آرامگاه بوعلی‌سینا

آرامگاه بوعلی سینا بنای یادبود ابن سینا فیلسوف، دانشمند و پزشک ایرانی است که در میدان بوعلی سینا در مرکز شهر همدان واقع شده‌است. این اثر در تاریخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۷۶ با شمارهٔ ثبت ۱۸۶۹ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. تاریخچه بنای قبلی آرامگاه بوعلی سینا در زمان قاجاریه ساخته شده بود. این مقبره به دستور دختری به نام نگار، نوه فتحعلی شاه قاجار بنا شد. مقدمات ساخت بنای کنونی در سال ۱۳۲۲ خورشیدی فراهم شد که محمدرضا شاه پهلوی شخصاّ یکصد هزار تومان برای ساخت آرامگاه اختصاص داد و انجمن آثار ملی نقشه ساختمان آرامگاه را به مناقصه گذاشت. مناقصه را مهندسین ایرانی بردند. طرح آرامگاه را مهندس هوشنگ سیحون به سبک معماری دوره و سده‌ای که بوعلی سینا در آن می‌زیسته از روی قدیمی‌ترین بنای تاریخ دار اسلامی یعنی برج گنبد قابوس در شهر گنبد کاووس اقتباس کرد. انجمن آثار ملی سپس از راه فروش تمبر و جلب کمک‌های دیگر گردآوری بقیه هزینه را تأمین و بنای آرامگاه را آغاز کرد. در ۲۲ اسفند ۱۳۲۶ به پیشنهاد وزارت فرهنگ (در زمان وزارت دکتر علی‌اکبر سیاسی) هیئت وزیران برای ساخت آرامگاه اجازه داد در سه نوبت به فاصله سه ماه، هر بار سیصد هزار بلیط بخت‌آزمایی به بهای دو تومان فروخته شود و دو سوم درآمد به دست آمده، هزینه جشن هزاره ابوعلی سینا و ساخت آرامگاه او شود. تا سال ۱۳۳۰ بنای آرامگاه یک میلیون و دویست هزار تومان هزینه برده بود. شیر و خورشید سرخ، سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی، شهرداری همدان و پارسیان هند نیز در تأمین این هزینه سهیم بودند. در این سال وزارت فرهنگ با گذراندن مصوبه‌ای در مجلس سیصد هزار تومان بودجه برای تکمیل ساختمان و پانصد هزار تومان برای برگزاری جشن هزاره بوعلی دریافت کرد که قرار بود در اردیبهشت ۱۳۳۱ برگزار شود. کار ساخت بنای جدید آرامگاه در سال ۱۳۳۳ به پایان رسید. آرامگاه روز ۹ اردیبهشت ۱۳۳۳ با حضور محمدرضا شاه پهلوی و ملکه ثریا افتتاح شد. محل آرامگاه جدید بوعلی منزل مسکونی و مقبره فردی بنام ابوسعید دخوک، دوست صمیمی بوعلی سینا بوده‌است که بقایای جسد بوعلی سینا هم به این مکان منتقل و دفن شد. در غرفه آثار بوعلی عکسی از جمجمه بوعلی نیز در معرض دید گذاشته شده که هنگام جابجایی مقبره تهیه شده‌است. مشخصات بنا بنای آرامگاه تلفیقی از دو سبک معماری ایران باستان و ایران بعد از اسلام است. در طراحی این مجموعه از عناصری از هنر معماری سنتی ایرانی استفاده شده‌است. عناصری مانند برج، الهام گرفته از برج گنبد قابوس، باغچه‌ها متأثر از باغهای ایرانی، آب‌نماها الهام گرفته از حوض خانه‌های سنتی و نمائی با روکار سنگهای حجیم و خشن خارا که با سنگ گرانیت کوهستان الوند آراسته شده و نمودار کاخهای باستانی ایرانیان است. به گفتهٔ سیحون (در کتاب نیم قرن آثار معماری و نقاشی سیحون) ۱۰ ستون ایوان نشانهٔ ده قرن پس از بوعلی ست (با توجه به اینکه ساخت این آرامگاه به مناسبت گرامیداشت هزاره بوعلی بود) و ۱۲ ستون برج نمادی از دوازده دانشی ست که بوعلی در روزگار خود بر همهٔ آنها چیره بود. درحال حاضر تالار جنوبی آرامگاه به عنوان موزه محل نگهداری سکه، سفال، برنز و سایر اشیاء کشف شده مربوط به هزاره‌های قبل از میلاد و دوران اسلامی اختصاص یافته و در تالار شمالی کتابخانه‌ای مشتمل بر ۸۰۰۰ جلد کتاب خطی و چاپی نفیس ایرانی و خارجی و غرفه‌هایی مربوط به آثار بو علی سینا و شعرا و نویسندگان همدانی