Кохи Ҳашт Беҳишт

Кохи Ҳашт Беҳишт (ё Боғи Булбул ё Кохи Ҳашт дар Беҳишт) як қасри таърихӣ дар Исфаҳон аст, ки дар давраи Сафавиён дар соли 1080 ҳиҷрӣ сохта шудааст. Кох дар ду ошёна дар мобайни як боғи калон сохта шудааст. Услуби меъмории ин бино услуби Исфаҳон аст. Пас аз ин дархост, як ҳайати баландихтисосии Теҳрон ба Исфаҳон сафар кард, ки аз инҳо иборат буд: "Мирзо Алӣ Хон Сар-Боғиб", маъруф бо номи "Нозим-ул-Улум", хатмкардаи мактаби "Сент-Сйер" дар Фаронса; "Мирзо Алӣ Акбар Хон Сар-Боғиб" ва бародараш "Мирзо Ҳасан Хон Сар-Ҳанг", ки ҳарду хатмкардаи омӯзиши афсарони мактаби Дорул-Фунун буданд. Дар ҳузури ин ҳайати илмӣ дар Исфаҳон соли 1298 ҳиҷрӣ, дар бинои Ҳашт-Беҳишт, аввалин мактаби давлатӣ таъсис ва ифтитоҳ гардид. Ин бинои дуошёна бо аркҳои зебо ва ороишоти фаровон яке аз намунаҳои дурахшони меъмории Сафавӣ ба ҳисоб меравад. Аз оғози сохтмонаш ин қаср "Кохи Ҳашт Беҳишт", "Ҳашт ба ҳашт" ва "Ҳашт дар Беҳишт" номгузорӣ шудааст. Замина Кохи Ҳашт Беҳишт - ки замоне зеботарин қасри ҷаҳон номида мешуд - соли 1080 ҳиҷрӣ дар замони ҳукмронии Шоҳ Сулаймони I Сафавӣ дар миёни "Боғи булбул" сохта шудааст. Аввалин мактаби давраи Қоҷор дар Исфаҳон Кохи Ҳашт Беҳишт буд, ки бо номи Мактаби Ҳумоюнӣ маъруф буд. Боғи бузурге, ки дар он қаср ҷойгир аст, қисми боғи бузурги Нақши Ҷаҳон буд, ки аз ҷониби Шоҳ Исмоили I Сафавӣ сохта шуда буд ва дар давраи ҳукмронии ворисонаш, бахусус Шоҳ Аббоси I, ба якчанд қисм тақсим шуда буд. Боғи Ҳашт Беҳишт дар давраи ҳукмронии Замоншоҳи Дурронӣ вуҷуд дошт ва дар давраи ҳукмронии ду подшоҳи баъдӣ, Шоҳ Аббоси II ва Шоҳ Сулаймон, дарахтони ин боғи зебо илова карда шуданд. Қобили зикр аст, ки айвони боғ ба замони Шоҳ Сулаймони I Сафавӣ тааллуқ дорад, ки дар он вақт боғ пурра ва беҳтар карда шуда, соли 1080 ҳиҷрӣ, ки бо соли сеюми ҳукмронии Шоҳ Сулаймони I Сафавӣ рост омад, ба итмом расид. Ба гуфтаи баъзе таърихшиносон, ин боғ меҳмонхонаи ҳаштошёнаи ҳарами подшоҳ буд, ки дар ошёнаи якум чор нафар ва дар ошёнаи якум чор нафари дигар зиндагӣ мекарданд. Дар ошёнаи якум дар чор гӯшаи бино ороишҳои гаҷбурӣ ва рангкунӣ мавҷуданд. Дар ошёнаи дуюм як қатор айвонҳо, ҳуҷраҳо, аркҳо ва тирезаҳо зебоии онро афзун мекунанд. Ин ошёна ба долонҳо ва ҳуҷраҳои сершумор тақсим шудааст, ки ҳар кадоме ороишҳои беназири худро дорад. Баъзеҳо ҳавзҳои об ва баъзеҳо гармкунакҳои деворӣ доранд. Деворҳо инчунин бо оинаҳои