Թաղե Բոսթան

Թաղե Բոսթան (պարս.՝ طاق‌بستان, քրդ.՝ تاق وەسان), Սասանյան Պարսկաստանի ժամանակաշրջանի ժայռաքանդակների խումբ, որտեղ պատկերված են Սասանյան արքայից արքաներ Շապուհ Բ-ն, Շապուհ Գ-ն, Արտաշիր Բ-ն և Խոսրով Բ Փարվեզը։ Ժայռաքանդակներն իրենցից ներկայացնում են Սասանյան Պարսկաստանի քանդակագործության առավել գեղեցիկ և լավ պահպանված օրինակներից մի քանիսը։ Գտնվում է ժամանակակից Քերմանշահ քաղաքի տարածքում, քաղաքի կենտրոնից մոտ 8 կմ հեռավորության վրա` քաղաքից դեպի հյուսիս խոյացող Զագրոսի համակարգի մաս կազմող լեռների ստորոտին։ Ենթադրվում է, որ ժայռաքանդակները ստեղծվել են մ.թ. IV դարի երկրորդ կեսից VII դարի առաջին կեսն ընկած ժամանակահատվածում։ Ժայռաքանդակների նկարագրություն Ժայռաքանդակների խումբը բաղկացած է իրար կողք գտնվող երկու կամարաձև ժայռափոր խորշերից, որոնցից մեծի ժայռաքանդակների խումբը վերաբերվում է Խոսրով Բ Փարվեզին, իսկ փոքրի հետնապատին Շապուհ Բ-ի և Շապուհ Գ-ի ժայռաքանդակներն են` պահլավերեն արձանագրություններով, և քիչ այն կողմ գտնվող առանձին ժայռաքանդակից, որտեղ պատկերված է Արտաշիր Բ-ի թագադրությունը։ Արտաշիր Բ-ի թագադրությունը Ամենահին ժայռաքանդակը ենթադրաբար պատկերում է Արտաշիր Բ-ի (իշխել է 379-383 թվականներին) թագադրությունը։ Ժայռաքանդակն իրենից ներկայացնում է 4 մ 60 սմ երկարությամբ և 3 մ 44 սմ բարձրությամբ ոչ ճշգրիտ ուղղանկյուն։ Ժայռաքանդակի վրա հստակ երևում են չորս տղամարդկանց քանդակները, որոնցից երեքը կանգնած են, չորրորդն ընկած է նրանց ոտքերի տակ։ Կենտրոնում Արտաշիր Բ-ն է, նրանից աջ` նախորդ արքա Շապուհ Բ-ն (իշխել է 309-379 թվականներին), որը փոխանցում է թագավորական պսակը Արտաշիրին։ Հետազոտողների մի մասը աջից պատկերը նույնականացնում է ոչ թե Շապուհ Բ-ի, այլ զրադաշտական աստված Ահուրա Մազդայի հետ։ Կարծիք կա, որ այդ քանդակը նպատակաուղղված ստեղծվել է այնպես, որ հնարավոր լինի այն մեկնաբանել և՛ որպես Շապուհ Բ-ի, և՛ Ահուրա Մազդայի պատկեր։ Ամենաձախից ենթադրաբար զրադաշտական աստված Միթրան է` կանգնած լոտոսի ծաղկի վրա։ Այլ տարածված կարծիքով դա ոչ թե Միթրան է, այլ Զրադաշտը։ Երկու թագավորների ոտքերի տակ ընկած մարմինը սովորաբար նույնականացնում է հռոմեական կայսր Հուլիանոս Ուրացողի հետ, որը սպանվել է 363 թվականին Շապուհ Բ-ի դեմ մղած պատերազմի ժամանակ։ Շապուհ Բ և Շապուհ Գ Երկու կամարներից փոքրի հետնապատին արքայից արքաներ Շապուհ Բ-ի և նրա որդի Շապուհ Գ-ն (իշխել է 383-388 թվականներին) ժայռաքանդակներն են, ինչը հաստատվում է պահլավերեն արձանագրություններով։ Ենթադրվում է, որ այս ժայռապատկերը ստեղծվել է Շապուհ Գ-ի գահակալության սկզբում` 385 թվականին։ Խորշի բարձրությունը կազմում է 5 մ 34 