ناحیەی بالیسان

ناحیەی بالیسان (بە عەرەبی: ناحیة بالیسان، بە ئینگلیزی: Balisan Subdistrict) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای شەقڵاوە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی بالیسانە. ناو ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی بالیسانە. شارەدێی بالیسان، کە دۆڵێکی دڵڕفێن و مێژووییە، ناوەکەی خاوەن ڕەھەندێکی زمانی و سروشتیی دێرینە. مێژوونووسان و شارەزایانی زمانەوانی چەند بۆچوونێکیان لەسەر بنەچەی ناوی "بالیسان" خستووەتە ڕوو: بۆچوونی زمانی و سروشتی (دار بێڵەسەر / بێڵەسان): ئەمە بەھێزترین و باوترین بۆچوونە کە پاڵپشتی لە بنەچەی کوردیی ناوەکە دەکات، لە کۆندا دۆڵی بالیسان بە کێڵگە و دارستانە کێوییەکانی ناسراوە، بەتایبەت جۆرە دارێک کە پێی دەوترێت "دار بێڵەسەر" یان "بێڵەسان" (Elderberry - دارێکە گوڵی سپی و بەری ڕەش یان سووری بچووکی ھەیە و بۆ دەرمان و ڕەنگکردن بەکارھاتووە). بەھۆی زۆریی ئەم دارە لەو دۆڵەدا، ناوچەکە بە "بێڵەسان" یان "بالیسان" ناسراوە، کە وەک چەمکێکی زمانی واتە "شوێنی دارە بێڵەسانەکان". بۆچوونی جوگرافی (بالا + سان): بۆچوونێکی تر ناوەکە شیکردنەوەی بۆ دەکات لەسەر بنەمای ھەڵکەوتەی شاخاویی ناوچەکە: بالا (بان): بە واتای شوێنی بەرز یان سەرەوە دێت. سان: لە زمانی کوردیی کۆندا (و لە ھەندێک شێوەزاردا) بە واتای شاخ، تاشەبەرد یان سوڵتان/پاشا دێت (وەک چۆن لە وشەی "سەنگ" یان "سان"ی ھۆزی گۆراندا ھەیە). واتای گشتی: بەم پێیە، بالیسان واتە "سەرووی شاخەکە" یان "نشینگەی بەرز"، کە ئەمەش ڕێک لەگەڵ سروشتی دۆڵەکەدا دەگونجێت کە دەورەدراوە بە چیا بەرزەکانی وەک زۆزک و حەسەن بەگ و کێوەڕەش. بۆچوونی مێژوویی و ئایینی کۆن: لە مێژووی دێرینی ناوچەکەدا، بەھۆی بوونی چەندین ئەشکەوت و شوێنەواری کۆن لە دۆڵەکەدا، پێیانوایە ناوەکە لە وشەی "وەلیان" یان "پیران"ەوە ھاتووە کە بە تێپەڕبوونی سەدەکان گۆڕانی بەسەردا ھاتووە، بەڵام ھاوشێوەی زۆربەی ناوچە شاخاوییەکانی تری کوردستان، ناونانەکە لەسەر بنەمای ڕووەک و سروشتی ناوچەکە (دار بێڵەسان) لە ھەموو بۆچوونەکانی تر ڕاستتر دەرکەوتووە. مێژوو جوگرافیا سنوری ناحیەی بالیسان: لە باکوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان. لە باشوورەوە ناحیەی بێتواتە و ناحیەی ھیران. لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز و ناحیەی بێتواتە. لە ڕۆژاواوە ناحیەی باسرمە و ناحیەی ھیران. دانیشتوان ژمارەی دانیشتووانی (٧٦٨٦) ھەزار کەسە. کشتووکاڵ شوێنەوار کارگێڕی ئەم ناحیەیە لە (١٢) گوند پێکھاتووە: بالیسان(ناوەند) بالوکاوە بێراوە بێرۆ توتمە، بالیسان خەتێ خۆران دەراش سپیلکە شیرێی خواروو شیرێی سەروو شێخ وەسان کانی بەرد، شەقڵاوە ئەمانەش ببینە قەزای شەقڵاوە ناحیەی ھیران سەرچاوەکان دەروازەی عێراق