Ur hökmdar qəbiristanlığı

Ur hökmdar qəbiristanlığı — müasir İraqın cənubunda yerləşən Ziqar mühafəzəsində yerləşən arxeoloji abidə. Burada çoxsaylı adi şəxslərlə yanaşı, elit təbəqəyə mənsub insanlar, o cümlədən ehtimal ki, Urun I sülaləsinin bir neçə hökmdarı dəfn olunmuşdur. Urda ilk qazıntılar 1922–1934-cü illər arasında Leonard Vullinin rəhbərliyi ilə, Britaniya Muzeyi və ABŞ-nin Pensilvaniya ştatının Filadelfiya şəhərində yerləşən Pensilvaniya Universitetinin Arxeologiya və Antropologiya Muzeyi ilə əməkdaşlıq çərçivəsində aparılmışdır. Tapıntıların böyük hissəsi bu gün müxtəlif muzeylərdə, xüsusilə Bağdaddakı İraq Milli Muzeyində və Britaniya Muzeyində saxlanılır. Qəbiristanlıq e.ə. III minilliyin birinci yarısında, məbəd kompleksinin cənub-şərqində salınmışdır. O, Akkad dövründə və Üçüncü Ur sülaləsi zamanı da istifadə olunmuşdur. “Kral məzarları” adlandırılan dəfnlər təxminən e.ə. 2600–2450-ci illərə (son erkən sülalə dövrü) aiddir. Bu məzarların yaxınlığında Ur sakinlərinə aid daha sadə dəfnlər yerləşirdi; qəbiristanlıq şərq və qərb tərəfdən yamaclarla məhdudlaşırdı. Bəzi məzarların qədim dövrlərdə talan edilməsinə baxmayaraq, qorunmuş qalıqlar Urdakı dəfn adətlərinin geniş şəkildə öyrənilməsinə imkan vermişdir. Xüsusilə diqqətəlayiq cəhət ondan ibarətdir ki, hökmdar dəfnləri açıq şəkildə müşayiətçi dəfnləri ilə xarakterizə olunur. Hökmdar məzarlarının şaxtalarında əsgərlərin, xidmətçilərin skeletləri, həmçinin öküz qoşulmuş arabalar aşkar edilmişdir. Ən məşhur məzarlardan biri Kraliça Puabinin PG 800 nömrəli məzarıdır, burada onun məşhur baş bəzəyi tapılmışdır. Digər tanınmış tapıntılar arasında Ur ştandartı və Meskalamduqun dəbilqəsi xüsusi yer tutur. Kəşf edilməsi Qazıntı prosesi 1922-ci ildə sınaq xəndəklərinin qazılması ilə başlanmışdır; məqsəd arxeoloqların qədim şəhərin planı haqqında ümumi təsəvvür əldə etməsi idi. Bu plan daha sonra Ketrin Vulli tərəfindən rəsmlərdə sənədləşdirilmişdir. Əvvəlcə heç bir tapıntı əldə olunmayan xəndəklərdən birində baş arxeoloq Leonard Vulli qazıntını daha dərinə aparmaq qərarına gəlmişdir. Nəticədə burada gil qablar, əhəng daşından hazırlanmış kasalar, kiçik bürünc əşyalar və müxtəlif muncuqlar aşkar edilmişdir. Vulli bu muncuqlar arasında qızıl nümunələrin də ola biləcəyini düşünərək, tapılan qızıl əşyaların ona təhvil verilməsi üçün işçilərə pul mükafatı vəd etmişdir. Bu təşəbbüs nəticəsində işçilərin əvvəlcə zərgərlərə satdıqları qızıl muncuqlar sonradan geri alınaraq aşkar edilmişdir. İşçilərin qeyri-dürüstlüyü qazıntılar zamanı problemlərdən biri idi, lakin bu, yeganə məsələ deyildi. İşə cəlb olunan yerli sakinlərin arxeologiya sahəsində əvvəlki təcrübəsi olmadığından, Leonard Vulli “qızıl xəndək” adlandırdıqları sahədə qazıntıları dayandıraraq, işçilər arxeoloji işlərdə daha təcrübəli olana qədər dörd il fasilə vermişdir. Bundan əlavə, arxeologiya elmi həmin dövrdə hələ inkişafının ilkin mərhələsində idi. Nəticədə, aşkar edilən qızıl əşyalar bir mütəxəssis tərəfindən səhvən “Son Babil dövrü”nə (təxminən e.ə. 700-cü il) aid edilmiş, halbuki onlar əslində I Sarqonun hakimiyyəti dövrünə (təxminən e.ə. 2300-cü il) aid idi. Ur qəbiristanlığında ümumilikdə 2000-dən bir qədər çox dəfn qeydə alınmışdır. Bu dəfnlər arasında Leonard Vulli tərəfindən ölçüsü və quruluşu, qəbir avadanlıqlarının müxtəlifliyi və zənginliyi, eləcə də kütləvi ritual ilə əlaqəli artefaktların mövcudluğu əsasında “kral məzarları” kimi müəyyən edilən on altı qəbir seçilmişdir. Ərazi Qədim Ur şəhərinin xarabalıqları İraqın cənubundakı səhrada yerləşir. Şəhər, Fərat çayının məcrasını iki min ildən artıq əvvəl dəyişdirməsindən sonra tərk edilmişdir. Erkən arxeoloqlar səthi qazaraq bəzi qəbirləri aşkar etmiş, onların bəzilərində kral adlarının yazıldığı müəyyən edilmişdir. Leonard Vulli qazıntılara 1922-ci ildə Britaniya Muzeyi və Pensilvaniya Universitetinin Arxeologiya və Antropologiya Muzeyi adından başlamışdır. Lakin qəbiristanlığın və onun kral məzarlarının faktiki kəşfi qazıntıların başlanmasından dörd il sonra baş vermişdir. Geniş qəbiristanlıq e.ə. III minilliyin ikinci yarısı ərzində ən azı üç əsr fəaliyyət göstərmişdir. Qəbirlərin əksəriyyəti bir-birini kəsən fərdi dəfnlərdən ibarət idi. Burada həm kişi, həm də qadın cəsədləri onların sosial vəziyyətini — varlı və ya kasıb olduqlarını müəyyən etməyə imkan verən şəxsi əşyalarla birlikdə aşkar edilmişdir. Leonard Vulli ilkin mərhələdə 1850 qəbir aşkar etmiş, daha sonra isə əlavə olaraq 260 qəbir müəyyən etmişdir. Bununla belə, onlardan on altısı xüsusi seçilirdi, çünki zənginliyi, dəfn quruluşu və müşahidə olunan ritual xüsusiyyətləri baxımından digərlərindən fərqlənirdi. Vulli hesab edirdi ki, daşdan tikilmiş dəfn kameraları və içərisindəki böyük sərvət yalnız kral nəslinə mənsub şəxslərə aid ola bilərdi. Bu cür daş kameralar daxilində dəfn olunan əsas şəxslər axirət həyatı üçün bol ehtiyat və əşyalarla təmin olunmuşdular. Buna qarşılıq, onlara tabe olan şəxslər eyni şəkildə dəfn edilmirdi və qeyd olunan zəngin əşyalarla təmin olunmurdular. Onlar daha çox dəfn mərasiminin bir hissəsi kimi qəbul edilir, əsas dəfn olunan şəxs üçün təşkil edilən mərasimdə ikinci dərəcəli rol oynayırdılar. Əsas şəxs dəfn edildikdən sonra digər insanların onun şərəfinə qurban verildiyi və daha sonra birlikdə basdırıldığı güman edilir. Vulli Böyük Ölüm Çuxurunu (PG 1237) aşkar etdikdə, bu sahə çox pis vəziyyətdə idi. Kameradan yalnız bir neçə daş parçası və yaxşı qorunmuş qızıl, lazurit və karnelian muncuqları qalmışdı. Böyük Ölüm Çuxuru kvadrat formalı açıq sahə olub, burada silahlı kişilərin cəsədləri digər, ehtimal ki, qadın və ya gənc qızlara aid olan cəsədlərlə birlikdə düzülmüş vəziyyətdə aşkar edilmişdir. Urda belə iri miqyaslı “ölüm çuxurlarının” meydana çıxması adətən Ur hökmdarlarından biri və eyni zamanda bütün şumerlərin ali hakimi kimi tanınan Meskalamduq ilə əlaqələndirilir. Onun axirət həyatında müşayiət olunması üçün əsgərlərin və qadınlardan ibarət bir xorun qurban verilməsi ilə bu cür kütləvi dəfn ənənəsini başlatdığı güman edilir. Digər bir fərziyyəyə görə isə Böyük Ölüm Çuxuru Mesannepadanın məzarı ola bilər. Puabi Böyük Ölüm Çuxurundan fərqli olaraq, Urdakı kral məzarlarından biri demək olar ki, tam şəkildə qorunub saxlanılmışdır. Bu, əsasən kral nəslinə mənsub şəxsin cəsədi üzərində qalan xəzinələrin demək olar ki, toxunulmamış vəziyyətdə qalması ilə bağlı idi. Bu cəsəd Kraliça Puabiyə aid idi və onun qızıl, gümüş, lazurit, karnelian və əqiq muncuqlardan hazırlanmış zinət əşyaları sayəsində kimliyi asanlıqla müəyyən edilmişdir. Onun kraliça titulunu təsdiqləyən əsas dəlillər isə üzərində adı həkk olunmuş silindrik möhür və mürəkkəb çiçək motivləri şəklində hazırlanmış çoxqatlı qızıl ornamentlərdən ibarət tacı olmuşdur. Leonard Vulli bu yaxşı qorunmuş məzarın ölüm çuxuruna aparan, təxminən 12 × 4 metr ölçüdə olan torpaq rampanı aşkar etmiş və burada silahlı kişilərdən tutmuş incə işlənmiş baş geyimləri taxmış qadınlara qədər müxtəlif cəsədlər tapmışdır. Çuxura enərkən o, qamışdan hazırlanmış döşəmə örtüklərinin izlərini aşkar etmişdir; bu örtüklər artefaktların və cəsədlərin üzərini torpaqla birbaşa təmasdan qorumaq üçün istifadə olunmuşdu. Çuxur səviyyəsindən təxminən iki metr aşağıda, divarlarında qapısı olmayan daşdan tikilmiş məzar kamerası yerləşirdi və ora yalnız yuxarıdan daxil olmaq mümkün idi. Kameranın daxilində dörd cəsəd aşkar edilmişdir, lakin onların arasında ən mühümü, şübhəsiz ki, kraliçaya aid olan cəsəd idi. Dəfn adətləri Ur hökmdar qəbiristanlığında aşkar edilən cəsədlər müəyyən dəfn ənənələrinə uyğun olaraq yerləşdirilmişdir. Məzar kameralarında əsas dəfn olunan şəxs adətən daxildə yerləşdirilir və çox vaxt xidmətçilərlə müşayiət olunur. Digər cəsədlər və ya qurbanlar isə ayrıca kameralarda, daha çox hallarda “ölüm çuxurları” adlandırılan açıq, yerə doğru enən sahələrdə dəfn edilirdi. Bir məzarda qurban verilmiş şəxslərin sayı altı nəfərdən başlayaraq 70–80 nəfərə qədər çata bilirdi. Xidmətçilər adətən ölüm çuxurlarında və ya kameralarda səliqəli sıralar şəklində uzadılmış vəziyyətdə yerləşdirilirdi. Onların həmin şəkildə öldürülüb-öldürülmədiyi və ya ölümündən sonra bu cür düzülüb-düzülmədiyi tam məlum deyil. Əsas dəfn olunan şəxs həmişə qamışdan hazırlanmış döşək üzərində yerləşdirilirdi; bu döşək həmçinin xidmətçilərin olduğu çuxurun döşəməsini və divarlarını örtürdü. Bəzi məzarlarda cəsədlər xüsusi qaydada düzülmüşdür: bəzi hallarda giriş hissəsində dəbilqə və nizə ilə təchiz olunmuş kişi skeletləri keşikçi kimi yerləşdirilmiş, onların arxasında isə qadın xidmətçilər aşkar edilmişdir. Əsas dəfn olunan şəxslərin kimliyi dəqiq məlum deyil, lakin ümumilikdə onların hökmdar nəslinə aid olduqları qəbul edilir. Məzar sahiblərinin bir-biri ilə qan qohumluğu və ya evlilik əlaqəsi ilə bağlı olduqları ehtimal olunur. Bundan əlavə, qəbiristanlıqdakı məzarlar və həmin dövrün dəfn mərasimləri haqqında yazılı mənbələr çox azdır. Bununla belə, ehtimal edilir ki, hökmdar dəfnləri bir neçə gün davam edən mərasimlər şəklində keçirilirdi. Bəzi cəsədlərdə qızdırılma və ya tüstüləmə izləri aşkar edilmişdir ki, bu da onların mərasim müddətində qorunub saxlanılması məqsədi daşıya bilərdi. Eyni