Адәм

Адәм (яһүд. אָדָם ʼādām, туры мәгънәсендә «кызыл туфрак»,грек. Ἀδάμ, гарәп. آدم‎) — Аллаһ тарафыннан яратылган беренче кеше һәм кешелек нәселенең бабасы. Исламда беренче пәйгамбәр. Ул Хаваның ире һәм Кабил, Һабил һәм Шитның әтисе. Ул һәм аның хатыны Аллаһка буйсынмыйча, тыелган агачның җимешен ашаганнан соң, җәннәттән куылалар. Яһүд дине карашы буенча, Адәм белән Һава кешелек мөнәсәбәтләрен, бөтен кешелекнең образын тулысынча чагылдыра, аларның тарихын бөтен кешелек тарихының прототибы дип карарга мөмкин.Христиан теологиясендә Адәм — Аллаһы тарафыннан турыдан-туры яратылган һәм Аның белән тулы аралашу мөмкинлеге алган беренче кеше. Адәм, яратылышның таҗы буларак, Аллаһының рәхмәте белән фатихаланган, тәкъвалыкка һәм үлемсезлеккә ия булган, ләкин боларның барысы да гөнаһ кылу вакытында югалган. Адәм бу гөнаһлылыкны үз токымнарына — бөтен кешелек нәселенә күчергән. Башлангыч гөнаһны бары тик Гайсә Мәсих кенә йолып алган. Адәм турындагы Инҗил хикәясе христиан диненең хатын-кызның ир-атка буйсынуы (Быт. 3:16) һәм башлангыч гөнаһ турындагы догма кебек мөһим принципларының нигезе булган. Аны Исламда, Мандей тәгълиматларында һәм Баһаи динендә пәйгамбәр буларак хөрмәт итәләр. Чагыштырма диндә Адәм хикәясе антропогоник миф мисалы. Бу миф неолит революциясен чагылдыра дип санала. Адәм турындагы Инҗил хикәясе дөнья сәнгатенә һәм мәдәниятенә күпсанлы символлар керткән, мәсәлән: Җәннәт, Яхшылык һәм Явызлыкны тану Агачы, Тормыш Агачы, тыелган җимеш, аздыручы елан һәм Җәннәттән куылу. Изге Язмаларда Иске Гаһедтә Бишкитаплыкта (Быт. 2-4) беренче кеше парының тормышы турында шактый җентекле хикәя бирелә. Төп сюжет элементларына Адәм белән Хаваның яратылуы, вәсвәсә һәм гөнаһ, Җәннән куылу һәм аннан соң кешеләрнең Җәннәт бакчасыннан читтә дөнья буйлап таралуы керә. Барлыкка китерү (Быт. 1:1-29) Яратылыш китабында дөньяның һәм кешенең яратылуы турында ике параллель хикәя бар: Беренче хикәя: 1:1 — 2:3. Икенче хикәя: 2:4 — 3:24. Беренче хикәя буенча (Быт. 1:26-29), кешелекнең ата-бабалары — ир-ат һәм хатын-кыз — «Алла рәвеше буенча» яратылышның алтынчы көне ахырында яратылганнар, һәм аларга бөтен җир һәм тере җан ияләре өстеннән хакимлек итү хокукы бирелә (Быт. 1:27). Икенче параллель хикәя буенча (Быт. 2:7-25), Аллаһ кешене (Адәмне) «җир туфрагыннан» ясаган (Адәм אדמה (adamah) сүзенең белән тамырдаш — җир, җир тузаны), аның борынына «тормыш сулышын» өргән һәм аны Гадән бакчасына урнаштырган (Быт. 2:7). Исламда Ислам Адәмне (гарәп. آدم‎) беренче кеше генә түгел, ә Аллаһның беренче пәйгамбәре (нәбие) дә булган дип саный. Аның «илче» (рәсул) дип аталу хокукына дәгъва итә алу-алмавы турындагы сорау бәхәсле булып калган. Мистиклар өчен Адәм кешенең илаһи асылының гәүдәләнеше булган, чөнки Аллаһ аңа үз рухын өргән . Ислам традицияләрендә аны шулай ук Әбү әл-Бәшәр («кешелекнең атасы») һәм Сафиулла («Аллаһның сафлыгы») дип тә атыйлар.