بەنداوی مووسڵ

بەنداوی مووسڵ (بە عەرەبی: سد الموصل)، کە پێشتر بە بەنداوی سەددام (سد صدام) دەناسرا، گەورەترین بەنداوە لە عێراق. ئەم بەنداوە لەسەر ڕووباری دیجلە لە پارێزگای نەینەوا لە ڕۆژاوا، لە سەرووی شاری مووسڵ ھەڵکەوتووە. بەنداوەکە بۆ بەرھەمھێنانی کارەبای ئاوی و دابینکردنی ئاو بۆ ئاودێریی خوارووی ڕووبارەکە بەکاردێت. لە کاتی پڕبوونی تەواویدا، ئەم پێکھاتەیە نزیکەی ١١.١ کم٣ ئاو دەگرێت و کارەبا بۆ ١.٧ ملیۆن دانیشتووانی مووسڵ دابین دەکات. وێستگەی سەرەکیی کارەبای بەنداوەکە کە تواناکەی ٧٥٠-megawatt (١٬٠١٠٬٠٠٠ hp)، چوار مۆلیدەی تۆرباینی «فرانسیس»ی ١٨٧٫٥-megawatt (٢٥١٬٤٠٠ hp) لەخۆدەگرێت. وێستگەیەکی کارەبای ئاوی کۆگای پەمپی بە توانای ٢٥٠ megawatt (٣٤٠٬٠٠٠ hp) و بەنداوێکی ڕێکخستنی خوارووی ڕووبارەکە بە توانای ٦٢-megawatt (٨٣٬٠٠٠ hp) ھەر بەشێکن لە پڕۆژەی «بەنداوی مووسڵ». ئەمە چوارەم گەورەترین بەنداوە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، کە بە توانای یەدەگ دەپێورێت، و ئاوی بەفرەواوەکانی تورکیا کۆدەکاتەوە، کە نزیکەی ٧٠ میل (١١٠ km) لە باکوورەوەیە. لە ساڵانی ١٩٨٠کاندا لەسەر بناغەیەکی کارست دروست کراوە، نیگەرانییەکان سەبارەت بە ناسەقامگیریی بەنداوەکە بوونەتە ھۆی ھەوڵی گەورەی چاکسازی و نۆژەنکردنەوە لە دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە لە ٢٠٠٣. تایبەتمەندییەکان «بەنداوی مووسڵ» جۆری بەنداوی خۆڵە بە بەرزیی ١١٣ m (٣٧١ پێ) و درێژیی ٣٫٤ km (٢٫١ mi)، کە چەقەکەی لە قوڕ دروست کراوە. پانیی لوتکەکەی ١٠ m (٣٣ پێ). لە بەرزیی ٣٣٠ m (١٬٠٨٠ پێ) لە ئاستی دەریاوە، حەوزەکەی کە ناوی «دەریاچەی دھۆک»ە، ١١٬١٠٠٬٠٠٠٬٠٠٠ m3 (٩٬٠٠٠٬٠٠٠ acre·ft) ئاو دەگرێت. لەو توانایە ٨٬١٠٠٬٠٠٠٬٠٠٠ m3 (٦٬٦٠٠٬٠٠٠ acre·ft) کۆگای چالاکە (یان بۆ کارەبا و بەردانەوەی ئاو بۆ خواروو بەسوودە) و ٢٬٩٥٠٬٠٠٠٬٠٠٠ m3 (٢٬٣٩٠٬٠٠٠ acre·ft) کۆگای ناچالاکە (مردوو). لە لای ڕۆژھەڵاتی بەنداوەکە سەرڕێژی خزمەتگوزاری ھەیە کە لەلایەن پێنج دەروازەی تیشکییەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت و زۆرترین توانای بەردانەوەی ١٣٬٠٠٠ m3/s (٤٦٠٬٠٠٠ cu ft/s) ھەیە. زیاتر بەرەو ڕۆژھەڵات سەرڕێژێکی فریاگوزاریی کۆنتڕۆڵکراو بە فیووز پلەگ بە توانای ٤٬٠٠٠ m3/s (١٤٠٬٠٠٠ cu ft/s) ھەیە. لە بناری بەنداوەکە لە لای ڕۆژاوای، وێستگەی سەرەکیی کارەبای ئاوی (مووسڵ ١) ھەیە. چوار مۆلیدەی تۆرباینی فرانسیسی ١٨٧٫٥ MW (٢٥١٬٤٠٠ hp) لەخۆدەگرێت