zamanda bəzi kəllələrdə civə izlərinin tapılması da mumiyalaşdırmaya bənzər qoruma üsullarının tətbiq olunduğunu göstərir. Dəfn mərasimləri zamanı musiqi, ağı və ziyafət təşkil olunur, xidmətçilərin də bu mərasimlərdə iştirak etdiyi güman edilir. Mərasimin ilk mərhələsində əsas cəsəd məzara yerləşdirilir, qurban və hədiyyələrlə birlikdə dəfn edilir və məzar kərpic və daşla bağlanırdı. Sonrakı mərhələdə isə “ölüm çuxurları” keşikçilər, xidmətçilər, musiqiçilər və öküz və ya eşşək kimi heyvanlarla doldurulurdu. Xidmətçilərin necə hökmdar ailəsi ilə birlikdə dəfn edildiyi tam aydın deyil. Bütün cəsədlər səliqəli şəkildə düzülmüş və sakit vəziyyətdə görünür. Qadınların taxdığı mürəkkəb baş geyimlərinin pozulmamış qalması onların ölüm anında uzanmış və ya oturmuş vəziyyətdə olduqlarını göstərir. Leonard Vulli əvvəlcə hesab edirdi ki, xidmətçilər insan qurbanı kimi öldürülmüş və bu, hökmdarın gücünü nümayiş etdirmək üçün həyata keçirilmişdir. Daha sonra isə o, xidmətçilərin öz iradələri ilə zəhər qəbul edərək ağalarına ölümdən sonra da xidmət etmək istədiklərini irəli sürmüşdür. Hər bir xidmətçinin yanında tapılan kiçik qabların zəhər içmək üçün istifadə edildiyi güman edilir. Ehtimal olunur ki, istifadə olunan maddə sakitləşdirici təsirə malik olmuş və ölümün əsas səbəbi məzar kamerası bağlandıqdan sonra boğulma olmuşdur. Bununla belə, bəzi tədqiqatlar göstərir ki, bəzi kəllələrdə küt zərbə izləri aşkar edilmişdir; bu isə onların könüllü şəkildə deyil, zorla öldürüldüyünü göstərir. Dəfn inventarı Ur qəbiristanlığında 2000-dən çox dəfnlə yanaşı, zəngin artefaktlar da aşkar edilmişdir. Bu əşyaların böyük hissəsi azsaylı kral məzarlarından əldə olunmuşdur. Qəbir avadanlıqlarının bir çoxunun Əfqanıstan, Misir, Efiopiya və Hind vadisi kimi ətraf regionlardan gətirildiyi ehtimal olunur. Əhəmiyyətli tapıntılar arasında silindrik möhürlər, zinət əşyaları və metal məmulatları ilə yanaşı, keramika, musiqi alətləri və digər müxtəlif əşyalar da yer alır. Silindrik möhürlər Ur qəbiristanlığında tapılmış qəbir əşyaları arasında olan silindrik möhürlərin üzərində tez-tez mərhumun adı həkk edilmiş olurdu. Qazıntı aparanlar Kraliça Puabinin qalıqlarının yaxınlığında üç silindrik möhür aşkar etmiş, onlardan birinin üzərində isə onun adı mixi yazı ilə qeyd edilmişdir. Zinət əşyaları və metalişləmə nümunələri Ur qəbiristanlığında dəfn olunmuş müxtəlif qadın fiqurları və xidmətçilər qızıl, gümüş, lazurit və karneliandan hazırlanmış zəngin zinət əşyaları ilə bəzədilmişdir; bunlara müxtəlif boyunbağılar, sırğalar, baş geyimləri və saç halqaları daxildir. Qəbir əşyaları arasında karnelian muncuqlarının mövcudluğu Hind vadisi ilə ticarət əlaqələrinin olduğunu göstərir. Saç bəzəklərinə qızıl, lazurit, sədəf və çəhrayı əhəngdaşından hazırlanmış çiçək motivli daraqlar daxil idi. Bundan əlavə, qızıl və gümüşdən saç lentləri, həmçinin rozetlərlə işlənmiş daraqlar da Urda aşkar edilmiş insan qalıqları arasında tapılmışdır. Bir çox zinət əşyalarında bitki motivlərinə rast gəlinir. Bunlar arasında qızıl yarpaqlardan hazırlanmış bitki formalı çələnglər xüsusi yer tutur. Xüsusilə, Puabinin baş geyimi rozetlər və ya ulduz formalı elementlər və yarpaqlardan ibarət dörd bitki motivli çələngdən təşkil olunmuşdur. Digər qiymətli metallar mis, gümüş və qızıldan hazırlanmış dəbilqələr, xəncərlər və müxtəlif qablar şəklində aşkar edilmişdir. Sahibliyi Meskalamduqa aid edilən qızıl dəbilqə Vullinin elit, lakin mütləq hökmdara aid hesab etmədiyi bir məzarda tapılmışdır. Bu dəbilqə tək parça qızıldan hazırlanmış və parik formasını xatırladacaq şəkildə işlənmişdir. Elektrumdan hazırlanmış silahın aşkar edilməsi inkişaf etmiş tökmə texnologiyalarının mövcud olduğunu göstərir. Eyni zamanda, Vullinin sözlərinə görə, “Ur xəncəri” adlandırılan silah Urda tapılmış ilk mühüm qəbir əşyası olmuşdur. Onun qını və tiyəsi qızıldan hazırlanmış, dəstəyi isə qızıl bəzəklərlə işlənmiş lazuritdən ibarət olmuşdur. Digər metal məmulatlarına bükülmüş tel formalı qulplarla hazırlanmış müxtəlif qızıl qədəhlər və qablar daxildir. Bu qabların bəzilərində relyef naxışlar və dekorativ ornamentlər mövcuddur. Müxtəlif metallarda döyülmə texnikası ilə hazırlanmış əşyalar da aşkar edilmişdir. Bunlara Assuriya üslubunda şir və insanların tapdalanmasını təsvir edən qalxan ornamenti, oyma naxışlı gümüş qab və dəniz gəmisi formasında hazırlanmış gümüş model daxildir. Saxsı məmulatları Urda tapılan keramika nümunələri əsasən küp və kasa formalı olub, üslub baxımından çox da müxtəliflik göstərmir. Arxeoloqların qeyd etdiyi konus formalı kasalar ağız diametrinə görə