قدش

قدش (نوشتارهای دیگر: قادش، کادش، سیدسا) یک سکونتگاه باستانی کنعانی و سپس بنی‌اسرائیلی در جلیل علیا بود که چندین بار در کتاب مقدس عبری از آن یاد شده‌است. بازمانده‌های آن در تل قدش واقع در نزدیک ۳ کیلومتری شمال شرقی کیبوتص ملکیه در اسرائیل و در مرز لبنان قرار دارد. تل قدش بزرگ‌ترین تل باستانی جلیل علیا به‌شمار می‌رود. این سکونتگاه نخستین بار در کتاب یوشع به عنوان دژ کنعانی یاد شده که بنی‌اسرائیل آن را فتح کرده و به عنوان شهر لاویان و شهر پناهگاه تعیین کردند. بر پایه سنت یهودی، دبوره نبیه، باراک پسر ابینوعم و یاعیل در نزدیکی قدش به خاک سپرده شدند. در سده هشتم پیش از میلاد، تیگلات-پیلسر سوم آشوری قدش را تصرف کرد و ساکنانش را به آشور تبعید نمود. در دوره هخامنشی احتمالاً پایتخت استان جلیل علیا شد. در عصر هلنیستی نبردهایی میان حشمونیان و سلوکیان در آنجا روی داد و در دوره رومی، تیتوس پیش از نبرد با یوحنای گیسکالا در آنجا اردوگاه زد. کاوش‌های باستان‌شناسی ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲ ساختمان‌های اداری دوره هخامنشی و هلنیستی و یک مجموعه معبد رومی بزرگ را آشکار ساخت. در سده‌های اخیر روستای عربی قدس (به عربی: قدس) در بخشی از این تل جای داشت که در جنگ ۱۹۴۸ از سکنه تهی شد. پیشینه عصر مفرغ آغازین در دوره مفرغ آغازین دوم (در حدود ۳۰۵۰/۳۰۰۰–۲۹۰۰ پیش از میلاد)، تل قدش با وسعت نزدیک به ۵۰ هکتار یکی از بزرگ‌ترین سکونتگاه‌های این بخش از شام بود و دارای سامانه استحکامات پیچیده‌ای بود. این مکان یک مرکز منطقه‌ای بود و سفال‌هایی متعلق به سفالینه‌های فلزی لوانت جنوبی (به انگلیسی: SLMW) در آن یافت شده‌است. عصر آهن قدش نفتالی نخستین بار در کتاب یوشع به عنوان دژ کنعانی ثبت شده که بنی‌اسرائیل به رهبری یوشع بن نون آن را فتح کردند. مالکیت قدش از راه قرعه‌کشی به قبیله نفتالی واگذار شد و سپس به فرمان خدا، یوشع بن نون آن را به عنوان شهر لاویان و یکی از شهرهای پناهگاه در کنار شکیم و قریت‌اربع (الخلیل) جدا ساخت (Joshua ۲۰:۷). بر پایه سنت یهودی، دبوره نبیه، باراک پسر ابینوعم و یاعیل همسر حِبِر قینی و نیز خود حِبِر، در نزدیکی چشمه‌ای در پایین شهر قدش به خاک سپرده شدند. دوره آشوری در سده هشتم پیش از میلاد، در زمان پادشاهی پیکاه بر پادشاهی شمالی اسرائیل، تیگلات-پیلسر سوم از امپراتوری آشوری نو قدش را تصرف کرد و ساکنانش را به آشور تبعید نمود (2 Kings ۱۵:۲۹). دوره هخامنشی در سده پنجم پیش از میلاد، قدش احتمالاً پایتخت استان جلیل علیا شد که زیر نظر شاهنشاهی هخامنشی و با مدیریت صور اداره می‌شد. در زمان فرمانروایی هخامنشیان، یک مجموعه اداری یادمانی متعلق به نزدیک به ۵۰۰ پیش از میلاد در این مکان ساخته شد که از سوی خاندان سلطنتی صور بهره‌برداری می‌شد. ظروف مناسب برای نگهداری فراورده‌های کشاورزی غالب بودند که نشان‌دهنده