فرات ندي

فرات (Euphrates؛ /juːˈfreɪtiːz/) اولهه ايشيا جي سڀ کان ڊگهي ۽ تاريخي طور تي اهم دريائن مان هڪ آهي. دجله ندي سان گڏ، اها ميسوپوٽيميا (Mesopotamia؛ ٻن ندين جي وچ واري زمين، لفظي. 'the land between the rivers') جي ٻن تعريف ڪيل دريائن مان هڪ آهي. ترڪي ۾ شروع ٿيندڙ، فرات ندي شام ۽ عراق مان وهي عراق ۾ شط العرب ۾ دجله سان شامل ٿئي ٿي، جيڪي فارسي نار ۾ وهندي آهي. فرات ايشيا جو پندرهين نمبر تي سڀ کان ڊگهو ۽ اولهه ايشيا جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، جنهن جي ڊيگهه، 4,4,0000 چورس ڪلوميٽر (1,70,000 چورس ميل) جي نيڪال واري علائقي سان، جيڪو ڇهن ملڪن کي ڍڪي ٿو، لڳ ڀڳ 2,780 ڪلوميٽر (1,730 ميل) آهي. اشتقاق لفظ "فرات" يوناني لفظ "يوفراتس" (Εὐφρᾱ́της) مان نڪتل آهي، جيڪو پراڻي فارسي لفظ "𐎢𐎳𐎼𐎠𐎬𐎢" مان اخذ ڪيو ويو آهي، جيڪو رومانوي: hUfrātuš آهي، جيڪو پاڻ ايلامائيٽ: 𒌑𒅁𒊏𒌅𒅖، رومانوي: Úipratuiš مان ورتل آهي. ايلامائيٽ نالو آخرڪار ڪينيفارم 𒌓𒄒𒉣 مان نڪتل آهي؛ سميري ۾ "بُرانون" ۽ اڪادي ۾ "پوراتو" جي نالي سان پڙهجي ٿو؛ ڪيترين ئي ڪينيفارم نشانين ۾ هڪ سميري تلفظ ۽ هڪ اڪادي تلفظ آهي، جيڪو هڪ سميري لفظ ۽ هڪ اڪادي لفظ مان ورتو ويو آهي جنهن جو مطلب ساڳيو آهي. Akkadian Purattu سامي ٻولين ۾ (عربي: الفرات؛ سرياني: ̇ܦܪܬ Pǝrāṯ، عبراني: פְּרָת Pǝrāṯ) ۽ ان وقت جي ٻين ويجهن ٻولين ۾ (Urtubaran Hurrian) ۽ ٻين ويجهن ٻولين ۾ قائم آهي. Tamaz V.Gamkrelidze ۽ Vyacheslav Ivanov ايلامائيٽ، اڪيڊين ۽ ممڪن طور تي سومري شڪلون تجويز ڪيون ويون آهن ته اهي اڻ رڪارڊ ٿيل پروٽو-سومري سبسٽريٽ ٻولي مان هجن. بوروڊو "ڪوپر" (Sumerian urudu) کي اصليت جي طور تي پيش ڪن ٿا، ان جي وضاحت سان ته فرات اهو درياهه هو جنهن ذريعي ٽامي جي معدنيات کي رافٽس ۾ منتقل ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته ميسوپوٽيميا دور ۾ ٽامي جي ڌاتو جو مرڪز هو. فرات کي آرمينيائي ٻولي ۾ يپرات (Եփրատ)، جديد عبراني ٻولي ۾ پيرات (פרת)، ترڪي ٻولي ۾ فرات، عثماني ترڪي ٻولي ۾ فرات ۽ ڪردش ٻولي ۾ فرات سڏيو ويندو آهي. مندائي نالو پراš (ࡐࡓࡀࡔ) آهي، ۽ اڪثر ڪري مندائي صحيفن جهڙوڪ گنزا ربا ۾ پراš زيوا (تلفظ فراس زيوا) جي نالي سان ذڪر ڪيو ويندو آهي. مندائي صحيفن ۾، فرات کي آسماني ياردنا يا وهندڙ ندي جو زميني مظهر سمجهيو ويندو آهي (جهڙوڪ يزدي تصور ته لالش ان جي آسماني هم منصب جو زميني مظهر آهي، يا مڪي ۾ 'مقدس گھر' ڪعبو آسماني البيت المعمور جو زميني مظهر آهي). فرات جا ابتدائي حوالا ڏکڻ عراق ۾ شروپڪ ۽ پري سارگوني نيپور ۾ مليل ڪينيفارم متنن مان مليا آهن ۽ ٽئين صدي قبل مسيح جي وچ تائين آهن. سميري زبان ۾ لکيل انهن متنن ۾، فرات کي برانونا (لاگوگرافڪ: UD.KIB.NUN) سڏيو ويندو آهي. نالو KIB.NUN.(NA) يا dKIB.NUN پڻ لکي سگهجي ٿو، جنهن جو اڳياڙي "d" سان ظاهر ٿئي ٿو ته درياهه هڪ ديوتا هو. سميري زبان ۾، جديد عراق ۾ سيپار شهر جو نالو پڻ UD.KIB.NUN لکيو ويو، جيڪو شهر ۽ درياهه جي وچ ۾ تاريخي طور تي مضبوط تعلق کي ظاهر ڪري ٿو. جاگرافي رستو فرات درياءَ اولهه ايشيا جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. اهو "ڪارا سو" يا اولهه فرات (450 ڪلوميٽر (280 ميل)) ۽ "مرات سو" يا مشرقي فرات (650 ڪلوميٽر (400 ميل)) جي سنگم مان نڪرندو آهي جيڪو ڏکڻ اوڀر ترڪي ۾ ڪيبان شهر کان 10 ڪلوميٽر (6.2 ميل) مٿي وهندو آهي. دائود ۽ فرنڪن مرات ندي جي سرچشمي کان وٺي دجله سان سنگم تائين فرات جي ڊيگهه 3,000 ڪلوميٽر (1,900 ميل) رکي، جنهن مان 1,230 ڪلوميٽر (760 ميل) ترڪي ۾، 710 ڪلوميٽر (440 ميل) شام ۾ ۽ 1,060 ڪلوميٽر (660 ميل) عراق ۾ آهي. ساڳيا انگ اکر عيسيٰ ۽ ميخائيلوفا پاران ڏنل آهن. شط العرب جي ڊيگهه، جيڪا فرات ۽ دجله کي فارسي نار سان ڳنڍي ٿي، مختلف ذريعن طرفان 145-195 ڪلوميٽر (90-121 ميل) ڏني وئي آهي. ڪارا سو ۽ مرات سو ٻئي ڍنڍون وان کان اتر اولهه ۾ ترتيب وار 3,290 ميٽر (10,790 فوٽ) ۽ 3,520 ميٽر (11,550 