شورش ۱۹۵۹ موصل

شورش ۱۹۵۹ موصل کودتای نافرجامی بود که ملی‌گرایان عرب در شهر موصل برای سرنگونی نخست‌وزیر عراق عبدالکریم قاسم و برپایی حکومتی ملی‌گرا و پیوستن عراق به جمهوری متحد عربی به راه انداختند. این کودتا در روز ۷ مارس ۱۹۵۹ آغاز شد و پس از شکست آن، نظم و امنیت در موصل فروپاشید و شهر چند روز صحنه درگیری‌های خونین خیابانی میان گروه‌های گوناگون شد که از هرج‌ومرج برای تسویه‌حساب‌های سیاسی و شخصی بهره می‌بردند. سرهنگ عبدالوهاب الشواف، فرمانده پادگان نظامی موصل و از افسران ملی‌گرای عرب، رهبری این کودتا را بر عهده داشت. پس از بمباران مقر فرماندهی او به دستور قاسم، شواف زخمی شد و سپس به دست یکی از گروهبانان خود کشته شد. در پی شکست کودتا، خشونت‌ها میان کمونیست‌ها و ملی‌گرایان و قبایل گوناگون گسترش یافت و شمار کشته‌شدگان به نزدیک ۵۰۰ تن رسید. این رویداد پیامدهای گسترده‌ای برای سیاست داخلی و خارجی عراق داشت. پیشینه پس از سرنگونی پادشاهی عراق در کودتای ۱۴ ژوئیه ۱۹۵۸، افسرانی به رهبری عبدالکریم قاسم قدرت را در جمهوری نوپای عراق به دست گرفتند. در دوران نخست‌وزیری قاسم، بحث شدیدی دربارهٔ پیوستن عراق به جمهوری متحد عربی به رهبری رئیس‌جمهور مصر جمال عبدالناصر درگرفت. اردن نیز پس از سقوط پادشاهی عراق و اعدام خاندان سلطنتی و نخست‌وزیر نوری السعید، فدراسیون عربی را منحل کرده بود. روابط فزاینده قاسم با حزب کمونیست عراق نگرانی شدید افسران ملی‌گرای عرب را برانگیخت. در فوریه ۱۹۵۹ بحران کابینه پیش‌آمد و وزیران ملی‌گرا در اعتراض به نفوذ رو به رشد کمونیست‌ها از دولت کناره‌گیری کردند. قاسم همچنین با طرح ایجاد شبه‌نظامیان تحت فرماندهی کادرهای کمونیست و کنارگذاشتن افسران ناخشنود به سود افسران وفادار، دشمنان بسیاری در میان نظامیان برای خود ساخت. برای ارعاب افرادی که احتمالاً نقشه کودتا می‌کشیدند، قاسم برگزاری گردهمایی بزرگ «هواداران صلح» (سازمانی چپ‌گرا با پشتیبانی کمونیست‌ها) را در موصل تشویق کرد. در ۶ مارس ۱۹۵۹ نزدیک به ۲۵۰٬۰۰۰ تن از هواداران صلح و کمونیست‌ها در خیابان‌های موصل گرد آمدند. هرچند این گردهمایی بدون خشونت به پایان رسید، از فردای آن روز درگیری‌هایی میان کمونیست‌ها و ملی‌گرایان آغاز شد که طی روزهای پس از آن به وضعیتی شبیه جنگ داخلی تبدیل گردید. کودتا سرهنگ عبدالوهاب الشواف، فرمانده چهل‌ساله ملی‌گرای عرب پادگان ارتش عراق در موصل، از نمایش قدرت کمونیست‌ها ناخرسند بود. پس از درگیری‌های میان شبه‌نظامیان «مقاومت مردمی» حزب کمونیست و هواداران ناصری در موصل که به آتش‌زدن یک رستوران ناصری انجامید، شواف با بغداد تماس گرفت و اجازه خواست تا از نیروهای تحت فرماندهی‌اش برای برقراری نظم بهره‌گیری کند. پاسخ بغداد مبهم بود و شواف تصمیم گرفت در ۷ مارس دست به کودتا بزند. شواف در این اقدام از پشتیبانی دیگر افسران ناخشنود افسران آزاد برخوردار بود که عمدتاً از خاندان‌های برجسته عرب سنی بودند و با نزدیکی روزافزون قاسم به حزب کمونیست مخالفت داشتند. او تیپ پنجم ارتش عراق را که