نقش این مکان در انبارداری و مدیریت محصولات است. از میان یافته‌های دوره هخامنشی، یک بولای گِلی وجود دارد که اثر مهری با نقش‌مایه بابل نویی را در خود حفظ کرده و همانندهای نزدیکی با مهرهای به‌کاررفته در نیپور در اواخر سده پنجم پیش از میلاد دارد. تحلیل سنگ‌نگارانه نشان می‌دهد که گِل این بولا از منطقه قدش به دست آمده و بنابراین مهرزنی در همان‌جا انجام شده و طومارهای پاپیروسی در این مکان به کار می‌رفته‌اند. دوره هلنیستی در سال ۲۵۹ پیش از میلاد، قدش در پاپیروس‌های زنون توسط زنون کاونوسی، بازرگان سیاری از مصر بطلمیوسی یاد شده‌است. مجموعه اداری دوره هخامنشی در دوره هلنیستی نیز همچنان زیر فرمانروایی بطلمیوسیان و سپس سلوکیان به کار خود ادامه داد. در نیمه نخست سده دوم پیش از میلاد، سلوکیان آن را برای بایگانی اسناد به کار می‌بردند، همان‌گونه که هخامنشیان پیش از آنها چنین کرده بودند. از بازمانده‌های دوره هلنیستی، آمفوریسکوی‌های فنیقی بازیابی‌شده از مجموعه بایگانی هستند. تحلیل بقایای آلی نشان داده که محتوای آنها روغن سدر برگرفته از سدر لبنانی و آمیخته با صمغ خوشبو بوده‌است. روغن سدر در این دوره برای نگهداری پاپیروس‌ها به کار می‌رفته‌است. بر پایه مکابیان اول، نبردی میان یوناتان حشمونی رهبر حشمونیان و دیمتریوس دوم شاه سلوکی در قدش روی داد. میان سال‌های ۱۴۵ و ۱۴۳ پیش از میلاد، قدش توسط یوناتان مکابی در جنگ با دیمتریوس دوم سلوکی فتح شد. دوره رومی بر پایه نوشته‌های یوسف فلاوی، پس از شورش‌های اورشلیم در سال ۶۶ میلادی، یهودیان به چندین شهر غیریهودی از جمله سیدسا (قدش) که در آن زمان روستایی وابسته به صور در سوریه رومی بود، حمله بردند. در جریان نخستین جنگ یهود-روم، تیتوس پیش از رویارویی با یوحنای گیسکالا اردوگاه خود را در قدش برپا کرد. یک مجموعه معبد رومی بزرگ در قدش ساخته شد. بر پایه چندین کتیبه یونانی یافت‌شده در محل، این معبد به بعل‌شمین (به انگلیسی: Baalshamin) وقف شده بود که یکی از خدایان اصلی ساکنان سوری-فنیقی در دوره رومی بود. نتایج کاوش‌ها نشان می‌دهد که معبد در نزدیکی سال ۱۱۷ میلادی ساخته شد و در زمین‌لرزه سال ۳۶۳ میلادی ویران گردید. یوسبیوس قیصریه در اثر خود اونوماستیکون دربارهٔ این مکان نوشته‌است: «قدش. شهری کاهنی در میراث نفتالی. پیش‌تر شهر پناهگاه بود «در جلیل در کوهستان نفتالی.» پادشاه آشور آن را ویران کرد. اکنون کودیسوس (به یونانی باستان: Κυδισσός) نام دارد، بیست مایل از صور و نزدیک پانئاس.» سده‌های میانی در سده دهم میلادی، زیر فرمانروایی خلافت عباسی، قدس شهری در جند اردن بود. شمس‌الدین مقدسی در سال ۹۸۵ میلادی نوشته‌است: «قدس شهرکی کوچک بر دامنه کوه است. «پر از نیکی‌ها» است. جبل عامل ناحیه‌ای است که در همسایگی آن قرار دارد. شهر سه چشمه دارد که مردم از آن می‌نوشند و حمامی در پایین شهر دارند. مسجد در