Օմար Խայամի դամբարան

Օմար Խայամի դամբարան (պարս.՝ آرامگاه عمر خیام), սպիտակ մարմարից պատրաստված ժամանակակից դամբարան, որը կանգնեցված է Օմար Խայամի տապանաքարի վրա, որը գտնվում է Իրանի Նիշապուր քաղաքի հարավ-արևելքում: Այս դամբարանը ժամանակակից պարսկական ճարտարապետության խորհրդանիշն է և հանդիսանում է Իրանի ազգային ժառանգության մի մասը: Այս հուշարձանը կառուցվել է Փահլավի դինաստիայի օրոք և նախագծվել է Հուշանգ Սեյհունի կողմից: Նիշապուրում Օմար Խայամի դամբարանի վերակառուցումը պատվիրել է Ռեզա շահը: Օմարի նախկին դամբարանն առանձնացվել է նրա գերեզմանից, և դրա վրա կանգնեցվել է իրանցի ճարտարապետ Հուշանգ Սեյհունի նախագծած սպիտակ մարմարե հուշարձան (ներկայիս դամբարան): Այս դամբարանադաշտը դարձել է քաղաքի գլխավոր խորհրդանիշներից մեկը և ժամանակակից պարսկական ճարտարապետության հայտնի գործերից մեկը։ Այս դամբարանի ճարտարապետական դիզայնի ազդեցությունը տեսանելի է Նեյշաբուրի համալսարանի, Նեյշաբուրի բժշկական գիտությունների համալսարանի (NUMS) և քաղաքի այլ հասարակական, քաղաքացիական և մասնավոր կազմակերպությունների զինանշանի վրա: Նոր դամբարանի շինարարությունն ավարտվել է 1963 թվականին։ Պատմություն Օմար Խայամը մահացել է 1131 թվականի դեկտեմբերի 4-ին։ Օմարի վերջին հանգրվանի մասին ամենավաղ պատմությունը ներկայացնում է նրա աշակերտ Նիզամի Արուզին, որը այցելել է նրա գերեզմանը 1135-6 թվականին: Բալխում, 1112-13 թվականին, Նիզամին լսելէ, որ Օմարը մարգարեություն է անում իր թաղման վայրի մասին, որ նրա գերեզմանը «կլինի այնտեղ, որտեղ գարնանը ծաղիկները կթափեն իրենց ծաղկաթերթերը իր փոշու վրա»: Նա նկարագրում է իր գերեզմանը այցելելը այն վայրում, որն այն ժամանակ եղել է Հայրայի գերեզմանոցը՝ Գերեզմանն ինքը վերապրել է տարբեր աղետներ, ներառյալ մի քանի խոշոր երկրաշարժեր,որոշ թյուրքական ցեղերի արշավանքները և մոնղոլների արշավանքը։ Հետագա դարերում Օմարի գերեզմանը գտնվել է Իմամզադե Մուհամմադ Մահրուկ անունով մի Իսլամական սրբի գերեզմանի բաց թևում։ Ըստ Պերսի Սայքսի, որը երկու անգամ այցելել է բանաստեղծի գերեզմանը, սրբի գերեզմանում կառուցվել է պարսկական ավանդական այգի՝ սալահատակ արահետներով: Սրբավայրն ունի փիրուզագույն գմբեթ և հավանաբար կանգնեցվել է XVII դարում կամ հնարավոր է ավելի վաղ Շահ Աբասի կողմից։ Օմարի գերեզմանի որոշ ուխտավորներ, ինչպես, օրինակ, իրանագետ Ա.Վ. Ուիլյամս Ջեքսոնը, որը այցելել է այն 1911 թվականին, նկարագրել է նրա գերեզմանը որպես աղյուսից և ցեմենտից պատրաստված պարզ պատյան՝ առանց մակագրության: Վերակառուցում Դամբարանի վերակառուցումը պատվիրվել է Իրանի կառավարության (Ռեզա Շահի կողմից 1934 թվականին Ֆերդուսիի հազարամյակի ընթացքում։ Օմարի գերեզմանը առանձնացվել է սրբավայրից, և դրա վրա կանգնեցվել է սպիտակ մարմարե հուշարձան, որը նախագծել է ճարտարապետ Հուշանգ Սեյհունը: Շինարարությունն ավարտվել է 1963 թվականին։ Սեյհունը իր նախագծում միավորել է Խայամի տաղանդները՝ որպես բանաստեղծ, մաթեմատիկոս և աստղագետ։ Նիզամի Արուզին նշել է Խայամի ցանկությունը ամեն գարուն ծաղիկներով զարդարված գերեզմանի: Սեյհունը կատարել է այս ցանկությունը՝ այգուց դեպի Խայամի գերեզման տանող ճանապարհ ստեղծելով՝ թույլ տալով, որ դրա վրա ամեն տարի ծաղիկներ թափվեն։ Նա նաև հարգանքի տուրք է մատուցել Խայամի երկրաչափական աշխատանքին ՝ գերեզմանի վրա պատկերելով աստղաձև գործիչ, որը նայում է դեպի երկինք Նիշապուրի վերևում և խորհրդանշում է Երկնային տարածությունները։ Այս նախագիծը նպատակ ուներ արդիականացնել իրանական ճարտարապետությունը՝ միաժամանակ ընդունելով նրա ժառանգությունը՝ նշանավորելով իրանական մոդեռնիզմը։ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