فوٽ) جي بلندي تي نڪرن ٿيون. ڪيبان ڊيم جي جڳهه تي، ٻئي درياءَ، جيڪي هاڻي فرات ۾ شامل آهن، 693 ميٽر (2,274 فوٽ) جي بلندي تي گهٽجي ويا آهن. ڪيبان کان شامي-ترڪي سرحد تائين، درياهه 600 ڪلو ميٽر (370 ميل) کان گهٽ جي مفاصلي تي 368 ميٽر (1,207 فوٽ) وڌيڪ گهٽجي ٿو. هڪ ڀيرو فرات اپر ميسوپوٽيميا جي ميدانن ۾ داخل ٿئي ٿو، ان جو درجو تمام گهٽجي ٿو؛ شام اندر درياهه 163 ميٽر (535 فوٽ) هيٺ لهي ٿو جڏهن ته هٽ ۽ شط العرب جي وچ ۾ آخري حصي تي درياهه صرف 55 ميٽر (180 فوٽ) هيٺ لهي ٿو. خارج ٿيڻ فرات درياهه پنهنجو گهڻو پاڻي برسات ۽ برف پگھلڻ جي صورت ۾ حاصل ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ اپريل کان مئي تائين جي مهينن دوران ان جي مقدار تمام گهڻي هوندي آهي. انهن ٻن مهينن ۾ خارج ٿيڻ فرات جي ڪل سالياني خارج ٿيڻ جو 36 سيڪڙو آهي، يا هڪ ذريعن موجب 60-70 سيڪڙو به آهي، جڏهن ته گهٽ وهڪري اونهاري ۽ سرءُ ۾ ٿيندي آهي. فرات درياهه جو سراسري قدرتي سالياني وهڪرو ويهين صديءَ جي شروعات ۽ وچ جي رڪارڊ مان طئي ڪيو ويو آهي جيئن "ڪيبان" ۾ 20.9 ڪيوبڪ ڪلوميٽر (5.0 ڪيوبڪ ميل)، "هت" ۾ 36.6 ڪيوبڪ ڪلوميٽر (8.8 ڪيوبڪ ميل) ۽ "هنديا" ۾ 21.5 ڪيوبڪ ڪلوميٽر (5.2 ڪيوبڪ ميل). بهرحال، اهي سراسري خارج ٿيڻ ۾ اعليٰ بين سالياني تبديلي کي لڪائيندا آهن؛ شام-ترڪي حد جي بلڪل اتر ۾، "بريچڪ" ۾، سالياني خارج ٿيڻ جي ماپ ڪئي وئي آهي جيڪا 1961 ۾ 15.3 ڪيوبڪ ڪلوميٽر (3.7 ڪيوبڪ ميل) جي گھٽ مقدار کان وٺي 1963 ۾ 42.7 ڪيوبڪ ڪلوميٽر (10.2 ڪيوبڪ ميل) جي بلند ترين حد تائين هئي. 1970 جي ڏهاڪي ۾ پهرين ڊيمن جي تعمير کان وٺي فرات جي خارج ٿيڻ جو نظام ڊرامائي طور تي تبديل ٿي چڪو آهي. 1990 کان پوءِ گڏ ڪيل فرات جي خارج ٿيڻ جي ڊيٽا فرات ۾ ڪيترن ئي ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي لاءِ پاڻي جي وڌندڙ واپسي جي اثر کي ظاهر ڪري ٿي. 1990 کان پوءِ "هت" ۾ سراسري خارج ٿيڻ 356 ڪيوبڪ ميٽر (12,600 ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ (11.2 ڪيوبڪ ڪلوميٽر (2.7 ڪيوبڪ ميل) في سال) گهٽجي ويو آهي. موسمي تبديلي به ساڳئي طرح تبديل ٿي وئي آهي. 1990 کان اڳ "هت" ۾ رڪارڊ ڪيل چوٽي جو مقدار 7,510 ڪيوبڪ ميٽر (265,000 ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ هو. جڏهن ته 1990 کان پوءِ اهو صرف 2,514 ڪيوبڪ ميٽر (88,800 ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ آهي. "هت" ۾ گھٽ ۾ گھٽ مقدار نسبتاً تبديل نه ٿيو. 1990 کان اڳ 55 ڪيوبڪ ميٽر (1,900 ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ کان پوءِ 58 ڪيوبڪ ميٽر (2,000 ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ تائين وڌي ويو. مددگار نديون شام ۾، ٽي درياءَ فرات ۾ پنهنجو پاڻي شامل ڪن ٿا؛ سجور، بلخ ۽ خبور. اهي درياءَ سيرو-ترڪي سرحد سان گڏ تورس جبلن جي دامن ۾ نڪرن ٿا ۽ فرات ۾ نسبتاً گهٽ پاڻي شامل ڪن ٿا. سجور انهن معاون ندين مان سڀ کان ننڍي آهي؛ غازيانٽيپ جي ويجهو ٻن وهڪرن مان نڪرندي آهي ۽ تشرين ڊيم جي ذخيري ۾ خالي ٿيڻ کان اڳ منبج جي چوڌاري ميدان کي پاڻي ڏيندي آهي. بلخ پنهنجو گهڻو پاڻي 'عين العروس جي ويجهو ڪارسٽڪ چشمي مان حاصل ڪري ٿو ۽ ڏکڻ طرف وهندو آهي جيستائين اهو رقعه شهر ۾ فرات تائين نه پهچي. ڊيگهه، نيڪال جي بيسن ۽ خارج ٿيڻ جي لحاظ کان، خبور انهن ٽنهي مان سڀ کان وڏو آهي. ان جا مکيه ڪارسٽڪ چشما راس العين جي چوڌاري واقع آهن، جتان خبور ڏکڻ اوڀر ۾ وهندو آهي الحسڪة کان گذري ٿو، جتي درياهه ڏکڻ طرف موڙي ٿو ۽ بسيره جي ويجهو فرات ۾ وهندو آهي. هڪ ڀيرو فرات عراق ۾ داخل ٿئي ٿو، ته پوءِ فرات ڏانهن ڪا به قدرتي معاون ندي نه رهي آهي، جيتوڻيڪ فرات جي بيسن کي دجله جي بيسن سان ڳنڍيندڙ واهه موجود آهن. نيڪال جو طاس ڪارا سُو ۽ مورات نديءَ جا نيڪاليءَ وارا ٽڪرا 22,000 چورس ميل (8,500 چورس ميل) ۽ 40,000 چورس ميل (15,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. فرات نديءَ جي وهڪري جي ايراضيءَ جو اندازو تمام گهڻو مختلف آهي. گھٽ 23,000 چورس ميل (90,000 چورس ميل) کان مٿاھين 766,000 چورس ميل (296,00 چورس ميل) تائين مختلف آهي. تازي تخميني موجب بيسن جي ايراضي 3,88,000 چورس ميل (1,50,000 چورس ميل)، 4,44,000 چورس ميل (1,71,000 چورس ميل) ۽ 5,79,314 چورس ميل (2,23,674 چورس ميل) آهي. فرات نديءَ جو وڏو حصو ترڪي، شام ۽ عراق ۾ واقع آهي. دائودي ۽ فرينڪن ٻنهي جي مطابق، ترڪي جو حصو 28 سيڪڙو، شام جو 17 سيڪڙو ۽ عراق جو 40 سيڪڙو آهي. ايسائيف ۽ ميخائيلووا ترڪي، شام ۽ عراق ۾ پاڻي جي نيڪال جي شرح جو اندازو 33، 20 ۽ 47 سيڪڙو لڳايو آهي. ڪجهه ذريعن جو اندازو آهي ته پاڻي جي نيڪال جي تقريبن 15 سيڪڙو سعودي عرب اندر واقع آهي، جڏهن ته هڪ ننڍڙو حصو ڪويت جي حدن اندر اچي ٿو. آخرڪار، ڪجهه ذريعن ۾ فرات نديءَ جي نيڪال جي حد ۾ اردن کي به شامل ڪيو ويو آهي؛ اوڀر ريگستان جو هڪ ننڍڙو حصو (220 چورس ڪلوميٽر (85 چورس ميل)) پاڻي اولهه جي بدران اوڀر طرف وهندو آهي. فطري تاريخ فرات ڪيترن ئي مختلف نباتاتي علائقن مان وهندو آهي. جيتوڻيڪ فرات جي بيسن جي اڪثر حصن ۾ هزارين سالن جي انساني قبضي منظرنامي کي تمام گهڻو خراب ڪيو آهي. اصل نباتات جا ٽڪرا باقي آهن. فرات جي ذريعن کان فارسي نار ڏانهن سالياني برسات ۾ مسلسل گهٽتائي. اهو نباتات لاءِ هڪ مضبوط تعين ڪندڙ آهي. جنهن کي سهارو ڏئي سگهجي ٿو. ان جي مٿئين پهچ ۾. فرات ڏکڻ اوڀر ترڪي جي جبلن مان وهندو آهي. ۽ انهن جي ڏاکڻين ٽڪرين مان جيڪي زيرڪ ٻيلي جي حمايت ڪن ٿا. هن علائقي جي نم حصن ۾ ٻوٽن جون جنسون. انهن ۾ مختلف بلوط، پستا جا وڻ ۽ روزاسي (گلاب) خاندان شامل آهن. زيرڪ ٻيلي جي علائقي جا سڪل حصا گهٽ گهاٽي بلوط ٻيلي ۽ روزاسي جي حمايت ڪن ٿا. هتي ڪيترن ئي اناج جي جهنگلي قسمن کي پڻ ڳولي سگهجي ٿو. جنهن ۾ اينڪورن ڪڻڪ، ايمر، جئي ۽ رائي شامل آهن. هن زون جي ڏکڻ ۾ مخلوط ٻيلي-اسٽيپ نباتات جو هڪ علائقو آهي. رقا ۽ سائرو-عراقي سرحد جي وچ ۾ فرات هڪ ميداني منظرنامي مان وهندو آهي. هي ميدان سفيد ورم ووڊ (آرٽيميشيا هربا-البا) ۽ امرانٿيسيا سان نمايان آهي. تاريخ جي دوران، هي علائقو پنهنجي رهواسين پاران رڍن ۽ ٻڪرين جي چراگاهه جي مشق جي ڪري تمام گهڻو چريو ويو آهي. شام ۽ عراق جي وچ ۾ سرحد جي ڏکڻ اوڀر ۾ سچو ريگستان شروع ٿئي ٿو. هي علائقو يا ته ڪنهن به ٻوٽي کي بلڪل نه ٿو رکي يا چنوپوڊيسيا يا پوا سينائيڪا جي ننڍن حصن کي سهارو ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڄ انساني مداخلت جي ڪري ان مان ڪجهه به بچي نه سگهيو آهي، تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته فرات جي وادي دريائي ٻيلي کي سهارو ڏنو هوندو. هن قسم جي ٻيلن جي خاصيتن ۾ مشرقي جهاز، فرات جو چنار، تمارسڪ، راھ ۽ مختلف ويٽ لينڊ ٻوٽا شامل آهن. دجلہ-فرات جي بيسن ۾ مڇي جي نسلن ۾، سائپرينيڊ جو خاندان سڀ کان وڌيڪ عام آهي، ڪل 52 مان 34 نوع آهن. سائپرينڊ ۾، مينگر ۾ سٺيون تفريحي مڇي مارڻ جون خوبيون آهن، جنهن جي ڪري انگريزن ان کي "ٽائگرس سامن" جو نالو ڏنو. فرات جو نرم خول وارو ڪڇي هڪ خطرناڪ نرم خول وارو ڪڇي آهي جيڪو دجله-فرات نديءَ جي نظام تائين محدود آهي. پهرين صدي قبل مسيح کان نو-آشوري محلات جي رليف ۾ شينهن ۽ ڍڳين جي شڪار کي زرخيز نظارن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. سورهين کان اڻويهين صدي تائين شام جي فرات جي طاس ۾ يورپي مسافرن علائقي ۾ رهندڙ جانورن جي ڪثرت بابت رپورٽ ڏني، جن مان ڪيترائي ناياب يا اڃا به ختم ٿي ويا آهن. غزال، اونيجر ۽ هاڻي ختم ٿيل عرب شتر مرغ جهڙيون جنسون فرات جي وادي جي سرحد سان لڳل ميدان ۾ رهنديون هيون، جڏهن ته وادي پاڻ جهنگلي سؤر جو گهر هئي. گوشت خور نسلن ۾ بگھڙ، سونهري گدڙ، ڳاڙهو لومڙ، چيتو ۽ شينهن شامل آهن. شامي ڀوري رڇ ڏکڻ اوڀر ترڪي جي جبلن ۾ ملي سگهي ٿو. شام ۾ تل ابو هريره جي پراگي تاريخي ماڳ جي هڏن جي گڏجاڻي ۾ يوريشين بيور جي موجودگي جي تصديق ڪئي وئي آهي. درياهه عراقي فرات تي هنديا بئراج برطانوي سول