Şiraz

Şiraz (Farsça: شیراز,), İran'ın beşinci en kalabalık şehri ve tarihsel olarak Persia olarak bilinen Fars eyaletinin başkentidir. 2016 ulusal nüfus sayımına göre şehrin nüfusu 1.565.572 kişidir ve 1.800.000 kişiye ev sahipliği yapmaktadır. 2021 nüfus sayımına göre, şehrin nüfusunun 1.995.500 kişiye yükseldiğini göstermiştir. Şiraz, İran'ın güneybatısında, mevsimlik akan rudkhaneye khoshk (kelimenin tam anlamıyla 'kuru nehir') nehri üzerinde yer almaktadır. Şehir ılıman bir iklime sahiptir ve bin yıldan fazla bir süredir bölgesel bir ticaret merkezi olmuştur. Şehrin Tiraziš olarak anıldığı en eski referans, MÖ 2000 yılına tarihlenen Elam kil tabletlerindedir. Modern şehir, Sasani hanedanlığı tarafından kurulmuş ve 693 yılında Emevi Halifeliği tarafından restore edilmiştir. 9. ve 10-11. yüzyıllarda sırasıyla Saffari ve Buyid hanedanlıkları döneminde öne çıkmıştır. 13. yüzyılda, hükümdarının teşviki ve birçok Fars bilgin ve sanatçının varlığı sayesinde Şiraz, sanat ve edebiyatın önde gelen merkezlerinden biri haline gelmiştir. İran'ın iki ünlü şairi Hafız ve Saadi Şirazlı'dır ve mezarları şehrin mevcut sınırlarının kuzey tarafında yer almaktadır. Şiraz, dünyanın dört bir yanından insanların ziyaret ettiği İran'ın en önemli turistik şehirlerinden biridir ve şairler, edebiyat ve çiçekler şehri olarak bilinir. Ayrıca, Eram Bahçesi gibi şehir genelinde görülebilen birçok bahçe ve meyve ağacı nedeniyle birçok İranlı tarafından bahçeler şehri olarak da kabul edilir. Şiraz'da tarihsel olarak önemli Yahudi ve Hristiyan toplulukları da bulunmaktadır. Şiraz'ın el sanatları arasında üçgen desenli kakma mozaik işçiliği; gümüş eşyalar; havlı halı dokumacılığı ve köylerde ve kabileler arasında gilim ve jajim olarak adlandırılan kilim dokumacılığı yer almaktadır. Şehrin baskın endüstrileri arasında çimento, şeker, gübre, tekstil ürünleri, ahşap ürünleri, metal işçiliği ve halı üretimi bulunmaktadır. Şiraz ayrıca büyük bir petrol rafinerisine sahiptir ve İran'ın elektronik endüstrileri için önemli bir merkezdir: İran'ın elektronik yatırımlarının %53'ü Şiraz'da yoğunlaşmıştır. Şehir, İran'ın ilk güneş enerjisi santraline ev sahipliği yapmaktadır. Konumu Şiraz şehri, etrafını Zağros dağ silsilesinin çevrelediği 1.480 metre rakımlı bir plato üzerinde yer alır. Bu plato içinde yerleşime müsait alanların az olması nedeniyle İran'ın gelişmiş bölgelerinden uzakta bulunan şehir başkente 927 km. ve en yakınındaki liman olan Buşehr'e 287 km uzaklıktadır. İklim Geçmişi Şiraz'ın Ahameniş dönemine kurulduğu bilinmektedir. Sasaniler döneminde de önemli bir merkez olan şehir, 693 yılında Müslüman Araplar tarafından alınarak Bağdat'a bağlı bir vilayet oldu. Şiraz, Cengiz Han ve Timur ordularının istilalarından ve yıkımlarından zarar görmemiştir. Moğol ve Timur dönemlerinde şehir çok gelişti. Hatta o dönemlerde İslam medeniyetinin en gelişmiş şehriydi. Yine bu dönemde şehirde kültürel hayat çok ilerlemiş özellikle edebiyat ve mimarlık zirve yapmıştır. Edebiyat alanında Şeyh Sad'i Şirazi ve Hâfız bu dönemde yetişmiştir. Şirazlı mimarlar gerek İran'da gerekse diğer doğu şehirlerinde önemli eserler vermiştir. Bu gelişmelere rağmen Şiraz, önce büyük depremlerle hasar görmüş, 17. yüzyılın sonlarında Afgan akımlarına uğramış ve şehirde 18. yüzyılda ayaklanmalar yaşanmıştır. Şehir 1750 yılında Zend hanedanı zamanında