ကွာန်

ကွာန် (အၚ်္ဂလိက်: Village) ဝွံ ဒှ်ဌာန်ဒတန် ဂကောံမၞိဟ် (Human settlement) မၞုံကဵု သ္ၚိဌာန် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် မပဒတဴမွဲစွံရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ကွာန်ဝွံ ဇၞော်နူ ကွာန်ဍောတ် (Hamlet) တုဲ ဍောတ်သွတ်နူ ဍုင် (Town ဟွံသေင်မ္ဂး City) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ကွာန်တအ်ဝွံ နွံပ္ဍဲဒေသမ္ၚးဍုင် (Rural areas) တုဲ ဒုင်သဇိုင်လတူ ကမၠောန်တဵုလွဳ (Agriculture) ကေုာံ ကမၠောန်သဘာဝဂမၠိုင်ရ။ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Sociological Structure) ပ္ဍဲကဵု လိက်သုတေသန မနုဿဗေဒ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) မ္ဂး ကွာန်ဝွံ ဒှ်လဒက်ပ္တန်ပရေင်မၞိဟ် (Social Institution) သဇိုင်အဓိကအိုတ် သွက်ဂကောံမၞိဟ်တအ်ရ။ မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု အဆက်အစပ် ကလောကောဒေအ် (Kinship ties) ကေုာံ ပရေင်ပံင်ဖက် နဒဒှ် ဂကောံမွဲ (Community cohesion) မဇြိုဟ်နက်ရ။ အဆက်အစပ် ဒေသအာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဂကူမန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသအာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) အပါအဝင် ဂကောံမၞိဟ်မန်တအ်မ္ဂး၊ ကွာန်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵုဌာန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေရ။ ဗဟဵုဌာန် သာသနာ: ဘာလကျာ် (Monastery) ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံပ္ဍဲလဒေါဝ်ကွာန်တုဲ၊ ဍေံဟွံသေင်ဆ ဒၞာဲသွက်သာသနာမွဲဟေင်ရ၊ ဍေံဒှ် ဒၞာဲကောံဓရီု၊ ဒၞာဲကဵုပညာ ကေုာံ ဒတန်မင်မွဲယေန်သၞာင် (Cultural Hub) အဓိက သွက်ကွာန်ဂှ်ရ။ ဓဝ်ပတှ်ေ သဘာဝ: ပါဲနူ ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ သၞောတ်ဓဝ်ပတှ်ေ ကလော်သ္ၚိ ကေုာံ မိမကလော် (Local spirits) တအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ထိင်ဒဝ် ပရေင်မၞိဟ် (Social control) ပ္ဍဲကွာန်တအ်ကီုရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အဝဵုအလဵုအသဳ (Administration and State Power) ဝင်ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကွာန်ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဆက်စပ် ကုအဝဵုအလဵုအသဳ (State power) ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။ သၞောတ်တြေံ (Internal Autonomy): ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် ကွာန်တအ်ဝွံ နွံကဵု အခေါင်အုပ်ဓုပ် ဇကုကဵုဇကု ဗွဲမလှဲလးတုဲ၊ မလေပ်က္ဍိုက်ပ် နကဵု ညးဇၞော်ကွာန် (Village Headman) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံညးဇၞော်ဂမၠိုင် (Council of Elders) ရ။ ပရေင်ဗဟဵုစွံလဒေါဝ် (Bureaucratic Centralization): ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ကွာန်တအ်ဝွံ ဒးဒုင်ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳဗဟဵုတုဲ၊ ကွာန်ဂှ် ဒှ်အာ ကဆံင်သဇိုင်အိုတ် သွက်ယန္တရား အလဵုအသဳရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ဗတိုက်အာကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကောန်ဍုင်အရင်တအ် မာန်ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကဆံင်ပထမ (Primary sector of the economy) ရ။ ကမၠောန်တဵုလွဳ: တဵုလွဳ သြောအ်၊ ကၠအ်ဗ္ၜိုတ် ကေုာံ သၞေဝ်ကၞပ်ဂမၠိုင်။ ကမၠောန်လွဳလွတ်: လွဳလွတ် တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု ပြေင်၊ ဂၠဴ၊ ကၠိက် ကေုာံ စာင်တအ်။ ကမၠောန်တမ္ၚာ: သွက်ကွာန် မနွံဗဒါဲ ဇိုင်ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကြုင်တအ်မ္ဂး ကမၠောန်ရပ်က ဒှ်ကမၠောန်အဓိကရ။ ခေတ်လၟုဟ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ်လောဲသွာကၠုင်တုဲ၊ ကောန်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လုပ်အာ ကမၠောန် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော် (Urbanization) မဒှ်ဟိုတ် ညံင်လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်တအ် ဂွံအောန်စှ်ေအာရ။ မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ဍုင် လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ကမၠောန်တဵုလွဳ ပရေင်မၞိဟ် နိဿဲ Lall, Marie (2016). Understanding Reform in Myanmar: People and Society in the Transition. Hurst Publishers. Kemp, Jeremy (1988). Seductive Mirage: The Search for the Village Community in Southeast Asia. Foris Publications.