ھاترا

ھاترا (؛ بە عەرەبی: الحَضْر گۆکردن بە عەرەبی: [al.ˈħadˤr]؛ بە سوریانی: ܚܛܪܐ) شارێکی کۆن بوو لە مێزۆپۆتامیای سەروو کە لە ڕۆژھەڵاتی پارێزگای نەینەوای ئێستای باکووری عێراق ھەڵکەوتووە. پاشماوەکانی شارەکە ٢٩٠ km (١٨٠ mi) لە باکووری ڕۆژاوای بەغدا و ١١٠ km (٦٨ mi) لە باشووری ڕۆژاوای مووسڵەوەیە. بە دەوڵەمەندترین شوێنی شوێنەواریی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی دادەنرێت کە تا ئێستا ناسراوە. ھاترا شارە کاروانێکی بەھێز قایمکراو و پایتەختی شانشینی ھاترای بچووک بوو، کە لە نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی ڕۆمانی و ئەشکانی/ساسانی ھەڵکەوتبوو. ھاترا لە سەدەی ٢یەمدا گەشەی کرد، و لە سەدەی ٣یەمدا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ساسانییەوە تێکدرا و چۆڵ کرا لەگەڵ ویلایەتە تری دانیشتووانە ئاشوورییە نوێیەکانی وەک ئاشوور، ئادیابێنێ، ئۆسرۆینێ و بێت نوھادرا. پاشماوەکانی لە سەدەی ١٩یەمدا دۆزرانەوە. مێژوو ھیچ زانیارییەکی شوێنەواری لەسەر شارەکە پێش سەردەمی فارسی نییە، بەڵام نیشتەجێبوون لە ناوچەکەدا پێدەچێت بگەڕێتەوە بۆ لانیکەم سەردەمی سلووکی. ھاترا لە سەردەمی ئەشکانییەکاندا، لە ماوەی سەدەکانی ١ەم و ٢ەمی زایینیدا، وەک ناوەندێکی ئایینی و بازرگانی گەشەی کرد. دواتر، شارەکە بوو بە پایتەختی شانشینێکی بە ئەگەرێکی زۆر عەرەبنشین لە زنجیرەی ئەو شارانەی کە زۆربەیان لەژێر دەسەڵاتی عەرەبدا بوون و لە ھاتراوە لە باکووری ڕۆژھەڵات، لە ڕێگەی تەدموور، بەعلبەک و پێترا لە باشووری ڕۆژاواوە دەستی پێ دەکرد. ئەو ناوچەیەی لە ھاتراوە کۆنترۆڵ دەکرا، شانشینی ھاترا بوو، کە شانشینێکی نیمچە سەربەخۆی نێوانگیر بوو لەسەر سنوورە ڕۆژاوایییەکانی ئیمپراتۆرییەتی ئەشکانی، و لەلایەن شازادە عەرەبەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا. ھاترا بوو بە شارێکی سنووریی قایمکراوی گرنگ و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە دووەم جەنگی فارسیدا گێڕا، و بەرگەی ھێرشە دووبارەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی گرت. لە ماوەی سەدەی ٢ەمی زایینیدا، شارەکە بەرپەرچی گەمارۆکانی ھەم تراجان (١١٦/١١٧) و ھەم سێپتیمیۆس سێڤێروس (١٩٨/١٩٩) دایەوە. ھێزەکانی ھاترا لە ساڵی ٢٣٨ لە جەنگی شارەزووردا شکستیان بە فارسە ساسانییە ھەڵکشاوەکان ھێنا، بەڵام ماوەیەکی کەم دوای ئەوە لە ساڵی ٢٤١دا کەوتە دەست سوپای پاشای ساسانی شاپووری یەکەم و تێکدرا. چیرۆکە باوەکانی کەوتنی ھاترا باس لە نەزیرە، کچی پاشای عەرەبە دەکەن، کە ناپاکی لە شارەکە کرد و خستیە دەستی شاپوور بەھۆی ئەوەی عاشقی ببوو. چیرۆکەکە باس لەوە دەکات کە چۆن شاپوور پاشاکەی کوشت و ھاوسەرگیریی لەگەڵ نەزیرە کرد، بەڵام دواتر ئەویشی کوشت دوای ئەوەی درکی بە بێوەفاییی ئەو بەرامبەر بە باوکی کرد. ھاترا باشترین نموونەی پارێزراو و پڕ لە زانیاریی تەلارسازیی کۆنی عەرەبی بوو. نەخشەکەی بازنەیی بوو، و بە شوورە ناوەکی و دەرەکییەکان دەورە درابوو کە تیرەکەی نزیکەی ٢ kiloمەتر (١٫٢ mi) بوو و لەلایەن زیاتر لە ١٦٠ تاوەرەوە پشتگیری دەکرا. تێمێنۆسێک (témenos) دەوری بینا پیرۆزە سەرەکییەکانی ناوەندی شارەکەی دابوو. پەرستگەکان نزیکەی ١.٢ ھێکتاریان گرتبووەوە و پەرستگای گەورە بەسەریاندا زاڵ بوو، کە پێکھاتەیەکی زەبەلاح بوو بە تاق و ستوونەکان کە سەردەمانێک تا ٣٠ مەتر بەرز دەبووەوە. شارەکە بە ئاوێتەبوونی پانتێیۆنە یۆنانی، ئایینی میزۆپۆتامی، ئاشووری، کەنعانی، ئارامی و عەرەبییەکان ناوبانگی دەرکردبوو، کە لە ئارامیدا بە Beiṯ Ĕlāhā («ماڵی خودا») دەناسرا. شارەکە پەرستگەی بۆ نێرگال (بابلی و ئەکەدی)، ھێرمس (یۆنانی)، ئاتارگاتیس (سووری-ئارامی)، عەلات، شەمییە (عەرەبی)، و شەمەش (خودای خۆری میزۆپۆتامی) تێدابوو. خوداوەندەکانی تری کە لە نەخشە ئارامییەکانی ھاتراندا ناویان ھاتووە بریتین لە بەعل شەماینی ئارامی، و خوداوەندی مێینە کە بە ئاشووربێل ناسراوە، کە ڕەنگە تێکەڵبوونی دوو خوداوەندی خودای ئاشووری ئاشوور و بێلی ئاشووری-بابلی بووبێت—سەرەڕای ئەوەی ئەوان بە جیا نێر بوون. سەرچاوەکان دەروازەی ئاسیا دەروازەی عێراق