Қалъаи Бам

Қалъаи Бам бузургтарин сохтори таърихии хиштӣ дар ҷаҳон аст, ки дар шаҳри Бам дар вилояти Кирмон дар ҷанубу шарқи Эрон ҷойгир аст. Он аз заминларзаи Бам дар 25 январи соли 2003, соати 04:52:55 осеб дидааст, аммо фавран аз сабаби аҳамияти он ба Рӯйхати мероси ҷаҳонӣ дохил карда шуд ва нақшаи наҷот бо ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО ва бисёр кишварҳо амалӣ карда шуд. Чанд рӯз пас аз заминларза, Муҳаммад Хотамӣ, президенти вақти Эрон, фармон дод, ки онро аз нав созанд. Бам ва фазои фарҳангии он дар Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО ҳамчун як қисми мероси ҷаҳонӣ ва манзараи фарҳангии Бам сабти ном шудаанд. Вақти дақиқи сохтмони қалъа маълум нест, аммо он то соли 1850-и мелодӣ истифода мешуд. Қалъаи қадимии Бам аз асрҳои VII то XI ҳамчун чорроҳа дар Роҳи Абрешим ва дигар роҳҳои муҳими тиҷоратӣ ва ҳамчун истеҳсолкунандаи либосҳои абрешимӣ ва пахтагӣ аҳамият пайдо кард. Тамоми сохтор як қалъаи калон буд, ки қалъаро дар он ҷойгир мекард, аммо азбаски қалъа харобаҳоро идора мекунад, тамоми қалъа ҳоло Қалъаи Бам номида мешавад. Андоза Масоҳати ин қалъа тақрибан 181,254 метри мураббаъро ташкил медиҳад, ки бо деворҳои аз 6 то 7 метр баландӣ ва 1,815 метр дарозӣ иҳота шудааст. Қалъа аз ду қисмати алоҳида иборат аст, ки ҳар кадоме хусусиятҳои хоси худро доранд. Тақрибан 67 бурҷ дар саросари шаҳри қадимии Бам парокандаанд. Замина Дар соли 645-и мелодӣ, минтақаи Кирмон аз ҷониби арабҳо забт карда шуд ва эҳтимолан Қалъаи Бам дар давраи ҷанг осеб дидааст. Яке аз фармондеҳони араб масҷиди Ал-Расулро таъсис дод, ки яке аз аввалин масҷидҳое буд, ки дар Эрон дар давраи аввали ислом сохта шуда буд. Дар соли 656-и мелодӣ, хавориҷ, як гурӯҳ мусалмонон, ки аз Алӣ ибни Абитолиб шикаст хӯрданд, ба Кирмон ва Бом фирор карданд ва дар Қалъаи Бам маскан гирифтанд. Дар соли 869-и мелодӣ, Яъқуб ибни Лайс Саффор, ки бо Аббосиён меҷангид, хавориҷиҳоро мағлуб кард ва Қалъаи Бамро забт кард. Сипас, Қалъа ба қароргоҳи асосии ӯ табдил ёфт. Номи Бам бори аввал аз ҷониби нависандагони исломӣ дар асри X-и мелодӣ зикр шудааст. Ба гуфтаи ин нависандагон, Бfм дар он замон бозори муқимӣ буд, ки бо минтақаи бузурги кишоварзӣ иҳота шуда буд. Шаҳр бо матоъҳои пахтагии боҳашамат ва болаззат, қалъаи ноустувор, бозорҳои серодам ва дарахтони хурмо машҳур буд. Дар давраи Шоҳаншоҳии Ашконӣ, қалъа васеъ карда шуд ва ба қалъаи Бам табдил ёфт. Дар як таҳқиқоти муқоисавӣ бо номи "Бам ва таърихи мухтасари шаҳрсозӣ ва рушди шаҳрӣ дар Эрон", ба хулосае омаданд, ки маркази асосии Бам ва ноҳияи ҳоким дар давраи Шоҳаншоҳии Ашконӣ сохта шудааст. Дар давраи Сосониён, қалъа аз ҷониби Ардашери Бобакон забт карда шуд. Дар байни солҳои 224 ва 637 мелодӣ қалъаҳо ва деворҳои нав сохта шуданд. Пас аз ҳуҷуми муғулҳо ба Эрон, Бам ва минтақаи Кирмон ба сулолаи Қарахаттой, ки аз соли 1240 то 1363 мелодӣ дар ин минтақа ҳукмронӣ мекарданд, дода