Фирӯзкӯҳ

Фирӯзкӯҳ (ба дарӣ: فيروزکوه; собиқ Чағчарон, چغچران) — пойтахти вилояти Ғӯр дар маркази Афғонистон, дар водии серҳосили дарёи Ҳарируд дар баландии 2230 метр. Аҳолии шаҳр тахминан 30 ҳазор нафар (2015) — асосан тоҷикҳои Ғӯрӣ ва ҳазораҳои Дойкондӣ. Фирӯзкӯҳ-и қадим — пойтахти империяи Гӯридиён 1148–1215, ва дар наздикии шаҳри ҳозира Манори Ҷом (Minaret of Jam, 1190 мел.) — Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО аз 2002 ва дуюмин манори баландтарини қадимии ҷаҳон (пас аз Қутб Минори Деҳлӣ) воқеъ аст. Таърих Гӯридиён (Гӯриён, 1148–1215) — империяи бузурги марказии Афғонистон. Аз тоҷикҳои кӯҳии Ғӯр (минтақаи марказии кӯҳсорӣ-и Афғонистон), Гӯридиён аз 1148 ҳамчун вассали Газнавиён оғоз карданд, аммо соли 1150 султони Гӯри Ало ад-Дин Ҳусайн (ҳукмфармоии 1148–1161) — «Алоуддин Ҷаҳонсӯз» (Сӯзандаи Ҷаҳон) — Ғазнинро ҳамчун пойтахти Газнавиён забт ва 7 рӯз сӯзонид (бо ҳамин лақаби «Ҷаҳонсӯз» пайдо шуд). Бузургтарин ҳукмфармоии Гӯридиён: Ғиёс ал-Дин Муҳаммад (1163–1203) ва Муъиз ал-Дин Муҳаммад (1173–1206). Зери ин ду бародар Гӯридиён империяи бузурге аз Хуросон ва Эрони шарқӣ то Бангола офариданд. Муъиз ал-Дин (Шаҳабуддин) — забти Деҳлӣ. Соли 1192 — Ҷанги дуюми Тарайн — Муъиз ал-Дин Гӯрӣ Рои Ҷайчанди ҳиндиро шикаст дод ва Деҳлиро забт кард — оғози ҳазор соли ҳукмронии мусулмонони Деҳлӣ дар Ҳиндустон (Султонати Деҳлӣ). Пас аз Муъиз ал-Дин ғуломаш Қутбуддин Айбак ҳокими Деҳлиро гирифт ва Султонати Мамлук-и Деҳлиро таъсис дод. Фирӯзкӯҳ — пойтахти Гӯридиён. Дақиқан пойтахт дар куҷо буд — масъалаи мунозиравӣ; бештари бостоншиносон ҷои Манори Ҷом-ро (наздикии Фирӯзкӯҳи ҳозира) бо пойтахти таърихии Фирӯзкӯҳ якесон медонанд. Манори Ҷом (1190 мел.) — 65 метр баландӣ (ҳамзамон бо Қутб Минор), бо хатоти куфӣ ва насх-и тиллокорӣ зеб дода шуда, ниҳояти ғурурноки муҳандисии Гӯридиён аст. Соли 1215 Чингизхон Гӯридиёнро шикаст дод. Дар замони Темуриён, Шайбониён ва Сафавиён шаҳри Фирӯзкӯҳ амонатан пӯшида буд; шаҳри нав-и Чағчарон дар асри XX ҳамчун пойтахти ҳудудии Ғӯр сохта шуд; соли 2014 шаҳри Чағчарон расман ба номи таърихии «Фирӯзкӯҳ» баргардонида шуд. 2002 — Манори Ҷом Сабти Мероси ЮНЕСКО. Аввалин Сабти Мероси ҷаҳонии Афғонистон. Соли 1957 минор аз ҷониби бостоншиноси фаронсавӣ Андре Марикк кашф шуд; пеш аз он ҳатто маҳаллиён намедонистанд ки минори бузург дар водии тангии кӯҳии онҳо ҷой дорад. Ҷуғрофия ва иқлим Фирӯзкӯҳ дар плато-и баланди марказии Афғонистон (Ҳазораҷот), дар водии дарёи Ҳарируд (ки минбаъд дар Эрон ба Машҳад мегузарад) дар баландии 2230 метр воқеъ аст. Иқлим кӯҳсории шадиди континенталӣ — зимистон яке аз сардтарин дар Афғонистон (миёнаи январ −10 °C, шабона то −25 °C, барф 1–2 метр), тобистон сард-мӯътадил (миёнаи июл 18 °C). Аҳолӣ Аҳолии Фирӯзкӯҳ таҷикҳои Ғӯрӣ (аксарият) ва ҳазораҳои Дойкондӣ (шиаҳои маросими имомия). Забон — дарии лаҳҷаи Ҳазораӣ-Ғӯрӣ. Иқтисод Иқтисоди Фирӯзкӯҳ бар чорводорӣ-и кӯҳсорӣ (гӯсфанд, бузк, барраи Ҳазораӣ), кишоварзии маҳдуди гандум-чавдор, истихроҷи кӯҳсории нуқра ва сӯлфур (имрӯз маҳдуд) ва маъмурияти вилоят асос меёбад. Сайёҳии Манори Ҷом аз 2002 рӯ ба рушд буд аммо аз сабаби давраи ҷанг кам аст. Нақлиёт Фурудгоҳи Чағчарон/Фирӯзкӯҳ (асосии вилоят), шоҳроҳи Кобул — Ҳирот аз шимоли вилоят (Ҳирот-Маймана-Чағчарон-Кобул) — шоҳроҳи бузургтарини зиёд. Бо мошин аз Кобул 12–15 соат (барои офат-навозии роҳ), аз Ҳирот 8 соат. Фарҳанг ва маориф Дар Фирӯзкӯҳ ва атрофи он Манори Ҷом (1190 мел., 65 м., Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО 2002, дар 100 км шарқтари шаҳр дар водии Ҷом дар хатари ҷиддии вайроншавӣ аз сел), харобаҳои қалъаи Гӯридиён-и Зебок ва Кӯли Бандумайр (Лаъл-у-Сарҷангал, 100 км шимолтар, силсилаи кӯлҳои фирузаранг машҳур) воқеъанд. Нигаред низ Афғонистон Ғӯр Гӯридиён Манори Ҷом Султонати Деҳлӣ Ҳазораҷот Эзоҳ Пайвандҳо Манори Ҷом ва харобаҳои бостонии Ҷом — UNESCO World Heritage Гӯридиён дар Encyclopædia Britannica