انجنيئر وليم ولڪوڪس جي منصوبن تي ٻڌل هو ۽ 1913 ۾ ختم ٿيو. اهو دجله-فرات ندي جي نظام ۾ ٺهيل پاڻي جي موڙ جو پهريون جديد ڍانچو هو. هنديا بئراج جي پٺيان 1950 جي ڏهاڪي ۾ رمادي بئراج ۽ ويجهي ابو دبيس ريگيوليٽر ٺاهيو ويو جيڪو فرات جي وهڪري جي نظام کي منظم ڪرڻ ۽ اضافي ٻوڏ جي پاڻي کي ڊپريشن ۾, جيڪو هاڻي ڍنڍ حبانيه آهي, خارج ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو. فرات تي عراق جو سڀ کان وڏو ڊيم حديثه ڊيم آهي. هڪ 9 ڪلوميٽر ڊگهو (5.6 ميل) مٽي ڀرڻ وارو ڊيم قادسيه ڍنڍ ٺاهي ٿو. شام ۽ ترڪي 1970 جي ڏهاڪي ۾ فرات ۾ پنهنجا پهريان ڊيم ٺاهيا. شام ۾ طبقا ڊيم 1973 ۾ مڪمل ٿيو جڏهن ته ترڪي 1974 ۾ ڪيبان ڊيم مڪمل ڪيو، جيڪو وڏي ڏکڻ اوڀر اناطوليا منصوبي جو پيش خيمو هو. ان کان پوءِ، شام فرات ۾ ٻه وڌيڪ ڊيم، منصوره ڊيم ۽ تشرين ڊيم ٺاهيا آهن ۽ رقه ۽ دير الزور جي وچ ۾ چوٿون ڊيم - حلابي ڊيم - ٺاهڻ جو منصوبو ٺاهيو آهي. فرات ڊيم شام جو سڀ کان وڏو ڊيم آهي ۽ ان جو ذخيرو (فرات ڍنڍ) آبپاشي ۽ پيئڻ جي پاڻي جو هڪ اهم ذريعو آهي. اهو منصوبو ٺاهيو ويو هو ته فرات ڍنڍ مان 6,40,000 هيڪٽر (2,500 چورس ميل) سيراب ڪيو وڃي، پر 2000 ۾ صرف 1,00,000-1,24,000 هيڪٽر (390-480 چورس ميل) حاصل ڪيو ويو هو. شام خابور ۽ ان جي معاون ندين تي ٽي ننڍا ڊيم پڻ ٺاهيا. 1970جي ڏهاڪي ۾ ڏکڻ اوڀر اناطوليا منصوبي (ترڪي: Güneydoğu Anadolu Projesi، يا GAP) جي نفاذ سان، ترڪي آبپاشي ۽ پن بجلي جي پيداوار لاءِ دجله ۽ فرات جي پاڻي کي استعمال ڪرڻ ۽ ان جي ڏکڻ اوڀر صوبن کي معاشي محرڪ فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ پرجوش منصوبو شروع ڪيو. ڏکڻ اوڀر اناطوليا منصوبو (GAP) 75,000 چورس ڪلوميٽر (29,000 چورس ميل) جي ڪل ايراضي ۽ تقريبن 70 لک ماڻهن کي متاثر ڪري ٿو؛ جيڪو ترڪي جي ڪل مٿاڇري واري علائقي ۽ آبادي جو تقريبن 10 سيڪڙو نمائندگي ڪري ٿو. مڪمل ٿيڻ تي، ڏکڻ اوڀر اناطوليا منصوبو (GAP) 22 ڊيمن تي مشتمل هوندو - جنهن ۾ ڪيبان ڊيم شامل آهي - ۽ 19 پاور پلانٽ ۽ 1,700,000 هيڪٽر (6,600 چورس ميل) زرعي زمين کي آبپاشي جو پاڻي فراهم ڪندو، جيڪو ترڪي ۾ آبپاشي لائق زمين جو تقريباً 20 سيڪڙو آهي. هن آبپاشي واري زمين جو 9,10,000 هيڪٽر (3,500 چورس ميل) فرات جي بيسن ۾ واقع آهي. ڏکڻ اوڀر اناطوليا منصوبي (GAP) ۾ سڀ کان وڏو ڊيم اتاترڪ ڊيم آهي، جيڪو شانليورفا کان 55 ڪلوميٽر (34 ميل) اتر اولهه ۾ واقع آهي. هي 184 ۽ 1,820 ميٽر ڊگهو (604 ۽ 5,971 فوٽ) ڊيم 1992 ۾ مڪمل ٿيو؛ ان ڪري هڪ ذخيرو ٺاهيو ويو جيڪو ترڪي ۾ ٽيون نمبر وڏو ڍنڍ آهي. 48.7 ڪيوبڪ ڪلوميٽر (11.7 ڪيوبڪ ميل) جي وڌ ۾ وڌ گنجائش سان، اتاترڪ ڊيم ذخيرو فرات جي سڄي سالياني خارج ٿيڻ کي برقرار رکڻ لاءِ ڪافي وڏو آهي. ڏکڻ اوڀر اناطوليا منصوبي (GAP) جي مڪمل ٿيڻ جو شيڊول 2010 ۾ هو پر ان ۾ دير ٿي وئي آهي ڇاڪاڻ ته ورلڊ بينڪ ترڪي ۽ فرات ۽ دجله جي هيٺئين حصي جي رياستن جي وچ ۾ پاڻي جي ورڇ تي سرڪاري معاهدي جي کوٽ جي ڪري فنڊنگ روڪي ڇڏي آهي. بيراجن ۽ ڊيمن کان علاوه عراق فرات کي هبانيه ڍنڍ، ترتار ڍنڍ ۽ ابو دبيس ذخيري سان ڳنڍيندڙ ڪينالن جو هڪ پيچيده نيٽ ورڪ پڻ ٺاهيو آهي. جن مان سڀني کي اضافي ٻوڏ جو پاڻي ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. شط الحي ذريعي فرات دجله سان ڳنڍيل آهي. هن نيٽ ورڪ ۾ سڀ کان وڏو ڪينال مين آئوٽ فال ڊرين يا "ٽيون درياء" آهي. 1953 ۽ 1992 جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو. هي 565 ڪلو ميٽر ڊگهو (351 ميل) ڪينال بغداد جي ڏکڻ ۾ فرات ۽ دجله جي وچ واري علائقي کي آبپاشي لاءِ مٽي جي لوڻ کي کان روڪڻ لاءِ نيڪال ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. اهو وڏن مال بردار بارجز کي بغداد تائين نيويگيٽ ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏئي ٿو. ماحولياتي ۽ سماجي اثر The construction of the dams and irrigation schemes on the Euphrates has had a significant impact on the environment