шуданд. Бам дар масири ҳанут, ки минтақаро бо Роҳи Абрешим мепайвандад, мавқеи стратегӣ дошт. Шаҳр аз ҳисоби парвариши кирмҳои абрешим ва саноати абрешим шукуфоӣ ёфт. Дар давраи Давлати Сафавиён, аз соли 1502 то 1722, Эрон давраи оромии нисбӣ ва суботро аз сар гузаронд. Қалъаи Бам ва дигар қисматҳои кишвар рушди назаррасеро аз сар гузарониданд. Дар ин давра Қасри Чаҳорфасл сохта шуд. Дар охири давраи Давлати Сафавиён, Қалъаи Бам аз ҷониби асосгузори сулолаи Қоҷор, Оқомуҳаммадхони Қоҷор забт карда шуд, ки аз қалъа ҳамчун нуқтаи стратегӣ барои дафъи ҳамлаҳои афғонҳо ва балуҷҳо истифода бурд ва бо ин васила онро ба як маҷмааи низомӣ табдил дод. Дар соли 1839, Оғохони I, имоми фирқаи исмоилии Низорӣ, бар зидди Муҳаммадшоҳи Қоҷор шӯриш бардошт ва дар Қалъаи Бам паноҳ бурд, то он даме ки шоҳзода Фирӯз Мирзо, ки баъдтар бо номи Фармон Фармо (Ҳокими дарбор) маъруф буд, ӯро боздошт кард. Афзоиши ҳузури низомӣ дар дохили деворҳои Қалъаи Бам тадриҷан боиси он гардид, ки аҳолӣ дар беруни деворҳои қалъа маскан гиранд. Фирӯз Мирзо соли 1880 навишта буд, ки танҳо нерӯҳои низомӣ дар маҷмааи Қалъа зиндагӣ мекарданд ва пешниҳод кард, ки шаҳри кӯҳна ва партофташуда дар поёни Қалъа вайрон карда шавад ва ин минтақа ба боғ табдил дода шавад. Соли 1900 сохтмони шаҳри нави Бам оғоз ёфт ва мардум тадриҷан шаҳри қадимаи Бамро тарк карданд. Қалъа то соли 1932 ҳамчун қароргоҳ (гарнизон) истифода мешуд. Аммо, аз он вақт инҷониб, гарнизон ва шаҳри қадимӣ партофта шудаанд. Соли 1953 ин минтақа Ёдгории таърихии миллӣ эълон карда шуд ва раванди тадриҷии ҳифз ва барқарорсозӣ оғоз ёфт. Аммо, қисми зиёди корҳо аз соли 1973 сар карда анҷом дода шуданд. Қалъа дар маркази шаҳри низомӣ, дар нуқтае ҷойгир аст, ки аз ҷиҳати амният манзараи беҳтарин дорад. Пас аз инқилоби исломии соли 1979 дар Эрон , қалъаи Бам таҳти масъулияти Созмони мероси фарҳангии Эрон (ICHO) қарор гирифт. Ин қалъа соли 1993 ҳамчун яке аз барномаҳои асосии Созмони мероси фарҳангӣ муаррифӣ шуд. Тарроҳӣ Тарроҳӣ ва меъмории қалъа аз нигоҳи гуногун омӯхта шудааст. Бо назардошти намуди зоҳирии кунунии Қалъа, метавон гуфт, ки тарроҳ ё тарроҳон шакли ниҳоии тамоми бино ва шаҳрро аз марҳилаҳои аввали сохтмон пешбинӣ карда буданд. Дар ҳар як марҳилаи сохтмон, қисми сохташуда шакли пурра дошт ва ҳар як қисми иловагиро ба осонӣ ба қисмҳои мавҷуда "дӯхта" кардан мумкин буд. Санаи дақиқи бостоншиносии Қалъаи Бам маълум нест. Аммо, тавассути манбаъҳои таърихӣ ва матнҳои қадим, аввалин маскангирии инсон дар ин минтақаро метавон ба қалъае, ки аз ҷониби Ҳахоманишиён, тақрибан солҳои 579-323 пеш аз милод сохта шудааст, пайваст кард. Баъзе хусусиятҳои қалъа, ба монанди ҷойгиршавии он дар платформаи якҷояшавии қуллаи теппаи табиӣ ва айвони сунъӣ, аз ҷониби бостоншиносон бо намои Ҳахоманишиёни Тахти Ҷамшед муқоиса карда шудаанд. Қисмати ҳукуматӣ дар девори дарунӣ ҷойгир буда, дорои қалъаи низомӣ, як қасри чорфаслӣ, қароргоҳи