сершумор пӯшонида шудаанд. Ҳамаи шифтҳои қаср бо мозаикаҳои аъло пӯшонида шудаанд ва онҳоро долонҳои зебо ва ҳамоҳанг иҳота кардаанд. Меъморӣ Қисми марказии Кох (қаср) аз чор қисм сохта шудааст ва айвони он ба самти шимол нигаронида шудааст. Боми ин бинои чорқисма бо муқарнасҳои рангоранг ва бо тарҳи хуб пӯшонида шудааст. Дар ин бино муҳим аст, ки робитае, ки байни фазоҳо ва қисмҳои гуногуни он ба вуҷуд омадааст, вуҷуд дорад. Ин робита ба ин бино имкон додааст, ки сарфи назар аз гуногунрангӣ, гуногунрангӣ ва сершумории фазоҳо, аз ягонагӣ, якпорчагӣ ва ороишҳои аҷиб баҳра барад. Дар ин бино муҳим аст, ки робитае, ки байни фазоҳо ва қисмҳои гуногуни он ба вуҷуд омадааст, вуҷуд дорад. Ин робита ба ин бино имкон додааст, ки сарфи назар аз гуногунрангӣ, гуногунрангӣ ва сершумории фазоҳо, аз ягонагӣ, якпорчагӣ ва ороишҳои аҷиб баҳра барад. Ороишҳо Ороиши қаср дар давраи Сафавиён он қадар бошукӯҳ ва бадеӣ буд, ки бисёре аз сайёҳон онро ситоиш кардаанд. Мутаассифона, имрӯз аз панҷараҳои чӯбии тиллоӣ, чаҳорчӯбаҳои булӯрӣ, пиёлаҳо ва зарфҳои шишагии рангоранги нозук асаре боқӣ намондааст, зеро дар давраи пас аз Сафавиён, бахусус дар давраи Қоҷориён, ба он тағйироти зиёде ворид карда шудаанд. Ин тағйирот он қадар васеъ аст, ки баъзе сайёҳон онро аз давраи Қоҷориён меҳисобанд. Дар охири давраи Қоҷориён, қасри Ҳашт Беҳишт ба моликияти афроди хусусӣ табдил ёфт ва аз ороишоти зебо ва гаронбаҳои давраи Сафавӣ маҳрум карда шуд, то имрӯз аз тамоми шукӯҳу шаҳомати дохили қаср, фаввораҳо ва ҷӯйборҳои равони он асаре боқӣ намонад. Бо вуҷуди ҳама дахолат ва тасарруфи Сафавиён, зебоии ин бино боқӣ мондааст, чунон ки бостоншинос ва эроншинос Андре Годар мегӯяд: «... Қасри Ҳашт Беҳишт, ки толори кушодааш аз ҳар тараф ва чор кушк дар чор гӯшааш дорад, то ҳол омезиши кӯтоҳ ва аслии файз ва зебоии замонҳои гузаштаро нигоҳ медорад». Қобили зикр аст, ки ороишҳои ин кохи ҳашткунҷа, ки нишонаи рӯҳияи меъморӣ ва ороишии давраи охири Сафавиён мебошанд, дар баробари бинои он, ки дар мобайни боғ ҷойгир аст, баъдтар ба таври васеъ тақлид карда шудаанд. Дар назари сайёҳон Кулли сайёҳон ва ҷаҳонгардон, ки ба Исфаҳон сафар карда, тавонистанд ба Кохи Ҳашт Беҳишт ворид шаванд, онро яке аз беҳтарин биноҳои ҷаҳон номидаанд. Яке аз онҳо Қасри Беҳиштро бо ибораи "...аз қасрҳои боҳашаматтарини кишварҳои Аврупо дилкаштар" тавсиф кардааст. Нигораҳо Эзоҳ Манобеъ