زیر فرمانش بود بسیج کرد و دستور دستگیری نزدیک به ۳۰۰ تن از اعضای کمونیست هواداران صلح را صادر نمود. رهبر آنان کامل قزانجی، وکیل و سیاستمدار سرشناس بغدادی، اعدام شد. شواف پیام‌هایی به دیگر فرماندهان پادگان شمال فرستاد تا آنان را به پیوستن به کودتا ترغیب کند. او یک تکنسین بریتانیایی و فرستنده رادیویی قابل حمل را از شرکت نفت عراق ربود و رادیو موصل را تصرف کرد تا از آن برای فراخوان مردم عراق به قیام علیه قاسم بهره‌گیری کند. شواف همچنین از قبایل هوادار محلی از جمله شمر خواست تا به موصل بیایند و هزاران تن از آنان برای اعلام پشتیبانی به شهر سرازیر شدند. بامداد ۸ مارس، شواف دو فروند هواپیمای جنگنده هاوکر سی فیوری را برای بمباران هوایی بغداد فرستاد. خلبانان مأمور بمباران مقر رادیو بغداد بودند، اما این حمله ناکام ماند و آسیب چندانی وارد نکرد. از دو خلبان، یکی دستگیر شد و دیگری به نام صائب صبری الصافی در تلاش برای گریز به سوریه در خاک عراق فرود آمد و خودکشی کرد. در واکنش، قاسم چهار هواپیمای نیروی هوایی عراق را برای بمباران مقر فرماندهی شواف که بر بلندی مشرف به موصل قرار داشت فرستاد. این حمله شش یا هفت افسر را کشت و شواف را زخمی کرد. هنگامی که شواف در حال پانسمان زخمش بود، یکی از گروهبانانش که کودتا را شکست‌خورده می‌دانست او را کشت. خشونت‌های پس از کودتا با مرگ شواف، خشونت‌ها به پایان نرسید. موصل صحنه تسویه‌حساب میان سربازان شورشی و وفادار و نیز میان کمونیست‌ها و ملی‌گرایان عرب شد. قبایل بَدَوی که شواف پیش از مرگش از آنان درخواست یاری کرده بود به غارتگری پرداختند و برخی از مردم نیز از هرج‌ومرج برای تسویه‌حساب‌های شخصی بهره بردند. پیکر شواف در خیابان‌های موصل کشیده شد و سپس به بغداد منتقل گردید. سه قبیله کرد هوادار دولت وارد موصل شدند و با قبایل عرب شمر که دشمنان دیرینه‌شان بودند و از شواف پشتیبانی کرده بودند جنگیدند. شیخ احمد عجیل، رئیس قبیله شمر، توسط شبه‌نظامیان کرد در خودرویش شناسایی و به همراه راننده‌اش کشته شد و اجسادشان برهنه از پلی بر روی دجله آویزان گردید. تا روز چهارم، نیروهای دولتی آغاز به برقراری نظم کردند و اجساد برهنه و مثله‌شده‌ای را که از تیرهای چراغ آویزان شده بود برچیدند. مجموع کشته‌شدگان نزدیک به ۵۰۰ تن برآورد شد. در همین دوره، اعضای حزب کمونیست در بصره نیز به افرادی که «مرتجع» می‌خواندند حمله کردند. همچنین بر پایه منبع آلمانی، در جریان بی‌نظمی‌ها برخی خانواده‌های ثروتمند سنی غارت و کشته شدند و خشونت‌هایی نیز علیه اقلیت مسیحی رخ داد. پیامدها هرچند شورش سرکوب شد، پیامدهای مهمی برای جایگاه قاسم داشت. نخست آنکه قدرت کمونیست‌ها افزایش یافت؛ آنان پاکسازی گسترده‌ای در نیروهای مسلح انجام دادند و چندین هوادار کمونیست به کابینه راه یافتند. کمونیست‌ها در آوریل همان سال گردهمایی بزرگی با نزدیک به یک میلیون شرکت‌کننده در بغداد برگزار کردند. سیاست خارجی عراق نیز رنگ کمونیستی گرفت: قاسم در ۲۴ مارس عراق را از پیمان بغداد خارج کرد و پیوندهای نزدیک‌تری