Շահր ի Սուխտե

Շահր ի Սուխտեն (որը նշանակում է «Այրված քաղաք»), թվագրվում է մոտ. Ք.ա. 3550-2300 թվականներ, նաև գրված՝ Շահր ի Սուխտե և Շահր-ի Սոխտա, եղել է բրոնզե դարի խոշոր քաղաքային բնակավայրի հնագիտական վայր, որը կապված է եղել Հելմանդի մշակույթի հետ։ Այն գտնվել է Իրանի հարավ-արևելյան մասում՝ Սիստան և Բելուջիստան նահանգում, Հելմանդ գետի ափին, Զահեդան-Զաբոլ ճանապարհի մոտ։ 2014 թվականիհունիսին այն ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Քաղաքի անսպասելի վերելքի և անկման պատճառները դեռևս մնացել են առեղծվածային։ Քաղաքից հայտնաբերված արտեֆակտները ցույց են տվել տարօրինակ անհամապատասխանություն ժամանակի հարևան քաղաքակրթությունների հետ, և ենթադրվել է, որ Շահր ի Սուխտեն կարող է ի վերջո տրամադրել նախապատմական Իրանից արևելք գտնվող քաղաքակրթության կոնկրետ ապացույցներ, որն անկախ է եղել հին Միջագետքից։ Հնագիտություն Վայրը հայտնաբերվել և ուսումնասիրվել է Աուրել Շտեյնի կողմից 1900-ական թվականների սկզբին։ 1967 թվականից սկսած վայրը պեղվել է Իտալական աֆրիկյան և արևելյան ինստիտուտի (IsIAO) թիմի կողմից՝ Մաուրիցիո Տոսիի ղեկավարությամբ։ Այդ աշխատանքները շարունակվել են մինչև 1978 թվականը։ Ընդմիջումից հետո, 1997 թվականին, վայրում աշխատանքները վերսկսվել են Իրանի մշակութային ժառանգության և զբոսաշրջության կազմակերպության թիմի կողմից՝ Ս.Մ.Ս. Սաջջադիի ղեկավարությամբ։ Նոր հայտնագործությունները ժամանակ առ ժամանակ հաղորդվել են։ Տարածքը նախատեսված է եղել 151 հեկտար մակերես զբաղեցնելու, սակայն այժմ դրա չափը հաստատվել է 200 հեկտար։ Կառուցապատված առավելագույն տարածքը եղել է մոտ 120 հեկտար։ Շահր ի Սուխտեն եղել է աշխարհի ամենամեծ քաղաքներից մեկը քաղաքային դարաշրջանի արշալույսին։ Այն գտնվել է ներկայիս Լուտ անապատի արևելյան եզրին մոտ, որը Երկրի ամենատաք վայրերից մեկն է։ Հին ժամանակներում կլիման եղել է շատ ավելի բարենպաստ, երբ Համուն լիճը, որի մոտ գտնվել է քաղաքը, եղել է շատ ավելի մեծ, և տարածքում եղել են բազմաթիվ ճահճուտներ։ Բացի այդ, Դահան-է Ղոլամանը (Ք.ա. 550-330 թվականների)՝ Աքեմենյան խոշոր կենտրոն և հնագիտական վայր, գտնվել է ընդամենը 50 կմ դեպի հյուսիս-արևելք։ Շահր ի Սուխտեի հարավ-արևմտյան մասում գտնվել է ընդարձակ գերեզմանոց՝ 25 հեկտար մակերեսով։ Այն պարունակել է 25,000-ից 40,000 հին գերեզմաններ։ Բնակավայրը հայտնվել է մոտավորապես Ք.ա. 3550 թվականին։ Ըստ Մասսիմո Վիդալեի 2021 թվականի դասախոսության, քաղաքն ունեցել է քաղաքակրթության չորս փուլ և երեք անգամ այրվել է նախքան լքվելը։ Այս լքումը, որը նախկինում իտալական հնագիտական առաքելության կողմից համարվել է տեղի ունեցած մոտ Ք.