دامەزراوەی توێژینەوەی ئەتۆمی بەغداد

دامەزراوەی توێژینەوەی ئەتۆمی بەغداد دامەزراوەیەکی ئەتۆمییە کە پاشماوەی ڕیاکتۆرە ئەتۆمییەکانی تێدایە کە لە ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن ئێرانەوە، ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨١ و ئەمریکا لە ساڵی ١٩٩١ بۆردومانکراون سووتەمەنی ڕیاکتۆر و پاشماوەی پیشەسازی و پزیشکی. ئەو ماددە تیشکدەرە بۆ بۆمبی دابەشبوون بەسوود نابێت، بەڵام دەتوانرێت لە بۆمبێکی پیسدا بەکاربهێنرێت. دوابەدوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، دامەزراوەکە بە شێوەیەکی زۆر لەلایەن سەدان عێراقی تاڵان کرا، هەرچەندە ڕوون نییە چی بردراوە. مێژوو ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئەتۆمی بەغداد، سایتی سەرەکی ئەتۆمی بوو لە عێراق کە پەیوەندی بە مامەڵەکردن لەگەڵ ماددە ئەتۆمییەکانەوە هەبوو. لە ساڵی ١٩٦٧ دەستی پێکرد کاتێک سێ دامەزراوەی سەرەکی ئەتۆمی و شوێنی پاشماوە خراونەتە کار. ئەمانە بریتی بوون لە ڕیاکتۆری توێژینەوە، بینای بەرهەمهێنانی ئایزۆتۆپی ڕادیۆیی و وێستگەی فڕێدان (کۆگای پاشماوە). دواتر زۆر دامەزراوەی ئەتۆمی دیکە لەم شوێنەدا دروستکران و هەروەها ڕیاکتۆرەکە لە پلەی ٢٠٠٠ بەرزکرایەوە بۆ ٥٠٠٠. تا ساڵی ١٩٩١ ئەو دامەزراوەیە دامەزراوەیەکی لێکۆڵینەوەی ئەتۆمی بووە کە گوایە لەژێر ڕێبەرایەتی خدر حەمزەدا بووە. دامەزراوەکە بە بەرمێکی خۆڵ دەورە دراوە کە چوار میل (٦.٤ کیلۆمەتر) لە دەوروبەری و بەرزییەکەی ١٦٠ پێ (٥٠ م)، و ڕیاکتۆری توێژینەوەی ئۆسیراکی تێدایە کە لەلایەن ئیسرائیلەوە دروستکرابوو، لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن ئیسرائیلەوە لەناوبرا، ئیسرائیل ئیدعای کرد کە ژوورێکی ژێرزەمینیی نهێنی بۆ بەرهەمهێنانی پلۆتۆنیۆم. پلۆتۆنیۆم لە ڕیاکتۆرە بەخێوکەرەکاندا بەرهەم دەهێنرێت بە دەورەدانی سەرچاوەیەکی نیوتڕۆن، وەک ڕیاکتۆری ئەتۆمی، ئەو نیوتڕۆنانەی بەهۆی دابەشبوونی ناوکییەوە دەردەچن، بەخشراون، کە بەرهەم دەهێنێندرێت و هەرزانترین و ئاسانترین ڕێگایە بۆ بەدەستهێنانی بەرهەمهێنانی پلۆتۆنیۆم بە قەبارەیەکی گەورە. بەڕێوەبەری ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی کە پشکنینی بەردەوامی بۆ کۆمپلێکسەکە ئەنجامدا، ئاماژەی بەوەدا کە خەزنەیەکی نهێنی لە ٤٠ مەتر لە خوار ناوەکی ڕیاکتۆرەکەوە زۆر کاریگەر نابێت، کە ئیسرائیل وەڵامی دایەوە و بە ڕاستکردنەوەی لێدوانی سەرەتایی خۆیان بۆ ٤ مەتر. ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی ئاگاداری خەزنەیەکی لەو جۆرە بوو بەڵام زەوی ڕیاکتۆرەکە قەڵغان بوو و خەزنەکە میکانیزمەکانی بەرزکردنەوەی داری کۆنترۆڵەکانی تێدابوو کە پێویستی بە دەستگەیشتن هەیە بۆ چاککردنەوە. بە گوتەی بەڕێوەبەری ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی، قەڵغانەکە ڕێگری لە نیوترۆنەکانی پێویست دەکات بۆ گۆڕین و ڕیاکتۆرەکە ناتوانێت کار بکات ئەگەر خەزنەکە بەهۆی پڕکردنەوە لە یۆرانیۆمەوە ڕێگری لێبکرێت. سەرچاوەکان دەروازەی ئێران دەروازەی عێراق دەروازەی کووەیت دەروازەی شەڕ