Музей Энігальдзі-Наны

Музей Энігальдзі-Наны (таксама вядомы як музей Бэль-Шальці-Наны) — гістарычны аб’ект у старажытным горадзе Ур (тэрыторыя сучаснай мухафазы Дзі-Кар, Ірак), які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых публічных музеяў у свеце. Ён датуецца прыкладна 530 годам да н. э., а ягоным куратарам была прынцэса Энігальдзі, вярхоўная жрыца бога Месяца Наны і дачка Набаніда, апошняга цара Новававілонскага царства. Музей размяшчаўся прыкладна за 150 метраў на паўднёвы ўсход ад Вялікага зікурата ва Уры. Адкрыццё Музей быў выяўлены ў 1925 годзе брытанскім археолагам Леанардам Вулі падчас экспедыцыі па раскопках палацавага і храмавага комплексу Э-Гіг-Пар у ваколіцах старажытнага Ура. Даследчыкі знайшлі разнастайныя артэфакты на цаглянай падлозе VI стагоддзя да н. э., прычым нават самы новы з гэтых прадметаў быў на некалькі стагоддзяў старэйшы за саму пабудову. Наяўнасць шматмоўных гліняных этыкетак побач з аб’ектамі дазволіла Вулі зрабіць выснову, што перад ім была мэтанакіравана сабраная музейная экспазіцыя, а не выпадковы збор старажытнасцей. Размяшчэнне і гісторыя стварэння Музей размяшчаўся ў старажытным храмавым комплексе Э-Гіг-Пар. Гэты манументальны будынак, узведзены царом Набанідам, меў памеры 95 метраў у даўжыню і 50 метраў у шырыню, быў арыентаваны з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Комплекс уяўляў сабой жаночы манастыр, у якім Энігальдзі кіравала як настаяцельніца жрыц Ура. Там жа знаходзіліся яе жылыя памяшканні і шэраг дапаможных пабудоў. Бацька прынцэсы, цар Набанід, захапляўся даследаваннем старажытнасцей, праводзіў уласныя раскопкі і аднаўляў храмы, праз што ў гістарыяграфіі яго часам называюць «першым археолагам». Ён прывіў дачцэ цікавасць да гістарычнай спадчыны, што ў далейшым мела натхніць яе на стварэнне ўласнай адукацыйнай калекцыі. У 539 годзе да н. э. Новававілонскае царства была заваявана Кірам II і ўвайшла ў склад Ахеменідскай дзяржавы. Нягледзячы на тое, што Набанід быў адхілены ад улады (і, верагодна, адпраўлены ў ганаровую высылку ў Карманію), змена ўрада не паўплывала на статус Энігальдзі ва Уры. Каля 530 года да н. э. яна заснавала свой музей, які заняў адзін з пакояў манастыра, і распрацавала вакол яго паўнавартасную даследчую праграму. Гісторыкі мяркуюць, што калекцыянаванне і дэманстрацыя старажытных рэліквій былі не проста захапленнем, а служылі мэтам захавання гістарычнай памяці і падтрымання легітымнасці дынастыі праз сувязь са слаўным мінулым Месапатаміі. Калекцыя і артэфакты Артэфакты былі сабраны з розных паўднёвых рэгіёнаў Месапатаміі. Узрост экспанатаў ахопліваў велізарны часавы прамежак — каля 1500 гадоў (прыкладна ад 2100 да 600 гг. да н. э.). Многія з рэчаў былі выяўлены падчас раскопак самім Набанідам, некаторыя паходзілі з калекцый часоў Навухаданосара II, а частка, як мяркуецца, была знойдзена па пачынанні самой Энігальдзі. Прадметы не проста захоўваліся, але былі сістэматызаваныя і размешчаныя ў пэўным парадку з адукацыйным намерам. Мяркуецца, што прынцэса асабіста адказвала за каталагізацыю і маркіроўку збору. Сярод экспанатаў вылучаліся: Касіцкі кудуру (межавы знак), створаны каля 1400 г. да н. э. На ім былі выразаны змяя, эмблемы розных багоў і традыцыйны тэкст праклёну для парушальнікаў межаў. Фрагмент дыярытавай статуі цара Шульгі (каля 2029–1989 гг. да н. э.). Захаваўся фрагмент рукі з надпісам, прычым, паводле ацэнак археолагаў, камень быў акуратна абрэзаны ў старажытнасці менавіта такім чынам, каб зберагчы першакрынічны тэкст. Цырыманіяльная булава. Гліняныя конусы з горада Ларса (каля 1700 г. да н. э.) і іншыя рытуальныя аб’екты. Акрамя музейных экспанатаў, у суседніх пакоях Э-Гіг-Пара было знойдзена мноства іншых важных прадметаў: школьныя вучэбныя таблічкі, таблічкі з разметкай для гульняў, скульптурныя рэльефы і дзвярныя завесы. Гэта дадаткова сведчыць пра тое, што манастыр быў не толькі рэлігійным, але і буйным адукацыйным цэнтрам свайго часу. Першыя этыкеткі і каталогі Характэрнай асаблівасцю музея з’яўляецца наяўнасць першых у гісторыі «музейных этыкетак». Каб наведвальнікі маглі зразумець паходжанне аб’ектаў, побач з імі размяшчаліся невялікія гліняныя цыліндры. На гэтых цыліндрах быў нанесены тэкст на трох розных мовах (уключаючы старажытнашумерскую), які тлумачыў гістарычную каштоўнасць кожнага прадмета. Напрыклад, адзін з цыліндраў (цяпер захоўваецца ў Брытанскім музеі) утрымліваў тлумачальны надпіс пра тое, што экспануемы аб’ект быў знойдзены сярод руін і змешчаны ў калекцыю для азнаямлення гледачоў. Акрамя таго, музей быў абсталяваны асобнымі таблічкамі, якія ўтрымлівалі агульны пералік выстаўленых аб’ектаў — на сённяшні дзень яны лічацца найстаражытнейшымі з вядомых музейных каталогаў. Далейшы лёс Далейшы лёс самой прынцэсы Энігальдзі невядомы. Музей спыніў сваё існаванне не пазней за 500 год да н. э. Гэта было звязана з рэзкім пагаршэннем кліматычных умоў у рэгіёне: змяненнем рэчышча ракі Еўфрат, моцнай засухай і адступленнем водаў Персідскага заліва. Гэтыя экалагічныя змены прывялі да імклівага заняпаду Ура пад уладай Ахеменідаў і поўнага апусцення горада. Крыніцы Зноскі Літаратура Спасылкі Pryke, Louise (2019), Hidden women of history: Ennigaldi-Nanna, curator of the world's first museum, The Conversation(англ.) Wilkins, Alasdair (2011), The story behind the world's oldest museum, built by a Babylonian princess 2,500 years ago, Gizmodo(англ.)