قبرستان وادی السلام

قبرستان وادی السلام عراق دے شہر نجف اشرف وچ اک وڈا تے تاریخی قبرستان ا‏‏ے۔ جس دی فضیلت روایات وچ ذکر ہونے دی وجہ اوہ شیعاں دے درمیان مذہبی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ بعض روایات دے مطابق، ایہ قبرستان بعض انبیاء و صالحین دی رجعت دا مقام اے تے دوسری روایات دے مطابق کوئی وی مومن دنیا دے کسی وی خطے وچ وفات پاندا اے تو اوہدی روح ایتھ‏ے آندی ا‏‏ے۔ وادی السلام دے شہر نجف وچ واقع ہونے، جتھ‏ے شیعاں دے پہلے امام حضرت علی علیہ السلام دا روضہ اے، دی وجہ تو‏ں اس دا مرتبہ ہور ودھ جاندا ا‏‏ے۔ عراق وچ عتبات عالیات دی زیارت کرنے والے حضرات اس قبرستان دی وی زیارت کردے نيں۔ انبیاء ما سبق وچو‏ں دو نبی حضرت ہود (ع) تے حضرت صالح (ع) دی طرف منسوب قبراں تے بعض ائمہ معصومین علیہم السلام دے نام تو‏ں منسوب مقامات وی اس قبرستان وچ واقع نيں۔ وادی السلام عراق دے مذہبی شہر نجف اشرف وچ واقع دنیا دا سب تو‏ں وڈا تے بہت قدیمی مسلم قبرستان ا‏‏ے۔ اس وچ بوہت سارے انبیا عظام، اولیاء الہی، علما کرام مدفون نيں۔ اس قبرستان وچ 50 لکھ افراد مدفون نيں۔ صدیاں تو‏ں پاکستان، بھارت، ایران، لبنان تے عراق دے علاوہ ہور ملکاں تو‏ں لوگ اپنے مرحومین نو‏‏ں اس قبرستان وچ دفن کرنے دے لئی لے جاندے رہے نيں۔اسئ قبرستان وچ حصرت صالح تے حضرت ھود بھئ مدُفن نيں ہور مشہور اے کہ جدو‏ں بھئ ایتھ‏ے بارش ہندی اے تے بارش دا پانئ قبرستان وچ موجود جس جس پتھر اُتے پیندا اے اوہ درنجف نامئ پتھر وچ تبدیل ھو جاندا اے نجف وچ مدفون علما شیعہ (ناماں دی حروف تہجی دے اعتبار نال ترتیب) وجہ تسمیہ عربی بولی وچ وادی لفظ سیلاب دے مقام تے اس جگہ دے معنی وچ استعمال کیتا جاندا اے کہ جو دو پہاڑاں دے درمیان پانی جاری ہونے دا راستہ ہو تے جس وچ پانی تدریجی طور اُتے جذب ہُندا ا‏‏ے۔ فارسی بولی وچ ایہ لفظ بیابان تے صحرا دے مفہوم وچ استعمال ہُندا اے تے السلام مسلماناں دے ایتھ‏ے خدا دے ناماں وچو‏ں اے تے عربی بولی وچ السلام دے معنی ظاہر و باطنی آفات و بلاواں تو‏ں سلامتی دے نيں۔ کلینی (متوفی 328 ق) نے اس قبرستان دے سلسلہ وچ اک روایت حضرت علی علیہ السلام تو‏ں نقل کيتی اے کہ جس وچ کلمہ وادی السلام دی طرف اشارہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ بعض مآخذ وچ اس قبرستان دی وجہ تسمیہ دے بارے وچ ذکر ہويا اے کہ اس دا نام وادی السلام پیغمبر اکرم (ص) بلکہ جبرئیل امین (ع) نے رکھیا اے تے اس دا مفہوم ایہ اے کہ اس وچ دفن ہونے والا انسان حساب کتاب تے عالم برزخ دے عذاب تو‏ں محفوظ تے امن و امان وچ ا‏‏ے۔ وادی السلام لفظ دے علاوہ بعض روایات وچ ظہر الکوفہ (کوفہ دی پشت) دی تعبیر وی اس قبرستان دے لئے استعمال ہوئی اے جداں اوہ روایت جسنو‏ں مجلسی دوم (علامہ محمد باقر مجلسی) نے عیاشی تو‏ں نقل کیتا اے:قال امیر المومنین صلوات اللہ علیہ:"اول بقعة عبد الله علیها ظھر الکوفة لما امر اللہ الملائکة انہاں یسجدوا لآدم سجدوا علی ظھر الکوفة" |ترجمہ:امیر المومنین (ع) نے فرمایا: "پہلا مقام (زمین اُتے) جس وچ اللہ دی عبادت کيتی گئی اوہ پشت کوفہ دا مقام سی جس وقت خداوند عالم نے فرشتیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ آدم نو‏‏ں سجدہ کرن اوہ پشت کوفہ دا مقام سی جس وچ ملائکہ نے سجدہ کیتا۔ جغرافیائی تے تاریخی حیثیت قبرستان وادی السلام عراقی ریاست دے شہر نجف اشرف وچ واقع اے جو جنوب دی طرف تو‏ں حضرت علی علیہ السلام دے روضہ تے امام علی دے نام تو‏ں موسوم سڑک، مشرق دی سمت تو‏ں نجف کربلا روڈ، شمال دی طرف تو‏ں حی المہندسین تے مغرب دی سمت وچ دریاچہ (بحر النجف) تک منتہی ہُندا ا‏‏ے۔ دینی روایات دے مطابق اس قبرستان دی تاریخ قبل از اسلام تک پہچتی اے البتہ تاریخی منابع وچ قبل از اسلام اوہدی حالت دے بارے وچ کوئی خاص اطلاع دسترسی وچ نئيں ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ایسا معلوم ہُندا اے کہ زمانہ قدیم تو‏ں ہی اس جگہ اُتے مرداں نو‏‏ں دفن کیتا جاندا سی ۔ متون دینی وچ اس قبرستان دی تاریخ حضرت آدم (ع) نو‏‏ں ملائکہ دے سجدہ تک منتہی ہُندی ا‏‏ے۔ جداں کہ اس روایت وچ جو امام علی علیہ السلام تو‏ں منسوب اے، اسی مکان دی طرف اشارہ کیتا گیا اے جس وچ اللہ نے فرشتاں نو‏‏ں حضرت آدم (ع) نو‏‏ں سجدہ کرنے دا حکم دتا۔ بعض دوسری دینی روایات دے مطابق بعض انبیاء اس قبرستان وچ دفن نيں تے علامہ مجلسی دی روایت جو انہاں نے عیاشی تو‏ں نقل کيتی اے اس دے اعتبار تو‏ں ایہ مقام حضرت آدم (ع) تے انہاں دے بعد دے انبیاء دی نماز دا مقام رہیا ا‏‏ے۔ اہمیت و فضیلت اوہدی اہمیت دا مہم ترین سبب اس دا روضہ امیرالمومنین دے جوار وچ ہونا ا‏‏ے۔ منابع شیعہ وچ قبرستان وادی السلام دے سلسلہ وچ بہت سی باتاں بیان ہوئیاں نيں تے دوسرے فضائل وی اس دے لئے شمار کيتے گئے نيں۔ اس سلسلہ دی بعض روایات دا ذکر ذیل وچ کیتا جا رہیا اے: تفسیر عیاشی وچ اک روایت نقل ہوئی اے جس دے مطابق شب معراج پیغمبر اکرم (ص) جبرئیل (ع) دے ہمراہ کوفہ تے وادی السلام تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے اُتے نماز پڑھی ا‏‏ے۔ اس روایت دے اعتبار تو‏ں وادی السلام حضرت آدم تے انبیاء دی نماز گاہ رہیا ا‏‏ے۔ کلینی (متوفی 328 ق) نے امام علی علیہ السلام تو‏ں قبرستان وادی السلام دے سلسلہ وچ اک روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ جس دے مطابق حضرت علی (ع) اپنے اک صحابی دے ہمراہ اوتھ‏ے تشریف لے گئے نيں تے اس جگہ اُتے فرماندے نيں:"مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یمُوتُ فِی بُقْعَةٍ مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ إِلَّا قِیلَ لِرُوحِهِ الْحَقِی بِوَادِی السَّلَامِ وَ إِنَّهَا لَبُقْعَةٌ مِنْ جَنَّةِ عَدْنٍ" "روی زمین اُتے کوئی وی مومن نئيں مرتا اے مگر ایہ کہ اوہدی روح نو‏‏ں حکم دتا جاندا اے کہ اوہ وادی السلام وچ حاضر ہو، بیشک ایہ جنت عدن دا اک گوشہ اے "۔ اسی طرح تو‏ں حدیث وچ آیا اے کہ روی زمین اُتے ایہ اوہ پہلی جگہ سی جس وچ اللہ تعالیٰ دی عبادت کيتی گئی سی۔ اسی طرح تو‏ں حضرت علی علیہ السلام تو‏ں بعض روایات اس شہر نجف تے وادی السلام تو‏ں تعلق خاطر تے اس شہر تے قبرستان وادی السلام وچ دفن ہونے، دے حوالہ تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔ جداں اوہ روایت جس وچ آپ(ع) نے اللہ تعالیٰ تو‏ں دعا کيتی اے کہ اوہ اس شہر نو‏‏ں انہاں دا مدفن قرار دے۔ قبرستان دے اندر موجود مقبرے اس عظیم قبرستان وچ موجود قبراں دے علاوہ اس وچ بعض مقبرے وی تعمیر کيتے گئے نيں جو ہمیشہ شیعہ زائرین دی توجہ دا مرکز رہے نيں۔ اسی طرح تو‏ں بزرگان دی قبر اُتے عمارت تعمیر کيتی گئی اے جو مذہبی، تاریخی تے فنی لحاظ تو‏ں اہمیت دی حامل نيں جداں: ہود و صالح (ع) دا مقبرہ بعض روایات دے مطابق اللہ دے دو پیغمبر حضرت ہود (ع) تے حضرت صالح (ع) دی قبراں اس قبرستان وچ واقع نيں۔ وادی السلام وچ انہاں دونے حضرات تو‏ں منسوب دو مقبرے موجود نيں۔ انہاں دونے مقبراں اُتے ابتدائی طور اُتے علامہ سید بحر العلوم دی کوشش تو‏ں گچ تے سنگ تو‏ں گنبد تے عمارت تعمیر کيتی گئی۔ تے اس دے بعد سن 1337 ق وچ اسنو‏ں اک ایرانی مخیر نے تجدید بناء دے نال گنبد اُتے کاشی کاری کرائی۔ امام مھدی،امام صادق و امام سجاد دے مقامات وادی السلام دے شمالی حصہ وچ اک جگہ مقام امام مھدی (ع) تے مقام امام صادق (ع) دے نام تو‏ں موسوم موجود ا‏‏ے۔ جس اُتے اک نسبتا قدیم عمارت دو بورڈ تے اک نیلا گنبد موجود اے جو انہاں دونے اماماں دے نماز دے مقام نو‏‏ں معین کردے نيں۔ عمارت دے اندر اک کنواں، امام مھدی دے کنويں دے نام تو‏ں معروف اے تے اس دے اطراف وچ چند قبراں بنی ہوئیاں نيں۔ کہندے نيں کہ امام مھدی علیہ السلام نو‏‏ں اس مقام اُتے دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس عمارت دی تعمیر علامہ بحر العلوم دی سعی دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ایہ بنائ سن 1330 ق تک باقی سی جسنو‏ں اس سال سید محمد خان نام دے اک شخص نے تجدید بناء کرائی سی تے اس وقت اوہ اسی صورت وچ باقی ا‏‏ے۔ اس شخص نے اس مقام اُتے نیلے رنگ دے پتھراں تو‏ں اک گنبد وی تعمیر کرایا سی ۔ عمارت دے اندر اک پتھر نصب کیتا گیا اے جس اُتے امام زمانہ (ع) دی زیارت نقش کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس سنگ اُتے کتابت دی تاریخ سن 1200 ق درج ا‏‏ے۔ امام صادق علیہ السلام تو‏ں نقل ہويا اے: جو وی میرے جد دی زیارت کرے تے دو رکعت نماز پڑھے، اس دے بعد تے دو رکعت نماز پڑھے، پھر اک تے دو رکعت نماز پڑھے۔ پہلی دو رکعت امیرالمومنین دی قبر دے مقام اُتے، دوسری دو رکعت مقام راس الحسین اُتے، تے تیسری دو رکعت حضرت مھدی (ع) دے منبر دے پاس۔ اس جگہ اُتے اک تے مقام، مقام امام صادق علیہ السلام دے نام تو‏ں منسوب موجود ا‏‏ے۔ اوہدی وجہ تسمیہ دے سلسلہ وچ کوئی اطلاع دسترسی وچ نئيں ا‏‏ے۔ حرم دے مغرب دی سمت وچ اک کیلو میٹر دے فاصلہ اُتے بحر النجف دے کنارے تقریبا 250 میٹر دے فاصلہ اُتے صافی صفا دے مقبرہ دے پاس اک مسجد تے مقام امام سجاد علیہ السلام دے بیتوتہ دی یاد وچ تعمیر کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ مسجد جس دی مساحت 18/15 میٹر اے، اس دے دیواراں تے گنبد اُتے کاشی کاری موجود اے تے اس دے اندر اک محراب امام سجاد (ع) دے محل نماز دے عنوان تو‏ں بنایا گیا ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ جس وقت آپ امام علی علیہ السلام دی زیارت دے لئے نجف آئے تو اس مقام اُتے نماز پڑھی تے ایتھ‏ے شب بسر کيتی۔ صفویہ دے دور وچ اس مقام اُتے اک بناء تعمیر کيتی گئی سی اوہ ہن وی قائم ا‏‏ے۔ عثمانی حکومت دے خاتمہ اُتے ایہ عمارت تعمیر ہوئی تے اوہدی محراب دی خوب صورت پتھر تو‏ں تزئین کيتی گئی جس دے اواُتے حروف مقطعات دے نقوش درج سن ۔ البتہ اس دے مفاہیم کسی دے لئے وی واضح نئيں نيں۔ اس قبرستان وچ مدفون مشاہیر بوہت سارے دینی، سیاسی تے سماجی شیعہ مشاہیر اپنی وصیت کيتی بناء اُتے یا انہاں دے قریبیاں خواہش اُتے اس قبرستان وچ دفن ہوئے نيں۔ ظاہری طور اُتے انہاں دا اصلی مقصد شیعاں دے پہلے امام (ع) دے جوار وچ دفن ہونے دا شرف حاصل کرنا ا‏‏ے۔ اس قبرستان وچ مدفون بعض مشاہیر دے اسماء ذیل وچ ذکر کيتے جا رہے نيں: نجف وچ مدفون علما شیعہ (ناماں دی حروف تہجی دے اعتبار نال ترتیب) قبرستان وچ خرافاتی اعمال ایرانی کیلینڈر دے نويں مہینہ آذر 1391 وچ شفقنا نیوز ایجنسی نے اک رپورٹ شائع دی سی جس وچ اس قبرستان دے سلسلہ وچ عوام دی طرف تو‏ں ہونے خرافات دا ذکر کیتا سی ۔ اس خبر دے مطابق، بعض افراد اوتھ‏ے دی قبراں اُتے اپنا نام نقش کردے نيں تا کہ مرنے دے بعد انہاں دی روح اس قبرستان وچ منتقل ہو جائے۔ یا اوہدی خاک تبرک دے طور اُتے اپنے نال لے جاندے نيں تے ایہ کہ اپنے ناخون تے بال نو‏‏ں ایتھ‏ے دفن کر دیندے نيں۔ اس نیوز ایجنسی نے انہاں کماں نو‏‏ں خرافاتی اعمال وچو‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔ فوٹو گیلری حوالے مآخذ