بۆ توانایەکی دامەزراوی ٧٥٠ مێگاوات. لە پشتی وێستگەی کارەباکەدا چوار تانکی شەپۆل ھەن. لە خوارووی بەنداوەکە بەنداوی ڕێکخستنی مووسڵ ھەیە، کە بۆ ڕێکخستنی ئاوەکانی بەنداوی سەرەکی و ھەروەھا بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا بەکاردێت. وێستگەی کارەبای ئاوی (مووسڵ ٢) توانای ٦٢ مێگاواتی دامەزراوی ھەیە بە چوار مۆلیدەی ١٥.٥ مێگاواتیی تۆرباینی کاپلان. ڕاستەوخۆ لە سەرووی بەنداوەکەوە وێستگەی کارەبای ٢٤٠ مێگاواتیی کۆگای پەمپی (مووسڵ ٣) ھەیە. وەک وێستگەی کارەبای لوتکە کاردەکات بە پەمپکردنی ئاو بۆ حەوزێکی بچووک لە سەرووی دەریاچەی دھۆک، کۆگاکردنی، پاشان بەردانەوەی ئاوەکە بۆ دوو تۆرباینی فرانسیسی گەڕۆکی ١٢٠ مێگاواتی لە کاتی زۆرترین بەکارھێنانی وزەدا. تەواوی پڕۆژەی فرەمەبەستی مووسڵ توانایەکی دامەزراوی ١،٠٥٢ مێگاواتی ھەیە. ناسەقامگیری و چاکسازی بەنداوی خاکیی جۆری بەربەست لەسەر کانیی گێچ (گیپسم) ھەڵکەوتووە، کە کانزایەکی نەرمە و لە کاتی بەرکەوتن بە ئاو دەتوێتەوە. چاکسازیی بەردەوام پێویستە بۆ گرتنی، یان «چیمەنتۆکاری (گراوت)»، دزەکردنە نوێیەکان بە شلەیەکی تواوەی چیمەنتۆ و ماددە زیادکراوەکانی تر. زیاتر لە ٥٠٬٠٠٠ tonne (٤٩٬٠٠٠ long ton; ٥٥٬٠٠٠ short ton) ماددە لە ناو بەنداوەکە پڕ کراوەتەوە لەو کاتەوەی کە دزەکردنەکان کەمێک دوای پڕکردنی حەوزەکە لە ١٩٨٦ دەستیان پێ کرد، و ئێستا ٢٤ ئامێر بە بەردەوامی گراوت دەپەمپێننە ناو بنکەی بەنداوەکە. لە نێوان ١٩٩٢–١٩٩٨ چوار چاڵەزەوی لە خوارووی بەنداوەکە دروست بوون و پێنجەم چاڵەزەویش لە ڕۆژھەڵاتی بەنداوەکە لە شوباتی ٢٠٠٣ دروست بوو کە چەندین جار پڕ کرایەوە. لە ئابی ٢٠٠٥ چاڵەزەوییەکی تر لە ڕۆژھەڵات دروست بوو. ڕاپۆرتێکی ئەیلوولی ٢٠٠٦ لەلایەن فەرماندەیی ئەندازیارانی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان ئاماژەی بەوە کردووە، «لە ڕووی پۆتانشێلی داخورانی ناوەکیی بناغەکەیەوە، بەنداوی مووسڵ مەترسیدارترین بەنداوە لە جیھاندا». ڕاپۆرتەکە زیاتر خراپترین سیناریۆی خستووەتە ڕوو، کە تێیدا ڕووخانی لەناکاوی بەنداوەکە دەبێتە ھۆی ژێرئاوکەوتنی مووسڵ لە ژێر ٦٥ پێ (٢٠ m) ئاو و بەغدا، شارێکی ٧ ملیۆن کەسی، بۆ ١٥ پێ (٤٫٦ m)، بە ژمارەی قوربانیانی خەمڵێندراوی ٥٠٠،٠٠٠ کەس. ڕاپۆرتێکی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ لەلایەن پشکێنەری گشتیی تایبەتی ئەمریکا بۆ ئاوەدانکردنەوەی عێراق (SIGIR) ڕای گەیاند کە ئەگەری ھەیە بناغەکانی بەنداوەکە لە ھەر ساتێکدا