iki əsas kateqoriyaya bölünür. Leonard Vulli 238 qəbirin qazıntısı əsasında hökmdar qəbiristanlığında 24 fərqli keramika tipini müəyyən etmişdir. Urdakı keramikanın və dəfnlərin tarixləndirilməsi üçün bəzi tədqiqatçılar bu nümunələri Mesopotamiyanın digər abidələrindən məlum olan oxşar keramika növləri ilə müqayisə etmiş, daha sonra isə nəticələri silindrik möhürlər vasitəsilə yoxlamışlar. Musiqi alətləri Urda aşkar edilən tapıntılar arasında zəngin şəkildə bəzədilmiş musiqi alətlərinin qalıqları da yer alır. Əsas çuxurda dörd qadınla əlaqəli bir neçə lira aşkar edilmişdir. Bu alətlərin əksəriyyəti taxtadan hazırlanmış, üzəri gümüş örtüklə və müxtəlif dekorativ detallarla işlənmişdir. Liralardan birinin rezonans qutusu gümüşdən hazırlanmış, mavi və ağ mozaika detalları ilə bəzədilmiş və ön hissəsində niello texnikasına bənzər üsulla işlənmiş təsviri oyma sədəf elementləri yerləşdirilmişdir. Bu alət həmçinin gümüşdən tökülmüş inək başı və gümüş tənzimləmə çubuqları ilə tamamlanmışdır. Digər bir lira dəniz gəmisi formasında olub və üzərində maral fiquru yerləşirdi. Başqa bir nümunə isə ağac, sədəf, lazurit, qırmızı daş, gümüş və qızıl kimi müxtəlif materialların birləşməsi ilə hazırlanmışdır. Urda tapılan liralarda tez-tez inək, maral, saqqallı öküz və dana kimi heyvan təsvirlərinə rast gəlinir. Xüsusilə diqqətəlayiq nümunələrdən biri PG 789 nömrəli məzardan tapılmış və “Kral məzarı” ilə əlaqələndirilən öküz başlı liradır. Vulli ehtimal edirdi ki, bu heyvan təsvirlərinin hər biri alətin səslənmə tonları ilə müəyyən şəkildə əlaqəli ola bilərdi. Kolluqda qoç PG 1237 nömrəli məzarda aşkar edilmiş iki qoç heykəli Urda polixrom heykəltəraşlığın nümunələrindən yalnız ikisidir. Leonard Vulli bu obyektləri “Kolluqda qoçlar” (Ram in a Thicket) adlandırmışdır. Onlar ağacdan hazırlanmış və üzəri qızıl, gümüş, sədəf və lazuritlə örtülmüşdür. “Kolluqda qoç” əsərində ağac, heyvanın ayaqları və üzü qızıldan, qarın hissəsi və postamentin bəzi elementləri isə gümüşdən hazırlanmış, həmçinin çəhrayı və ağ mozaika ilə bəzədilmişdir. Heyvanın arxa hissəsi bitum vasitəsilə bərkidilmiş qabıqdan düzəldilmişdir. Gözlər, buynuzlar və saqqal kimi digər detallarda isə lazuritdən istifadə olunmuşdur. Ur ştandartları PG 779 nömrəli məzarda hələ də funksiyası tam müəyyən edilməmiş bir obyekt — “Ur Ştandartı” aşkar edilmişdir. Bu obyekt trapesiya formalı taxta qutudur və səthində müxtəlif fiqurların təsviri üçün lazurit, sədəf və qırmızı əhəngdaşından istifadə olunmuşdur. Onun funksiyası mübahisəlidir; lakin Leonard Vulli onu hərbi bayraq və ya ştandart kimi şərh etmiş, bu da obyektin bu günkü adının yaranmasına səbəb olmuşdur. Ştandartın hər iki tərəfində təsvirlər ardıcıl süjet kompozisiyası kimi qəbul edilir və formal olaraq üç registrə bölünür; bütün fiqurlar eyni səth üzərində yerləşdirilmişdir. Kompozisiyada mühüm fiqurları vurğulamaq üçün ölçü iyerarxiyasından istifadə edilmişdir. Bir tərəfdə təsvirlər soldan sağa və aşağıdan yuxarı oxunur: aşağı registrlərdə müxtəlif mallar daşıyan və ya heyvanları və balıqları aparan kişilər göstərilmişdir; yuxarı registrdə isə daha böyük ölçüdə təsvir olunmuş fiqurlar musiqiçilər və xidmətçilərin müşayiəti ilə ziyafətdə iştirak edir. Digər tərəfdə isə daha çox hərbi səhnə təsvir olunur: at qoşulmuş arabalar uzanmış cəsədlərin üzərindən keçir, əsgərlər və əsirlər yuxarı registrə doğru hərəkət edir və ən yuxarı hissədə böyük ölçülü mərkəzi fiqur kompozisiyanın əsas şəxsini vurğulayır. Müasir dövrdə Yeni nəzəriyyələr Ser Leonard Vullinin tapıntılarının təhlili hökmdar məzarları ilə bağlı yeni nəzəriyyələrin yaranmasına səbəb olmuşdur. 1998-ci ildə Pol Zimmerman Pensilvaniya Universitetində Ur hökmdarqəbiristanlığı haqqında magistr işi yazmışdır. Vullinin fikrincə, PG 789 və PG 800 nömrəli məzarlar — müvafiq olaraq kral və kraliçaya aid məzarlar — xidmətçilər və zəngin qəbir əşyaları ilə birlikdə tam dəfnlər idi. Zimmerman isə bu məzarların planını təhlil edərək onların əslində üç ayrı məzardan ibarət ola biləcəyi nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. PG 800 çuxurunda iki fərqli səviyyədə yerləşən iki otaq aşkar edilmişdir ki, bu da PG 789 məzarı ilə müqayisədə uyğunsuz görünürdü (orada otaqlar bir-biri ilə əlaqəli idi). Bundan əlavə, Vulli, Puabinin məzarının hökmdar məzarından sonra tikildiyini və ona yaxın olmaq məqsədi daşıdığını iddia edirdi. Lakin Zimmerman qeyd edir ki, Puabinin məzarı hökmdar məzarından 40 sm aşağı yerləşdiyi üçün əslində daha əvvəl tikilmiş ola bilər. Bu müşahidələrə əsaslanaraq, Zimmerman belə nəticəyə gəlmişdir ki, Kraliça Puabiyə aid