Alí ibn Abu Talib

Alí ibn Abu Talib eða ‘Alī ibn Abī Ṭālib (arabíska: علي بن أﺑﻲ طالب‎, persneska: علی پسر ابو طالب‎; 599–661) var einn fyrstu leiðtoga íslams. Súnnímúslimar trúa því að hann hafi verið sá fjórði og síðasti hinna fjögurra Réttleiddu kalífa en sjítar að hann hafi verið fyrsti imaminn og fyrsti lögmæti kalífinn. Hann var frændi Múhameðs og eftir að hann kvæntist Fatímu al-Zahra varð hann einnig tengdasonur hans. Sjíar, og sumir súnníar, halda því fram að Alí hafi verið fyrsti karlmaðurinn sem snerist til íslams. Sumir sjítar vilja þó meina að rangt sé að segja að Alí hafi verið snúið til íslam, heldur hafi hann verið það sem kallast hanif, það er einhver sem aðhylltist eingyðistrú (aðra en kristni eða gyðingdóm) fyrir tíma íslams. Þegar Múhameð lést árið 632 tók Abú Bakr við völdum sem fyrsti kalífi íslams. Margir múslimar voru strax óánægðir með að Alí skyldi ekki hafa orðið fyrir valinu, enda hafði hann verið svo gott sem álitinn sonur Múhameðs, sem átti enga syni á lífi. Alí, sem var álitinn sérlega trúhneigður og heiðarlegur maður, var jafnframt talinn líklegri en Abú Bakr til að veita trúarlega forystu. Þegar eftirmaður Abú Bakrs, Ómar, lést árið 644 bauð nefnd manna sem hann hafði skipað til að velja arftaka sinn Alí að gerast næsti kalífi. Þeir settu hins vegar þá skilmála að Alí stjórnaði í anda Ómars og Abú Bakrs. Þetta skilyrði bendir til þess að Alí hafi þótt strangari trúarleiðtogi en þeir og ekki eins mikill heimsmaður. Alí neitaði að taka við kalífadómi með þessum skilyrðum og Uthman ibn Affan var því kjörinn kalífi. Alí tók loks við völdum eftir að Uthman var myrtur árið 656. Medína var þá í upplausn í stjórnleysi og því vildu margir að Alí tæki að sér stjórn kalífadæmisins. Eftir að Alí varð kalífi skipti hann út ríkisstjórum sem höfðu verið hliðhollir Uthman og skipaði fyrir um að höfuðborgin yrði færð til Kufa. Þótt Alí hafi ekki verið viðriðinn morðið á Uthman neitaði hann að fordæma morðið með afdráttarlausum hætti. Þetta og fleiri deilur um það hver ætti rétt til að stýra kalífadæminu leiddu til borgarastyrjaldar innan veldisins. Alí sigraði her uppreisnarmanna í orrustu við Basra en fékk ekki að njóta sigursins til lengdar. Ætt Ommejada neitaði enn að hlýða Alí og hann sendi því her í átt að Damaskus til þess að kveða niður uppreisnina. Áður en til bardaga kom festu andstæðingar Alís blaðsíður úr Kóraninum á spjót sín og báðu um sættir. Alí féllst á að fela gerðardómi að skera úr um deilur þeirra og honum að óvörum dæmdi gerðardómurinn Ommejödum í vil eftir nokkra mánuði. Alí neitaði að hlíta niðurstöðu dómsins og því klofnaði kalífadæmið á milli yfirráðasvæðis Alís í núverandi Írak og forystumanna í Egyptalandi og Sýrlandi, sem studdu Ommejada. Í kjölfar borgarastyrjaldarinnar, árið 644, var Alí myrtur í Kufa þegar ráðist var á hann með eitruðu sverði. Hann lifði í tvo daga eftir árásina og skipaði sonum sínum á þeim tíma að hefna sín ekki á hópi fólks, aðeins á morðingjanum. Heimildir Jón Ormur Halldórsson (1993) [1991]. Islam — saga pólitískra trúarbragða (2. útgáfa). Reykjavík: Heimskringla: Háskólaútgáfa Máls og menningar. ISBN 9979-3-0505-3. Tilvísanir