بازار است و در حیاط آن درخت خرمایی هست. آب و هوای اینجا بسیار گرم است. نزدیک قدس دریاچه حوله قرار دارد.» اشتوری هپرحی، سیاح یهودی سده چهاردهم میلادی، دربارهٔ قدش نوشته‌است: «در فاصله نزدیک به نیم روز راه به سوی جنوب پانئاس که به عربی بانیاس شناخته می‌شود، قدش در کوهستان نفتالی جای دارد و اکنون قادس نامیده می‌شود.» دوره عثمانی در سال ۱۵۱۷ میلادی، فلسطین به امپراتوری عثمانی ضمیمه شد و در دفتر مالیاتی ۱۵۹۶، روستا با نام «قدس» زیر ناحیه تبنین از سنجق صفد ثبت شد. جمعیت آن ۴۹ خانوار و ۹ مرد مجرد (برآورد جمعیتی نزدیک به ۳۱۹ نفر) و همگی مسلمان بودند. آنان مالیات ثابتی به نرخ ۲۵ درصد بر فراورده‌های کشاورزی گوناگون مانند گندم، جو، زیتون، پنبه، باغ‌ها، کندوهای عسل و بز و نیز آسیابی برای فشردن انگور یا زیتون می‌پرداختند؛ جمعاً ۱۰٬۴۷۲ آقچه. ویکتور گِرَن در ۱۸۷۵ از این مکان دیدن کرد و نوشت: «روستایی به این نام که دست‌بالا ۳۰۰ ساکن دارد، تنها یک‌سوم تپه‌ای زیبا را اشغال کرده که پیش‌تر سراسر آن پوشیده از خانه‌ها و محصور در دیواری از سنگ تراشیده بوده‌است.» در سال ۱۸۸۱، در گزارش پیمایش فلسطین غربی صندوق اکتشاف فلسطین، قدس روستایی سنگی بر آبریز یک تپه توصیف شد. جمعیت آن میان ۱۰۰ تا ۳۰۰ نفر برآورد شد و ساکنان درختان انجیر و زیتون پرورش می‌دادند. همچنین گزارش شد که متاولی‌های قدس برای زیارت نام یوشع به نبی یوشع در نزدیکی آنجا می‌رفتند. دوره قیمومت بریتانیا قدس تا سال ۱۹۲۳ بخشی از لبنان تحت کنترل فرانسه بود و پس از ترسیم مرزهای قیمومت بریتانیا بر فلسطین در آن گنجانده شد. بارندگی و فراوانی چشمه‌ها به روستا امکان داد اقتصاد کشاورزی پررونقی بر پایه غلات، میوه و زیتون گسترش دهد. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین که مقام‌های قیمومت بریتانیا انجام دادند، قدس ۲۷۳ نفر جمعیت داشت: ۱ مسیحی و ۲۷۲ مسلمان در ۵۶ خانه. در آمار سال ۱۹۴۵، روستا جمعاً ۱۴٬۱۳۹ دونم زمین داشت که ۵٬۷۰۹ دونم آن به غلات و ۱۵۶ دونم به باغ‌ها و زمین‌های آبیاری‌شده اختصاص یافته بود. جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن قدس در جریان عملیات یفتاح در ۲۸ مه ۱۹۴۸ به دست نیروهای اسرائیلی افتاد. روستا که ارتش آزادی‌بخش عرب و ارتش لبنان از آن دفاع می‌کردند، ساکنانش زیر تأثیر سقوط یا کوچ اجباری از شهرهای همجوار گریختند. در ژوئن ۱۹۴۸، کیبوتص مانارا درخواست زمین از روستای تازه‌تخلیه‌شده قدس را ارائه داد زیرا «برای کشت زمستانه مناسب» بود. قدس یکی از هفت روستای شیعه‌نشین بود که متاولی نامیده می‌شدند و در مرزهای قیمومت بریتانیا بر فلسطین قرار گرفته بودند. روستای قدس دارای چشمه‌های طبیعی فراوانی بود که آب آشامیدنی روستا را فراهم می‌ساختند و همچنین معبد رومی‌ای از سده دوم میلادی در آن وجود داشت. شناسایی قدش نفتالی شناسایی «قدش نفتالی» کتاب