edilən “ölüm çuxuru” əslində başqa, kimliyi məlum olmayan bir məzara aid ola bilər. Hökmdar məzarlarının müasir vəziyyəti Arxeoloji abidələrin talan edilməsi geniş yayılmış problem olmuşdur və bu hal Səddam Hüseynin hakimiyyəti dövründə müəyyən qədər nəzarət altına alınmış, hökumət tərəfindən belə əməllər ölüm cəzası ilə cəzalandırılan cinayət elan edilmişdi. Lakin İraq müharibəsindən sonra talan halları yenidən artmışdır. Bəzi arxeoloji sahələr tamamilə dağıdılmış, talançılar tərəfindən on minlərlə çuxur qazılmışdır. Buna baxmayaraq, “Ur hökmdar qəbiristanlığı” əsasən qorunub saxlanılmışdır. Abidə müttəfiq qüvvələrin nəzarətində olan Tallil aviabazasının ərazisində yerləşirdi. Bununla belə, birinci Körfəz müharibəsi zamanı aviabazanın bombalanması nəticəsində müəyyən zərər görmüşdür. 2008-ci ildə Stoni-Bruk Universitetindən Elizabet Stounun da daxil olduğu tədqiqatçılar qrupu müəyyən etmişdir ki, hökmdar məzarlarının divarları dağılmağa başlayır. Həmçinin, ərazinin hərbi məqsədlərlə istifadə olunması səbəbindən abidənin ümumi vəziyyətində pisləşmə müşahidə edilmişdir. Bununla belə, abidə üçün ən zərərli amil kimi laqeydlik göstərilmişdir. Elizabet Stoun qeyd etmişdir ki, 30 il ərzində İraqın Qədim Əsərlər Departamenti bu və digər arxeoloji sahələri düzgün şəkildə yoxlamaq və qorumaq üçün kifayət qədər resurslara malik olmamışdır. Nəticədə, Ur hökmdar qəbiristanlığı kimi abidələr tədricən aşınmağa başlamışdır. 2009-cu ilin may ayında isə İraqın Qədim Əsərlər üzrə Dövlət Şurası yenidən ərazi üzərində nəzarəti bərpa etmiş və qədim abidənin qorunmasına dəstək verməyə başlamışdır. Məzarlar Ur hökmdar qəbiristanlığında çoxlu sayda fərdi məzar və az sayda hökmdar məzarı müəyyən edilmişdir. Hökmdar məzarlarının kimə aid edilməsi ümumiyyətlə ehtimal xarakteri daşıyır, lakin bəzi hallarda bu məzarların Şumer hökmdar siyahısı kimi yazılı mənbələrdə tanınan hökmdarlarla uyğunlaşdırılması istiqamətində cəhdlər edilmişdir. Culian Rid əsas məzarları ehtimalən aşağıdakı hökmdarlara aid etmişdir: PG 1236 Ur Kral qəbiristanlığında yerləşən PG 1236 nömrəli məzar, qoşa məzar olub, qəbiristanlığın ən böyük və ehtimal ki, ən erkən məzar quruluşudur; təxminən e.ə. 2600-cü ilə aid edilir. Bu məzar ehtimalən Birinci Ur sülaləsinin erkən hökmdarlarından biri olan A-İmduquda (𒀀𒀭𒅎𒂂 - ADIM.DUGUDMUŠEN, İmduqud tanrısının adı ilə, həmçinin Aja-Anzu kimi oxunur) aid edilir; onun üzərində yazı olan möhürü bu məzarda aşkar edilmişdir. PG 1236 məzarından bir neçə artefakt məlumdur. Burada iki yazılı möhür tapılmışdır: onlardan biri ziyafət səhnəsini təsvir edir və üzərində Gan-Ekiga(k) yazısı vardır; digəri isə şirlər ilə vuruşan çılpaq qəhrəmanı və Ur ştandartını xatırladan döyüş səhnəsini göstərir, üzərində isə Aja-Anzu (A-İmduqud) adı qeyd olunmuşdur. Bu möhürlər Mesannepadanın möhürü ilə çox oxşardır. Məzarın içərisində həmçinin relyef naxışlı qızıl yarpaqlar, bərpa edilmiş qızıl əsa və kral əsası kimi digər qiymətli əşyalar da aşkar edilmişdir. PG 779 PG 779 nömrəli məzar erkən monumental məzar hesab olunur və e.ə. XXVI əsrdə Birinci Ur sülaləsinin erkən hökmdarlarından biri olan Ur-Pabilsaq (𒌨𒀭𒉺𒉋𒊕, ur-dpa-bil2-sag) ilə əlaqələndirilir. O, Şumer hökmdar siyahısında yer almır, lakin Urda tapılmış yazılı fraqmentdə “Ur-Pabilsaq, Urun hökmdarı” titulunu daşıması ilə məlumdur. Onun məzarının PG 779 olduğu ehtimal edilmişdir. Təxminən e.ə. 2550-ci ildə vəfat etdiyi güman olunur. Ur-Pabilsaqın məzarı (PG 779) abidədə ümumilikdə ikinci ən qədim məzar hesab edilir və ehtimal ki, onun həyat yoldaşına aid olduğu düşünülən PG 777 məzarı ilə eyni dövrə aiddir. Meskalamduq (PG 755 və ya ehtimal ki, PG 789) onun oğlu olmuşdur. Ur hökmdar qəbiristanlığında yerləşən PG 779 məzarından məşhur Ur ştandartı və bəzəkli sədəf lövhələr kimi bir sıra əhəmiyyətli artefaktlar aşkar edilmişdir. PG 755: "Şahzadə Meskalamduq" PG 755 nömrəli məzar xidmətçilərsiz kiçik fərdi dəfn olub, adətən Meskalamduqa (𒈩𒌦𒄭, MES-KALAM-DUG — “yaxşı torpağın qəhrəmanı”) aid edilir. Bununla belə, məzarın hökmdar xüsusiyyətlərindən məhrum olması səbəbindən onun bir şahzadəyə, məsələn, Meskalamduqun oğluna aid ola biləcəyi də irəli sürülmüşdür. Məzarın içərisində hökmdarın adı yazılmış qızıl dəbilqə də daxil olmaqla çoxsaylı qızıl artefaktlar aşkar edilmişdir. Bu hökmdar məzarının tərkibi həmin qədim sivilizasiyanın yüksək zənginliyə malik olduğunu göstərir. Meskalamduq ehtimal ki, Ur hökmdarı Mesannepadanın atası olmuşdur; Mesannepada hökmdar siyahısında və bir çox digər yazılarda qeyd olunur. PG 1054: "Meskalamduqun kraliçası" Bu məzar kral dəfninə xas bir çox