نگهداری می‌شود. مکمل این بنا بوستانی به شکل نیم دایره با فضای سبز است و نیز تندیس ابوعلی سینا در حالی که کتابی در دست دارد در ضلع شرقی میدان نصب شده‌است. معماری این بنا شامل دو عنصر «تخت» و «برج» است که تخت سنگی پهن، پایه‌ای برای برج یادبود بلند و لاغر محسوب می‌شود. پایهٔ آرامگاه تختی عریض از سنگ خارا با تناسبات افقی است که تنها ۳۵ درصد از سطح آن را فضاهای کاربردی (شامل مقبره، کتابخانه، سرسرا و موزه) تشکیل می‌دهد و ۶۵ درصد باقی‌مانده عمداً با خاک پر شده‌است. این روش (که شامل دیوارکشی کاذب و پرکردن حجم با خاک می‌شود) با هدف گسترش بصری تخت و القای حس عظمت و بزرگی در مخاطب اتخاذ گردیده‌است. پلکان‌هایی در دو سمت شمالی و جنوبی مانند «شکاف‌هایی در تخت» به سطح آن (که همان سقف فضاهای داخلی است) دسترسی می‌دهند و به برج یادبود ختم می‌شوند. برج تنها عنصر عمودی بر فراز تخت است و به شکل منشور دوازده‌وجهی طراحی شده‌است. این برج از دوازده ستون بتنی تشکل یافته‌است که در پایه حول دایره‌ای به قطر ۵ متر چیده شده‌اند و هرچه به سمت بالا پیش می‌روند، به سمت مرکز همگرا می‌شوند تا پس از رسیدن به ارتفاع ۱۷ متر، با کلاهک مخروطی ۴ متری به ارتفاع کلی ۲۱ متر ختم گردند. ستون‌های پایینی با ظاهری شفاف و سبک، یادآور اصول معماری مدرن هستند؛ در حالی که حجم خالص مخروطی در انتها، به گنبدهای رک در معماری سنتی ایران ارجاع می‌دهد. ورودی اصلی بنا از سمت شرق و از طریق رواقی با ردیفی از ستون‌های کلفت نیم‌مخروطی صورت می‌گیرد؛ در حالی که ورودی غربی کوچک و خدماتی است. فضاهای داخلی دارای انتظامی ساده هستند و به دلیل ضخامت دیوارها و احاطه‌شدن با خاک، حسی مشابه بناهای زیرزمینی القا می‌کنند. رواق ورودی از نظر تقارن نسبت به برج و محور ورودی متقارن است، اما نسبت به حجم تخت نامتقارن بوده و با شکست‌هایی به سوی داخل «می‌نشیند» تا تنشی بصری در ترکیب‌بندی ایجاد کند. این رویکرد نشان‌دهندهٔ آگاهی معمار از اصول ترکیب‌بندی مدرن در کنار استناد به سنت است. تلفیق تاریخی طراحی این بنا به‌طور آگاهانه‌ای سه دورهٔ معماری ایران را در هم آمیخته‌است: معماری پیش از اسلام: تخت سنگی، پله‌های شکافندهٔ تخت (مانند تخت جمشید)، و رواق ستوندار ورودی (هم‌خوان با کاخ کوروش در پاسارگاد). همچنین تفاوت مصالح بین رواق و تخت، یادآور ورودی گنبد دخمه‌ای در آرامگاه‌های پیش از اسلام (به‌ویژه آرامگاه پادشاهان هخامنشی) است. معماری پس از اسلام: برج بلند یادبود که از برج گنبد قابوس الگوبرداری کرده، هرچند با یک تفاوت اساسی: در حالی که گنبد قابوس یکپارچه است، برج سیحون دوپارچه (ستون‌ها و حجم مخروطی) طراحی شده‌است. معماری مدرن: شامل میل به خلاصه‌سازی و انتزاع الگوهای تاریخی، استفاده از بتن صاف و تراشیده، و تأکید بر هندسهٔ محض به‌عنوان عاملی تعیین‌کننده در ترکیب‌بندی. تصویر روی اسکناس نگارخانه جستارهای وابسته آثار ملی ایران سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری منابع پرتال شهر همدان [۱] بایگانی‌شده در ۱۹ آوریل ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine اسماعیلیان، بهنام، ویراستار (بهمن ۱۳۸۷). نقد آثاری از معماری معاصر ایران (کتاب). ج. رحلی. مهندسین مشاور نقش (گروه تألیف)؛ کیوان جورابچی (عکاس). تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران. ص. ۱۵۸. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۹۵۰۵۹-۴-۷. : تاریخ وارد شده در |سال= / |تاریخ= mismatch را بررسی کنید (کمک)