Abdulloh al-Mahd

Abu Muhammad Abdulloh ibn Hasan ibn Hasan ibn Hasan ibn Ali ibn Ali ibn Abi Tolib al-Hoshimiy al-Qurayshiy (arabcha: أبو محمد عبد الله بن الحسن بن الحسن بن علي بن أبي طالب الهاشمي القریشي‎‎; Abdulloh al-Mahd (arabcha: عبد الله المحض‎‎) va Abdulloh al-Kamil (arabcha: عبد الله الكامل‎‎) nomlari bilan ham tanilgan; taxminan 689—762-yillar) — ulamo, ilohiyotshunos va hadis roviyi bo‘lib, Hasan ibn Ali hamda Husayn ibn Alining (ular esa payg‘ambar Muhammadning nabiralari) nabirasi edi. Uning o‘g‘illari orasida Muhammad va Ibrohim bor bo‘lib, ular Abbosiylar hukmronligiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan. Shuningdek, Idris ham Magʻribda qo‘zg‘olon ko‘tarib, Idrisiylar sulolasiga asos solgan. Hayoti Abdulloh Madinada taxminan 689-yilda tug‘ilgan. Otasi Hasan ibn Hasan, onasi esa Fotima bintu al-Husayn bo‘lib, ikkalasi ham Alining nabiralari edi. Abdulloh toʻngʻich farzand boʻlib, togʻasi Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin qoʻl ostida katta boʻlgan. U Abdullohning ta’lim-tarbiyasini o‘z zimmasiga olib, unga ilohiyotdan ham saboq bergan. Abulfaraj Isfahoniy rivoyatlariga ko‘ra, Abdullohning fe’li juda keskin bo‘lgan, Banu Hoshim ustidan nazorat o‘rnatishga intilgan va Umar ibn Abdulazizga qarshi chiqqan. Boshqa shia manbalariga ko‘ra, Abdulloh imomatni o‘zi uchun da’vo qilgan va imomlar qarashlariga zid fatvolar chiqargan. Abbosiylar hokimiyatni qo‘lga olganidan so‘ng, Abdullohning o‘g‘illari yangi hokimiyatni tan olishdan bosh tortib, ularga va tarafdorlariga qarshi tazyiqlar boshlanishiga sabab bo‘ldilar. Abbosiylar Abdullohni ularning yashirin joyini ko‘rsatishga majbur qilmoqchi bo‘ldi, biroq u rad etdi. Birinchi xalifa As-Saffoh Abdullohga hurmat bilan munosabatda bo‘lib, unga hech nima qilmadi. Ammo Abu Jafar al-Mansur hokimiyatga kelgach, u o‘g‘illarini qo‘lga olishda hamkorlik qilishdan bosh tortgani uchun uni qo‘zg‘olonga sheriklikda ayblab qamoqqa tashladi va u uch yil qamoqda qoldi. Ayrim manbalarda Abdulloh 762-yilda Kufa yaqinidagi al-Hashimiyya qamoqxonasida al-Mansur buyrug‘i bilan o‘ldirilgani aytiladi. Ibn al-Javziy uning o‘limi Qurbon hayiti kuni bo‘lganini ta’kidlagan. Abdullohning Al-Qodisiyada, ash-Shinafiya shahridan 9 km g‘arbda va Najaf shahridan 70 km janubda joylashgan katta ziyoratgohi bor. Qohirada ham Abdulloh al-Mahdga bag‘ishlangan ziyoratgoh mavjud. Farzandlari Abdulloh al-Mahdning o‘g‘illari o‘sha davr qo‘zg‘olonlaridagi rollari bilan mashhur bo‘lgan. Ular orasida Muhammad an-Nafs az-Zakiyya ham bor bo‘lib, u Madinada abbosiylarga qarshi bosh ko‘targan va bu uning hamda ko‘plab tarafdorlarining halok bo‘lishiga olib kelgan. Ibrohim akasi o‘ldirilganidan keyin Basrada qo‘zg‘olon targ‘ib qilgan va ko‘plab Zaydiylar hamda Moʻtazila tomonidan qo‘llab-quvvatlangan. Qo‘zg‘olon muvaffaqiyatsiz bo‘lib, Ibrohim va uning ko‘plab tarafdorlari Bakhmra hududida “Bakhmra shahidligi” nomi bilan tanilgan voqeada qatl etilgan. Abdulloh al-Mahdning boshqa o‘g‘illari Idris, Yahyo va Sulaymon ham qo‘zg‘olonda qatnashgan. Idris jangdan omon qolib, Marokashga yo‘l olgan va u yerda birinchi sharifiy davlatga asos solgan. Yahyo esa Forsga borib, Daylamda yashagan va abbosiylar davlatiga qarshi yangi qo‘zg‘olon uchun odamlar to‘plashga uringan, biroq mag‘lub bo‘lib, Horun ar-Rashid buyrug‘i bilan qamoqqa tashlangan; taxminan 803-yil atrofida ochlik, tashnalikdan yoki tiriklayin ko‘milgan holda vafot etgan. Manbalar