xüsusiyyətləri özündə ehtiva edir. Onun Meskalamduqun kraliçası Nibandaya aid olduğu güman edilir. Məzar daha gənc qəbirlərin altında, təxminən 4 metr dərinlikdə aşkar edilmişdir. O, bir qəbir şaxtasından və daşdan tikilmiş günbəzli məzar kamerasından ibarətdir. Məzar bütöv və toxunulmamış vəziyyətdə idi. O, bir çox kral dəfninə xas xüsusiyyətlər nümayiş etdirir, o cümlədən həm məzar kamerasının daxilində, həm də onun qarşısında yerləşən şaxtada bir neçə müşayiətçi dəfni mövcuddur. Leonard Vulliyə görə, eyni çuxurda yerləşən, lakin təxminən 3 metr daha yüksək səviyyədə yerləşən başqa bir məzar kamerası da PG 1054-ə aid ola bilər. Lakin bu fikir sonradan az ehtimallı hesab edilərək rədd edilmişdir. Məzarın əsas dəfni yan tərəfə bükülmüş vəziyyətdə yerləşdirilmiş qadın skeletindən ibarət idi. PG 1054 məzarında bir neçə metal və daş qab, iki qızıl xəncər, həmçinin qızıl, lazurit və karneliandan hazırlanmış çoxsaylı muncuqlar aşkar edilmişdir. PG 1054-ün yuxarı (yəni əslində bu məzara aid olmayan) hissəsində Meskalamduq adının qeyd olunduğu bir silindrik möhür tapılmışdır. Buna əsaslanaraq, Vulli bu məzarda dəfn olunan qadını yazılı mənbələrdən Meskalamduqun həyat yoldaşı kimi tanınan Nibanda ilə eyniləşdirmişdir. PG 789: "Kral məzarı" PG 789 kompleksi Leonard Vulli tərəfindən 1928–1929-cu illərdə keçirilmiş 6-cı qazıntı kampaniyası zamanı, hökmdar qəbiristanlığının təxminən mərkəz hissəsində, PG 779-un şimal-şərqində aşkar edilmişdir. Qazıntı səthindən 8,3 m aşağıda yerləşən PG 789 birbaşa PG 800-ün altında yerləşir və 8,7 m dərinlikdə olan, ehtimal ki, daha erkən dövrə aid PG 800B (Puabinin məzarı) ilə sərhəddir. Kompleks geniş bir məzar kamerasından və onunla əlaqəli, cənub-qərbdə yerləşən “ölüm çuxuru”ndan ibarətdir. Ölçüləri 4×1,8 m olan məzar kamerası əhəngdaşı və gildən ibarət kompozit divar quruluşuna malik idi və tonozvari örtüklə tamamlanmışdı. Şərq küncünə yaxın yerləşən tağvari giriş dəfn mərasimindən sonra kərpic və daşlarla bağlanmışdır ki, bu da onun eyni səviyyədə yerləşən ölüm çuxuru ilə əlaqəsini göstərir. Məzarın daxilində çox sayda əşyanın və insan qalıqlarının olmaması, həmçinin tavanda aşkar edilən dəlik onun hələ qədim dövrdə, ehtimal ki, PG 800 tikilərkən talan edildiyini göstərir. Buna baxmayaraq, sümük fraqmentləri və əlaqəli tapıntılar əsasında üç fərdin — bir kişi və iki qadının — qalıqları müəyyən edilmişdir. Həmçinin iki mühüm artefakt aşkar olunmuşdur: “Ur hökmdar oyunu”na aid oyun lövhəsi və gümüş qayıq modeli. Cənub küncdə yerləşən, 1,9 m uzunluğunda və 70 sm enində olan çuxur Vulli tərəfindən əsas dəfn yerinin mövqeyi kimi şərh edilmişdir. Kompleksin ölüm çuxuru isə toxunulmamış vəziyyətdə aşkar edilmişdir. Burada 63 insan müşayiətçi kimi dəfn edilmişdir; onların arasında nizə və dəbilqə ilə təchiz olunmuş altı nəfər şaxtanın aşağı hissəsində yerləşirdi və ehtimal ki, keşikçi funksiyası daşıyırdı. Digər dəfn olunanların cinsi və funksiyası Vulli tərəfindən əsasən əlaqəli tapıntılara əsasən təyin edilmişdir. Xüsusilə diqqətəlayiq tapıntılar arasında hər biri üç öküz qoşulmuş iki araba, iki lira və bəzi şəxslərin üzərində aşkar edilən çoxsaylı zinət əşyaları yer alır. Skeletlərin pis qorunma vəziyyəti onların dəqiq yerləşdirilmə istiqamətini müəyyən etməyə imkan vermir. Yazılı obyektlərin olmaması səbəbindən bu məzarın konkret şəxsə aid edilməsi mümkün deyil. Lakin PG 800B (Puabinin məzarı) ilə oxşar dərinlik səviyyəsi və yaxın yerləşməsi iki əsas dəfn arasında əlaqə ehtimalını irəli sürməyə imkan verir. Bu əlaqəyə əsaslanaraq, Vulli PG 789-un əsas dəfnini Puabinin həyat yoldaşı kimi şərh etmiş və məzarı “Kral məzarı” adlandırmışdır. Daha sonra Culian Rid bu məzarın Meskalamduqa aid ola biləcəyini irəli sürmüşdür. PG 800: "Kraliça Puabi" PG 800 nömrəli məzar kompleksi — ölüm çuxuru PG 800 və günbəzli məzar kamerası PG 800B-dən ibarət olub, Kraliça Puabinin məzarı hesab olunur. Vulli bu kompleksi hissə-hissə aşkar etmişdir: əvvəlcə təxminən 12 × 4 m ölçüdə olan death pit-i tapmış, daha sonra bu çuxurun içində bir qədər aşağıda yerləşən PG 800B məzar kamerasına bitişik olan PG 789 kamerasının yuxarı hissəsini müəyyən etmişdir. Lakin PG 789-un özünə məxsus ayrıca ölüm çuxuru olduğu üçün PG 800 çuxuru PG 800B kamerasına aid edilmişdir, baxmayaraq ki, onların arasında 1,7 m hündürlük fərqi mövcuddur. Yeni tədqiqatlara görə isə PG 800 və PG 800B iki ayrı məzar kimi qiymətləndirilir. PG 800 ölüm çuxuru xüsusilə zəngin tapıntılarla seçilir və PG 800B kamerasının döşəməsindən təxminən 1,7 m yuxarı yerləşirdi. Vullinin qeyd etdiyinə görə, bütün çuxur tez xarab olan