Аллаһ Адәмне су белән кушылган пешерелмәгән коры балчыктан (сал-сал) яраткан . Риваятьләр буенча, фәрештәләр Адәмне яратырга тиешле балчыкны Мәккә һәм Йәмәннән алганнар . Ислам риваятьләрендә Адәмнең хатыны Хаваның аның кабыргасыннан яратылуы, аның иренә шәраб эчертүе һәм тыелган җимешне татып карарга күндерүе , һәм Иблиснең аны дүрт аяклы елан ярдәмендә җәннәткә кертүе турында сөйләнә.Цейлонда җиргә ташлангач, Адәм галәйһиссәлам Әдәнгә (хәзерге Йәмән) барып җитә, аннары Мәккә янындагы Гарәфә тавы янында хатыны белән очраша һәм алар бергәләп хаҗ кылалар . Адәмгә җәннәттән Кара таш (Хәҗәр әл-әсвад) төшә, аның өчен ул Кәгъбәнең беренче бинасын төзи . Аннары Адәм галәйһиссәлам һәм аның хатыны хәзерге Сүриягә юл тоталар, анда аларның күпсанлы балалары туа, алардан бөтен кешелек барлыкка килә. Билгеле балалар арасында уллары Шис, Кабил һәм Һабил, кызлары Ләбүдә һәм Әкълимә бар . Ислам традициясендә Адәм белән Хаваның тәүбә иткәннәре һәм 200 ел дәвамында Аллаһтан гафу сораганнары турында хикәяләр бар. Аллаһ аларның догаларын кабул итә һәм гөнаһлары өчен гафу итә . Кайбер риваятьләрдә Адәм 2000 ел яшәгән, ә Хава ул үлгәннән соң кырык ел үткәч үлгән диелә . Адәм күп телләр белгән, ләкин җәннәттә ул гарәп телендә сөйләшкән. Ул Мәккә янындагы «Хәзинәләр мәгарәсендә» күмелгән, һәм туфаннан соң аның гәүдәсе Иерусалимга күчерелгән . Кайбер теологлар Адәм үлгәннән соң күккә күтәрелгән һәм анда Кыямәт көненә кадәр калачак дип саныйлар . Адәм пәйгамбәр булган һәм үз токымнарына дин нигезләрен өйрәткән. Җәбраил фәрештә аша Адәм Аллаһтан вәхи алган. Аңа беренче кешеләр өчен дини күрсәтмәләрне үз эченә алган «төргәкләр» (сөхеф) җибәрелгән . Коръәндә Аллаһның Адәмне һәм аның токымнарын яклавын саклап калуы һәм гафу итүе турында әйтелү ислам теологларының аеруча игътибарын җәлеп итә. Бу мотив тәкъдир (кадәр) проблемасы белән аваздаш . Төрек тарихчысы М. Асим Коксал да үзенең «Пәйгамбәрләр тарихы» китабында Адәм пәйгамбәрнең тормышы турында язган. G Искәрмәләр Әдәбият Али-заде А. А. Адам и Хавва // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8. Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2. Желтов М. С., Иванов М. С., Квливидзе Н. В. Адам // Православная энциклопедия. — М., 2000. — Т. I : А — Алексий Студит. — С. 280—283. — 40 000 экз. — ISBN 5-89572-006-4. Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987—1988. Каин / Папазян, А. А. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 608. Мень А. Библия и литература XVII века. / Мировая духовная культура. Христианство. Церковь. Лекции и беседы. — М.: Фонд имени Александра Меня, 1995. — 671 с. (образ Адама у Гроция, Вондела и Мильтона) S̲h̲īt̲h̲ / Huart, Cl. and Bosworth, C.E. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [англ.] : in 12 vol. / edited by C. E. Bosworth; E. van Donzel; W. P. Heinrichs & G. Lecomte[фр.]. — Leiden : E.J. Brill, 1997. — Vol. 9. — P. 489—490. (платн.) Stone M. E. . — (Early Judaism and its literature, 38). Сылтамалар Eve and Adam Online Resources (ингл.) — текстлар җыентыгы. П. Полонский. Две истории сотворения мира. Генеалогическое древо от Адама и Евы до Иисуса Христа. Краткое генеалогическое древо от Адама до Ровоама.