Selçuklu mimarisi

Büyük Selçuklu mimarisi ya da kısaca Selçuklu mimarisi, Büyük Selçuklu İmparatorluğu (11.–12. yüzyıllar) döneminde gerçekleştirilen mimari etkinlikleri ifade eder. Bu dönemdeki gelişmeler, İran mimarisi, Orta Asya mimarisi ve komşu bölgelerde mimari açıdan önemli katkılar sağlamıştır. Özellikle camilerde simetrik dört eyvanlı planın geliştirilmesi, kubbe inşasında yenilikler, mukarnasın erken kullanımı ve devlet tarafından destekli ilk yaygın medreselerin inşası bu döneme özgü yenilikler arasındadır. Yapılar genellikle tuğladan inşa edilmiş; süslemeler ise tuğla işçiliği, çini ve oyma alçı ile gerçekleştirilmiştir. Tarihsel arka plan Selçuklu Türkleri, 11. yüzyılda Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nu kurarak, Hindu Kuş'tan doğu Anadolu'ya ve Orta Asya'dan Basra Körfezi'ne kadar uzanan, İran dahil geniş toprakları fethetti. 1050 yılında, Alp Arslan döneminde, İsfahan Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun başkenti olarak kuruldu. 1071 yılında, Malazgirt Meydan Muharebesi'nde Bizans İmparatorluğu'na karşı kazanılan zaferin ardından, Anadolu Türk yerleşimcilerine açıldı. Selçuklu mimari hamiliyetinin merkezi İran'dı ve ilk kalıcı Selçuklu yapıları burada inşa edildi. Büyük Selçukluların kültürel zirvesi, Melikşah (hd. 1072–1092) dönemiyle ve veziri Nizamülmülk'ün görev süresiyle ilişkilidir. Nizamülmülk, Sünnilik'i Şiilik'e karşı savunmuş ve bu politika doğrultusunda bir medrese ağı kurmuştur. Bu, medresenin kurum olarak Sünni İslam dünyasında yayılmasının başlangıcıydı. Günümüze kadar tam anlamıyla korunmuş Selçuklu medresesi bulunmasa da, İran'daki Selçuklu medreselerinin mimari tasarımı, başka bölgelerdeki medreselere de ilham kaynağı olmuştur. Büyük Selçukluların zirve dönemi kısa sürse de, İslam sanatı ve İslam mimarisi tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. 13. yüzyıldaki Moğol istilaları sonucunda Selçuklu mimari mirasının büyük bir kısmı yok olmuştur. Yine de, Selçuklu öncesi döneme göre bu dönemden kalan eser ve buluntular çok daha fazla olduğundan, sanat tarihi araştırmalarına olanak sağlamıştır. 11. ve 13. yüzyıllar arası dönem, Orta Asya mimarisinin de "klasik dönemi" olarak kabul edilir; bu dönemde yüksek nitelikli yapılar inşa edilmiştir. Selçuklu başkenti Merv'di ve bu kent dönemin sanatsal merkeziydi. Amuderya'nın kuzeyinde, Karahanlılar hüküm sürmekteydi ve bu Türk hanedanı, Melikşah devrinde Selçuklulara tâbi oldu. Bu hanedan da, tıpkı Selçuklular gibi Orta Asya'da benzer tarzda mimari eserler inşa etti. Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun doğusunda ise Gazneliler ve onların ardılları Gurlular, benzer bir tarzda yapılar ortaya koymuştur. Bu sayede, 11. yüzyıldan 13. yüzyılın sonuna kadar İran, Orta Asya ve Hindistan'ın kuzeyi gibi geniş bir coğrafyada ortak bir mimari gelenek paylaşılmıştır. Büyük Selçuklular'ın 12. yüzyılın sonlarında çözülmesinden sonra çeşitli Türk hanedanları, küçük devletler ve imparatorluklar kurdu. Bir Selçuklu kolu Anadolu Selçuklu Devleti'ni (ya da Anadolu Selçukluları, Rum Selçukluları olarak da bilinir) yönetirken, Zengiler ve Artuklular Yukarı Mezopotamya'da (el-Cezire) ve çevresinde hüküm sürdü; Harezmşahlar ise İran ve Orta Asya'ya hâkim oldu. Zengiler ve Artuklular'ın hükmü altındaki şehirler, bölgesel mimari