا ۽ ان سان گڏ ڪجهه غير زرعي سماجن لاءِ به ائين ئي هو. برطانيا ۾، جڏهن ڪنهن ننڍڙي ڳوٺڙي ۾ گرجا گھر تعمير ڪيو ويندو هو، ته ان کي ”ڳوٺ“ سڏجڻ جو حق حاصل ٿي ويندو هو. ڪيترين ئي ثقافتن ۾، شهرن ۽ وڏن شهرن جو تعداد گهٽ هوندو هو ۽ آباديءَ جو تمام ننڍڙو حصو اتي رهندو هو. صنعتي انقلاب ماڻهن کي وڏي تعداد ۾ ملن ۽ ڪارخانن ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ راغب ڪيو؛ ماڻهن جي گڏ ٿيڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ وڌي شهرن ۽ وڏن شهرن ۾ تبديل ٿي ويا. ان سان مزدورن ۽ هنرن ۾ مهارت حاصل ڪرڻ ۽ ڪيترن ئي ڪاروبارن جي ترقيءَ جا موقعا به پيدا ٿيا. شهريت (urbanization) جو رجحان اڃا به جاري آهي، پر اهو هميشه صنعتي عمل سان لاڳاپيل ناهي هوندو. تاريخي طور تي، سماجي رابطن ۽ حفاظت لاءِ گهر گڏ ٺاهيا ويندا هئا ۽ رهائشي علائقن جي چوڌاري موجود زمين تي زراعت ڪئي ويندي هئي. مڇي مارڻ وارا روايتي ڳوٺ روايتي يا هنر تي ٻڌل ماهيگيريءَ (artisan fishing) تي منحصر هوندا هئا ۽ مڇي مارڻ وارن علائقن جي ويجهو واقع هوندا هئا. جڳهن جي نالن جي مطالعي (toponomastic) واري اصطلاح ۾، ڌار ڌار ڳوٺن جي نالن کي ”ڪومونيمز“ (Comonyms) چيو ويندو آهي (هي لفظ قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظن "kōmē" يعني ڳوٺ ۽ "onyma" يعني نالو مان نڪتل آهي). نالي جو مطلب رگ ويد واري زماني ۾ آريه لوڪ اڪثر ڳوٺڙن ۾ رهندا هئا. جيئن اڄ به هندستان جو ڳچ آدم ڳوٺڙن ۾ گذاري ٿو. سچو پچو هندستان آهي ئي ”ڳوٺاڻي جيوت وارو هندستان“. ڳوٺ اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”گوشت“ (گوسٿا) ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”اهو هنڌ جتي گايون بيٺيون هجن“. گايون اتي بيهاريبيون، جتي سندن لاءِ چارو موجود هوندو، تنهنڪري ”ڳوٺ“ لفظ ۾ چراگاهه جي معنيٰ سمايل آهي. انهيءَ سبب رگ ويد ۾ ڪن هنڌ ”گوشت“ (ڳوٺ) بدران ”ورج“ (برج) (Varaji) لفظ به ڪم آيل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”اهو هنڌ جتي گايون چارجن“. اڄ به اکين سان ڏسجي ٿو ته ٿورا ڀائر يا سنگتٿي، جتي مال لاءِ چارو مئُو ڏسن، تتي ڀنگيون اڏي، مال سميت وڃيو رهن، ۽ اهو سندن ڳوٺ سڏجي ٿو. هن مان ڏسڻ ۾ ايندو ته آڳاٽا لوڪ ڳوٺن ٻڌڻ مهل اول اونو مال جي چاري جو ڪندا هئا. چوپائي مان مان به مکيه مال گايون سمجهيائون ٿي، تنهنڪري ”گو“ (گانء) لفظ مان ”ڳوٺ“ لفظ ٺاهيائون، جو اصل ۾ گاين جي چاري لاءِ هو، پوءِ ڀلي ته گاين سان گڏ ٻيو مال به پيو چڙهه ڪري، ڳوٺن جي حدن ٺهرائڻ لاءِ هر هڪ ڳوٺ جي چوڌاري وڻ پوکيندا هئا. اڄ به ائين آهي، جنهنڪري هرڪو پنهنجي وطن جا وڻ پريان ئي سڃاڻي سگهي ٿو. مال جي چاري لاءِ چراگاهه ڳوٺن جي اندر يا انهن جي پسگردائيءَ ۾ هوندا هئن. چراگاهن ۾ سڀني مالدارن جو مال گڏ پيو چرندو هو، تنهنڪري چوپائي مال جي ڪنن تي ڪو نشان ڪري ڇڏيندا هئا، جيئن سڃاڻڻ سولو ٿئي ته ان جو مال ڪير آهي، رگ ويد منڊل ڇهون (3،28) ڏاندن جي سڱن جون چهنبون تکيون ڪري ڇڏيندا هئا (منڊل 6، 16، 139)، ۽ انهن ۾ ڪي زيور (ڪنٺيون وغيره) اٽڪائي ڇڏيندا هئا. (منڊل 8، 54، 10) حوالا