İran'ın başkenti olmuştur. Zend hükümdarlarından Kerim Han şehre önemli eserler kazandırmıştır. Kerim Han'ın yaptırdığı eserler arasında en önemlisi kraliyet alanı olarak kullanılan 'Arg-e Kerim Han' (Kerim Han kalesi)'dir. Vekil Camii de müthiş işlemeleriyle Kerim Han'ın unvanını taşır. Ayrıca İran'ın en güzel kapalı çarşısı Şiraz'daki Vekil Pazarı'dır. Şehir 1789'da Kaçarlar'ın hakimiyetine girdi. Şiraz'ın tarihindeki en kötü zamanını da Kaçar hanedanı zamanında yaşamıştır. Kaçarların başkenti Tahran'a taşımasıyla önemini kaybetmiş, Kerim Han'ın şehre kazandırdığı pek çok eser talan edilmiştir. Şiraz bu dönemde Buşehr limanına giden ticaret yolu üzerinde bulunması avantajıyla hiç değilse ticari önemini korusa da 1930 yılında yeni yapılan demiryolunun şehirden geçmemesi ile bu özelliğini de kaybetmiştir. Kültür ve sanat Şiraz, köklü geçmişinde Zend hanedanına kuruluşundan yıkılışına kadar başkentlik etmiş bir şehirdir. Bu özelliğinden dolayı zamanla şehirde sanat ve edebiyat -özellikle şiir- çok gelişmiş ve 'şairler şehri' unvanını almıştır. Bu unvanı almasında şüphesiz İran edebiyatının iki büyük şairi Sadi Şirazi ve Hâfız'ın bu şehirde yetişmesi önemli bir yer tutar. Günümüzdeyse Şiraz için İran'ın 'kültür başkenti' denmektedir. Türk edebiyatında, Yahya Kemal Beyatlı 'Rindlerin Ölümü' adlı şiirinde şehirden ve onun gizemli güzelliğinden bahseder. “Hafız’ın kabri olan bahçede bir gül varmış Yeniden her gün açarmış kanayan rengiyle, Gece, bülbül ağaran vakte kadar ağlarmış Eski Şiraz’ı hayal ettiren âhengiyle. Ölüm âsude bahar ülkesidir bir rinde; Gönlü her yerde buhurdan gibi yıllarca tüter. Ve serin serviler altında kalan kabrinde Her seher bir gül açar, her gece bir bülbül öter.” Ulaşım Şiraz, ülkenin nispeten ıssız sayılabilecek bir bölgesinde yer almasından dolayı önemli ve işlek yollara sahip değildir. 65, 67 ve 87 numaralı karayolları şehirden geçmektedir. Şehrin havalimanı vardır. THY İstanbul-Şiraz arasında direkt seferler yapmaktadır. Başkent Tahran'dan Şiraz'a karayoluyla ulaşım zor ve yorucu olmakla birlikte, havayoluyla bu mesafe 1 saat 20 dakika sürmektedir. Şiraz'a demiryolu, 2009 yılında İsfahan-Şiraz Demiryolu'nun inşaatının tamamlanmasıyla gelmiştir. Şiraz Tren Garı, yüzölçümü olarak ülkenin en büyük tren garıdır. Her gün, İsfahan, Tahran ve Meşhed'e karşılıklı tren seferleri vardır. Turizm Şehirdeki önemli tarihî eserler Şiraz'ı ikiye bölen Zend Bulvarı'nın iki yanında bulunmaktadır. Ayrıca oteller, lokantalar ve alışveriş merkezleri de yine bu cadde üzerindedir. Şehirde pek çok otel bulunur ki bunlardan en büyüğü Homa Otel 5 yıldızlıdır. Şiraz'da tarihî ve turistik önemi olan yerlerden önemli olanları şunlardır: Persepolis Kerim Han Kalesi (Arg-e Kerim Han) Vekil Camii (Mescid-i Vekil) ve Hammâm-ı Vekil Şah-e Çerağ Türbesi Kur’an Kapısı (Dervaz-e Kur'an) Vekil Pazarı (Bâzâr-ı Vekil) Hâfıziye (Hâfız'ın kabri) Sa’di’nin Türbesi İrem Bahçesi (Bağ-ı İrem) Kamran Parkı, Huld-i Berin Parkı, Bessat Parkı Milli Park Bağ-ı Cennet Bağ-ı Cihannüma Bag-ı Dilgüşa Fars Tarih Müzesi Şiraz Belediye Meydanı ve Azadi Anıtı Şiraz Üniversite Camii Doğal Tarih ve Teknoloji Müzesi Zendiye Müzesi Afifabad Askeri Müzesi Ali İbni Hamza Türbesi Cami-i Atik Han Medresesi Seyyid Alaaddin Hüseyin Türbesi Kardeş şehirler Weimar, Almanya Ayrıca bakınız Persepolis 2022 Şiraz saldırısı Kaynakça