gelişim açısından önemli merkezler haline gelmiş ve çevre coğrafyalarda da etkili olmuştur. Zengiler'in Suriye'deki yönetimi, doğu İslam dünyasının mimari formlarının bu bölgeye yayılmasına da katkı sağlamıştır. Anadolu'da ise, Rum Selçukluları, hem doğu İslam dünyası hem de yerel Bizans, Ermeni ve Gürcü mimari geleneklerinden beslenen eserler ortaya koymuştur. Yapı türleri ve formları Camiler Büyük Selçuklu döneminden kalan en önemli dini anıt, İsfahan Cuma Camii'dir. Bu cami, 11. yüzyıl sonu ve 12. yüzyıl başlarında çeşitli Selçuklu hamileri tarafından genişletilmiş ve değiştirilmiştir. 11. yüzyılın sonlarında iki önemli ve yenilikçi kubbeli oda eklenmiştir: güney kubbesi (mihrabın önünde) 1086–87'de Nizamülmülk tarafından, kuzey kubbesi ise 1088–89'da Tacülmülk tarafından yaptırılmıştır. 12. yüzyıl başlarında avlunun etrafına dört büyük eyvan inşa edilmiştir; bu da dört eyvanlı planın doğuşuna işaret eder. Bu eklemeler, Selçuklu döneminin en önemli mimari yeniliklerindendir. Dört eyvanlı plan, antik İran mimarisine kadar uzanır ve bazı Part ve Sasani saraylarında da görülmüştür. Selçukluların İsfahan'daki çalışmalarına yakın zamanlarda veya hemen sonrasında, Zavareh Cuma Camii (yaklaşık 1135–1136) ve Ardestan Cuma Camii (1158–1160'ta bir Selçuklu veziri tarafından yenilenmiştir) gibi başka camilerde de görülmeye başlanmıştır. Bu plan tipi daha sonra İran'daki "klasik" cuma camii formu olmuştur. Mihrab önündeki alanın (ya da maksura) anıtsal bir kubbeli salona dönüştürülmesi de etkili olmuştur ve sonraki İran ve Orta Asya camilerinde sıkça görülmüştür. Aynı zamanda, sonraki dönemlerde Mısır, Anadolu ve başka bölgelerdeki camilerde de karşımıza çıkar. İsfahan camisindeki iki kubbede de beşik tonoz üzerinde bir çift çeyrek kubbe şeklinde yeni bir pencere (squinch) tipi kullanılmıştır. Bu form, erken muqarnas şekilleriyle ilişkilidir. Özellikle kuzey kubbe, duvarların dikey düzenlemesi ve kubbe kemerlerinin örgüsü ile Orta Çağ İran mimarisinin başyapıtı olarak kabul edilir. Bir diğer Selçuklu yeniliği de "köşk camii"dir (kiosk mosque). Bu genellikle küçük, alışılmadık bir plana sahip olup, kubbeli bir salonun üç açık cepheyle kemerler üzerine oturduğu bir yapı tipidir. Ayrıca, Selçuklu döneminde inşa edilen minareler, İran'a özgü silindirik biçimde ve süslü desenlerle dikkat çeker. Bu tarz, tipik Kuzey Afrika'daki kare minarelerden oldukça farklıdır. Medreseler 11. yüzyılın sonlarında Selçuklu veziri Nizamülmülk (1064–1092 arasında görev yaptı), Selçuklu ve Abbâsî şehirlerinde Nizamiye medreseleri adıyla anılan bir devlet medreseleri sistemi kurdu. Nizamülmülk'ün kurduğu bu medreselerden neredeyse hiçbiri günümüze ulaşmamıştır; yalnızca İran'daki Khargerd'deki bir medresenin eyvanı ve üzerinde Nizamülmülk'e ait bir kitabe bulunmuştur. Buna rağmen, Selçuklular kısa sürede imparatorluk genelinde birçok medrese inşa etmiş, bu sayede bu kurumun ve mimari modellerinin tüm İslam dünyasına yayılmasını sağlamıştır. İran'da medrese tipi kurumların Nizamülmülk'ten önce de var olduğuna dair görüşler olsa da, bu dönem, İslam dünyasında ilk biçimsel medreselerin yayılması açısından bir başlangıç noktası olarak kabul edilir. André Godard ayrıca dört eyvanlı planın kökenini ve yayılmasını bu medreselerin ortaya çıkışına bağlamış ve düzenin Büyük Horasan'a özgü