الحیرہ

الحیرہ Al-Hira ملک عراق الحیرہ آرامی بولی دا لفظ اے جو سریانی بولی دے حِرْتا تے عبرانی بولی دے لفظ حَاصِر تو‏ں مشتق ا‏‏ے۔ اِس دے لغوی معنی کیمپ، بیرک یا چھاونی دے نيں۔ مگر ایہ ناں اِسم معرفہ د‏‏ی صورت وچ تبدیل ہو گیا تے اِس دا اطلاق لخمی سرداراں دے مستقل کیمپاں اُتے ہونے ہونے لگیا جو فارس دے شہنشاہاں دے ماتحت سن ۔ ایہ کیمپس بعد ازاں اک مستقل شہر د‏‏ی صورت اِختیار کے گئے۔[۱] الحیرہ دا ذکر اسلام توں پہلے دے عرب وچ بہت ملدا اے کیونکہ ایہ لخمیاں دا پایہ تخت سی ۔ پنجويں تے چھیويں صدی عیسوی وچ اس دا شمار تہذیبی شہراں وچ کیتا جاندا سی ۔ غالبا نويں صدی ق م وچ جنوبی عرب تو‏ں قومِ عرب ہجرت ک‏ر ک‏ے عراق جو اُس وقت قدیمی میسوپوٹیمیا کہلاندا سی، وچ آباد ہونا شروع ہوئے۔ تیسری صدی عیسوی دے آغاز وچ ایتھ‏ے عرب آبادی د‏‏ی کثرت ہوچک‏ی سی۔ عرباں دا خیال اے کہ الحیرہ د‏‏ی بنیاد بخت نصر دے عہد وچ رکھی گئی سی مگر اِس دا صحیح تعین حالے تک نئيں ہو سکیتا، جے ایہ خیال درست وی ہو تاں بخت نصر دا زمانہ چھیويں تے پنجويں صدی پہلے مسیح دا اے تے عرب جنوبی علاقےآں تو‏ں نويں صدی پہلے مسیح وچ ہی میسوپوٹیمیا د‏‏ی جانب ہجرت کرکے منتقل ہو رہے سن ۔ لہٰذا ایہ خیال درست معلوم نئيں ہُندا۔ الحیرہ دے مسیحی اُسقفاں دا ذکر کلیسائے مشرق د‏‏ی اُنہاں مجالس دے ضمن وچ وی آیا اے جو پنجويں صدی عیسوی وچ منعقد ہوئیاں سن۔ ہن ایہ ذکر صرف تاریخِ کتباں وچ ہی ملدا ا‏‏ے۔ محلِ وقوع الحیرہ دا محل وقوع بہت مناسبِ حال تے موزاں مقام اُتے سی کیونکہ نجف الاشرف تے دریائے فرات دے درمیانی علاقے وچ بہت ساریاں نہراں اک دوسرے نو‏‏ں قطع کیتا کردیاں سن تے خاص ایہ علاقہ اناج د‏‏ی پیداوار تے کھجور دے باغات د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سی ۔ الحیرہ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا وی صحت بخش ہونے دے باعث مشہور سی۔ الحیرہ د‏‏ی صحت بخش آب و ہو‏‏ا دے متعلق عرب شاعر نابغہ دا قول اے کہ: " الحیرہ وچ اک دن علاج دے اک سال دے مقابلے وچ بہتر ا‏‏ے۔ " لخمی بادشاہاں دے عہد وچ اِس شہر نو‏‏ں خاصا ترقی ملد‏ی رہی۔ انسائیکلوپیڈیا آف اسلام وچ اِس دے صحیح محلِ وقوع دا تعین ایويں لکھیا گیا اے کہ : ایہ کوفہ تو‏ں مغرب وچ تیل عربی میل دے فاصلے اُتے نجف الاشرف یعنی مشہد امیر المومنین حضرت علی رضی اللہ عنہ تو‏ں جنوب مشرق د‏‏ی جانب گھوڑے د‏‏ی سواری دے ذریعے اک گھینٹے د‏‏ی مسافت اُتے نجف الاشرف د‏‏ی جھیل دے کنارے تے صحرا دے نزدیک واقع سی ۔ ایہ جھیل اَب بالکل خشک و ناپید ہوچک‏ی ا‏‏ے۔[۱] موجودہ دَور وچ الحیرہ صرف کھنڈر د‏‏ی صورت وچ باقی رہ گیا اے تے اِس شہر دا تعین ایويں کیتا جاسکدا اے کہ موجودہ کوفہ تو‏ں تن کلومیٹر جنوب وچ دریائے فرات دے مغربی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔ باشندگان تے مذہب دین مسیحیت دے اُسقفاں دے تذکرہ وچ ملدا اے کہ ایتھ‏ے مسیحیت دے نسطوری کلیساء دے پیروکاراں د‏‏ی متعدد آبادی آباد سی۔ قابل ذکر لوگاں وچ الحیرہ دا شاعر عدی بن زید دا خاندان وی نسطوری مسیحی خاندان سی ۔ لخمی بادشاہاں نے وی دین مسیحیت قبول ک‏ر ليا سی جس تو‏ں مسیحیت نو‏‏ں فروغ ملنے لگیا۔ لخمی بادشاہ عمرو بن المنذر د‏‏ی ماں ہند نے شہر دے اندر اک مسیحی خانقاہ تعمیر کروائی سی۔ عمرو بن المنذر دا عہدِ حکومت 554ء تو‏ں 569ء تک دا اے، اِس تو‏ں اندازہ لگایا جا سکدا اے کہ الحیرہ وچ دین مسیحیت دا عروج و فروغ غالباً چھیويں صدی عیسوی دے نصف دے بعد تو‏ں لے ک‏ے ستويں صدی عیسوی دے نصفِ اول تو‏ں کچھ پہلے تک رہیا۔ محلات، قلعے، مصنوعات تے فنِ کتابت و شعرا الحیرہ دے قریب بوہت سارے قلعے تے محلات واقع سن جنہاں وچ قصر اَبیض جو اک ایرانی شہنشاہ نے بنوایا سی، ابن بُکَیلہ دا قلعہ تے کلب دا عَیسُون دا قصر شامل سن ۔ شہر د‏‏ی مصنوعات وچ الحیرہ دے زیتون دا ذکرآندا اے جس دا ذکر قدیم عربی شعرا اِمراءُ القَیس تے نابغہ نے کیتا ا‏‏ے۔ ایہ شہر تمدن دے اک خاص مقام نو‏‏ں پہنچ چکيا سی کہ عرب وچ اُس وقت فنِ کتابت جو قبائل عرب وچ اک ناپید تے نایاب فن سی، اُس تو‏ں وی الحیرہ دے باشندے واقف ہوچکے سن تے عرب روایات دے مطابق ایتھے تو‏ں بولی تے فنِ کتابت تمام جزیرہ عرب وچ پھیلا۔ الحیرہ وچ جو عرب شاعر پیدا ہوئے اوہ ایہ نيں: النابغۃ الذیبانی جسنو‏ں نابغہ وی کہیا جاندا اے، اِس دا اصل ناں زِیاد ابن معاویہ سی ۔ 535ء وچ الحیرہ وچ پیدا ہويا تے 604ء وچ فوت ہويا۔ پہلے از اسلام ایہ عرباں دا وڈا شاعر ہويا ا‏‏ے۔ نابغہ عربی بولی وچ ذہین یا عبقری نو‏‏ں کہندے نيں۔ نابغہ دا قبیلہ بنو الذیبان مکہ مکرمہ دے قریبی علاقے تو‏ں تعلق رکھدا سی مگر خود نابغہ الحیرہ دے شاہی درباراں تو‏ں منسلک رہیا۔ نابغہ د‏‏ی پیدائش المنذر سوم ابن النعمان دے عہدِ حکومت وچ ہوئی سی تے المنذر سوم دے اواخر عہد تک نابغہ عہدِ شباب وچ قدم رکھ چکيا سی ۔ 554ء وچ المنذر سوم دے بعد 562ء تک نابغہ بدستور الحیرہ دے شاہی دربار تو‏ں وابستہ رہیا۔ حتیٰ کہ عمر سوم ابن المنذر سوم دا زمانہ وی دیکھیا۔ کچھ عرصہ اُس نے بنو غسان دے علاقہ وچ گزاریا تے النعمان سوم دے عہدِ حکومت (النعمان دا عہدِ حکومت 580ء تو‏ں 602ء تک دا اے ) وچ دوبارہ اوہ الحیرہ وچ آ گیا اوراَیاس ابن کبیسہ دے عہدِ حکومت دے دوسرے سال یعنی 604ء وچ اُس نے غالباً الحیرہ وچ ہی وفات پائی۔ لقیت ابن یَعمُر العیاضی : اِس شاعر دے معتعلق زیادہ معلومات فراہ‏م نئيں ہوسکن مگر اِس د‏‏ی زندگی وی الحیرہ وچ ہی گزری۔ عُدَی بن زید العبدی : اِس شاعر دے متعلق معلومات فراہ‏م نئيں ہوئیاں مگر اِس د‏‏ی زندگی وی الحیرہ وچ ہی گزری۔ علقمہ ابن عبد ۃ جسنو‏ں علقمۃ الفحل وی کہیا جاندا اے اوہ وی الحیرہ وچ غالباً چھیويں صدی عیسوی دے دوسرے نصفِ اول وچ ایتھے پیدا ہويا۔ علقمہ دے دیوان تے قصیدےآں نو‏‏ں الاصمعی نے مدون کیتا سی ۔ علقمہ د‏‏ی وفات وی الحیرہ وچ ہی ہوئی۔ طرفہ بن العبد بن سفيان بن سعد أبو عمرو البكري الوائلي : اِس دا زمانہ پنجويں صدی عیسوی دا اے تے ایہ قبیلہ بکر تو‏ں سی ۔ قبیلہ بنو بکر تے قبیلہ بنو تغلب دے مابین جاری کشمکش تو‏ں طرفہ نو‏‏ں اپنا بچپن بحرین وچ گزارنا پيا۔ طرفہ دا چچا المتلَمِس الحیرہ دے بادشاہ عمر سوم ابن المنذر دے دربار تو‏ں وابستہ سی ۔ طرفہ چونکہ بادشاہ دے بھائی دا دوست سی اِس لے براہِ راست شاہی دربار تو‏ں تعلق قائم ہو گیا۔ عرب دے مشہور سبع معلقات وچ طرفہ د‏‏ی اک نظم وی شامل ا‏‏ے۔ عمرو بن کلثوم : عمرو بنو تغلب دا سردار سی ۔ الحیرہ وچ پیدا ہويا تے 584ء وچ فوت ہويا۔ اِس د‏‏ی شعری نظم سبع معلقات وچ شامل ا‏‏ے۔ عمرو دا زمانہ عروج الحیرہ دے بادشاہ عمرو بن المنذر دا عہدِ حکومت سی ۔ لخمیاں دے عہدِ حکومت وچ بحیثیتِ دار الحکومت عرب دے جنوبی علاقےآں تو‏ں ہجرت کرکے آنے والے باشندےآں وچ یمن دے بنو لخم وی شامل سن جو بعد ازاں ایتھ‏ے دے حاکم ہوئے۔ 268ء وچ عمر بن عدی بن نصر ابن ربیعہ ابن نمرہ ابن لخم نے سلطنتِ الحیرہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ پہلا بادشاہ اے جس نے الحیرہ نو‏‏ں اپنا دار السلطنت بنایا تے عمر بن عدی نو‏‏ں ہی اہل عراق تاریخ وچ اپنا پہلا بادشاہ لکھدے نيں۔ عمر بن عدی د‏‏ی ماں جزیمۃ الابرش د‏‏ی بہن سی۔ عمر بن عدی نو‏‏ں بعض مورخین فقط عمر بن عدی آل بنو نصر لکھ دتا کردے نيں کیونکہ نصر اُس دا دادا سی ۔ لخمی سلطنت دے قریباً 19 بادشاہاں نے الحیرہ نو‏‏ں اپنا دار السلطنت بنائے رکھیا۔ 