ա. 1800 թվականին, սակայն հետազոտությունները, հիմնված մոտակա Թափփեհ Գրազիանի վայրում կալիբրացված ռադիոածխածնային նմուշների վրա, իտալացի և իրանցի հնագետների առաքելության կողմից՝ Բարբարա Հելվինգի և Հասան Ֆազելի Նաշլիի ղեկավարությամբ, ցույց են տվել, որ վայրը լքվել է մոտ Ք.ա. 2350 թվականին։ Այս լքումը այժմ համարվում է տեղի ունեցած մոտ Ք.ա. 2300 թվականին, և նոր ժամանակագրական ու շերտագրական հաջորդականությունը Շահր-ի Սոխտայի ավելի ուշ պեղումներում (2018-2019 թվականներ), հրապարակված 2022 թվականին, հիմնված 26, 33, 35 և 36 տարածքների վրա, հետևյալն է։ Առաջին շրջան Առաջին շրջանի ընթացքում (մոտ Ք.ա. 3550-3000 թվականներ), Շահր ի Սուխտեն արդեն ցույց է տվել սերտ կապեր հարավային Թուրքմենստանի վայրերի, Աֆղանստանի Կանդահարի տարածաշրջանի, Քուեթայի հովտի և Իրանի Բամպուրի հովտի հետ։ Բացի այդ, կապեր են եղել նաև Խուզեստանի և Ֆարսի պրոտո-էլամյան քաղաքների հետ։ Այս ժամանակաշրջանի խեցեղենը, 10-րդ, 9-րդ և 8-րդ փուլերում, սովորաբար ցուցաբերել է թեթև մածուկի գույներ իրանի համար և հարուստ զարդանախշեր, որոնք շատ նման են եղել Մունդիգակ III-ի և արևելյան Բելուջիստանի (հատկապես Քուեթայի հովտի) խեցեղենի վրա գտնված զարդանախշերին, և ունեցել է Նամազգա III խեցեղենի նման զարդարանքի առանձնահատկություններ։ Նաև այս ժամանակաշրջանում հայտնվել է Մոխրագույն գծավոր-փայլեցված խեցեղենը, նույնը, ինչ Թեփե Յահյա IVC-ում (մոտ Ք.ա. 3400-3000 թվականներ) և Թեփե Յահյա IVB6-ում, և առկա են եղել բազմագույն Նալ խեցեղենի բեկորներ։ Մոտավորապես Ք.ա. 3000 թվականին, Շահր-ի Սոխտայի բրուտները վերարտադրել են հեռավոր Թուրքմենստանի խեցեղենի ոճերը, որը գտնվել է 750 կմ հյուսիսում, և այլ խեցեղեն է ներմուծվել պակիստանյան Քեչ-Մակրան—իրանական Բելուջիստան տարածքից, որը գտնվել է մոտ 400-500 կմ հարավում, և խեցեղեն է ներմուծվել նաև Աֆղանստանի Մունդիգակի (Կանդահար) տարածաշրջանից, որը գտնվել է մոտ 400 կմ արևելքում։ 7-րդ փուլի վերջում, մոտ Ք.ա. 3000 թվականին, քաղաքի մեծ մասը ոչնչացվել է հրդեհի պատճառով. հատկապես Արևելյան բնակելի տարածքը և Կենտրոնական թաղամասերը ցույց են տվել «սենյակներ այրված սվաղով, լցված մոխրով և տանիքի գերանների այրված մնացորդներով»։ Երկրորդ շրջան Երկրորդ շրջանի ընթացքում (մոտ Ք.ա. 3000-2600 թվականներ), Շահր ի Սուխտեն նաև կապի մեջ է եղել Ինդոսի հովտի նախա-Հարապպյան կենտրոնների հետ, և շարունակվել են կապերը Բամպուրի հովտի հետ։ Այս շրջանի 6-րդ փուլի ընթացքում բնակավայրը վերակառուցվել է, թեև որոշ ոչնչացված տներ չեն վերակառուցվել։ Էնրիկո Ասկալոնեի վերջին պեղումները Շահր-ի Սոխտայի 33-րդ տարածքում ցույց են տվել, որ այսպես կոչված «Ճարտարապետի տունը» և Արևելյան շենքը պատկանել են ռադիոածխածնային թվագրմամբ Ք.