Իսմայիլ Խոդաբենդեհի մզկիթ և դամբարան

Իսմայիլ Խոդաբենդեհի մզկիթ և դամբարան, հայտնի է նաև որպես Իլհան Օլջեյթուի դամբարան կամ Սոլթանիե դամբարան (պարս.՝ گنبد سلطانیه), 14-րդ դարի սկզբի Իրանի սակրալ ճարտարապետության հուշարձան։ Գտնվում է Զանջանի նահանգի Սոլթանիե քաղաքում։ Իլհան Օլջեյթուի դամբարանը Սոլթանիե քաղաքի հետ միասին 2005 թվականին ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Ստեղծման պատմություն Իլհան Օլջեյթուն, դառնալով շիիզմի հետևորդ, հավատացյալների բարեհաճությունը շահելու համար որոշել է շիա սրբերի համար նոր մզկիթ և դամբարան կառուցել։ Խանի ծրագրի համաձայն՝ շիա սրբերի աճյունները պետք է տեղափոխվեին այստեղ, իսկ մզկիթը նախատեսված էր որպես նոր դամբարան։ Նոր մզկիթի ստեղծումը հանձնարարվել է Թավրիզի Ալիշակի ճարտարապետին: Խոջա Ալիշակը նախագծել է բարձր գմբեթով ութանկյուն շինություն։ Գմբեթի գագաթը գետնից բարձրանում էր 52 մ բարձրության վրա։ Շենքը կառուցվել է աղյուսից 1307-1309 թվականներին, ձևավորումն ավարտվել են մինչև 1313 թվականը։ Մզկիթի ձևավորման հատկությունները բարձրացնելու համար Խոջա Ալիշակը մինարեներ է տեղադրել կառույցի վերին հարկի տանիքին։ Ընդհանուր առմամբ կան ութ մինարեներ։ Կառույցն ուներ երեք հարկ։ Առաջին հարկն ուներ միայն փոքր մուտքեր և նեղ պատուհաններ հարթ պատերի վրա, որոնք հիշեցնում էին բերդի պարիսպները։ Ամենազարդարվածն ու ճարտարապետական ​​առումով շքեղը երրորդ հարկն էր՝ ութանկյուն կառույցի յուրաքանչյուր կողմում եռակամար բաց պատկերասրահներով։ Յուրաքանչյուր հարթության կենտրոնում մեկական լայն կամար կա, կողայիններն ավելի փոքր են։ Բաց պատկերասրահը եզերում է ամբողջ շենքը։ Պատերը ծառայել են որպես ութ բարակ մինարեների հենասյուներ։ Նրանց դասավորությունը բավականին դեկորատիվ էր, բայց վտանգավոր սեյսմիկ առումով անկայուն տարածաշրջանում: Մինարեները մեծապես վնասվել են մի շարք երկրաշարժերի ժամանակ։ Բաց պատկերասրահ բարձրանալու համար կային աստիճաններ, որոնք ներկառուցված էին մզկիթի օժանդակ շինություններին, վերջիններս ծավալ էին հաղորդում ամբողջ շենքին։ Կառույցը զարդարում էր սաղավարտաձև վեհաշուք գմբեթը, որը նախշազարդված էր կապույտ փորագրություններով։ Իլհան Օլջեյթուի դամբարանն իր ժամանակի ամենանշանակալի կառույցներից էր, այն դարձավ ոգեշնչման աղբյուր բազմաթիվ այլ կառույցների համար Հուլավուների դինաստիայի մշակույթի ներսում և դրանից դուրս: Համալիրի տարբերակիչ առանձնահատկությունները հետագայում հայտնաբերվել են բազմաթիվ այլ հուշարձանների վրա, մասնավորապես՝ հարթակի վերևում մինարեների կառուցումը: Այս միտումը սկիզբ է առել սելջուկյան ժամանակաշրջանում, իսկ հետո տարածվել Հուլավուների ճարտարապետության մեջ։ Ուսումնասիրություն Ֆրանսիացի ճարտարապետ և իսլամական երկրների ճարտարապետության հետազոտող Պասկալ Կոստեն հրատարակել է «Արաբական պետությունների ճարտարապետությունը» գիրքը (1837): Մինչ այդ նա հասցրել էր այցելել արաբական Եգիպտոս և Կահիրե, որտեղ ստեղծել էր տեղական ճարտարապետության մի շարք էսքիզներ։ Նոր հրատարակությունն օգնել է ճարտարապետ ​​հետազոտողին ընդգրկվել Իրան ուղարկված դեսպանության կազմում։ Շահի արքունիքը Պասկալ Կոստեին թույլատրել է ճանապարհորդել ամբողջ երկրում, ֆրանսիացի գիտնականն օգտագործել է այս թույլտվությունը՝ այցելելով պարսկական գավառներ և ուսումնասիրելով տեղի ճարտարապետության հինավուրց հուշարձանները։ Իրանը 19-րդ դարում երկարատև տնտեսական ճգնաժամի մեջ էր, և հնագույն շինությունների մեծ մասը ավերակ էր։ Արևմտաեվրոպացի հետազոտողի այցը նպաստեց Իրանի մի քանի կարևոր ճարտարապետական ​​հուշարձանների վիճակի քննությանը, որոնցով այն ժամանակ ոչ ոք չէր հետաքրքրվում։ Հետազոտողն իր հետ բերել է ճարտարապետական ​​հուշարձանների ուսումնասիրման նոր տեխնոլոգիաներ և Եգիպտոսում ձեռք բերած սեփական հետազոտական ​​փորձը։ Կոստեի այցելած տեսարժան վայրերի թվում էր նաև Իլհան Օլջեյթուի մզկիթը: Պասկալ Կոստեն ուսումնասիրել է ավերված մզկիթը և ուրվագծել դրա ճակատը, ստեղծել հատակագիծ և նույնիսկ նախագիծ նրա ճակատների, քանդված մինարեների ու գմբեթների վերակառուցման և վերականգնման համար: 14-րդ դարի սկզբի ճարտարապետական ​​այս հուշարձանի վերականգնման աշխատանքները Իրանում սկսվել են միայն 20-րդ դարավերջի և 21-րդ դարասկզբի սահմանին։ Պատկերասրահ Գրականություն Всеобщая история искусств, т 2, книга вторая, М. «Искусство», 1961. Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Սոլթանիեի դամբարանը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կայքում(անգլ.)