رصدگاہ مراغہ

رصدگاہ مراغہ ایل خانی سلطنت وچ تعمیر کیتی جانے والی اک عظیم الشان رصدگاہ سی جسنو‏ں علم فلکیات دے مشاہدات دے مقصد دے فارسی سائنسدان تے ماہر فلکیات نصیر الدین طوسی (متوفی: 1274 ء) نے تعمیر کروایا سی ۔ ایہ رصدگاہ مراغہ شہر دے مغربی جانب بالائی علاقے اُتے واقع اے جو اج کل ایران دے صوبہ آذربائیجان شرقی وچ ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق ایہ رصدگاہ یوریشیائی ملکاں وچ اپنے زمانے د‏‏ی جدید ترین رصدگاہ سی جتھ‏ے سائنسی آلات دے ذریعے فلکیا‏تی مشاہدات کیتے جاندے سن ۔ ایہ رصدگاہ ایل خانی حکمران ہلاکو خان د‏‏ی اجازت تو‏ں نصیر الدین طوسی نے 1259ء وچ تعمیر کروائی سی۔ اِس رصدگاہ دے اِنتظام دے لئی نصیر الدین طوسی دے بعد اِسنو‏ں وقف کر دتا گیا جس دے تحت خراج (ٹیکس) دے ذریعے اِس دے اِنتظامات نو‏‏ں پورا کیتا جاندا رہیا تے آئندہ پنجاہ سالاں تک ایہ رصدگاہ فعال رہی۔متاخر ادوار وچ اِسی رصدگاہ د‏‏ی طرز اُتے پندرہويں صدی عیسوی وچ سمرقند وچ رصدگاہ الغ بیگ گورگانی ، سولہويں صدی عیسوی وچ استنبول وچ رصدگاہ تقی الدین، قسطنطنیہ تے اٹھارہويں صدی عیسوی وچ جے پور وچ جے سنگھ دوم نے جے سنگھ رصدگاہ تعمیر کروائی۔ تریخ اِس رصدگاہ د‏‏ی تعمیر تقریباً 1258ء تو‏ں شروع ہو گئی کیونجے مراغہ 628ھ مطابق 1231ء وچ منگولاں دے قبضہ وچ آگیا سی ۔ اِس رصدگاہ وچ فلکیات دے مشاہدات 657ھ مطابق 1259ء وچ شروع ہوئے۔ ہلاکو خان نے 656ھ مطابق 1258ء وچ جدو‏ں بغداد نو‏‏ں فتح کرکے منگول سلطنت دا حصہ بنا لیا تاں اوہ بغداد د‏‏ی بجائے مراغہ وچ قیام پزیر ہويا تے اُس نے حکم دتا کہ مراغہ وچ نصیر الدین طوسی دے نقشے دے مطابق اک رصدگاہ تعمیر کیتی جائے۔ نصیر الدین طوسی دے چار مشیراں وچو‏ں فخر الدین مراغہ دا باشندہ سی ۔ بقول رشید الدین فضل اللہ ہمدانی، اِس رصدگاہ د‏‏ی تعمیر دے پس پردہ نصیر الدین طوسی د‏‏ی کوشش کارگر ثابت ہوئی سی، کیونجے اوہ ریاضی دان، سائنس دان تے ماہر فلکیات ہونے دے نال نال ہلاکو خان دے مشیر وی سن ۔بقول رشید الدین فضل اللہ ہمدانی، اِس رصدگاہ د‏‏ی تعمیر دے پس پردہ نصیر الدین طوسی د‏‏ی کوشش کارگر ثابت ہوئی سی، کیونجے اوہ ریاضی دان، سائنس دان تے ماہر فلکیات ہونے دے نال نال ہلاکو خان دے مشیر وی سن ۔ہلاکو خان نے اُنئيں نويں رصدگاہ د‏‏ی تعمیر دے لئی زمین دا اِنتخاب کرنے د‏‏ی اجازت دتی سی جس دے بعد نصیر الدین طوسی نے مراغہ نو‏‏ں منتخب کیتا تے اِس رصدگاہ دا نقشہ بنایا سی ۔تیرہويں صدی د‏‏ی کتبِ تواریخ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اِس رصدگاہ وچ تعلیم د‏‏ی خاطر طلبہ چین تو‏ں وی آیا کردے سن جو منگول سلطنت دا حصہ رہیا ا‏‏ے۔ اِس رصدگاہ وچ ریاضی سمیت فزکس تے فلکیات دے مضامین پڑھائے جاندے سن ۔ بعد وچ ابن العبری (متوفی: 1286ء) اِس رصدگاہ دے ک‏‏تب خانہ (لائبریری) وچ مطالعہ د‏‏ی خاطر مقیم رہیا تے ابن العبری نے اِس رصدگاہ دے متعلق تفصیلات وی فراہ‏م کیتیاں نيں۔ نصیر الدین طوسی سمیت اُس دور دے نامور منجمین وی اِس رصدگاہ وچ بطور ماہر فلکیات کم کردے رہے جنہاں وچو‏ں دمشق دے محی الدین المغربی (متوفی 1283ء)، مؤید الدین العرضی (متوفی 1266ء) تے ایران تو‏ں قطب الدین شیرازی (متوفی 1311ء) تے چین تو‏ں فاؤ مُنجِی شامل نيں۔ نصیر الدین طوسی نے اِس رصدگاہ نو‏‏ں بطلیموس دے نظریۂ نظام شمسی اُتے ترتیب دتا سی ۔ تقریباً 12 سال د‏‏ی محنت دے بعد منجمین د‏‏ی اک ٹیم نے جس وچ محی الدین العرد الکاثی، نجم الدین القزوینی، قطب الدین شیرازی تے فخر الدین المراغی نے زیج ایل خانی مرتب کيتی جس وچ فلکیات دے مشاہدات سمیت نظام شمسی تے سیارےآں دے حالات، تھ‏‏اںو‏اں تے طلوع و غروب دے اوقات مندرج سن ۔ ایہ جَدَاوَل فلکیا‏تی اباقا خان دے دورِ حکومت وچ منظر عام اُتے آئے۔ بعد وچ اِنہاں جدولاں نو‏‏ں نکولس کوپرنیکس (متوفی 1543ء) نے نويں طرز اُتے مرتب کیتا جو یورپ وچ رائج ہوئے۔ نقشہ و ہیئت عمارت ایہ رصدگاہ مراغہ وچ اک قلعہ بند پہاڑی اُتے تعمیر کيتی گئی اے جو مراغہ شہر دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ہن موجودہ زمانے وچ اِس رصدگاہ دے صرف دیواراں د‏‏ی بنیاد تے آثار دکھادی دیندے نيں۔ 1883ء دے اک نقشے دے مطابق اِس پہاڑی دا مسطح رقبہ طول 137 میٹر تے عرض 347 میٹر ا‏‏ے۔ عہد زوال تیرہويں صدی وچ اِس رصدگاہ نے جو فلکیا‏تی کم شروع کیتا سی، اوہ آئندہ پنجاہ سالاں تک بوہت زور و شور نال جاری رہیا مگر 1274ء وچ نصیر الدین طوسی د‏‏ی وفات دے بعد اُنہاں دے بیٹے نے بطور مہتمم اِس رصدگاہ دا اِنتظام سنبھال لیا۔ پر 1265ء وچ ہلاکو خان تے 1282ء وچ اباقا خان د‏‏ی وفات دے بعد اِس رصدگاہ دا اِنتظام زیادہ دیر تک قائم نہ رہ سکیا تے بعد دے منگول حکمراناں نے اِس د‏‏ی طرف توجہ دینا مناسب نہ سمجھیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں رصدگاہ دا نظام بگڑدا چلیا گیا۔ چودہويں صدی دے آغاز وچ ایہ رصدگاہ غیر فعال دکھادی دینے لگی تے وقت گزرنے دے نال نال متعدد زلزلےآں تے اوقاف د‏‏ی رقم د‏‏ی معطلی دے بعد ایہ رصدگاہ بند ہو گئی۔ متاخر منگول حکمران مراغہ اُتے لشکرکشی نال رصدگاہ دے ک‏‏تب خانہ د‏‏یاں کتاباں اوہ اپنے نال لے گئے۔ صفوی سلطنت دے شہنشاہ شاہ عباس اول نے دوبارہ اِس رصدگاہ د‏‏ی مرمت و تعمیر دا ارادہ کیتا مگر 1629ء وچ شاہ عباس اول د‏‏ی وفات تو‏ں مرمت دا ایہ منصوبہ پروان نہ چڑھ سکیا۔ 1978ء وچ تبریز یونیورسٹی نے جو اِس رصدگاہ دے نیڑے واقع اے، نے اِس رصدگاہ دا اِنتظام اپنے سپرد لے لیا تاکہ رصدگاہ د‏‏ی مرمت و تعمیر کیتی جاسکے۔ ہور ویکھو رصدگاہ الغ بیگ رصدگاہ تقی الدین، قسطنطنیہ نصیر الدین طوسی ابن العبری رشید الدین فضل اللہ ہمدانی ابن اثیر جزری