materiallardan hazırlanmış örtüklə döşənmişdi. Burada 25 skelet aşkar edilmişdir; onların əksəriyyəti qadın idi. Bundan əlavə, iki öküz qoşulmuş araba və çoxsaylı qiymətli artefaktlar tapılmışdır. Müşayiətçi dəfnlərdən birində olan kişi bir silindrik möhür vasitəsilə Lugal-Šapada kimi müəyyən edilmişdir. PG 800B məzar kamerasının daxilində Vulli, dörd skelet — üç xidmətçi və əsas dəfn olunan şəxsi aşkar etmişdir. Bu qadının adı sağ çiyni yaxınlığında tapılmış yazılı silindrik möhür vasitəsilə müəyyən edilmişdir. Əvvəlcə bu ad Šub-Ad kimi oxunsa da, müasir tədqiqatlarda şumer dilində Puabi kimi transliterasiya olunur. Möhürdə onun titulu NIN kimi göstərilmişdir ki, bu da “kraliça” və ya “xanım” kimi tərcümə olunur. Adətən onun bu titulu hökmdarın həyat yoldaşı kimi daşıdığı qəbul edilir, lakin bəzi tədqiqatçılar möhürdə hökmdar ərinin qeyd olunmamasını Puabinin müstəqil hakimiyyətinin göstəricisi kimi də şərh etmişlər. Bununla belə, Puabinin digər yazılı mənbələrdə adı məlum deyil. Puabi cənazə arabası üzərində uzadılmış vəziyyətdə yerləşdirilmiş və muncuqlarla bəzədilmiş bir örtük geyinmişdi. Bu bəzəyin boyunbağı olması ehtimalı da irəli sürülmüşdür, lakin muncuqların düzülüşü onun daha çox örtük formasında olduğunu göstərir. Puabinin saç bəzəyi ən diqqətəlayiq tapıntılardan biri hesab olunur. O, böyük bir parik üzərində yerləşdirilmiş qızıl lentlərdən ibarət idi və üzərinə lazurit və karnelian muncuqlardan ibarət zəncirlər əlavə olunaraq yuxarıya doğru yüksələn kompozisiya yaradılmışdı. Baş bəzəyinə qızıl yarpaq elementləri də daxil edilmişdi. Onun ən yuxarı hissəsini isə uclarında üç çiçək olan daraq tamamlayırdı. Bundan əlavə, Puabi iri qulaq (və ya gicgah) üzükləri və aşağı sallanan qızıl halqalarla bəzədilmiş alınbağı taxmışdı. Bu baş geyimi Vulli tərəfindən rekonstruksiya edilmiş və həyat yoldaşı tərəfindən hazırlanmış parikli model baş üzərində nümayiş etdirilmişdir. PG 1237: "Böyük Ölüm Çuxuru" PG 1237 nömrəli məzar, Vulli tərəfindən “Böyük Ölüm Çuxuru” (ing. The Great Death Pit) adlandırılmış və əslində yalnız bir çuxurdan ibarət olmuşdur. Vulli burada əvvəlcə məzar kamerasının mövcud olduğunu ehtimal etmişdir. Əhəngdaşı qalıqları və çoxlu qızıl, karnelian və lazurit muncuqların tapılması onu belə bir qənaətə gətirmişdir ki, məzar kamerası talan edilmiş və bölgədə daş çatışmazlığı səbəbindən sökülmüşdür. Lakin məzarın ümumilikdə talan edilməmiş vəziyyətdə tapılması yalnız daşların aparılıb, qiymətli əşyaların yerində qalması ehtimalını zəiflədir. Culian Rid bu məzarı konkret sübut olmadan Mesannepadaya aid etmiş və onu PG 789 və PG 800 ilə eyni dövrə — Birinci Ur sülaləsinə — aid etmişdir. Məzar kompleksinin şimal-şərq hissəsində gildən hazırlanmış qurban masası yerləşirdi; onun altında isə gil kərpicdən tikilmiş dərin qəbir şaxtası aşkar edilmişdir. Bu şaxta gil və tikinti qalıqları ilə dolu idi. Şaxtanın dibində 8,5×7,5 m ölçüdə sahə yerləşirdi. Bu sahədə ümumilikdə 74 nəfər dəfn olunmuşdur; onların altısı kişi, qalanları isə qadın idi. Sümüklər zəif qorunmuş vəziyyətdə idi. Xüsusilə 61 nömrəli skeletin çox zəngin əşyalarla müşayiət olunması səbəbindən bəzən bu skelet məzarın əsas dəfni kimi qiymətləndirilir. Bu fərqli şərhlər dəfn olunanların sayının bəzi mənbələrdə 73, bəzilərində isə 74 göstərilməsinə səbəb olur. Kişi skeletlərinin yanında baltalar və xəncərlər, qadınların yanında isə saç halqaları, üzüklər və boyunbağılar daxil olmaqla çoxlu qızıl və gümüş zinət əşyaları aşkar edilmişdir. Bundan əlavə, daş və metal materialdan hazırlanmış təxminən 50 fincan tapılmışdır; Vulli hər bir dəfn olunanın yanında belə bir qabın ola biləcəyini istisna etməmişdir. Məzar yalnız insan qalıqları ilə deyil, həm də diqqətəlayiq artefaktlarla zəngin idi. Bunlara bitkiyə söykənmiş iki keçi heykəli (Vulli onları "Kolluqda qoç" ing. Ram in a Thicket adlandırır), gümüş örtüklü iki və qızıl örtüklü bir lira, həmçinin bürüncdən hazırlanmış heykəl daxildir. Cənub-qərb küncündə isə Vulli tərəfindən bir növ baldaxin (örtük konstruksiyası) kimi şərh edilən mebel qalıqları aşkar edilmişdir. PG 580 Məzar bir qəbir şaxtasından ibarət idi, lakin ayrıca məzar kamerası aşkar edilməmişdir. Sümüklər və üzvi materiallar çox zəif qorunmuş vəziyyətdə idi. Giriş şaxtasında mal-qara sümükləri və araba hissələri tapılmışdır ki, bu da qoşqu heyvanları ilə birlikdə bir arabanın dəfnə daxil edildiyini göstərir. Məzar müşayiətçi dəfnlərini ehtiva edirdi, lakin skeletlərin dəqiq sayı müəyyən edilə bilməmişdir. Ən diqqətəlayiq tapıntılar arasında bir neçə dəbdəbəli silah, xüsusilə də dəstəyində lazurit inkrustasiyaları