با اتحاد شوروی برقرار نمود. دوم آنکه شکست شورش موجب رشد اندیشه‌های حزب بعث شد. بعثی‌ها بر این باور بودند که تنها راه جلوگیری از موج فزاینده کمونیسم، ترور قاسم است. در اکتبر ۱۹۵۹ بعثی‌ها از جمله صدام حسین جوان اقدام به ترور نافرجام قاسم کردند. با این حال، موفقیت‌های کمونیست‌ها آنان را به گسترش دامنه کنش‌هایشان تشویق کرد. آنان کوشیدند موفقیت خود در موصل را در کرکوک تکرار کنند و گردهمایی بزرگی برای ۱۴ ژوئیه فراخوان دادند که به جای مرعوب‌ساختن عناصر محافظه‌کار، به خونریزی گسترده انجامید. قاسم در پی این رویدادها روابط خود با کمونیست‌ها را سرد کرد و نفوذ آنان در دولت کاهش یافت، هرچند به‌طور کامل پایان نپذیرفت. گستره دخالت جمهوری متحد عربی هرچند کودتا تا اندازه‌ای از احساسات ملی‌گرایانه عربی و خواست پیوستن به جمهوری متحد عربی سرچشمه می‌گرفت، میزان دقیق دخالت این کشور همواره نامشخص مانده‌است. شواف در جریان آماده‌سازی کودتا تماس نزدیکی با جمهوری متحد عربی داشت و برخی مدعی‌اند که سفیر جمهوری متحد عربی در بغداد نقش میانجی میان شورشیان و قاهره را ایفا می‌کرد. بر پایه منبع آلمانی، جمهوری متحد عربی قول ارسال فرستنده رادیویی به موصل را داده بود اما این تجهیزات هرگز به دست شورشیان نرسید. شواهدی نیز وجود دارد که رادیو موصل ممکن بود از سوی مرز سوریه پخش شده باشد. قاسم و هوادارانش جمهوری متحد عربی را به پشتیبانی از شورشیان متهم کردند و این شورش به تشدید جنگ تبلیغاتی میان عراق و جمهوری متحد عربی انجامید. رسانه‌های جمهوری متحد عربی قاسم را به خیانت به آرمان‌های ملی‌گرایی عربی متهم کردند. اختلافات میان قاسم و قاهره همچنین نشان داد که جمهوری متحد عربی نتوانسته صدای واحد ملی‌گرایی عربی باشد و بسیاری از عراقیان حاضر به پذیرش رهبری قاهره نیستند، که این امر مرزهای قدرت ناصر را برای دیگر دولت‌های عربی آشکار ساخت. دادگاه و سرنوشت مشارکت‌کنندگان پس از سرکوب شورش، بسیاری از افسران و نظامیان شرکت‌کننده در آن بازداشت و به دادگاه نظامی ویژه‌ای موسوم به «محکمة المهداوی» سپرده شدند. این دادگاه که جلسات آن مستقیم از تلویزیون و رادیو پخش می‌شد، بسیاری از متهمان را محکوم کرد. از جمله محکومان، سرهنگ رفعت الحاج سری (بنیان‌گذار سازمان افسران آزاد) و تیمسار ناظم الطبقجلی (فرمانده لشکر دوم) بودند. چهار تن از خلبانان مشارکت‌کننده در حمله هوایی در ۵ آوریل ۱۹۵۹ و سرهنگ رفعت الحاج سری و همراهانش در ۲۰ سپتامبر ۱۹۵۹ اعدام شدند. جستارهای وابسته انقلاب ۱۴ ژوئیه جمهوری متحد عربی حزب کمونیست عراق حزب بعث سوسیالیست عرب (عراق) جنگ سرد عربی منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «1959 Mosul uprising». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Insurrection de Mossoul de 1959». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Aufstand von Mossul 1959». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «حرکة الشواف». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.