ev mimarisinden türediğini ileri sürmüştür. Godard'ın bu köken teorisi tüm araştırmacılarca kabul edilmemiştir, ancak dört eyvanlı planın, medreselerin İslam dünyasında yayılmasıyla diğer bölgelere de yayıldığı yaygın biçimde kabul edilmektedir. Kervansaraylar Büyük kervansaraylar, ticareti teşvik etmek ve Selçuklu otoritesini kırsalda göstermek amacıyla inşa edildi. Genellikle sağlam bir dış görünüme, anıtsal bir giriş portalına ve çeşitli eyvanların da bulunduğu iç avluya sahip yapılardan oluşuyordu. Bugün yalnızca kısmen ayakta olan bazı önemli örnekler arasında, Maveraünnehir'deki Ribat-ı Malik (yaklaşık 1068–1080) ve Horasan'daki Ribat-ı Şeraf (12. yüzyıl) kervansarayları yer alır. Türbeler Selçuklular, önceki dönemlerden kalan İran'a özgü bir yapı türü olan "kule mezar" (tower tomb) inşa geleneğini de sürdürdüler. Bunlardan biri olan ve günümüzde hâlâ ayakta olan Tuğrul Kulesi, Rey’de 1139–1140 yıllarında inşa edilmiştir. Ancak, kare veya çokgen tabanlı anıtsal türbe formu da bu dönemde yenilik olarak ortaya çıktı ve sonraki dönemlerde yaygın bir mezar tipi hâline geldi. Bunun erken örnekleri arasında, Kazvin yakınlarındaki sekizgen planlı iki Karrağan Türbesi (1068 ve 1093) ve Merv’deki (günümüzde Türkmenistan) büyük Sultan Sencer Türbesi (yaklaşık 1152) yer alır. Saraylar ve köşkler Tarihsel kaynaklar, Selçukluların Bağdat da dâhil olmak üzere çeşitli şehirlerde saraylar inşa ettiğini belirtse de, bugün ayakta bir kalıntısı olan tek saray, Sultan Sencer'in günümüzde yıkık olan Merv kentindeki sarayıdır. Şehrin içkalesinde (Şehriyar Arg) yer alan bu büyük saray, dört eyvanla çevrili merkezi bir avluya sahipti. Alanda bulunan alçı süsleme parçaları, sarayın muhtemelen zengin biçimde dekore edildiğini göstermektedir. Aynı içkale içerisinde, yuvarlak payandalarla güçlendirilmiş kalın duvarlara sahip ve penceresiz dikdörtgen bir yapı daha bulunmaktadır; bu yapı muhtemelen bir arşiv veya hazine olarak kullanılmıştır. İçkale; türbe, cami, hamam, kışla ve darphane gibi başka yapılara da ev sahipliği yapmaktaydı. Sarayın çevresinin ise muhtemelen bahçeler, havuzlar ve fıskiyelerle çevrili olduğu düşünülmektedir. Selçuklu sultanları ve saray çevresi genellikle sefer halinde olur ve şehirde dahi olsalar, çoğu zaman kırsalda askeri kampta çadırlarda kalırlardı. Ayrıca, sultanlar şehir dışındaki kırsal alanlarda ya da park alanlarında köşkler (kûşk) inşa etmiş ve kullanmışlardır. İsfahan ve Hemedan çevresinde de bu tür köşklerin varlığı bilinmektedir. Merv civarında ise hâlâ bazı kalıntıları mevcuttur. Bu yapılar hafif tahkimatlı, iki katlı, zemin katı genellikle depo veya başka işlevler için kullanılan, üst katı ise misafirlerin ağırlandığı yapılardı. Muhtemelen etraflarında bahçeler ve başka yapılar da bulunmaktaydı. Malzeme ve süsleme İran Platosu'nda ahşabın az bulunması nedeniyle, başlıca yapı malzemesi olarak yüksek kaliteli pişmiş tuğla öne çıkmıştır. Ayrıca, bu durum binaların örtülmesinde tonoz ve kubbe kullanımını teşvik etmiş; bu da tonozların ve kubbelerin taşıyıcı sistemlerinde yenilikçi yöntemlerin geliştirilmesine yol açmıştır. Tuğla diziliş teknikleri süsleme amacıyla kullanılmış; farklı yönlerde yerleştirilen tuğlalar ile girintili çıkıntılı düzenlemelerle çeşitli desenler elde edilmiştir. Bu teknik, 11. yüzyılda tam anlamıyla gelişmiştir. Bazı durumlarda, tuğlaların arasına renk ve kontrast sağlamak amacıyla sırlı çini parçaları eklenmiştir. Ayrıca, tuğlalar yüzeylere motifler ya da kitabeler oluşturacak şekilde oyulmuş da olabilir. Tuğla süslemelerde genellikle geometrik motifler tercih edilirken, bazı yüzeyler alçı (sıva) ile kaplanmış ve bu yüzeyler bitkisel ve çiçeksi motiflerle (arabeskler) oyularak süslenmiştir. 