ա. 3000-2850 թվականների շերտին։ «Դատարանների տուն» կոչվող շենքի ավերակները հնագետ Ասկալոնեի կողմից ռադիոածխածնային թվագրվել են Ք.ա. 2850-2620 թվականների, և հաջորդ 2-րդ շերտը նրա կողմից դիտարկվել է որպես «ինքնակամ բնակեցում» 33-րդ տարածքում, որը նա ռադիոածխածնային թվագրել է Ք.ա. 2620-2600 թվականների։ Սակայն, ըստ հնագետ Սաջջադիի, Շահր-ի Սոխտայի ողջ տարածքն այս շրջանում հասել է գրեթե 80 հեկտարի։ Հավանական է թվացել, որ կապերը Մունդիգակի հետ սերտ են եղել այս շրջանում, և լազուրիտը Շահր-ի Սոխտա է հասել Բադախշանի հանքերից՝ անցնելով Մունդիգակի միջով, և երկու բնակավայրերի հարաբերությունները գիտնականներին հնարավորություն են տվել խոսել Հելմանդյան քաղաքակրթության մասին։ Այս շրջանը, 6-րդ և 5-րդ փուլերում, ներկայացրել է զգալի զարգացման ժամանակաշրջան թե՛ քաղաքի չափերի, թե՛ խեցեգործական տեխնոլոգիայի առումով, քանի որ այս շրջանում օգտագործված ավելի նուրբ հումքը և թրծման առաջադեմ տեխնիկան հանգեցրել են ավելի խիտ մածուկով խեցեղենի և բրուտագործական իրերի, որոնք նման են եղել Բամպուր III-IV-ում գտնվածներին, սակայն այս շրջանում արտադրված և/կամ ներմուծված խեցեղենի մեծ մասը եղել է դեղնավուն և մոխրագույն իրեր՝ շագանակագույն և սև զարդանախշերով։ 4-րդ փուլում քաղաքում տեղի է ունեցել փոփոխություն՝ կառուցվել են մեծ շենքեր հզոր շրջապատող պատերով, խեցեղենը կորցրել է նկարազարդ զարդարանքը և դարձել է ստանդարտացված, իսկ թաղումները ցույց են տվել սոցիալ-տնտեսական տարբերություններ բնակչության մեջ, սակայն նախկինում Միջագետքից և արևմտյան Իրանից ներմուծված ապրանքներն անհետացել են այս փուլի վերջում։ Երրորդ շրջան Երրորդ շրջանի 3-րդ և 2-րդ փուլերում (մոտ Ք.ա. 2600-2400 թվականներին), շարունակվել է մեծ շենքերի կառուցումը հզոր շրջապատող պատերով, խեցեղենը կորցրել է II շրջանի նկարազարդ զարդարանքը և դարձել է ստանդարտացված, իսկ թաղումները շարունակել են ցույց տալ սոցիալ-տնտեսական տարբերություններ բնակչության մեջ։ Կապերը և առևտուրը Մունդիգակի, Բամպուրի և Ինդոսի քաղաքակրթության քաղաքների հետ շարունակվել են։ «33-րդ շենքը», որը նույնպես պատկանել է Շահր-ի Սոխտայի 33-րդ տարածքին (գտնվել է Կենտրոնական թաղամասերի և Հուշարձանային տարածքի միջև), Էնրիկո Ասկալոնեի թիմի կողմից ռադիոածխածնային թվագրվել է Ք.ա. 2600-2450 թվականների։ Մյուս կողմից, հնագետներ Ժարիժը, Դիդիեն և Քիվրոնը համարել են, որ Շահր-ի Սոխտայի I, II և III շրջանները հնագիտական կապեր են ունեցել Մունդիգակի III և IV շրջանների հետ։ Երրորդ շրջանի 3-րդ փուլում խեցեղենի արտադրությունն ունեցել է ձևեր և պատկերված մոտիվներ, որոնք զգալիորեն տարբերվել են նախորդ շրջանների խեցեղենի առանձնահատկություններից, և այս շրջանի սկզբում խեցեղենի վրա սկզբնապես գտնված պարզ զարդարանքի