سید مرتضی

سید مرتضی کوائف مکمل نامعلی بن حسین بن موسی بن محمد تاریخ ولادتسنہ 355 ہجری قمری تاریخ وفاتسنہ 436 ہجری قمری مدفنکربلا نامور اقرباءسید رضی علمی معلومات مادر علمیفقیہ، متکلم، اصولی، شاعر اساتذہشیخ مفید تے أبوعبداللہ محمد بن عمران مرزبانی بغدادی شاگردشیخ طوسی، سلار دیلمی، ابن براج اور محمد بن علی کراجکی تالیفاتالانتصار، الشافی فی الامامۃ، المحکم و المتشابہ، تنزیہ الانبیاء، دیوان المرتضی، الغرر و الدرر (یا امالی مرتضی)، الذریعۃ الی اصول الشریعۃ خدمات علی بن حسین بن موسی (355-436 ھ)، سیدِ مرتضی، شریف مرتضی تے علم الہدی دے ناں توں مشہور، فقیہ، متکلم تے شیعہ مؤثر سماجی شخصیتاں وچوں نیں۔ سید مرتضی اپنے والد تے بھائی سید رضی وانگ اپنے دور وچ نقیب دے منصب اُتے مدتاں فائز رہے۔ آپ بغداد وچ زندگی گزاردے سن تے بنو عباس دے خلفاء تے آل بویہ دے حکمران آپ دا نہایت احترام کر دے سن۔ آپ کچھ مدت دے لئی امیر الحاج تے دیوان مظالم دے عہدے اُتے وی فائز رہے۔[۱] سید مرتضی اپنے استاد شیخ مفید وانگ عقلانیت پسند تے علم کلام نال لگاؤ رکھدے سن۔ آپ دی اہم ترین فکری تصنیف وی اسی سلسلہ وچ اے۔ فقہ وچ وی عقلانیت پسند سن تے اصول فقہ وچ وی اک کتاب تحریر دی جسنوں علم اصول وچ شیعاں دی پہلی جامع کتاب تصور کیتا جاندا اے۔ آپ دے مشہور شاگرد، شیخ طوسی نیں۔ سید مرتضی اک ممتاز ادیب وی سن تے تفسیر قرآن وچ وی آپ دیاں لکھتاں موجود نیں۔ حسب و نسب تے تریخ ولادت و وفات علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراہیم بن امام موسی کاظمؑ، سنہ 355 ہجری قمری نوں بغداد وچ پیدا ہوئے۔ آپ دی کنیت ابوالقاسم تے سید مرتضی دے ناں توں مشہور نیں۔[۲] آپ دے والد گرامی ابو احمد حسین، شیعہ بزرگ علما وچوں سن تے سلسلہ آل بویہ دے حکمراناں توں قریبی تعلقات رکھنے دے نال نال علویاں دے نقیب، دیوان مظالم تے امیر حج دے عہدیاں اُتے وی فائز سن۔[۳] آپ دی والدہ ماجدہ، فاطمہ بنت حسن (جاں حسین) بن احمد بن حسن بن علی بن عمر الاشرف بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالبؑ (متوفائے ۳۸۵ق) سن۔[۴] القاب: سید مرتضی متعدد القاب توں ملقب سن۔ چونکہ آپ دا حسب و نسب ماں باپ دوناں طرفوں حسینی سن اسلئے تہانوں "شریف" کہیا جاندا سی۔ آپ "علم‌الہدی" دے ناں توں وی معروف اے۔ کہیا جاندا اے کہ سید مرتضی دے معاصر اک بزرگ نے امام علیؑ نوں خواب وچ دیکھیا کہ تسی‏‏ںؑ سید مرتضی نوں "علم الہدی" دے لقب توں پکاردے سن ایوی‏‏ں‏ اس بزرگ نے انہاں اس لقب توں نوازیا۔[۵] آپ دے ہور القاب وچوں اک "ذُوالمَجدَین" اے جسنوں آل بویہ دے حکمران بہاءالدولہ نے دتا۔[۶] اسی طرح تہاناں "ابوالثمانین تے ذوالثمانین" وی کہیا جاندا اے کیونجے آپ نے 80 کتاباں لکھیاں، 80 دیہاتاں دے مالک سن تے 80 سال اٹھ مہینے عمر پائی۔[۷] وفات: سید مرتضی سنہ 436 ہجری قمری نوں وفات پائے۔ آپ دے بیٹے نے آپ دی نماز جنازہ پڑھائی تے بغداد وچ اپنے آبائی پنڈ کرخ وچ اپنے گھر وچ دفن کیتا گیا۔[۸] سید مرتضی دے محل دفن دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے اک قول دے مطابق انہاں دی میت نوں بعد وچ بغداد توں کربلا منتقل کیتا گیا تے امام حسین دے روضہ اطہر دے قریب دفن کیتا گیا۔[۹] اس دے علاوہکاظمین وچ وی سید مرتضی توں منسوب اک قبر موجود اے۔ [۱۰] تعلیم، اساتذہ تے شاگرد سید مرتضی اپنے بھائی شریف رضی دے نال بچپنے وچ ادبیات تے مبادی نوں ابن نباتہ سعدی جو اپنے زمانے دے شاعر تے ادیب سن دے کول تے علم فقہ تے علم اصول نوں شیخ مفید دے کول پڑھیا۔ سید مرتضی شعر و ادب وچ ابوعبیداللہ مرزبانی دا شاگرد سی تے کتاب امالی وچ بوہت ساری احادیث نوں انہاں توں نقل کیتا اے۔