12. yüzyılın sonlarına gelindiğinde çini işi ve renk kullanımı önem kazanmış, bu dönemde çok sayıda yapıda yaygın olarak sırlı çini dekorasyonu görülmeye başlanmıştır. Bu gelişme, duvarların ve geniş yüzeylerin yapısal öğelerini gizleyecek biçimde süsleme ile kaplanmasına yönelik artan bir eğilimle paralel ilerlemiştir. Bu eğilim, sonraki İran ve Orta Asya mimarisinde daha da belirginleşmiştir. 11. yüzyılda, muqarnas tekniği İslam dünyasında yayılmıştır, ancak kökeni ve yayılım şekli tam olarak aydınlatılamamıştır. Muqarnas, tonozlarda ve özellikle kareden kubbeye geçişte (kemer ve pendentif) kullanılmıştır. Gelişmiş muqarnas örnekleri, Selçuklu döneminde İsfahan Cuma Camii gibi yapıların eklerinde açıkça görülebilmektedir. Selçukluların mimarisinde geleneksel bir işaret olarak sekiz köşeli yıldız sıkça kullanılmıştır ve bu şekil varoluşun ve sonsuz evrimin sembolü olarak kabul edilmiştir. Bu Selçuklu yıldızına çini işçiliği, seramikler ve halılarda da rastlanır; hatta Türkmenistan devlet armasında bile yer almaktadır. Diğer tipik Selçuklu sembolü ise, mihrablar ve portal girişlerinde görülen, eski Orta Asya inançlarına ve şamanizme göre öte dünyayı simgeleyen, gezegenleri temsil eden on kollu rozet veya çeşitli rozet tipleridir. Notlar Kaynakça Bibliyografya Blair, Sheila; Bloom, Jonathan M. (1995). The Art and Architecture of Islam 1250–1800. Yale University Press. ISBN 978-0-300-06465-0. Blessing, Patricia (2014). Rebuilding Anatolia after the Mongol Conquest: Islamic Architecture in the Lands of Rūm, 1240–1330. Routledge. ISBN 978-1-4724-2406-8. Bloom, Jonathan M.; Blair, Sheila (2009). The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-530991-1. Erişim tarihi: 15 Mart 2013. Canby, Sheila R.; Beyazit, Deniz; Rugiadi, Martina; Peacock, A. C. S. (2016). Court and Cosmos: The Great Age of the Seljuqs (İngilizce). Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-1-58839-589-4. Ettinghausen, Richard; Grabar, Oleg; Jenkins-Madina, Marilyn (2001). Islamic Art and Architecture: 650–1250. Yale University Press. ISBN 978-0-300-08869-4. Erişim tarihi: 17 Mart 2013. Godard, André (1951). "L'origine de la madrasa, de la mosquée et du caravansérail à quatre īwāns". *Ars Islamica*, 15/16, ss. 1–9. [Fransızca] [JSTOR bağlantısı](https://www.jstor.org/stable/4515665) Hattstein, Markus (Ed.). (2011). Islam: Art and Architecture. h.f.ullmann. ISBN 9783848003808. (İngilizce) Peacock, A. C. S. (2015). The Great Seljuk Empire (İngilizce). Edinburgh University Press. ISBN 978-0-7486-9807-3. Salim Al-Hassani (Ed.), "Muslim Architecture Under Seljuk Patronage (1038-1327)", Foundation for Science Technology and Civilisation, 2003. Rabah Saoud. https://muslimheritage.com/uploads/Main%20-%20Seljuk%20Architecture1.pdf, André Godard, "L'origine de la madrasa, de la mosquée et du caravansérail à quatre īwāns", Ars Islamica, 1951, 15/16: 1–9. https://www.jstor.org/stable/4515665