and society of each riparian country. The dams constructed as part of GAP – in both the Euphrates and the Tigris basins – have affected 382 villages and almost 200,000 people have been resettled elsewhere. The largest number of people was displaced by the building of the Atatürk Dam, which alone affected 55,300 people. A survey among those who were displaced showed that the majority were unhappy with their new situation and that the compensation they had received was considered insufficient. The flooding of Euphrates Lake led to the forced displacement of c. 4,000 families, who were resettled in other parts of northern Syria as part of a now abandoned plan to create an "Arab belt" along the borders with Turkey and Iraq. Apart from the changes in the discharge regime of the river, the numerous dams and irrigation projects have also had other effects on the environment. The creation of reservoirs with large surfaces in countries with high average temperatures has led to increased evaporation; thereby reducing the total amount of water that is available for human use. Annual evaporation from reservoirs has been estimated at 2 cubic kilometres (0.48 cu mi) in Turkey, 1 cubic kilometre (0.24 cu mi) in Syria and 5 cubic kilometres (1.2 cu mi) in Iraq. Water quality in the Iraqi Euphrates is low because irrigation water tapped in Turkey and Syria flows back into the river, together with dissolved fertilizer chemicals used on the fields. The salinity of Euphrates water in Iraq has increased as a result of upstream dam construction, leading to lower suitability as drinking water. The many dams and irrigation schemes, and the associated large-scale water abstraction, have also had a detrimental effect on the ecologically already fragile Mesopotamian Marshes and on freshwater fish habitats in Iraq. The inundation of large parts of the Euphrates valley, especially in Turkey and Syria, has led to the flooding of many archaeological sites and other places of cultural significance. Although concerted efforts have been made to record or save as much of the endangered cultural heritage as possible, many sites are probably lost forever. The combined GAP projects on the Turkish Euphrates have led to major international efforts to document the archaeological and cultural heritage of the endangered parts of the valley. Especially the flooding of Zeugma with its unique Roman mosaics by the reservoir of the Birecik Dam has generated much controversy in both the Turkish and international press. The construction of the Tabqa Dam in Syria led to a large international campaign coordinated by UNESCO to document the heritage that would disappear under the waters of Euphrates Lake. Archaeologists from numerous countries excavated sites ranging in date from the Natufian to the Abbasid period, and two minarets were dismantled and rebuilt outside the flood zone. Important sites that have been flooded or affected by the rising waters of Euphrates Lake include Mureybet, Emar and Abu Hureyra. A similar international effort was made when the Tishrin Dam was constructed, which led, among others, to the flooding of the important Pre-Pottery Neolithic B site of Jerf el Ahmar. An archaeological survey and rescue excavations were also carried out in the area flooded by Lake Qadisiya in Iraq. Parts of the flooded area have recently become