սմ, լայնությունը` 5 մ 80 սմ, խորությունը` 3 մ 58 սմ։ Հետնապատի վրա ձախից Շապուհ Բ-ի ժայռաքանդակն է, որի բարձրությունը կազմում է 2 մ 90 սմ, աջից` Շապուհ Գ-ի ժայռաքանդակը` 2 մ 85 սմ բարձրությամբ։ Երկուսն էլ ամբողջական թագավորական հանդերձանքով են` ձեռքերին թրեր, որոնք ուղղված են դեպի ներքև։ Հետնապատի վերին հատվածում երկու պահլավերեն արձանագրությունները (աջ քանդակից դեպի աջ և ձախ քանդակից դեպի ձախ) նույնականացնում են պատկերված արքաներին։ Շապուհ Բ-ի արձանագրության տեքստը թարգմանաբար հետևյալն է. Սա պատկերն է Մազդային պաշտող տեր Շապուհի` Էրանի և Անէրանի արքայից արքայի, որի ցեղը սերում է աստվածներից։ Որդին Մազդային պաշտող տեր Որմիզդի` Էրանի և Անէրանի արքայից արքայի, որի ցեղը սերում է աստվածներից, և թոռը Ներսեհի` արքայից արքայի։ Նույն ոճով գրված Շապուհ Գ-ի արձանագրության տեքստը հետևյալն է. Սա պատկերն է Մազդային պաշտող տեր Շապուհի` Էրանի և Անէրանի արքայից արքայի, որի ցեղը սերում է աստվածներից։ Որդին Մազդային պաշտող տեր Շապուհի` Էրանի և Անէրանի արքայից արքայի, որի ցեղը սերում է աստվածներից, և թոռը Որմիզդի` արքայից արքայի։ Շապուհ Գ-ի քանդակի որոշ մանրամասնությունների անհամապատասխանությունը նրա թողարկած ոսկեդրամների վրա պատկերների հետ որոշ հետազոտողների հիմք է տալիս ենթադրելու, որ պատկերն ի սկզբանե կարող էր վերաբերվել Արտաշիր Բ-ին։ Խոսրով Բ Փարվեզ Մեծ կամարի ժայռապատկերի խումբը նվիրված է Խոսրով Բ Փարվեզին, որը համարվում է վերջին մեծ սասանյան արքայից արքան և իշխել է 591-628 թվականներին։ Մեծ խորշի բարձրությունը կազմում է 8 մ 50 սմ, լայնությունը` 7 մ 75 սմ, խորությունը` 6 մ 50 սմ։ Կամարի հետնապատի վերին մասում Խոսրովն է, որի կողքին են ենթադրաբար զրադաշտական աստվածներ Ահուրա Մազդան և Անահիտը։ Այլ վարկածով` Խոսրովի կողքին սովորական զրադաշտական քուրմ և քրմուհի են։ Ստորին մասում պարսկական հեծյալ մարտիկ է։ ԵՆթադրվում է, որ դա կրկին Խոսրովն է` իր հայտնի նժույգ Շաբդիզին հեծած։ Ե՛վ հեծյալը, և՛ նժույգը մարտական զենքուզրահով են։ Կամարի կողմնային պատերը զարդարված են Խոսրովի որսը պատկերող քանդակներով։ Պատկերված են երկու տարբեր որսի տեսարաններ։ Մեկը պատկերում է վարազների որս, երկրորդը` եղնիկների։ Մի պատկերում հինգ փղեր հետապնդում են փախչող վարազներին, իսկ շահը կանգնած է աղեղը և նետը ձեռքերում` շրջապատված կին երաժիշտներով։ Կամարի կողմնային պատերից մեկի վերին հատվածում XIX դարի սկզբում ավելացվել է ոչ մեծ նոր ժայռաքանդակ։ Այստեղ պատկերված է ղաջարական դինաստիայի երկրորդ շահ Ֆաթհ Ալին։ Այս հատվածը հավանաբար ավելացվել է նրա որդի և Քերմանշահի նահանգապետ Մոհամմադ-Ալի Միրզա Դովլաթշահի կողմից։ Ծանոթագրություններ