بڕووخێن. بە گوێرەی گۆڤاری زە ئیکۆنۆمیست، «خوێندنەوەیەک دەڵێت ئەگەر بەنداوەکە بڕووخێت، مووسڵ لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا نوقم دەبێت». یەکێکی تر ھۆشداری دەدات کە لەوانەیە نیو ملیۆن عێراقی بەھۆی لافاوەکەوە بکوژرێن، و زیاتر لە ملیۆنێکیش ناچار بن ماڵ و حاڵیان جێبھێڵن. نەخۆشی و تاڵانی کاتێک لافاوەکە بە ناو بێجی، تکریت، سامەڕا و تەنانەت بەشێک لە بەغدادا تێپەڕ دەبێت، ئەو سیناریۆ ترسناکە تەواو دەکەن. نەزیر ئەنساری، ئەندازیارێک کە بەشدار بووە لە دروستکردنی بەنداوەکە و ئێستا پڕۆفیسۆری ئەندازیارییە لە زانکۆی لولیای تەکنەلۆژی لە سوید، وتی کە لافاوەکە چوار کاتژمێری پێ دەچێت تا دەگاتە مووسڵ و ٤٥ کاتژمێر بۆ گەیشتن بە بەغدا، و زیاتر لە ملیۆنێک کەس دەکوژرێن ئەگەر «پلانێکی باشی چۆڵکردن» لە ئارادا نەبێت. لە ٢٠٠٤، بەڕێوەبەری بەنداوەکە عەبدولخالق سەنوون ئەییووب فەرمانی دا ئاستی ئاوی بەنداوەکە، کە دەتوانێت بگاتە ٣٣٠ مەتر (١٬٠٨٣ پێ) لە سەرووی ئاستی دەریا، زۆرترین ئاستی ٣١٩ مەتر (١٬٠٤٧ پێ) بێت، بەمەش پەستان لەسەر پێکھاتەکە کەم دەکرێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەرپرسانی عێراق پێداگری لەسەر ئەوە دەکەن کە حکوومەتی ئەمریکا زیادەڕۆیی لە مەترسییەکەدا دەکات. فەرماندەیی ئەندازیارانی سوپا پێشنیاری کردووە کە بەنداوی بادووش لە خوارووی ڕووبارەکە تەواو بکرێت بۆ ئەوەی خزمەت بە ئامانجەکەی بکات کە ڕێگریگرتنە لەو شەپۆلە گەورەیەی کە لە ئەنجامی ڕووخانی بەنداوی مووسڵ دروست دەبێت. ئەمە لەلایەن بەرپرسانی عێراقەوە ڕەت کراوەتەوە، کە ئاماژە بەوە دەکەن پلانی ئێستای بەنداوی بادووش ٣٠٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییە بۆ دابینکردنی کارەبای ئاوی و یارمەتیدانی ئاودێری، لەکاتێکدا فراوانکردنە پێشنیارکراوەکە تێچووی ١٠ ملیار دۆلار دەبێت. لە ٢٠٠٧، فەرماندەیی ئەندازیارانی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان پلانێکی ٢٧ ملیۆن دۆلارییان پەرەپێدا و جێبەجێیان کرد بۆ یارمەتیدانی بەردەوامبوونی چاکسازی و چاککردنەوەی بەنداوەکە لە ماوەیەکی کورتدا. ھەروەھا پێشنیاری چارەسەرێکی درێژخایەن بۆ حکوومەتی عێراق کرا کە دروستکردنی دیوارێک بە قووڵایی ٦٧-مەتر-deep (٢٢٠ پێ) لە دەوری بناغەی بەنداوەکە لەخۆدەگرێت. پڕۆژەکە تێچووی ٤ ملیار دۆلار دەبێت و نزیکەی چوار تا پێنج ساڵی پێ دەچێت تا تەواو دەبێت. سەرچاوەکان دەروازەی عێراق دەروازەی وزە دەروازەی ئاو دەروازەی کوردستان