Բաբելոնի Աշտարակ

Բաբելոնի աշտարակ, բաբելոնեան աշտարակ (եբր.՝ מִגְדַּל בָּבֶל‎` Migddal Bāḇēl), Հին Կտակարանի, Հրեաներու Աստուածաշունչի (Թանախի) Ծննդոց գիրքին մէջ գրուած պատմութիւն է, առասպել, որ փորձած է բացատրել տարբեր լեզուներու ծագումը։ Այս պատմութեան համաձայն՝ Մեծ Ջրհեղեղէն յետոյ մարդկային սերունդները կը խօսէին ընդհանուր լեզուով։ Գաղթելով արեւելքէն՝ անոնք կու գան Սենաար (եբր.՝ שנער‎) կոչուող երկիրը։ Հին Կտակարանին մէջ գրուած է այսպէս՝ Որոշ ժամանակ դպրոցներ կը համարեն, որ Բաբելոնեան աշտարակի պատմութիւնը վերցուած է Միջագետքի Մարտուկ աստուծոյ պատուին Բաբելոնի թագաւոր Նապոպոլասարի (մ. թ. ա. 610) կողմը կառուցուած Զիկուռատի՝ Էնեմենանկիի մէջ: Բաբելոնի Մեծ Զիկուռատը ունէր 91 մեթր բարձրութիւն։ Ալեքսանտր Մեծը հրամայած է այն աւերել մօտ մ. թ. ա. 331 թուականին: Այս առասպելին շատ նման պատմութիւն կայ նաեւ շումերական «Էնմեկարը եւ Արատտայի թագաւորը» աշխատութիւնը։ Պատմութիւն Բաբելոնի աշտարակի պատմութիւնը գրուած է Ծննդոց 11:1-9 գլուխին մէջ։ Երկրի վրայ մարդիկ նոյն լեզուով կը խօսէին։ Արեւելքի կողմը գաղթելով մարդիկ բնակութիւն հաստատած են Սենաար կոչուող տեղը։ Մարդիկ որոշած են հաւաքել քարեր եւ կառուցել քաղաք, աշտարակով մը, որ կը հասնի երկինքին, ատով ցոյց կու տան իրենց փառքը։ Աստուած կ'իջնէ երկիր քաղաքը եւ աշտարակը տեսնելու եւ նկատէ, որ եթէ մարդիկ մէկ լեզուով չխօսէին, անոնք չէին կրնար հասնիլ իրենց ուզածին։ Աստուած կը վերադառնայ եւ կը խառնէ մարդկանց լեզուները, դարձնելով անոնց անհասկնալի միմեանց համար, տարածել անոնց ամբողջ աշխարհով՝ ատով կը դադրեցնէ աշտարակի կառուցումը։ Այդ պատճառով քաղաքը կոչուած է Բաբելոն: Ստուգաբանութիւն «Բաբելոնի աշտարակ» բառակապակցութիւնը Աստուածաշունչի հանդիպած չէ։ Աստուածաշունչին մէջ գրուած է միայն «քաղաքը եւ իր աշտարակը» (եբր.՝ אֶת-הָעִיר וְאֶת-הַמִּגְדָּל‎) կամ պարզապէս «քաղաքը» (եբր.՝ הָעִיר‎): Բաբելոն աքքատերէնէն թարգմանաբար նշանակած է «Աստուծոյ դարպաս» (bab` «դարպաս» + ilu՝ «աստուած»): Ըստ Աստուածաշունչի «Բաբելոն» բառը առաջացած է եբրայերէն balal, բառէն, որ կը նշանակէ «խառնաշփոթ»: Պատմական հիմք Ծննդոցին մէջ գրուած է, որ Բաբելոնը (LXX: Βαβυλών) Նեբրովթ թագաւորի թագաւորութեան մասը կը կազմէր։ Աստուածաշունչի մէջ յստակ նշուած չէ, թէ արդեօք Նեբրովթն հրամայած է կառուցել աշտարակը, բայց շատ այլ աղբիւրներու մէջ Բաբելոնի աշտարակի կառուցումը կապուած է հենց Նեբրովթի հետ։ Ծննդոց 11:9-ին մէջ Բաբելոն բառի ծագումը կապուած է եբրայերէն balal բայի հետ, որ կը նշանակէ խառնել, խառնաշփոթ ստեղծել։ Առաջին դարու հռոմէա-հրեայ հեղինակ Յովսէփոս Փլաւիոսը նոյնպէս նշած է, որ Բաբելոն (βαβὲλ) բառը ծագած է եբրայերէնէն, որ կը նշանակէ «խառնաշփոթ»: Բառի յունարէն ձեւը սեպտուագինտայով՝ Βαβυλὼν ծագած է աքքատերէն Bāb-ilim արտայայտութենէն, որ կը նշանակէ աստուծոյ դարպաս, նկատի ունենալով հին շումերի մեծ տաճար-աշտարակները (զիկուռատները): Բաբելոնի աւերակները գտնուած են Հիլլահ քաղաքի մօտ՝ Իրաքի մէջ։ Վերլուծութիւն Ժանրը Բաբելոնի աշտարակի