մոտիվները դարձել են ավելի մշակված, և մոխրագույն մածուկով սև զարդարանքով խեցեղենը, նման Բամպուր IV-ում և Թեփե Յահյա IV-ում գտնվածներին, դարձել է ավելի տարածված, իսկ այս շրջանի վերջում հայտնվել են նաև բարակ իրանով փոքր չզարդարված թասեր։ Գերեզմանոցներում հայտնաբերվել է առատ բազմագույն խեցեղեն, ակնհայտորեն օգտագործված կրոնական ծեսերում, և նման խեցեղեն է գտնվել նաև Պակիստանի Բելուջիստանի Նալում։ Հիմնվելով այս փաստի վրա, որոշ գիտնականներ եզրակացրել են, որ բազմագույն խեցեղենը Շահր-ի Սոխտայում ներմուծված է եղել, սակայն մյուսները, ինչպես օրինակ Մուգավերոն (2008), առաջարկել են, որ այս խեցեղենը տեղական է, քանի որ այս տիպի արտադրություն կարելի է գտնել Շահր-ի Սոխտայի մոտակա վայրերում՝ Թեփե Դաշում և Թեփե Ռուդ-է Բիյաբանում, որոնք համապատասխանաբար գտնվել են Շահր-ի Սոխտայից 3 կմ և 30 կմ հարավ։ Չորրորդ շրջան Չորրորդ շրջանը (մոտ Ք.ա. 2400-2300 թվականներ) հայտնի է դարձել «Այրված պալատի» կամ «Այրված շենքի» պեղումներով, և հնագետները համարել են, որ այս շրջանում Շահր-ի Սոխտան կապեր է ունեցել գրեթե բացառապես Բամպուրի հովտի և Կանդահարի տարածքի հետ, ինչը հաստատվել է Բամպուր V և VI-ին բնորոշ խեցեղենով։ 1972 թվականին քաղաքի արևմտյան թաղամասերում հայտնաբերվել են վերամշակման արհեստանոցներ՝ կայծքարի, լազուրիտի և փիրուզի մեծ կուտակումներով, այս վայրերը համարվել են եզակի տարածաշրջանում։ Մյուս կողմից, Էնրիկո Ասկալոնեն իր վերջին պեղումներում հայտնաբերել է լքման փուլ Շահր-ի Սոխտայի 33-րդ տարածքում, որը ռադիոածխածնային թվագրվել է Ք.ա. 2450-2350 թվականների։ Այնուամենայնիվ, այս փուլը վերջերս հնագետ Մասսիմո Վիդալեի կողմից դիտարկվել է որպես Շահր-ի Սոխտայի ողջ բնակավայրի առատորեն զարգացած քաղաքային բնակեցման վերջին շրջան։ Իրանցի հնագետներ Ս.Մ.Ս. Սաջջադին և Հոսեին Մորադին պեղումների սեզոնի ընթացքում (2014-15 թվակակններ) գտել են կիսասյուների համակարգ Շահր-ի Սոխտայի IV շրջանի 26-րդ տարածքի երկու շենքերի միջև երկար անցուղում, և Մասսիմո Վիդալեն համարել է, որ այն «լիովին պալատական» համալիրի մաս է կազմել՝ շատ նման կիսասյուներով, ինչպիսիք Մեհրգարհում տարիներ առաջ հայտնաբերել է ֆրանսիական առաքելությունը, որոնք թվագրել են մոտ Ք.ա. 2500 թվականով։ 5-րդ շրջան Մյուս կողմից, Ասկալոնեն իր դասախոսության մեջ ժամանակագրական գրաֆիկում ընդունել է, որ Ք.ա. 2350-2200 թվականները միջև լքումից հետո «Այրված շենքը» Շահր-ի Սոխտայում բնակեցված է եղել 5-րդ շրջանում (մոտ Ք.ա. 2100-2000 թվականներին)՝ հիմնվելով հնագետ Ռաֆֆաելե Բիշիոնեի կողմից 1979 թվականին ներկայացված կալիբրացված ռադիոածխածնային թվագրումների վրա, սակայն սա կարող է լինել նախորդ քաղաքային բնակեցման եզակի պահպանում, քանի որ Մասսիմո Վիդալեն նշել է, որ «քաղաքային համակարգը» չի անցել Ք.