accessible again due to the drying up of the lake, resulting not only in new possibilities for archaeologists to do more research, but also providing opportunities for looting, which has been rampant elsewhere in Iraq in the wake of the 2003 invasion. تاريخ قديم پٿر جي دور کان ٽامي جو دور فرات جي بيسن جو شروعاتي قبضو ان جي مٿئين حصي تائين محدود هو. يعني اهو علائقو جيڪو مشهور طور تي زرخيز هلال جي نالي سان مشهور آهي. آچيولين پٿر جا آثار سجور بيسن ۽ مرڪزي شام جي ميدان ۾ ايل ڪوم نخلستان ۾ مليا آهن؛ بعد ۾ "هومو ايريڪٽس" جي باقيات سان گڏ جيڪي 450,000 تائين تاريخون هيون. تورس جبلن ۽ شام جي فرات جي وادي جي مٿئين حصي ۾. ابو هريرا جهڙا ابتدائي مستقل ڳوٺ - پهرين شڪاري گڏ ڪندڙن جي قبضي ۾ هئا پر بعد ۾ ڪجهه ابتدائي هارين، جرف الاحمر، موريبٽ ۽ نيولي ڪوري يارهين صدي قبل مسيح کان پوءِ قائم ٿيا. In the absence of irrigation, these early farming communities were limited to areas where rainfed agriculture was possible, that is, the upper parts of the Syrian Euphrates as well as Turkey. Late Neolithic villages, characterized by the introduction of pottery in the early 7th millennium BCE, are known throughout this area. Occupation of lower Mesopotamia started in the 6th millennium and is generally associated with the introduction of irrigation, as rainfall in this area is insufficient for dry agriculture. Evidence for irrigation has been found at several sites dating to this period, including Tell es-Sawwan. During the 5th millennium BCE, or late Ubaid period, northeastern Syria was dotted by small villages, although some of them grew to a size of over 10 ھيڪٽرs (). In Iraq, sites like Eridu and Ur were already occupied during the Ubaid period. Clay boat models found at Tell Mashnaqa along the Khabur indicate that riverine transport was already practiced during this period. The Uruk period, roughly coinciding with the 4th millennium BCE, saw the emergence of truly urban settlements across Mesopotamia. Cities like Tell Brak and Uruk grew to over 100 ھيڪٽرs () in size and displayed monumental architecture. The spread of southern Mesopotamian pottery, architecture and sealings far into Turkey and Iran has generally been interpreted as the material reflection of a widespread trade system aimed at providing the Mesopotamian cities with raw materials. Habuba Kabira on the Syrian Euphrates is a prominent example of a settlement that is interpreted as an Uruk colony. Ancient history During the Jemdet Nasr (3600–3100 BCE) and Early Dynastic periods (3100–2350 BCE), southern Mesopotamia experienced a growth in the number and size of settlements, suggesting strong population growth. These settlements, including Sumero-Akkadian sites like Sippar, Uruk, Adab and Kish, were organized in competing city-states. Many of these cities were located along canals of the Euphrates and the Tigris that have since dried up, but that can still be identified from remote sensing imagery. A similar development took place in Upper Mesopotamia, Subartu and Assyria, although only from the mid 3rd millennium and on a smaller scale than in Lower Mesopotamia. Sites like Ebla, Mari and Tell Leilan grew to prominence for the first time during this period. Large parts of the Euphrates basin were for the first time united under a single ruler during the Akkadian Empire (2335–2154 BCE) and Ur III empires, which controlled – either directly or indirectly through