պատմութիւնը առասպելաբանութեան մէջ ծանօթ է որպէս ստուգաբանական (etiology) զրոյց, որուն նպատակն է բացատրել սովորութեան մը, ծէսի մը, աշխարհագրական յատկանիշի մը կամ որեւէ այլ երեւոյթի ծագումը. տուեալ պարագային՝ լեզուներու բազմազանութեան ակունքները։ Լեզուներու խառնակութիւնը (լատիներէն՝ confusio linguarum), որ յառաջացաւ աշտարակի կառուցման հետեւանքով, կը հիմնաւորէ մարդկային լեզուներու մասնատումը։ Ըստ զրոյցին, Աստուած մտահոգ էր, որ մարդիկ կրնային սրբապղծութիւն գործել՝ կառուցելով աշտարակը երկրորդ ջրհեղեղէ մը խուսափելու համար, ուստի Աստուած ստեղծեց բազմաթիւ լեզուներ՝ մարդկութիւնը դարձնելով անկարող զիրար հասկնալու։ Մինչեւ այս իրադարձութիւնը, կը նշուի, թէ մարդկութիւնը կը խօսէր մէկ միասնական լեզուով, թէեւ Ծննդոց 10։5-ը կը յիշատակէ, որ Յաբեթի, Գոմերի եւ Յաւանի սերունդները տարածուեցան «իւրաքանչիւրն իր լեզուով»։ Օգոստինոս Երանելին այս հակասութիւնը կը բացատրէր՝ պնդելով, որ պատմութիւնը, առանց ուղղակի նշելու, ետ կը դառնայ պատմելու համար, թէ ինչպէս բոլոր մարդոց ընդհանուր լեզուն բաժնուեցաւ բազմաթիւ բարբառներու։ Թեմաները Աստուծոյ եւ մարդոց միջեւ մրցակցութեան թեման կը հանդիպի նաեւ Ծննդոց գիրքի այլ բաժիններու մէջ, օրինակ՝ Եդեմական պարտէզին մէջ Ադամի եւ Եւայի պատմութեան մէջ։ Առաջին դարու հրէական մեկնաբանութիւնը, զոր կը գտնենք Փլաւիոս Յովսեփոսի մօտ, աշտարակի կառուցումը կը բացատրէ որպէս ամբարտաւան (hubristic) ապստամբութիւն Աստուծոյ դէմ՝ հրամայուած գոռոզ բռնապետ Նեբրովթի կողմէ։ Այս դասական մեկնաբանութեան կողքին կան նաեւ ժամանակակից մօտեցումներ, որոնք շեշտը կը դնեն մշակութային եւ լեզուական միատարրութեան դրդապատճառին վրայ։ Այս տեսանկիւնէն՝ Աստուծոյ գործողութիւնը ոչ թէ պատիժ է հպարտութեան համար, այլ մշակութային տարբերութիւններու սկզբնաւորում, ուր Բաբելոնը կը ներկայանայ որպէս քաղաքակրթութեան օրրան։ Բարձրութիւնը Ծննդոց գիրքը չի ճշդեր աշտարակին բարձրութիւնը. «գագաթը մինչեւ երկինք» (11։4) արտայայտութիւնը դարձուածք էր՝ նկարագրելու համար տպաւորիչ բարձրութիւն մը։ Սակայն տարբեր աղբիւրներ տուած են զարմանալի չափեր. Յոբելենից գիրք: 5,433 կանգուն (շուրջ 2,484 մեթր), որ մօտ երեք անգամ աւելի բարձր է, քան Պուրճ Խալիֆան։ Բարուքի երրորդ յայտնութիւն: 463 կանգուն (211.8 մեթր), որ աւելի բարձր էր, քան մինչեւ 1889-ի Էյֆէլեան աշտարակը կառուցուած որեւէ շինութիւն։ Գրիգոր Տուրցի (594 թ.): Յղում ընելով Օրոսիուսին՝ կը նկարագրէ քառակուսի յատակագիծով կառոյց մը, որուն պարիսպները ունէին 100 պրոնզէ դռներ։ Ճովաննի Վիլլանի (1300 թ.): Ըստ անոր՝ աշտարակը ունէր 80 մղոն շրջագիծ եւ 4,000 քայլ բարձրութիւն (շուրջ 5.92 քմ)։ Ճարտարագիտական տեսանկիւնէն՝ Ճ. Է. Կորտոն իր «Կառուցուածքներ» գիրքին մէջ կը նշէ, որ աղիւսի դիմացկունութիւնը թոյլ կու տար կառուցել մինչեւ 2.1 քմ բարձրութեամբ ուղղահայեաց պատերով աշտարակ մը։ Իսկ եթէ պատերը դէպի վեր նեղնային, ապա աշտարակը կրնար հասնիլ այնպիսի բարձրութեան, ուր մարդիկ թթուածնի պակաս պիտի զգային նախքան կառոյցին փլուզուիլը։ Ծանօթագրութիւններ