[۱۱] آپ دے ہور اساتید تے مشایخ وچ درج ذیل افراد دا ناں لیا جا سکدا اے:[۱۲] حسین بن علی بن بابویہ، شیخ صدوق دے بھائی سہل بن أحمد دیباجی أبوالحسن أحمد بن محمد بن عمران معروف بہ ابن جندی بغدادی أبوالحسن أو (أبوالحسین) علی بن محمد کاتب أحمد بن محمد بن عمران کاتب شاگرد سید مرتضی اپنے زمانے وچ چنگی خاصی شہرت دے حامل سن تے کہیا جاندا اے کہ انہاں دا کلاس درس کافی اُتے رونق رہدا سی تے اس زمانے دے بعض مشاہیر مانند ابوالعلاء معری، ابو اسحاق صابی تے عثمان بن جنی انہاں دے درس وچ شرکت کر دے سن.[۱۳] بعض اقوال دے مطابق آپ نے اپنا گھر جو اک بوہت وڈا گھر سی، نوں مدرسہ وچ تبدیل کیتا ہویا سی جس وچ فقہ، کلام، تفسیر، لغت، شعر تے ہور علوم مانند علم فلکیات تے حساب پڑھائے جادے سن۔ [۱۴] سید مرتضی دے بعض شاگرد درج ذیل نیں:[۱۵] شیخ طوسی حمزۃ بن عبدالعزیز سلار دیلمی ابوالصلاح حلبی عبدالعزیز حلبی ابوالفتح کراجکی محمد بن معبد حسنی جعفر بن محمد دوریستی سلیمان بن حسن صہرشتی ابوالحسن بصروی أبوعبداللہ بن تبان تبانی أحمد بن حسن نیسابوری ابوالحسین حاجب نجیب الدین حسن بن محمد موسوی عبدالعزیز بن کامل طرابلسی قاضی أبوالقاسم علی بن محسن تنوخی عبدالرحمن بن أحمد بن حسین تقی بن ابی طاہر ہادی نقیب رازی محمد بن علی حلوانی محمد بن حمزۃ علوی یعقوب بن إبراہیم بیہقی سیاسی تے سماجی زندگی سید مرتضی سلسلہ آل بویہ تے بنی عباسی دے سلاطین دے نال قریبی تعلقات رکھدے سن ۔ انہاں نے اپنے اشعار وچ "القائم" تے بنی عباس دے بعض ہور خلفاء دی مدح ثرائی دی اے۔[۱۶] شریف مرتضی سنہ ۴۰۶ق توں آل بویہ تے عباسی حکمراناں ول توں علویاں دے نقیب، امیر حجاج تے رئیس دیوان مظالم منصوب رہے۔ ایہ مناصب اس توں پہلے انہاں دے والد تے بھائی دے کول سن۔[۱۷] سید مرتضی دی سیاسی تفکرات وچ سلاطین دا کردار سید مرتضی نے اک رسالہ وچ "فی العمل مع السلطان" دے عنوان توں حکمراناں دے نال تعاون کرنے دے جواز توں متعلق جواب[۱۸] دتا اے۔ عادل حکمران کہ جو در واقع امام معصوم ہویا کردا اے انہاں دے نال تعاون کرنے وچ تو کوئی شک و شبہہ نئی‏‏ں اے لیکن سید مرتضی تے ہور شیعہ فقہا نے جس مسئلے نوں مطرح کیتا اے اوہ ایہ سی کہ آیا عصر غیبت وچ کسے حکومتی عہدے نوں قبول کرنا جائز اے جاں نئی‏‏ں؟ سید مرتضی دی نظر وچ ظالم حکمران دے نال تعاون کرنا اگر عقلا تے شرعا کوئی فائدہ رکھتا ہو یعنی ایہ شخص اس عہدے دی ذریعے کسے ظلم نوں روک سکدا ہو جاں عدل قائم کر سکدا ہو جاں الہی احکام نوں جاری کر سکدا ہو تو جائز اے۔[۱۹] بعض شیعہ مصنفین دے مطابق سید مرتضی دا بنی عباس تے آل بویہ دے نال تعاون وی اسی مبنا دے مطابق سی۔ انہاں دا حکمرااں دے نال قریبی تعلقات قائم کرنا تے انہاں دی تعریف و تمجید حکومتی عہداں اُتے فائز رہ کر شیعہ قوم دی خدمت کرنا سی۔[۲۰] افکار تے تالیفات سید مرتضی شیعہ بزرگ علما وچوں سن تے اپنے زمانے دے بوہت سارے رائج علوم جسنوں کلام، فقہ، اصول، تفسیر، فلسفہ، نجوم، فلکیات تے ادبی علوم اُتے عبور رکھدے سن۔[۲۱][۲۲] سید مرتضی دے افکار دے افکار دا محور اس دی عقلانیت پسندی اے جو اس دے مختلف کلامی تے فقہی تفکرات اُتے نمایاں نظر آندے نیں تے ایہی چیز انہاں انہاں دے استاد شیخ مفید دے افکار توں قریب کر دے نیں۔ اصل مضمون: سید مرتضی دے قلمی آثار عقلانیت تے کلامی نظریات سید مرتضی اک عقلانیت پسند مفکر سی۔ سید مرتضی دے نزدیک خدا شناسی توں مربوط مباحث دی جستجو وچ عقلانیت تے استدلال واجب اے کیونجے خدا دی شناخت بدیہی نئی‏‏ں اے تے خدا دی شناخت وچ کسے دے کہنے جاں سمعی دلائل(روایات تے متون دینی) توں استناد نئی‏‏ں کر سکدے کیونجے خود متون دینی دی حجیت خداوندعالم دی وجود اُتے اعتماد تے اطمینان تے خدا دی شناخت توں حاصل ہُندی اے۔ سید مرتضی دے مطابق خدا اُتے صرف کسے دی تقلید جاں اس دے کہنے اُتے بغیر کسے دلیل و برہان دے اعتقاد پیداا کرنا کافی نئی‏‏ں اے۔ [۲۳] سید مرتضی عقائد تے کلامی مباحث وچ عقل دی حجیت اُتے تاکید کر دے نیں تے ہر اس چیز نوں باطل سمجھتے نیں جو عقل دے مخالف ہوں۔ اسی بنا اُتے عقل تے نقل دے تعارض دے مقام اُتے اوہ عقل نوں فوقیت دیندے نیں تے اس بات دے معتقد سن کہ جوامع حدیث وچ موجود تمام دے تمام احادیث صحیح نئی‏‏ں نیں۔ مثال دے طور اُتے اوہ انہاں روایت نوں قبول نئی‏‏ں کر دے سن جنہاں دا لازمہ تشبیہ، جبر، رویت خداوند، خدا دے صفات دا قدیم ہونا اے اسی طرح اوہ روایات جو بعض خرافات جداں رعد و برق دا فرشتہ ہونا وغیرہ اُتے تائید کر دے نیں نوں وی قبول نئی‏‏ں کر دے اسی وجہ توں اوہ آیات جو عقلی بنیاداں دے خلاف نظر آندی دے تاویل دے قائل سن۔[۲۴] سید مرتضی تے مذہب معتزلہ: سید مرتضی دے افکار عقلانیت پسندی دے اعتبار توں معتزلہ دے قریب اے، چنانچہ بعض اہل سنت انہاں معتزلہ سمجھدے سن۔ سید مرتضی دے دور وچ بغداد جو سید مرتضی دا محل زندگی سی، وچ مذہب معتزلہ دا رواج سی تے سید مرتضی وی اس توں متاثر ہونے دے امکان نوں رد نئی‏‏ں کیتا جا سکدا اے۔[۲۵] انہاں تمام باتاں دے باوجود سید مرتضی دے افکار اک شیعہ متفکر ہونے دی حیثیت توں معتزلہ دے بعض افکار توں مختلف اے تے اپنی کتاب الشافی وچ قاضی عبدالجبار معتزلی دے بعض اعتقادات اُتے تنقید دی اے تے امامت، انبیا دی عصمت، منزلۃ بین منزلتین تے ارادہ الہی وغیرہ وچ معتزلہ دا اسی‏‏ں عقیدہ نئی‏‏ں سی۔[۲۶] کلامی موضوعات وچ متون دینی کاملا بے معنی نئی‏‏ں تے انہاں اعتقادات دے مقابلے وچ جو صرف عقلی دلائل توں حاصل ہُندے نیں، بعض کلامی مباحث نقل تے احادیث تے عقل دوناں طریق توں حاصل ہُندے نیں جداں امامت تے بعض ہور کلامی نظریات وچ نقل ای تنہا دلیل تے حجت اے۔ سید مرتضی دے مطابق ثواب و عقاب دا جاویدانی ہونا عقل دے ذریعے قابل اثبات نئی‏‏ں اے تے اس عقیدے دا تنہا دلیل نقل تے روایات نیں۔[۲۷] علم کلام وچ اندے قلمی آثار:علم کلام وچ سید مرتضی دے اہم‌ترین تألیفات درج ذیل نیں: الشافی فی الامامۃامامت دے موضوع اُتے قاضی عبدالجبار دی کتاب "المغنی" دا جواب تنزیہ الانبیاء انبیا دی عصمت مطلقہ دے بارے وچ المخلص فی اصول الدین الفصول المختارہ شيعہ اعتقادات عقل، قرآن تے اہل بیتؑ دے احادیث دی روشنی وچ الذخیرہ فی علم الکلام الموضح عن جہہ اعجاز القرآن جمل العلم و العمل اعتقادی تے فقہی موضوع اُتے لکھی گئی اے۔ المقنع فی الغیبہ امام زمانہ تے آپ دی غیبت اُتے لکھی گئی اے۔ فقہی نظریات فقہ وچ وی سید مرتضی عقلانیت پسند سن تے احکام نوں کشف کرنے وچ نقلی قرائن موجود نہ ہونے دی بنا اُتے عقل نوں حجت سمحھدے سن۔ سید مرتضی فقہ شیعہ وچ اجتہادی روش نوں متعارف کرنے والے اولین شخصیتاں وچوں نیں۔ [۲۸] اخباریوں تے متکلمین دے خلاف احکام نوں استنباط کرنے وچ اصول لفظیہ تے عقلیہ دوناں توں استفادہ کر دے سن۔[۲۹] اوہ مسائل جن نوں عقلی دلائل دی بنیاد اُتے استنباط کر سکدے ہوں انہاں وچ دلائل نقلی نوں لازم نئی‏‏ں سمجھدے سن لیکن اس دے باوجود فروع دین وچ دلائل نقلیہ توں استفادہ کرنے نوں جائز سمجھدے سن ایتھے تک کہ بعض احکام تے اعتقادی مسائل وچ نقلی دلائل نوں کافی نئی‏‏ں سمجھدے سن۔ مثال دے طور اُتے انہاں دے عقیدے وچ امر بالمعروف اور نہی عن المنکر نوں وجوب شرعی سمجھدے سن نہ وجوب عقلی۔ [۳۰] عدم حجیت خبر واحد: سید مرتضی اپنے استاد شیخ مفید دی طرح خبر واحد دی حجیت نوں قبول نئی‏‏ں کر دے سن۔ انہاں دے عقیدہ وچ خبر واحد اُتے استناد کرنا نہ صرف اعتقادی موضوعات[۳۱] بلکہ فقہ وچ وی جائز نئی‏‏ں سمجھتے تھتے۔ [۳۲] انہاں دے مطابق خبر واحد وچ راوی دی عدالت شرط اے تے عدالت دے شرطاں وچوں اک ایہ کہ کہ راوی منحرف مذاہب وچوں نہ ہو جدونکہ بوہت سارے فقہی احادیث نوں ایسے راویاں نے نقل کیتا اے جن وچ مذکورہ شرط موجود مفقود اے اس بنا اُتے خبر واحد اُتے اعتماد کرنے دی شرطاں مکمل نئی‏‏ں اے۔ [۳۳] محققین معتقد نیں کہ خبر واحد دی حجیت دا انکار، سید مرتضی نوں فقہی احکام دی دریافت وچ حد توں زیادہ اجماع توں استفادہ کرنے اُتے مجبور کیتا اے۔[۳۴] سید مرتضی دی فقہی آثار وچ کتاب الانتصار وچ صرف شیعاں توں مختص احکام درج اے۔ ایہ کتاب فقہی کتاباں وچ سب توں پہلے لکھی جانے والی کتاباں وچ شامل نیں جن وچ شیعہ تے اہل سنت دے درمیان مورد اختلاف مسائل اُتے بحث کیتی گئی اے۔ سید مرتضی دی ہور فقہی آثا وچوں اک کتاب الناصریات اے۔ سید مرتضی نے اس کتاب نوں اپنے دادا حسن اطروش دے فقہی نظریات دی تشریح دی اے۔ سید مرتضی دے بعض ہور نظریات بعض رسالاں وچ بیان ہوئی اے جسنوں انہاں نے خطوط تے سوالات دے جواب وچ لکھی اے۔[۳۵] سید مرتضی علم اصول فقہ وچ وی لکھتاں دے مالک نیں علم اصول وچ انہاں دی اہم ترین آثار وچ الذریعہ الی اصول الشریعہ اے۔ ایہ کتاب علم اصول وچ شیعاں دی پہلی جامع کتاب شمار ہُندی اے۔[۳۶] سید مرتضی نے اس کتاب وچ اہل سنت دے نظریات نوں بیان کر دے ہوئے انہاں دی بررسی کر دے ہوئے اپنا نظریہ بیان کیتا اے۔ اس وجہ توں ایہ کتاب شیعہ علم اصول دی شکل گیری تے اس دا اہل سنت علم اصول توں متمائز ہونے دا باعث بنا۔[۳۷] تفسیر قرآن فائل:مرقد سید مرتضی در کاظمین.jpg سید مرتضی نے علوم قرآن توں مرتبط موضوعات دے اُتے وی مقالات تے کتاباں لکھی نیں۔ مثلا اعجاز قران دے بارے وچ "الموضح عن وجہ اعجاز القرآن" دے عنوان توں اک کتاب موجود اے۔ اس دے علاوہ قرآن کریم دی تفسیر توں متعلق متعدد مقالات انہاں دے مختلف آثار وچ پراکندہ طور چر موجود اے۔ قرآن دی بعض آیات دے بارے وچ مختصر مقالہ جات دے علاوہ انہاں دی تفسیر دے بارے وچ لکھی گئی عمدہ مطالب انہاں دی کتاب الامالی وچ جمع‌آوری کیتی گئی اے جس وچ تقریبا 140 آیات دی تفسیر کیتی گئی اے۔ اسی طرح انہاں نے کتاب تنزیہ الانبیاء وچ انبیائے الہی توں متعلق آیات دی تفسیر دی اے۔[۳۸] سید مرتضی دے ہور کلامی آثار وچوں اک الشافی اے جس وچ وی بعض آیات نوں مورد بررسی قرار دتا اے۔ [۳۹] سید مرتضی، تفسیر وچ وی عقلی استدلال نوں بروئے کار لاتا اے، جتھے آیات دا ظاہر عقلی اصول تے قوانین توں متضاد ہوں تو عقلی اصول و قواعد دی بنیاد اُتے آیات دی تاویل کردا اے۔[۴۰] اس طرح اوہ قرآن دی تفسیر وچ کلامی پہلو دا وی خیال رکھدے نیں اسی لئی اکثر اعتقادات توں مربوط آیات دی تفسیر کر دے وقت شیعہ اعتقادات دی تقویت نوں ملحوظ خاطر رکھتا اے۔ [۴۱] سید مرتضی دی تفسیر دی دوسری خصوصیت اس دا ادبی پہلو اے۔ انہاں نے قرآن دے مفاہیم نوں صحیح درک کرنے دے لئی ادبیات عرب دے اصول و قوانین توں استفادہ کرنے نوں نہایت ضروری سمجھتا اے۔[۴۲] آثار ادبی سید مرتضی اک ماہر تے ممتاز ادیب وی سی۔ [۴۳]سید مرتضی دے متعدد ادبی آثار وی موجود نیں۔ منجملہ ایہ کہ انہاں دے اشعار 6 جلداں وچ موجود اے۔ انہاں دی اک مشہور کتاب "الدرر و الغرر" وچ ادبی تے لغوی مباحث اُتے مشتمل اے۔ [۴۴] اس دے علاوہ سید مرتضی قدماء دے ادبی آثار دا تنقیدی جائزہ لیندے ہوئے بعض کتاباں لکھی نیں۔