Рәдәҡән башняһы

Рәдәҡән башняһы (фарс. برج رادکان) — Ирандың Рәзәүи Хөрәсән провинцияһының Ченаран районы Рәдәҡән ауылында урынлашҡан астрономик башня. Рәдәҡән башняһы провинцияның баш ҡалаһы Мәшһәдтән 80 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Тасуирламаһы Рәдәҡән башняһының бейеклеге 35 метр, эске диаметры 14 метр. Башняны уратып алған диуарҙың бейеклеге 5,2 метр, диаметры 20 метр. Тышҡы диуарҙар колонналар ярҙамында 12 өлөшкә бүленгән. Башняның эсендә шулай уҡ һигеҙ колонна бар. Башняны уратып алған диуарҙа ике ишек бар, улар тап бер-береһенә ҡаршы урынлашҡан. Башняның һәр диуары горизонталь рәүештә 30 градус мөйөштө ҡаплай Ишектәрҙең урынлашыуы осраҡлы түгел: улар ҡышҡы ҡояш сығыу һәм йәйге ҡояш байыу нөктәһенә ҡапма-ҡаршы тора. Башня кирбестән төҙөлгән, ҡайһы бер урындарҙа штукатурка эҙҙәре күренә. Тәғәйенләнеше Хәҙерге ваҡытта тикшеренеүселәр был башняның астрономдар тарафынан йондоҙло күкте күҙәтеү өсөн ҡулланылыуын асыҡлаған. Башняның башы Төньяҡ йондоҙға ҡарай йүнәлтелгән. Башняны төҙөүселәр төп комплекс диуарҙарына параллель булған ике диуар төҙөй: был диуарҙар меридианға ҡаршы тора. Шулай итеп, башня ярҙамында миҙгелдәрҙең аҙағын һәм башын, яңы йылдың (Науруз) башын, кәбисә йылдарын билдәләргә мөмкин. Ҡояш офоҡтан 60 градус мөйөшкә еткәс, уның нурҙары ишектәрҙең береһенән үтә. Әгәр ҙә ҡалҡып килгән ҡояш нурҙары ике ишектән дә үтһә, был йылдың иң оҙон төнө — 21-22 декабрь үткәнен аңлата. Иранда был ҡышҡы дей айы башланыуын билдәләй. Әгәр ҙә байып барған ҡояш нурҙары ике ишектән дә үтһә, был йылдың иң ҡыҫҡа төнө — 20—21 июнь — үткәнен, Иранда тир айы башланғанын белдерә. Башняның көмбәҙе аҫтында 12 асыҡлыҡ төҙөлә, улар ярҙамында боронғо астрономдар дүрт айҙың башын билдәләй ала: фарвардин, тир, мехр һәм дей — был айҙар иран йыл миҙгелдәрен: ярашлы рәүештә яҙ, йәй, көҙ һәм ҡыш миҙгелдәрен аса. Төҙөлөү тарихы Объект табылғандан һуң, тикшеренеүселәр Рәдәҡән башняһы илһаниҙар династияһы осоронда хакимдарҙың береһенең ҡәбере булараҡ төҙөлгән тип фаразлай. Әммә бер нисә йылдан һуң ғалимдар башняның проекты тәүге ҡарашҡа тойолғанса ябай түгеллеген аңлай. Тарихи документтар Рәдәҡән башняһының архитекторы боронғо фарсы механигы, астрономы һәм математигы Насир әд-Дин әл-Туси булғанын күрһәтә. Туси грек фәне буйынса белгес була һәм ул ваҡытта билдәле булған бөтә боронғо грек философтары һәм ғалимдарының хеҙмәттәрен өйрәнә. Ул Птолемейҙың Ай хәрәкәте тураһындағы теорияһын кире ҡаға һәм йондоҙҙар хәрәкәте тураһында яңы теория төҙөй. Төҙөлөш ваҡыты теүәл билдәле түгел, әммә башня XIII быуат уртаһында ҡуйылған тип иҫәпләнә. Рәдәҡән башняһынан һуң Туси тағы ла бер фәнни лаборатория: Мәрәғә обсерваторияһын төҙөй, унда йондоҙҙар хәрәкәте тураһында яңы теория эшләй. Ул шулай уҡ XIII быуатта төҙөлгән һәм XVI быуат уртаһына тиклем эшләгән, шул дәүерҙең иң ҙур обсерваторияһы була. Хәҙерге ҡулланылышы Әлеге ваҡытта Рәдәҡән башняһы эсендә музей эшләй. Галерея Иҫкәрмәләр