vassals – large parts of modern-day Iraq and northeastern Syria. Following their collapse, the Old Assyrian Empire (1975–1750 BCE) and Mari asserted their power over northeast Syria and northern Mesopotamia, while southern Mesopotamia was controlled by city-states like Isin, Kish and Larsa before their territories were absorbed by the newly emerged state of Babylonia under Hammurabi in the early to mid 18th century BCE. In the second half of the 2nd millennium BCE, the Euphrates basin was divided between Kassite Babylon in the south and Mitanni, Assyria and the Hittite Empire in the north, with the Middle Assyrian Empire (1365–1020 BCE) eventually eclipsing the Hittites, Mitanni and Kassite Babylonians. Following the end of the Middle Assyrian Empire in the late 11th century BCE, struggles broke out between Babylonia and Assyria over the control of the Iraqi Euphrates basin. The Neo-Assyrian Empire (935–605 BCE) eventually emerged victorious out of this conflict and also succeeded in gaining control of the northern Euphrates basin in the first half of the 1st millennium BCE. In the centuries to come, control of the wider Euphrates basin shifted from the Neo-Assyrian Empire (which collapsed between 612 and 599 BCE) to the short lived Median Empire (612–546 BCE) and equally brief Neo-Babylonian Empire (612–539 BCE) in the last years of the 7th century BCE, and eventually to the Achaemenid Empire (539–333 BCE). The Achaemenid Empire was in turn overrun by Alexander the Great, who defeated the last king Darius III and died in Babylon in 323 BCE. Subsequent to this, the region came under the control of the Seleucid Empire (312–150 BCE), Parthian Empire (150–226 CE) (during which several Neo-Assyrian states such as Adiabene came to rule certain regions of the Euphrates), and was fought over by the Roman Empire, its succeeding Byzantine Empire and the Sassanid Empire (226–638 CE), until the Islamic conquest of the mid 7th century CE. The Battle of Karbala took place near the banks of this river in 680 CE. In the north, the river served as a border between Greater Armenia (331 BCE – 428 CE) and Lesser Armenia (the latter became a Roman province in the 1st century BCE). Modern era After World War I, the borders in Southwest Asia were redrawn in the Treaty of Lausanne (1923), when the Ottoman Empire was partitioned. Clause 109 of the treaty stipulated that the three riparian states of the Euphrates (at that time Turkey, France for its Syrian mandate and the United Kingdom for its mandate of Iraq) had to reach a mutual agreement on the use of its water and on the construction of any hydraulic installation. An agreement between Turkey and Iraq signed in 1946 required Turkey to report to Iraq on any hydraulic changes it made on the Tigris–Euphrates river system, and allowed Iraq to construct dams on Turkish territory to manage the flow of the Euphrates. The river featured on the coat of arms of Iraq from 1932 to 1959. Turkey and Syria completed their first dams on the Euphrates – the Keban Dam and the Tabqa Dam, respectively – within one year of each other and filling of the reservoirs commenced in 1975. At the same time, the area was hit by severe drought and river flow toward Iraq was reduced from 15.3 cubic kilometres (3.7 cu mi) in 1973 to 9.4 cubic kilometres (2.3 cu mi) in 1975. This led to an international