[۴۵] متعلقہ صفحات سید رضی حسین بن موسی علوی حوالے ↑ تہرانی، طبقات اعلام الشیعہ، ج۲، صص۱۲۰-۱۲۱. ↑ تہرانی، طبقات اعلام الشیعۃ، ج۲، ص۱۲۰-۱۲۱. ↑ ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ج۹، ص۱۸۲؛ ذہبی، تریخ الاسلام، ج۲۱، ص۱۹. ↑ المحامی رشید الصفار، ترجمۃ الشریف المرتضی، در: شریف مرتضی، ۱۴۱۵ق، صص۱۱-۱۲. ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج ۴، ص ۲۹۵. ↑ ابن جوزی، المنتظم، ج ۱۵، ص ۵۴. ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج ۴، ص ۲۹۶. ↑ نجاشی، رجال، ص۲۷۱. ↑ امین، اعیان الشیعہ، ج۸، ۲۱۳. ↑ نک:بحرالعلوم و خامہ‌یار، زیارتگاہ‌ہای عراق، ج ۱، ص ۳۲۴-۳۲۵. ↑ تہرانی، طبقات اعلام الشیعۃ، ج۲، صص۱۲۰-۱۲۱. ↑ المحامی رشید الصفار، ترجمۃ الشریف المرتضی، فی: شریف مرتضی، ۱۴۱۵ہ‍.ق.، ص۲۴. ↑ اسعدی، سید مرتضی، ۵۲-۵۳. ↑ المحامی رشید الصفار، ترجمۃ الشریف المرتضی، فی: شریف مرتضی، ۱۴۱۵ہ‍.ق.، ص۲۲. ↑ المحامی رشید الصفار، ترجمۃ الشریف المرتضی، فی: شریف مرتضی، ۱۴۱۵ہ‍.ق، صص۴۷-۴۸. ↑ نصر، تحلیل فقہی رابطہ سلطان و علمای دین از دیدگاہ علم الہدی، ص۱۷۲-۱۷۳. ↑ ابن جوزی، المنتظم، ج ۱۵، ص ۱۱۲؛ ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ج ۹، ص ۲۶۳. ↑ شفیعی، رسالہ فی العمل مع السلطان. ↑ علیخانی و ہمکاران، اندیشہ سیاسی متفکران مسلمان، ج۲ ، ص۱۵۴-۱۵۵ ، ۱۶۰-۱۶۱. ↑ نصر، تحلیل فقہی رابطہ سلطان و علمای دین از دیدگاہ علم الہدی، ص۱۷۳. ↑ الطوسی، الفہرست، ص۹۹. ↑ نجاشی، رجال، ص۲۷۰. ↑ اسعدی، سید مرتضی٬(ص) . ↑ نیاسر، معارف و شاہرودی، عقل و نقل در دیدگاہ سید مرتضی، ص۷۶ و ۸۱- ۸۲ ، . ↑ نیاسر، معارف و شاہرودی، عقل و نقل در دیدگاہ سید مرتضی، ص۷۵. ↑ اسعدی، سید مرتضی، ص۹۱-۹۴. ↑ برنجکار و ہاشمی، عقل گرایی در مدرسہ امامیہ بغداد و معتزلہ، ص۷۰-۷۱. ↑ اسعدی، سید مرتضی، ص ۵۰ و ۹۰. ↑ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، صص ۱۴۹-۱۴۸. ↑ نیاسر، معارف و شاہرودی، عقل و نقل در دیدگاہ سید مرتضی، ص ۸۴-۸۷. ↑ جبرئیلی، سیر تطور کلام شیعہ، ص ۱۰۰. ↑ جعفری، مقایسہ‌ای میان دو مکتب فکری شیعہ در قم و بغداد، ص۲۲-۲۳. ↑ ضمیری، دانشنامہ اصولیان شیعہ، ص ۱۵۲. ↑ ضمیری، دانشنامہ اصولیان شیعہ، ۱۵۲-۱۵۳. ↑ نک: گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ص ۱۶۵-۱۶۸. ↑ ضمیری، دانشنامہ اصولیان شیعہ، ص۱۲۰. ↑ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ص۱۷۳ . ↑ قربانی زرین، مبانی ادبی-کلامی سید مرتضی در تفسیر قرآن کریم، ص ۱۹. ↑ شکرانی، مقدمہ‌ای بر مباحث تفسیری سید مرتضی، ص۵۱ -۵۲. ↑ شکرانی، مقدمہ‌ای بر مباحث تفسیری سید مرتضی، ص ۵۸. ↑ شکرانی، مقدمہ‌ای بر مباحث تفسیری سید مرتضی، ص ۵۷؛ قربانی زرین، مبانی ادبی-کلامی سید مرتضی در قرآن کریم، ص ۲۲. ↑ قربانی زرین، مبانی ادبی-کلامی سید مرتضی در قرآن کریم، ص ۲۰-۲۲. ↑ ابن جوزی، المنتظم، ج ۱۵، ص ۲۹۴. ↑ امین، اعیان الشیعہ، ج ۸، ص ۲۱۳. ↑ محدثی، شخصیت ادبی سید مرتضی، ص ۶۱-۶۳. مآخذ ابن اثیر، عزالدین علی، الکامل فی التریخ، بیروت،‌ دار صادر -‌دار بیروت، ۱۳۸۵ق. ابن جوزی، عبدالرحمن، المنتظم، تحقیق محمد عبد القادر عطا و مصطفی عبد القادر عطا، بیروت،‌ دار الكتب العلمیۃ، ط الأولی، ۱۴۱۲ اسعدی، علیرضا، سید مرتضی، قم، پژوہشگاہ علوم و فرہنگ اسلامی، ۱۳۹۱ الذہبی، شمس الدین محمد، تریخ الاسلام و وفیات المشاہیر و الاعلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت،‌ دار الكتاب العربی، ط الثانیۃ، ۱۴۱۳ الشریف المرتضی، علی بن حسین موسوی، الانتصار فی انفرادات الامامیۃ، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۴۱۵ق. بحرانی، ابن میثم، شرح نہج البلاغۃ، قم: مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۲ش. برنجکار، رضا