ա. 2350 թվականից։ Մ. Տոսին և Ռ. Բիշիոնեն, ովքեր տարիներ առաջ պեղել են այս «Այրված շենքը», համարել են, որ այն «ոչնչացվել է կործանարար հրդեհում» մոտ Ք.ա. 2000 թվականին։ Քաղաքի տարածքները Շահր ի Սուխտեի տարածքը բաժանվել է հինգ հիմնական հատվածների, ինչպես նշել է հնագետ Ս.Մ.Ս. Սաջջադին՝ 1. Արևելյան բնակելի տարածքը, որը գտնվել է վայրի ամենաբարձր կետում։ I շրջանին պատկանող որոշ խեցեղեն է հայտնաբերվել այս Արևելյան բնակելի տարածքի պեղումներում՝ Այրված շենքից հյուսիս։ 2. Մեծ կենտրոնական տարածքը կամ Կենտրոնական թաղամասերը, որոնք արևմտյան, հարավային և արևելյան տարածքներից առանձնացվել են խորը իջվածքներով։ Այս Կենտրոնական թաղամասերում կա մի վայր, որը հայտնի է որպես «Կարասների տուն», որտեղ այլ խեցեղենի թվում հայտնաբերվել է Կոթ Դիջյան կարաս։ 3. Արհեստավորների թաղամասերը, որոնք գտնվել են վայրի հյուսիս-արևմտյան մասում։ 4. Հուշարձանային տարածքը, որը գտնվել է Արհեստավորների թաղամասերից արևելք՝ մի քանի բարձր բլուրներով, որոնք ներկայացրել են տարբեր ճարտարապետական շենքեր։ Խեցեղենի որոշ վառարաններ են հայտնաբերվել վայրի հյուսիս-արևմտյան մասում՝ Հուշարձանային տարածքի մոտ և շուրջը, սակայն անոթների մեծ մասն արտադրվել է քաղաքից դուրս։ 5. Գերեզմանոցի տարածքը, որը նաև կոչվել է Շահր-ի Սոխտայի գերեզմանոց, որը զբաղեցրել է վայրի հարավ-արևմտյան մասը՝ ծածկելով գրեթե 25 հեկտար։ Գերեզմանների գնահատված թիվը տատանվել է 25,000-ից 40,000-ի միջև, և թաղումների մեծ մասը թվագրվել է առաջին և երկրորդ շրջաններով, թեև որոշ այլ սակավաթիվ թաղումներ պատկանել են հաջորդ երկու շրջաններին։ Գտածոներ Հնավայրում հայտնաբերված կավե գավաթը, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 3178 թվական, պատկերում է այն, ինչը որոշ հնագետներ համարում են ամենավաղ հայտնի անիմացիան, և այդ թվագրումը հուշարձանը դասում է I ժամանակաշրջանին՝ Շահր ի Սուխտեհ մշակույթի զարգացման և ծաղկման ամենավաղ շրջանին։ Ամենավաղ հայտնի արհեստական աչքը հայտնաբերվել է հնագետների կողմից 2006 թվականի դեկտեմբերին կնոջ թաղման վայրում։ Այն ունի կիսագնդաձև տեսք և ավելի քան 2.5 սմ (1 դյույմ) տրամագիծ։ Կազմված է շատ թեթև նյութից, հավանաբար բիտումի մածուկից։ Արհեստական աչքի մակերեսը պատված է ոսկու բարակ շերտով՝ փորագրված կենտրոնական շրջանով (ներկայացնող ծիածանաթաղանթը) և արևի ճառագայթների նման ոսկե գծերով։ Կինը, որի մնացորդները հայտնաբերվել են արհեստական աչքի հետ միասին, եղել է 1.82 մ բարձրության (6 ոտնաչափ)՝ զգալիորեն ավելի բարձրահասակ, քան իր ժամանակի տիպիկ կանայք։ Աչքի երկու կողմերում փոքրիկ անցքեր են փորված, որոնց միջով անցկացվել է ոսկե թել՝ աչքագունդը տեղում պահելու համար։ Քանի որ մանրադիտակային հետազոտությունը ցույց է տվել, որ աչքի խոռոչում առկա են ոսկե թելի հստակ հետքեր, աչքագունդը պետք է որ կրվել է նրա կյանքի ընթացքում։ Կնոջ կմախքը թվագրվում է մ.