низомӣ, чоҳи оби 40-метра ва оғилҳо бо ғунҷоиши 200 асп мебошад. Қисмати деҳқонон, ки қисмати ҳукуматиро иҳота кардааст, даромадгоҳи асосии шаҳр, роҳи асосие, ки даромадгоҳи шаҳрро бо қалъа ва бозор дар паҳлӯи он мепайвандад, қариб 400 хона ва биноҳои ҷамъиятӣ, аз қабили мактаб ва толори варзиширо дар бар мегирад. Се намуди гуногуни биноҳо мавҷуданд, ки қобили таваҷҷӯҳанд: *Биноҳои хурдтар бо 2-3 ҳуҷра барои оилаҳои камбизоат. Биноҳои калонтар бо 3-4 ҳуҷра барои табақаи миёна, ки баъзеи онҳо айвонҳо низ доранд. Биноҳои боҳашамат бо ҳуҷраҳои бештар, ки дар қисматҳои гуногуни сол бинобар фаслҳои гуногун ҷойгиранд, бо ҳавлии калон ва оғили наздик барои ҳайвонот. Шумораи ин хонаҳо дар қалъа хеле кам аст. Дар байни онҳо Бинои Систонӣ ва Бинои Яҳудӣ ҳастанд. Ҳамаи биноҳо аз хишти гилии пухтанашуда ё хишти хом сохта шудаанд. Қалъаи Бам эҳтимол пеш аз заминларзаи соли 2003 бузургтарин маҷмааи хишти хом дар ҷаҳон буд. Сохтмони қалъа Вақте ки дарвозаи шаҳр баста мешуд, ҳайвонот ва одамон наметавонистанд ба он ҷо ворид шаванд. Шаҳрвандон метавонистанд ҳаёти худро барои муддати тӯлонӣ идома диҳанд, зеро онҳо ба чоҳҳо, боғҳо ва ҳайвоноти хонагӣ дар дохили қалъа дастрасӣ доштанд. Вақте ки шаҳри низомӣ сохта шуд, шаҳрвандон метавонистанд дар шаҳр бимонанд ва сарбозон метавонистанд онро муҳофизат кунанд, зеро қалъа бо деворҳо ва бурҷҳои баланд иҳота шуда буд. Бодгириҳои бино Илова бар манзараи бурҷҳои посбонӣ ва контурҳои ороишёфтаи деворҳои баланди қалъа дар уфуқ, шамолгирҳои ин бино хеле зебо ба назар мерасанд. Шамолгирҳо сохторҳои берун аз биноҳо мебошанд, ки барои нигоҳ доштани шамол ва равона кардани он ба биноҳо истифода мешаванд. Баъзан дар роҳи шамол ба бино ҳавзи об насб карда мешавад, то дохили биноро хунук кунад ва чангро тоза кунад. Барои биноҳои гуногун намудҳои гуногуни шамолгирҳо истифода мешаванд. Масалан, шамолгирҳои яксохтор барои биноҳои хурдтар ва шамолгирҳои чорсохтор барои биноҳои калонтар ва муҳимтар барои равона кардани шамол ба бино аз самтҳои гуногун истифода мешаванд. Заминларзаи соли 2003 Заминларзаи соли 2003-и Бам беш аз 80 фоизи Қалъаро хароб кард. Ҳамчун як ёдгории мероси фарҳангии ҷаҳонӣ, бисёр кишварҳо дар барқарорсозии он ширкат варзиданд. Ҷопон, Италия ва Фаронса аз ҷумлаи кишварҳое буданд, ки аз ибтидо ҳамкорӣ карданд. Ҷопон ба Эрон тақрибан 1,3 миллион доллар барои барқарорсозӣ кумак кард ва барномаро бо фиристодани таҷҳизот ва эҷоди модели сеченакаи Қалъаи Бам барои баланд бардоштани дақиқии таъмир дастгирӣ кард. Вазорати мероси фарҳангӣ ва фаъолиятҳои фарҳангии Италия низ дар барқарорсозии Қалъаи Бам бо татбиқи барномае бо буҷаи тақрибан 500,000 евро барои барқарорсозӣ ва тақвияти Бурҷи №1 (дар кунҷи ҷанубу ғарбии девори периметрии шаҳри таърихӣ) иштирок кард. Ин барнома, ки бо ҳамкорӣ бо як гурӯҳ коршиносони итолиёвӣ ва эронӣ амалӣ карда шуд, тобистони соли 2011 ба анҷом расид. Фаронса бо омода