و ہاشمی، ریحانہ، عقل گرایی در مدرسہ امامیہ بغداد و معتزلہ، مجلہ فلسفہ دین، بہار ۱۳۹۳ تہرانی، آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعۃ، ج۲، قم: اسماعیلیان، بی‌تا. جعفری، سیدمحمدمہدی، سیدرضی، تہران: طرح نو، ۱۳۷۵ش. خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، تحقیق اسداللہ اسماعیلیان، قم، اسماعیلیان، شفیعی، محمود، رسالہ فی العمل مع السلطان، فصلنامہ علوم سیاسی، شمارہ ۱۴ ، تابستان ۱۳۸۰ شکرانی، رضا، مقدمہ‌ای بر مباحث تفسیری سید مرتضی، مجلہ کیہان اندیشیہ، شمارہ۵۹ ، فروردین و اردیبہشت ۷۴ شیخ طوسی، الفہرست. محقق/مصحح: سید محمد صادق آل بحر العلوم، نجف: المکتبۃ الرضویۃ، بی‌تا. ضمیری، اصولیان شیعہ، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۴ علیخانی و ہمکاران، اندیشہ سیاسی متفکران مسلمان، تہران، پژوہشگاہ مطالعات فرہنگی و اجتماعی، ۱۳۹۰ قربانی زرین، باقر، مبانی ادبی- کلامی سید مرتضی در تفسیر قرآن کریم، مجلہ صحیفہ مبین، شمارہ ۵۱ ، بہار و تابستان ۱۳۹۱ گرجی، ابوالقاسم، تریخ فقہ و فقہا، تہران: سمت، ۱۳۸۵ش. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم:مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱۳۶۵ش. د گ ت شیعہ متکلمین دوسری صدی ہشام بن حکم • محمد بن ابی عمیر • علی بن یقطین • زرارۃ بن اعین • یونس بن عبد الرحمن • جمیل بن دراج • ابان بن عثمان • مومن الطاق • ہشام بن سالم تیسری صدی اباصلت ہروی • ثبیت بن محمد عسکری • ابن رستم طبری • ابو عیسی وراق • داؤد بن اسد مصری • ابو سہل نوبختی • حسن بن علی بن فضال • فضل بن شاذان چوتھی صدی ابن جنید • ابن قبہ رازی • ابوالقاسم کوفی • ابو سہل نوبختی • ابن ابی عقیل • نوبختی • حسین‌ بن‌ على‌ بن بابویہ • شیخ صدوق • ابن بابویہ • ابن ابی زینب • اِبْن عَبْدَک • ابوالجیش بلخی • شیخ مفید پنجویں صدی ابوالصلاح حلبی • اسعد بن احمد طرابلسی • سید مرتضی • شیخ طوسی • محمد بن عبدالملک تبان • ابویعلی جعفری چھیویں صدی ابن زہرہ • قطب راوندی • عبدالجلیل قزوینی • احمد طبرسی ستویں صدی ابن میثم بحرانی • خواجہ نصیر • ابوالحسن بحرانی‌ • حسن بن سلیمان حلی اٹھویں صدی حسن شیعی سبزواری • علامہ حلی • سید علی بن عبدالکریم نیلی • جُرْجانی نویں صدی ابن ابی جمہور احسائی • خضر حبلرودی • علی بن محمد بیاضی • مقداد بن عبداللہ حلی دسویں صدی حسین بن عبد الصمد حارثی • ابوالحسن ابیوردی گیارہویں صدی عبدالرزاق لاہیجی • ابراہیم ہمدانی • سید احمد علوی • سید نور اللہ شوشتری • بارہویں صدی آقا جمال خوانساری • ملا اسمعیل خواجوئی • سید محمد بن محمد باقر حسینی مختاری • میرزا حسن لاہیجی • میر محمدصالح خاتون آبادی • میر محمدحسین خاتون آبادی تیرہویں صدی سید محمدعلی بہبہانی چودہویں صدی حسن حائری قزوینی • شرف الدین • علامہ امینی • خنیزی • محمدحسن مظفر • محمد حسین کاشف الغطاء • تاج العلماء پندرہویں صدی جعفر سبحانی • عبد اللہ جوادی آملی • محمد تقی مصباح یزدی • سید علی میلانی د گ ت شیعہ فقہا دوسری صدی برید بن معاویہ عجلی • زرارۃ ابن اعین • علی بن یقطین • عبیداللہ بن علی حلبی • سفیان بن عیینہ • حریز بن عبداللہ سجستانی • جابر بن یزید جعفی • ابان بن عثمان • تیسری صدی محمد بن حسن صفار قمی • ابو غالب رازی • ابراہیم بن ہاشم قمی • علی بن ابراہیم قمی • کلینی رازی • حسن بن علی بن فضال • احمد بن محمد بن عیسی اشعری • عبد اللہ بن جعفر حمیری • چوتھی صدی ابن قولویہ • شیخ صدوق • ابن جنید • ابن ابی عقیل • شیخ مفید • ابن داؤد قمی • ابن بابویہ • شریف‌ حسن‌ بن‌ حمزہ • ابن ولید قمی • پنجویں صدی ابن براج • سلار دیلمی • سید مرتضی • شیخ طوسی • ابوالصلاح حلبی • ابوالفتح کراجکی • ابویعلی جعفری • بصروی • اسعد بن احمد طرابلسی • چھیویں صدی ابن زہرہ • ابن ادریس حلی • ابن حمزہ طوسی • قطب راوندی • ابوعلی طوسی • شاذان بن جبرئیل قمی • ستویں صدی ابن طاووس • محقق حلی • فاضل آبی • محمد بن جعفر ابن نما • اٹھویں صدی علامہ حلی • شہید اول • فخرالمحققین • محمد بن احمد بیہقی اسفراینی • ابن داود حلی • نویں صدی ابن فہد حلی • فاضل مقداد • ابن ابی جمہور احسائی • ابن متوّج • دسویں صدی شہید ثانی • محقق کرکی • عزالدین آملی • حسین بن عبد الصمد حارثی • ابوالحسن ابیوردی • مقدس اردبیلی • گیارہویں صدی شیخ بہائی • محقق خوانساری • فیض کاشانی • سید نور اللہ شوشتری • فخر الدین طریحی • شیخ حر عاملی • میرفیض اللہ • سید ماجد بحرانی • آخوند نصرا • محقق سبزواری • محمد تقی مجلسی • بارہویں صدی وحید بہبہانی • شیخ یوسف بحرانی • آقا جمال خوانساری • محقق نراقی • محمدرضا بن عبدالمطلب تبریزی • شبر بن محمد حویزی • میر محمدصالح خاتون آبادی • سید محمد حسینی مختاری • ملا اسماعیل خواجوئی • سید نعمت اللہ جزایری • میر محمدحسین خاتون آبادی • محمد بن عبدالفتاح تنکابنی • ابراہیم قزوینی • تیرہویں صدی میرزای قمی • ابوالقاسم خوانساری • فاضل نراقی • بحرالعلوم • شیخ انصاری • محمد حسن نجفی • جعفر کاشف الغطاء • ملا علی کنی • عبدالصمد ہمدانی • آقا ضیاء عراقی • میرزا صادق آقا تبریزی • اسداللہ شوشتری • احمد خوئینی • ابراہیم موسوی قزوینی • سید محمد شفیع جاپلقی • میرزا ابوالقاسم تہرانی • حبیب اللہ رشتی • حبیب خراسانی • ابراہیم لَکھنَوی • میرزا محمد استرآبادی • سید محمد مہدی خراسانی • سید محمدعلی بہبہانی • سید احمد بہبہانی • مہدی خالصی • محمد باقر آقا نجفی اصفہانی • علی بن جعفر کاشف الغطاء • چودہویں صدی سید ابوالحسن اصفہانی • محمد کاظم خراسانی • سید محمد کاظم یزدی • محمد تقی آقا نجفی اصفہانی • سید حسین بروجردی • سید محمد حسن شیرازی • محمد تقی شیرازی • سید محمد تقی خوانساری • سید محسن حکیم • علامہ سمنانی • محمد حسین نائینی • سید محمد حجت کوہ کمرہ ای • عبد الکریم حائری • شیخ الشریعہ اصفہانی • سید محمود شاہرودی • سید محمدہادی میلانی • محمدحسین غروی اصفہانی • محمد ہاشم خوانساری • محمد حسین کاشف الغطاء • سید علی داماد • محمد باقر صدر • سید محمد باقر درچہ ای • سید صدر الدین صدر • تاج العلماء • ابوالقاسم دہکردی • ابوتراب خوانساری • سید محمد مہدی خوانساری • سید اسماعیل صدر • سید محسن امین • علی بن حسن علی خنیزی • علی بن حسن خنیزی • محمد شفیع بوشہری • محمد حسن آشتیانی • عبدالحسین امینی • محمد تقی آملی • سید عبدالحسین شرف الدین • سید حسن موسوی بجنوردی • محمد حرزالدین • مرتضی حائری یزدی • حسين حلی • سید مصطفی خمینی • میرزا احمد آشتیانی • سید حسین طباطبائی قمی • پندرہویں صدی سید شہاب الدین مرعشی • سید محمدرضا موسوی گلپائگانی • محمدعلی اراکی • سید ابو القاسم خوئی • سید احمد خوانساری • امام خمینی • میرزا جواد تبریزی • محمد تقی بہجت • سید عزالدین حسینی زنجانی • سید محمد حسینی شیرازی • سید عبدالاعلی سبزواری • سید محمدکاظم شریعتمداری • سید عبداللہ شیرازی • مجتبی تہرانی • محمد صادقی تہرانی • علی صافی گلپایگانی • سید محمد صدر • سید حسن طباطبائی قمی • محمدحسین فضل‌ اللہ • علی فلسفی • محمد فاضل لنکرانی • سید یوسف مدنی تبریزی • حسین علی منتظری • سید محمدعلی موحد ابطحی • مسلم ملکوتی • علی نقی نقوی • بیات زنجانی • محمدابراہیم جناتی • محمد تقی شوشتری • جوادی آملی • سید کاظم حائری • سید علی