olan qızıl xəncər yer alır. Culian Rid bu məzarı ehtiyatla A-anepada adlı hökmdara aid etmişdir, lakin bunun üçün konkret sübutlar mövcud deyil. İstinadlar Ədəbiyyat Aubrey Baadsgaard, Janet Monge, Samantha Cox, Richard L. Zettler, Human Sacrifice and Intentional Corpse Preservation in the Royal Cemetery of Ur. Antiquity 85/327 (2011): S. 27–42. Aubrey Baadsgaard, Janet Monge, Samantha Cox, Richard L. Zettler, Bludgeoned, Burned, and Beautified: Reevaluating Mortuary Practices in the Royal Cemetery of Ur. In: Anne M. Porter, Glenn M. Schwartz (Hg.), Sacred Killing: the Archaeology of Sacrifice in the Ancient Near East, Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns, 2012: S. 125–158. Marie-Henriette Gates: Archaeology and the Ancient Near East: Methods and Limits in: D. Snell (Hg.), A Companion to the Ancient Near East, Malden MA, 2005: S. 65–78. William B. Hafford, Richard L. Zettler: Magnificent with Jewels: Puabi, Queen of Ur in: Yennifer Y. Chi, Pedro Azara (Hg.), From Ancient to Modern: Archaeology and Aesthetics; Princeton, 2015: S. 88–101. William B. Hafford, The Royal Cemetery of Ur, in: Steve Tinney, Karen Sonik (ed.) Journey to the city, a companion to the middle east galleries at the Penn museum, Philadelphia 2019: 196–234. Alexandra Irving, Janet Ambers: Hidden Treasure from the Royal Cemetery at Ur: Technology Sheds New Light on the Ancient Near East, Near Eastern Archaeology 65/3 (2002), S. 206–213. Gianni Marchesi: Who was buried in the Royal Tombs of Ur? The Epigraphic and Textual Data, Orientalia 73 (2004), S. 153–197. Theya Molleson, Dawn Hodgson, The Human Remains from Woolley’s Excavations in Ur, Iraq 65 (2003), S. 91–129. Peter Roger Stuart Moorey, What do we know about the people buried in the Royal Cemetery?, Expedition 20 (1977), S. 24–40. Hans Jörg Nissen: Zur Datierung des Königsfriedhofes von Ur. Unter besonderer Berücksichtigung der Stratigraphie der Privatgräber (= Beiträge zur ur- und frühgeschichtlichen Archäologie des Mittelmeer-Kulturraumes. Bd. 3). Rudolf Habelt, Bonn 1966 (Zugleich: Heidelberg, Universität, Dissertation). Susan Pollock, Chronology of the Royal Cemetery of Ur. Iraq 47 (1985): S. 129–158. Susan Pollock, The Royal Cemetery of Ur. Ritual, Tradition, and the Creation of Subjects In: Marlies Heinz/Marian H. Feldman (Hg.), Representations of Political Power. Case Histories from Times of Change and Dissolving Order in the Ancient Near East, Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns 2007, S. 89–110. Julian Reade, The Royal Tombs of Ur, in: J. Aruz, R. Wallenfels (Hg.), Art of the First Cities: The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus. Metropolitan Museum of Art, New York 2003, S. 94–96. ISBN 978-1-58839-043-1 Glenn M. Schwartz: Archaeology and Sacrifice, in: Anne M. Porter, Glenn M. Schwartz (Hg.), Sacred Kiling. The Archaeology of Sacrifice in the Ancient Near East, Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns 2012, S. 1–32. Ur Excavations. (offizielle Grabungsberichte) Band 2: C. Leonard Woolley: The Royal Cemetery. A Report on the predynastic and Sargonid Graves excavated between 1926 and 1931. British Museum Press, London 1934. Band 3: Leon Legrain: Archaic Seal Impressions. Oxford 1936. Band 4: Leonard Woolley: The early Periods. A Report on the Sites and Objects prior in Date to the Third Dynasty of Ur discovered in the Course of the Excavations. Johnson Fund of the American Philosophical Society, Philadelphia PA 1955. Helga Vogel, Der Königsfriedhof von Ur und das Problem der so genannten Gefolgschaftsbestattungen, in: Thomas Link, Heidi Peter-Röcher (Hg.), Gewalt und Gesellschaft. Dimensionen der Gewalt in ur- und frühgeschichtlicher Zeit. Internationale Tagung vom 14.–16. März 2013 an der Julius-Maximilians-Universität Würzburg (Universitätsforschungen zur Prähistorischen Archäologie 259), Bonn: Habelt, 2014, S. 169–185. Richard L. Zettler, Lee Horne (Hrsg.): Treasures from the Royal Tombs of Ur. University of Pennsylvania – Museum of Archaeology and Anthropology, Philadelphia PA 1998, ISBN 0-924171-55-3. Paul C. Zimmerman: A Critical Re-examination of the Early Dynastic “Royal Tomb” Architecture from Ur. MA-Arbeit, Department of Anthropology, University of Pennsylvania, 1994. Paul C. Zimmerman, Richard L. Zettler, Two Tombs or Three? PG 789 and PG 800 again!, in: Mark Altaweel, Carrie Hritz (Hg.), From Sherds to Landscapes. Studies on the Ancient Near East in Honor of McGuire Gibson (Studies in Ancient Oriental Civilization, 71), Chicago: The Oriental Institute, 2021: S. 283–296.