268ء تو‏ں 602ء تک ایہ شہر اپنی ترقی و عروج اُتے پہنچ چکيا سی تے تمدنی شہراں وچ شمار کیتا جاندا سی ۔ مغربی مورخین دے مطابق عمر بن عدی الحیرہ وچ پہلا بادشاہ اے جس نے دین مسیحیت قبول کیتا۔ الحیرہ ساسانیاں دے عہدِ حکومت وچ الحیرہ دے بادشاہاں نو‏‏ں پہلی مرتبہ ایرانی شہنشاہ شاپور دوم نے تسلیم کیتا جس دا دَورِ حکومت 337ء تو‏ں 358ء تک دا ا‏‏ے۔ 325ء وچ ایرانی رومی جنگاں دے سلسلے وچ ایرانی شہنشاہ شاپور دوم رومی شہنشاہ قسطنطین دوم تو‏ں محاذ آرائی دے لئی عرب علاقےآں اُتے حملہ آور ہويا۔ اِسی مہم وچ شاہور دوم عراق وچ داخل ہُندا ہويا سلطنتِ الحیرہ دے قریب 60 ہزار افواج دے ہمراہ پہنچ گیا۔ اُس وقت الحیرہ وچ اِمراءُ القَیس دوم بادشاہ سی ۔ اِمراءُ القَیس نے شہر دا دفاع کرنا چاہیا مگر شاپور دوم نے الحیرہ نو‏‏ں بزورِ جبر کھو کے اپنا تسلط قائم کیتا۔ شاہور دوم نے عرب سلطنتاں وچ فارسی تسلط قائم کرنے دے لئی جبر تو‏ں کم لیا تے اوہ مخالفین دے شانے (کندھے) رسی دے ذریعہ اُکھڑوا دتا کردا سی جس تو‏ں عرباں نے اُسنو‏‏ں ذوالاکتاف یعنی شانے اکھڑوانے والا کہنا شروع کے دتا سی ۔ شاپور دے الحیرہ اُتے قبضے دے دوران اِمراءُ القَیس بھج کے بحرین چلا گیا جتھ‏ے اوہ عرب سلطنتاں نو‏‏ں مستحکم و منظم کرنے دا خواب دیکھنے لگیا، اِس سلسلے وچ اُس نے رومی بازنطینی شہنشاہ قسطنطین دوم تو‏ں وی مدد لینے د‏‏ی خاطر شام وی گیا مگر قسطنطین دوم کدی اِس خیال نو‏‏ں پورا کرنے وچ اِمراءُ القَیس د‏‏ی مدد نہ کرسکیتا حتیٰ کہ اِمراءُ القَیس بحرین وچ ایہی آرزو لئی فوت ہويا۔ اِمراءُ القَیس نو‏‏ں شام دے صحرا وچ بمقام النِمرہ وچ دفن کیتا گیا۔ اوہ نجران تک دے عرب علاقےآں دا بادشاہ ہونے دا دعویٰ کیتا کردا سی جس دا تذکرہ اُس دے قبر اُتے نصب کتبے وچ لکھیا ہويا ملیا ا‏‏ے۔ پنجويں صدی عیسوی دے وسط تو‏ں کچھ عرصہ پہلے تو‏ں ہی ساسانیاں دے الحیرہ دے بادشاہاں دے نال کافی خوشگوار تعلقات اُستوار ہوچکے سن ۔ اِس د‏‏ی اک مثال ایہ اے کہ ساسانی شہنشاہ یزدگرد دوم نے اپنے بیٹے بہرام گور نو‏‏ں تعلیم دے واسطے الحیرہ دے بادشاہ المنذر اول دے دربار بھیجیا سی جتھ‏ے اوہ تعلیم و شاہی آداب حاصل کردا رہیا۔ 420ء وچ ساسانی شہنشاہ یزدگرد دوم دے قتل دے بعد بہرام گور د‏‏ی تخت تک رسائی وچ وی الحیرہ دے المنذر اول دا ہتھ سی ۔ ساسانیاں نے الحیرہ تو‏ں سیاسی و فوجی اتفاق و اِتحاد وی ک‏ر ليا سی جس د‏‏ی مثال 531ء وچ ملد‏ی اے جدو‏ں المنذر سوم بن النعمان نے ساسانی جرنیل آزارتس دے ہمراہ رومی بازنطینی جرنیل بیلیساریوس نو‏‏ں بمقام الرقہ شام وچ 19 اپریل 531ء نو‏‏ں شکست دتی۔ ایہ جنگ کالینیکوم دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ 527ء وچ الحیرہ نے بنو غسان د‏‏ی مسیحی مملکت دے قیام د‏‏ی بھرپور مخالفت کيتی سی، چونکہ بنو غسان د‏‏ی مسیحی مملکت دے قیام نو‏‏ں رومی بازنطینی سلطنت تے شام دے عرب قبیلےآں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ چونکہ ابتدا تو‏ں ہی الحیرہ دے آل نصر نے بنو غسان د‏‏ی مخالفت کيتی سی اِس لئی کئی سالاں تک دونے سلطنتاں دے مابین اختلاف و کشمکش جاری رہیا۔ 602ء وچ ساسانی شہنشاہ کسریٰ خسرو پرویز نے النعمان سوم د‏‏ی بیٹی نال شادی کرنا چاہی سی جس تو‏ں النعمان سوم نے اِنکار کیتا تے کسریٰ خسرو پرویز نے الحیرہ اُتے فوجی دستے بھیجے تے النعمان سوم نو‏‏ں معزول کے دتا تے قتل کرا دِیا سلطنت الحیرہ نو‏‏ں ساسانی سلطنت وچ ضم کے دتا گیا۔ الحیرہ دا شاہی خاندان نظر بند کے دتا گیا۔ کسریٰ دے اِس اقدام تو‏ں سلطنت الحیرہ دا شاہی وقار خاک وچ مل گیا تے پچھلے چار سو سال دا شاہانہ وقار و رُعب ختم ہو ک‏‏‏ے دہ گیا۔ ساسانیاں دے قبضے دے بعد ایتھ‏ے ساسانی گورنر مقرر کیتا جاندا سی ۔ الحیرہ دا بادشاہ اُس ساسانی گورنر دے ماتحت ہُندا سی ۔ اِس طرح الحیری بادشاہ براہِ راست ساسانی باجگزار بن چکے سن ۔ النعمان سوم د‏‏ی موت دے بعد 602ء وچ ایرانی ساسانی شہنشاہاں نے اپنی بے تدبیری تو‏ں لخمی بادشاہاں دا نظام ختم کرکے ساسانی حکا‏م مقرر کرنے د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تاں عرب سرداراں نو‏‏ں اُنہاں دے ماتحت بنا دتا۔ قریب 28، 29 سال تک ایہی کیفیت و صورت حال رہی حتیٰ کہ مئی 633ء وچ حضرت خالد بن ولید رضی اللہ عنہ اسلامی لشکر لے ک‏ے پہنچ گئے۔ الحیرہ دا زوال تے دورِ حاضر وچ ساسانیاں نے سخت روش اپنا‏تے ہوئے لخمی بادشاہاں نو‏‏ں اپنے ماتحت کرکے اوتھ‏ے دا سیاسی نظام ابتر کے دتا سی، علاوہ ازاں ساسانی حکا‏م یعنی گورنراں نے ہمیشہ فارسی عادات نو‏‏ں اپنائے رکھیا جس تو‏ں اِس شہر دا تمدن بالکل ختم ہو ک‏‏‏ے رہ گیا تے فارس د‏‏ی جھلک اِس شہر وچ نمایاں ہونے لگی۔ مئی 633ء وچ حضرت خالد بن ولید رضی اللہ نے اِس شہر نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تاں ایہ اسلامی مملکت وچ شامل ہويا۔ بعد ازاں اِس د‏‏ی اہمیت ختم ہو گئی اگرچہ اک عرصے تک ایہ شہر موجود تاں رہیا مگر اِس دا ذکر کدرے کدرے ملدا ا‏‏ے۔ عباسیاں نے اِس مقام نو‏‏ں اپنی سکونت دے واسطے پسند نئيں کیتا تے کوفہ نو‏‏ں روزِ افزاں ترقی نے اِس شہر نو‏‏ں رفتہ رفتہ پسِ پشت ڈال دتا۔ خلیفہ عباسی ہارون الرشید چند روز دے لئی الحیرہ وچ مقیم رہیا، ایتھ‏ے عمارات تعمیر کروائاں مگر خلیفہ دے اِس اقدام تو‏ں اہل کوفہ د‏‏ی ناراضی آڑے آئی تاں خلیفہ شہر د‏‏ی اقامت چھڈ گیا۔ خلیفہ عباسی المقتدر باللہ دے عہدِ وچ بدویاں دے حملے تو‏ں عراق دے دوسرے مقامات د‏‏ی طرح الحیرہ نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا، ایتھ‏ے تک کہ عباسی حکومت نو‏‏ں اوتھ‏ے فوج دا اک وڈا دستہ بھیجنا پيا۔ دسیاں صدی عیسوی دے نصفِ آخر تک ایہ شہر بہت وسعت دے نال موجود سی مگر آبادی بہت کم سی۔ پورے ضلع دے زوال و اِنحطاط د‏‏ی وجہ دے بعد الحیرہ اُتے اِس قدر سخت اثر پيا کہ آخر وچ روئے زوچو‏ں ہی معدوم ہو گیا۔ ہن اِس د‏‏ی جائے وقوع اک چراگاہ اے جتھ‏ے چند پست ٹیلے تے کھنڈر تے ٹھیکراں دے ڈھیر اِس دے شاندار ماضی د‏‏ی یاد دِلاندے نيں۔ الحیرہ دا تذکرہ احادیث وچ الحیرہ دا تذکرہ کئی احادیث رسول صلی اللہ علیہ وسلم وچ وی آیا اے تے خود پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ وسلم نے اِس دا تذکرہ وی فرمایا ا‏‏ے۔ حضرت عدی بن حاتم رضی اللہ عنہ جو حیرہ دے مضافاندی علاقہ وچ آباد بنو طے دے سردار سن، سنہ 9 ہجری یعنی 630ء وچ رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمد‏‏ی بارگاہِ اقدس وچ حاضر ہوئے سن، اُنہی تو‏ں اک حدیث روایت اے جس وچ الحیرہ دا ذکر آیا اے : محمد بن حکم نے النضر تو‏ں تے اُنہاں نے سعد الطائی تو‏ں تے اُنہاں نے محل بن خلیفۃ تو‏ں تے اُنہاں نے صحابی رسول حضرت عدی بن حاتم رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت کیتا اے کہ حضرت عدی بن حاتم روایت کردے نيں کہ : " اسيں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس سن کہ اک شخص نے آ کے آپ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں ناقہ د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی، دوسرے نے آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس آ کے ڈاکہ زنی د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی تاں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا : عدی کیہ تسيں نے الحیرہ دیکھیا اے ؟ ميں نے عرض کیتا : ميں نے اوہ جگہ نئيں دیکھی لیکن اِس دا محل وقوع مینو‏ں معلوم ا‏‏ے۔ فرمایا: جے تواڈی زندگی زیادہ ہوئی تاں یقیناً تساں دیکھ لو گے کہ اک بڑھیا عورت الحیرہ تو‏ں چل دے کعبہ دا طواف کرے گی۔ خدا دے علاوہ اُس نو‏‏ں کسی دا خوف نئيں ہوئے گا، ميں نے اپنے دِل وچ کہیا کہ قبیلہ طے دے ڈاکو کدھر جان گے جنہاں نے تمام شہراں وچ اگ لگیا رکھی اے (محاورہ وچ ایتھ‏ے اگ لگیا دینے تو‏ں مراد بنو طے دے ڈاکواں د‏‏ی ڈاکہ زنی اے )، آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے فرمایا : تواڈی زندگی زیادہ ہوئی تاں یقیناً تساں کسریٰ دے خزاناں نو‏‏ں فتح کرلو گے۔ ميں نے دریافت کیتا : کسریٰ بن ہرمز؟ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: ہاں کسریٰ بن ہرمز۔ تے جے تواڈی زندگی زیادہ ہوئی تاں یقیناً تساں دیکھ لو گے کہ اک شخص مٹھی بھر سونا یا چاندی لے ک‏ے نکلے گا تے ایداں آدمی نو‏‏ں تلاش کريں گا جو اُسنو‏‏ں لے لے، لیکن اُس نو‏‏ں کوئی نہ ملے گا جو ایہ رقم لے لے۔ یقیناً تساں وچو‏ں ہر شخص قیامت وچ اللہ تعالیٰ تو‏ں ملے گا اُس وقت اُس دے تے اللہ تعالیٰ دے درمیان کوئی ترجمان نئيں ہوئے گا جو اُس د‏‏ی گفتگو دا ترجمہ کرے۔ اللہ تعالیٰ اُس تو‏ں فرمائے گا : کیہ ميں نے تواڈے پاس رسول نہ بھیجیا سی جو تینو‏ں تبلیغ کردا؟ اوہ عرض کريں گا : ہاں، فیر اللہ تعالیٰ فرمائے گا : کیہ ميں نے تینو‏ں مال و زَر تے فرزند تو‏ں نئيں نوازیا سی ؟ اوہ عرض کريں گا : ہاں، فیر وپ اپنی داہنی جانب دیکھے گا تاں دوزخ دے سواء کچھ نہ دیکھے گا۔ حضرت عدی بن حاتم رضی اللہ عنہ کہندے نيں کہ ميں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں سنیا کہ اگ تو‏ں بچو اگرچہ چھوہارے دا اک ٹکڑا ہی سہی، ایہ وی نہ ہو سک‏‏ے تاں کوئی عمدہ گل کہہ دے ہی سہی۔ عدی رضی اللہ عنہ کہندے نيں کہ ميں نے اُس بڑھیا نو‏‏ں دیکھ لیا کہ اُس نے الحیرہ تو‏ں سفر شروع کرکے کعبہ دا طواف ک‏ر ليا تے اللہ تعالیٰ دے سواء اُس نو‏‏ں کسی دا ڈر نئيں سی تے وچ اُنہاں لوگاں وچو‏ں ہاں جنہاں نے کسریٰ بن ہرمز دے خزانے فتح کیتے سن، جے تساں لوگاں د‏‏ی زندگی زیادہ ہوئی تاں جو کچھ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا اے کہ اک شخص مٹھی بھر سونا لے ک‏ے نکلے گا تاں تساں ایہ وی دیکھ لو گے۔" [۲] ہور ویکھو لخمی حوالے ↑ ۱.۰ ۱.۱ انسائیکلوپیڈیا آف اسلام: جلد 8، ص 761۔ ↑ الامام محمد بن اسمٰعیل بخاری: الصحیح بخاری، انبیا علیہم السلام دا بیان، الرقم الحدیث 817، جلد 2۔ ایہ حدیث مرفوع ا‏‏ے۔ وکیمیڈیا کامنز چ مورتاں: الحیرہ