crisis during which Iraq threatened to bomb the Tabqa Dam. An agreement was eventually reached between Syria and Iraq after intervention by Saudi Arabia and the Soviet Union. A similar crisis, although not escalating to the point of military threats, occurred in 1981 when the Keban Dam reservoir had to be refilled after it had been almost emptied to temporarily increase Turkey's hydroelectricity production. In 1984, Turkey unilaterally declared that it would ensure a flow of at least 500 cubic metres (18,000 cu ft) per second, or 16 cubic kilometres (3.8 cu mi) per year, into Syria, and in 1987 a bilateral treaty to that effect was signed between the two countries. Another bilateral agreement from 1989 between Syria and Iraq settles the amount of water flowing into Iraq at 60 percent of the amount that Syria receives from Turkey. In 2008, Turkey, Syria and Iraq instigated the Joint Trilateral Committee (JTC) on the management of the water in the Tigris–Euphrates basin and on 3 September 2009 a further agreement was signed to this effect. On 15 April 2014, Turkey began to reduce the flow of the Euphrates into Syria and Iraq. The flow was cut off completely on 16 May 2014 resulting in the Euphrates terminating at the Turkish–Syrian border. This was in violation of an agreement reached in 1987 in which Turkey committed to releasing a minimum of 500 cubic metres (18,000 cu ft) of water per second at the Turkish–Syrian border. During the Syrian civil war and the Iraqi Civil War, much of the Euphrates was controlled by the Islamic State from 2014 until 2017, when the terrorist group began losing land and was eventually defeated territorially in Syria at the Battle of Baghouz and in Iraq in the Western Iraq offensive respectively. مذهب اسلامي روايت ۾، محمد جي هڪ حديث ۾ چيو ويو آهي ته آخري قيامت ان وقت تائين نه ايندي جيستائين فرات ندي سون جي هڪ جبل کي نه ڳولي، جنهن تي ماڻهو وڙهندا. هن تڪرار ۾ شامل هر هڪ سؤ مان ننانوي ماڻهو مري ويندا. هن واقعي کي قيامت جي ڏينهن جي ويجهو اچڻ جي معمولي نشانين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. عيسائي بائيبل ۾، فرات ندي جو ذڪر مکاشفه 16:12 ۾ ڪيو ويو آهي: فرات جو سڪي وڃڻ واقعن جي هڪ سلسلي جو حصو آهي جيڪي ٻئي اچڻ جي اڳڪٿي ڪن ٿا. پيدائش 2:14 ۾ ذڪر ڪيل فرات ندي کي فرات جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو جنت جي دريائن مان هڪ آهي. ان جو ذڪر ٻيهر 15:18 ۾ ڪيو ويو آهي. يرمياه 46 ۾، درياءَ جو بار بار سندس پيشنگوئي جي حصي طور ذڪر ڪيو ويو آهي ۽ بائيبل ۾ ڪيترائي ڀيرا يا ته نالو يا "درياهه" يا "وڏي درياءَ" سان. معيشت تاريخ ۾، فرات درياهه ان جي رستي تي رهندڙن لاءِ اهم اهميت رکي ٿو. وڏن هائيڊرو پاور اسٽيشنن، آبپاشي اسڪيمن، ۽ پائيپ لائينن جي تعمير سان جيڪي وڏي فاصلي تي پاڻي پهچائڻ جي قابل آهن، هاڻي ڪيترائي ماڻهو بجلي ۽ پيئڻ جي پاڻي لاءِ درياهه تي ماضي جي ڀيٽ ۾ انحصار ڪن ٿا. شام جي فرات ڍنڍ حلب شهر لاءِ پيئڻ جي پاڻي جو سڀ کان اهم ذريعو آهي، جيڪو درياءَ جي وادي کان 75 ڪلوميٽر (47 ميل) اولهه ۾ آهي. ڍنڍ هڪ معمولي رياست پاران هلندڙ مڇي مارڻ جي صنعت کي پڻ سهارو ڏئي ٿي. هڪ نئين بحال ٿيل پاور لائين ذريعي، عراق ۾ حديده ڊيم بغداد کي بجلي فراهم ڪري ٿو. موسمي تبديلي سال 2021 ۾، عراقي وزارت آبي وسيلن جي رپورٽ ڏني ته فرات ندي 2040 تائين موسمياتي تبديلي ۽ خشڪي جي ڪري سڪي سگهي ٿي. پڻ ڏسو زگروس جبل ڪربلا دجله ندي حوالا ٻاهريان ڳنڍڻا وڪيميڊيا العام تي فرات ندي بابت زمرا Old maps of the Euphrates, from the Eran Laor Cartographic Collection, The National Library of Israel