кардани харитаи Қалъаи Бам ба Эрон кумак кард. Бонки ҷаҳонӣ низ ба ин барнома маблағи зиёд сарф кард. Қалъаи Бам пас аз заминларза сахт осеб дидааст ва аз он вақт инҷониб дар Рӯихати ёдгориҳои зери хатар қарор дорад, аммо бо сабаби корҳои барқарорсозӣ, ки дар тӯли солҳо анҷом дода шудаанд, ЮНЕСКО Қалъаи Бамро дар моҳи июли соли 2013 аз Рӯихати ёдгориҳои зери хатар хориҷ кард. Амният Пас аз хароб шудани Қалъаи Бам аз заминларза, бисёр кишварҳо барои барқарорсозии он кумак карданд. Дар байни онҳо, котиби генералии ЮНЕСКО Ирина Бокова 29 майи соли 2014 барои боздиди даврӣ аз ҷойҳои таърихӣ аз Бам боздид кард. Вай гуфт: "ЮНЕСКО аввалин созмоне буд, ки пас аз заминларзаи Бам ба ин шаҳр омад. Ман ёдгориҳои таърихии Устони Кирмон ва Бамро хуб медонам. Дар мавриди Қалъаи Бам, коршиносон низ корро оғоз кардаанд ва то соли 2020 идома хоҳанд ёфт . Мо барои ҷалби дастгирии молӣ аз кишварҳои хориҷӣ беш аз ҳарвақта бештар кор мекунем ва дар ин робита, мо аз Фонди эътимоди Ҷопон ва дигар кишварҳо истифода мебарем." Ҷопон ва Итолиё низ барои барқарор кардани Қалъаи Бам як миллион доллар сарф кардаанд. Рӯихати мероси фарҳангии зери хатар Заминларзаи соли 2003 ба бисёр қисматҳои Қалъаи Бам зарари ҷиддӣ расонд, то ҷое ки ЮНЕСКО онро ба Рӯйхати мероси ҷаҳонии зери хатар дохил кард. Бо барқарорсозӣ ва барқарорсозӣ, ки аз он сана то соли 2013 сурат гирифт, Кумитаи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дар ҷаласаи 37-уми худ эълон кард, ки пас аз баррасии парвандаи Қалъаи Бам, Кумита ислоҳот дар идоракунӣ ва нигоҳдории Қалъаи Бам ва атрофи онро мувофиқи мақсад донист ва аз ин рӯ, онро аз Рӯихати мероси ҷаҳонии зери хатар хориҷ кард. Ҷусторҳои марбут Рӯихати қалъаҳо дар Эрон Меъмории эронӣ Ҷадвали мероси ҷаҳонӣ аз рӯи минтақа Паде (Бам) Эзоҳ Манобеъ مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Arg-é Bam». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲ می ۲۰۱۱. متن اصلی این مقاله ترجمه یی است با عنوان «ارگ بم» که در اصل به زبان اسپرانتو به وسیلهٔ اسد محبوب نوشته شده‌است. این مقاله ابتدا در نشریهٔ Irana Esperantisto، شمارهٔ ۴، سال دوم، تابستان ۲۰۰۳، صفحه‌های ۵ تا ۷ به چاپ رسید. اجازه برای استفاده در ویکی‌پدیا از سوی مؤلف کسب شده‌است. نیمرخی از ارگ بم، تألیف داود یوسف زاده، بم: م. محمودزاده، ۱۹۹۸، ۱۶۰ صفحه The original text was a translation by of the article "Bam-Citadelo", originally written in Esperanto language by Asad Mahbub, first appeared in Irana Esperantisto (Iranian Esperantist), No. 4, Year 2, Summer 2003, 40 p. , pp. 5–7. Permission has been granted for its use in Wikipedia. Its sources were: Nimrokhi az Arge Bam (Bam Citadel at a Glance), by Davood Yousofzadeh, Bam: M. Mohammadi-zade, 1998, p. 160. Пайванди беруна Рӯйхати мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО - Қалъаи Бам Вебсайти Карун – Саҳифаи Қалъаи Бам – бо аксҳо «Зебои гумшудае, ки номаш Бам буд» Аксҳои қалъаи Бам Аксҳои бештари Қалъаи Бам