مقدسی (داوران ۴:۶ و ۴:۱۰) موضوع بحث باستان‌شناختی و تاریخی بوده‌است. در حالی که بسیاری از پژوهشگران جایگاه باستانی را در جلیل علیا و نزدیک مرز لبنان می‌دانند، باستان‌شناس اسرائیلی یوحنان آهارونی بر این باور بود که آن در جلیل سفلا نزدیک دره یزرعیل در مکانی با همین نام (اکنون خربت قدیش) جای داشته‌است. کاوش‌های باستان‌شناسی کاوش آزمایشی ۱۹۵۳ نخستین کاوش آزمایشی در سال ۱۹۵۳ توسط یوحنان آهارونی انجام شد و لایه‌های چشمگیری از عصر مفرغ آغازین را آشکار ساخت. کاوش‌های ۱۹۷۶–۱۹۸۴ (معبد رومی) در سال‌های ۱۹۷۶ تا ۱۹۷۷ پیمایش‌های گسترده‌ای توسط آشر عوبدیا، موشه فیشر و اسرائیل رول در منطقه انجام شد و در سال‌های ۱۹۸۱، ۱۹۸۳ و ۱۹۸۴ کاوش‌های کامل در معبد رومی صورت گرفت. کاوش‌های ۱۹۹۷–۲۰۱۲ از ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲، کاوش‌های باستان‌شناسی در تل قدش توسط شارون هربرت و آندره‌آ برلین از سوی دانشگاه میشیگان و با همکاری دانشگاه مینه‌سوتا انجام شد. این کاوش‌ها ساختمان اداری بسیار بزرگ و پیچیده‌ای از دوره هخامنشی-هلنیستی را با ابعاد ۵۶×۴۰ متر آشکار ساختند که در اواخر سده ششم پیش از میلاد ساخته شده بود. طی نزدیک به ۳۵۰ سال پس از آن، این مجموعه صحنه تعاملات میان قدرت‌های امپراتوری، مدیران استانی و نخبگان محلی بود؛ هنگامی که فرمانروایی از هخامنشیان به بطلمیوسیان مصر و سپس به سلوکیان سوریه دست به دست شد. تزیینات گران‌بها و گوناگونی و شمار بالای دست‌ساخته‌ها حضور اداری چیره‌ای را در دره قدش و جلیل علیا نشان می‌دهند. تخریب آثار باستانی از سال ۲۰۱۲، گروه‌هایی از یهودیان حریدی به پارک ملی تل قدش آمدند و این مکان را به عنوان آرامگاه دبوره و یاعیل شناسایی کردند. در پی این شناسایی، تخریب‌های گسترده‌ای بر آثار باستانی وارد شد؛ از جمله سوراخ‌کردن سنگ مرمر یکی از تابوت‌های سنگی برای نصب شمع‌دان، رنگ‌آمیزی سنگ‌ها به رنگ آبی و تلاش برای شکستن تابوت‌های سنگی. بر پایه گزارش‌های سازمان آثار باستانی و سازمان طبیعت و پارک‌ها، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به آثار باستانی وارد شده‌است. با این حال، تمام شواهد کاوش‌ها نشان می‌دهد که آثار موجود رومی هستند و به سده‌های اول تا سوم میلادی بازمی‌گردند، یعنی نزدیک به هزار سال پس از دوره داوران و هیچ ارتباطی میان گورهای موجود و دبوره و یاعیل وجود ندارد. پیوند به بیرون کاوش‌های دانشگاه عبری در تل قدش تل قدش در تارنمای سازمان آثار باستانی اسرائیل منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Kedesh». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «תל קדש». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عبری ، بازبینی‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Tel Qadesh». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۲۶.