خامنہ ای • سید محمد سعید حکیم • سید علی محمد دستغیب • محمد صادق روحانی • سبحانی • سید علی سیستانی • سید محمد شاہرودی • سید موسی زنجانی • صافی گلپایگانی • یوسف صانعی • علوی گرگانی • غروی‌علیاری • محمداسحاق فیاض • محمدعلی گرامی • محمد آصف محسنی • محقق کابلی • محمد تقی مدرسی • حسین مظاہری • مکارم شیرازی • سید عبدالکریم موسوی اردبیلی • بشیر نجفی • محمد حسین نجفی • نوری ہمدانی • وحید خراسانی• ہاشمی شاہرودی• میرزا ہاشم آملى • واعظ بہسودی • مراجع تقلید د گ ت غدیر قرآن آیت تبلیغ • آیت اکمال احادیث خطبہ غدیر • متن خطبہ غدیر • حدیث ثقلین • حدیث منزلت • حدیث یوم الدار • حدیث من مات • حدیث سفینہ • حدیث اثنا عشرہ خلیفہ واقعات عید غدیر • واقعہ غدیر • واقعہ سقیفہ بنی ساعدہ • خلافت • حجۃ الوداع کتاباں الغدیر فی الکتاب والسنۃ والادب • عبقات الانوار • المراجعات • النص و الاجتہاد • احقاق الحق • شب ہای پیشاور • اثبات الہداۃ • منہاج الکرامۃ • الہدایۃ الکبری • الخرائج و الجرائح • الافصاح فی الامامۃ • دلائل الامامہ • الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم مقام غدیر خم • سقیفہ بنی ساعدہ • مسجد غدیر راوی ام‌سلمہ • براء بن عازب • جابر بن عبداللہ • حذیفۃ بن یمان • حسان بن ثابت • زاذان ابوعمرو • زید بن ارقم • سعید بن سعد انصاری • سلمان فارسی • سلیم بن قیس • سہل ساعدی • عمرو بن حمق شاعر حسان بن ثابت • قیس بن سعد • کمیت بن زید • اسماعیل حمیری • دعبل خزاعی • ابوفراس حمدانی • سید رضی • سید مرتضی • قطب راوندی • بہاءالدین اربلی • عزالدین عاملی مربوط مواخات بوآ: شیعہ د گ ت شیعہ شاعر (تاریخ قمری دے اعتبار توں) پہلی صدی ہجری طرماح بن عدی طائی • کمیت بن زید اسدی دوسری صدی ہجری فرزدق • سید اسماعیل بن محمد حمیری • سیف بن عمیره نخعی • منصور نمری • جعفر بن عفان طائی تیسری صدی ہجری احمد بن علویہ • دعبل بن علی خزاعی چوتھی صدی ہجری ابو فراس حمدانی • سید رضی • سید مرتضی • اِبْن حَمّاد • اَبو بَکْرِ خوارَزْمی • کسایی مروزی • حسين بن احمد بن حجاج • ابو القاسم فردوسی پنچویں صدی ہجری ابن سنان خفاجی • اِبْنِ ہیصَم • بصروی • وزیر ذوالمعالی • بابا طاہر• ناصر خسرو قبادیانی چھیویں صدی ہجری ابن شجری • اِبْن‌ِ مُنیر • انوری ابیوردی • سید فضل الله راوندی• سنائی غزنوی ساتویں صدی ہجری امامی ہروی • ملا حسن کاشی • بہاء الدین اِرْبِلی آٹھویں صدی ہجری ابن نصوح • اِبْن عِمادِ خُراسانی • شاه نعمت‌ الله ولی نویں صدی ہجری ابن حسام قہستانی • تاج الدین خوارزمی دسویں صدی ہجری اشرف بیابانی • اہلی شیرازی • ابن شَدقَم • حسین بن عبد الصمد حارثی • محتشم کاشانی • محمد بن محمد (ابو الخیر فارسی) گیارہویں صدی ہجری ابن جاندار • بہاء الدین عاملی • سید ماجد بحرانی • فیض کاشانی • جعفر بن محمد خطی بحرانی • ابن مَعتوق • ملا رجب علی تبریزی • میرزا ابراہیم ادہم • صائب تبریزی • میرد اماد • محمد مجذوب تبریزی بارہویں صدی ہجری آفرین لاہوری • محمد رضا بن عبد المطلب تبریزی • حزین لاہیجی تیرہویں صدی ہجری جوہری • ابن امیر حاج • ملا ہادی سبزواری • مہر علی تبریزی • سید محمد مہدی بحر العلوم • عبد الجواد جودی خراسانی • ابراہیم بن صادق عاملی • سید ابو الحسن جلوه • خَياط • سید حیدر حلی چودہویں صدی ہجری سید احمد ادیب پشاوری • سید محمد سعید حبوبی • عبد الجواد ادیب نیشابوری • عبد الحسین آیتی بافقی یزدی • حبیب خراسانی • محمد جواد بلاغی • پروین اعتصامی • سید محمد حسین شہریار • ابو الفضل تہرانی • سید اسماعیل بلخی پندرہویں صدی ہجری طاہره صفار زاده • حبیب‌ الله چایچیان مرثیہ سرایان عاشورا