թ.ա. 2900-2800 թվականներ։ Երբևէ հայտնաբերված ամենահին ամբողջական սեղանի խաղը՝ 4 տարբեր զառերով և 27 երկրաչափական խաղաքարերով, գտնվել է այս հնավայրի հնագիտական պեղումների ժամանակ։ Այս խաղն առանձնահատուկ է նրանով, որ այն քսան վանդականի խաղի ամենավաղ հայտնի օրինակն է ամբողջական հավաքածուով։ Սա այն դարձնում է անգնահատելի աղբյուր սեղանի խաղերի պատմությունը և էվոլյուցիան հասկանալու համար՝ հնարավոր է վերաձևելով դրանց պատմությունը։ Առաջին անգամ խաղատախտակը վերակառուցվել և ներկայացվել է հին կանոններով, որոնք ավելի հավանական է, որ կիրառվել են այդ ժամանակաշրջանում։ Հնավայրում հայտնաբերված մարդկային գանգը վկայում է ուղեղի վիրահատության պրակտիկայի մասին։ 2014 թվականի դեկտեմբերի 29-ին հնավայրում հայտնաբերվել է եզակի մարմարե գավաթ։ 2015 թվականի հունվարին հնավայրում հայտնաբերվել է բրոնզե դարաշրջանի նկարազարդ կաշվե իր։ Հանրային առողջության բացահայտում Պալեոպարազիտոլոգիական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ պեղված տարածքներում բնակվող հին բնակիչները վարակված են եղել Physaloptera ցեղի նեմատոդներով, ինչը հազվադեպ մակաբուծային դեպք է։ Հարաբերությունը այլ վաղ մշակույթի հետ Շահր-ի Սոխտա քաղաքակրթությունը ծաղկել է մ.թ.ա. 3200-2350 թվականներին, և հնարավոր է համընկել է Ինդոս հովտի մեծ քաղաքակրթության առաջին փուլի հետ։ Շահր-ի Սոխտայի III և IV ժամանակաշրջանները և Մունդիգակի IV ժամանակաշրջանի վերջին մասը ժամանակակից են Հասուն Հարապպայի 3A-ին և Հասուն Հարապպայի 3B-ի մի մասին։ Շահդադը մեկ այլ ընդարձակ հնավայր է, որը պեղվում է և կապված է այս մշակույթի հետ։ Սիստանի ավազանում՝ Աֆղանստանի և Պակիստանի միջև ընկած անապատային տարածքում, փաստագրվել է բրոնզե դարի շուրջ 900 հնավայր։ Ծանոթագրություններ Գրականություն F. H. Andrewa, Painted Neolithic Pottery in Sistan discovered by Sir Aurel Stein, The Burlington Magazine, vol. 47, pp. 304–308, 1925 Vidale, Massimo etal., "Materiality of two vessels in Southern Turkmenian style from Shahr-i Sokhta (Sistan, Iran, c. 3100-2900 BC)", Pathways through Arslantepe. Essays in Honour of Marcella Frangipane, hrsg. v. Balossi Restelli, Francesca, pp. 701–711, 2020 Արտաքին հղումներ Elamite clay tablet unearthed in mysterious Burnt City - Tehran Times - December 24, 2021 Shahr-e Sukhteh, CHN Burnt City Inhabitants Used Teeth for Basket Weaving, CHN World's Oldest Backgammon Set found at the Burnt City