Σαχρ-ε Σουχτέ

Το Σαχρ-ε Σουχτέ (περσικά: شهر سوخته, σημαίνει «Καμένη Πόλη»), που γράφεται επίσης Σαχρ-ι Σοχτά, είναι αρχαιολογικός χώρος αρκετά μεγάλου αστικού οικισμού της Εποχής του Χαλκού, περ. 3550–2300 π.Χ., που συνδέεται με τον πολιτισμό Χελμάντ. Βρίσκεται στην επαρχία Σιστάν και Βαλουχιστάν, στο νοτιοανατολικό τμήμα του Ιράν, στις όχθες του ποταμού Χέλμαντ, κοντά στον δρόμο Ζαχεντάν - Ζαμπόλ. Εγγράφηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO τον Ιούνιο του 2014. Οι λόγοι για την απροσδόκητη άνοδο και πτώση της πόλης εξακολουθούν να καλύπτονται από μυστήριο. Τα αντικείμενα που ανακτήθηκαν από την πόλη καταδεικνύουν μια ιδιαίτερη ασυμφωνία με τους κοντινούς πολιτισμούς της εποχής και έχει διατυπωθεί η εικασία ότι η Σαχρ-ε-Σουχτέχ θα μπορούσε τελικά να παράσχει απτές αποδείξεις ενός πολιτισμού ανατολικά του προϊστορικού Ιράν που ήταν ανεξάρτητος από την αρχαία Μεσοποταμία. Αρχαιολογία Η τοποθεσία ανακαλύφθηκε και ερευνήθηκε από τον Άουρελ Στάιν στις αρχές του 1900.. Ξεκινώντας το 1967, η τοποθεσία ανασκάφηκε από την ομάδα Ιταλικό Ινστιτούτο για την Αφρική και την Ανατολή (IsIAO) με επικεφαλής τον Μαουρίτσιο Τόσι. Οι εργασίες αυτές συνεχίστηκαν μέχρι το 1978. Μετά από ένα διάλειμμα, το 1997 οι εργασίες στον χώρο ξαναρχίστηκαν από την ομάδα του Ιρανικού Οργανισμού Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Τουρισμού με επικεφαλής τον Σ.Μ.Σ. Σατζαντι. Νέες ανακαλύψεις ανακοινώνονται κατά καιρούς. Η τοποθεσία θεωρούνταν ότι κάλυπτε έκταση 151 εκτάρια αλλά τώρα το μέγεθός έχει καθοριστεί στα 200 εκτάρια. Η μέγιστη δομημένη έκταση ήταν περίπου 120 εκτάρια. Η Σαχρ-ε Σουχτέ ήταν μια από τις μεγαλύτερες πόλεις του κόσμου στην αυγή της αστικής εποχής. Βρίσκεται κοντά στο ανατολικό άκρο της σημερινής ερήμου Λουτ, ενός από τα πιο ζεστά μέρη στη Γη. Το κλίμα ήταν πολύ πιο φιλόξενο στην αρχαιότητα, όταν η λίμνη Χαμούν, κοντά στην οποία βρισκόταν η πόλη, ήταν πολύ μεγαλύτερη σε μέγεθος και υπήρχαν πολλά έλη στην περιοχή. Επίσης, το Νταχάν-ε Γκολαμάν (550 π.Χ.–330 π.Χ.), ένα σημαντικό κέντρο των Αχαιμενιδών και αρχαιολογικός χώρος, βρίσκεται μόλις 50 χλμ. βορειοανατολικά. Στο νοτιοδυτικό τμήμα του Σαχρ-ε Σούχτεχ υπάρχει ένα τεράστιο νεκροταφείο, έκτασης 25 εκταρίων. Περιέχει μεταξύ 25.000 και 40.000 αρχαίων τάφων. Ο οικισμός εμφανίστηκε γύρω στο 3550 π.Χ. Σύμφωνα με τη διάλεξη του Μάσσιμο Βιντάλε το 2021, η πόλη θα είχε τέσσερα στάδια πολιτισμού και θα είχε καεί τρεις φορές πριν εγκαταλειφθεί. Αυτή η εγκατάλειψη πιστευόταν προηγουμένως ότι έλαβε χώρα γύρω στο 1800 π.Χ. από την ιταλική αρχαιολογική αποστολή εκεί, αλλά η έρευνα που βασίζεται σε δείγματα χρονολογημένα με ραδιενεργό άνθρακα στην κοντινή τοποθεσία Ταπέχ Γκραζιανί, από μια αποστολή Ιταλών και Ιρανών αρχαιολόγων με επικεφαλής την Μπάρμπαρα Χέλγουινγκ και τον Χασάν Φαζελί Νασλί, έδειξε ότι η τοποθεσία εγκαταλείφθηκε γύρω στο 2350 π.Χ. Αυτή η εγκατάλειψη θεωρείται πλέον ότι έλαβε χώρα γύρω στο 2300 π.Χ., και η νέα χρονολογική και στρωματογραφική ακολουθία στις μεταγενέστερες ανασκαφές στο Σαχρ-ι Σόχτα (2018–2019), που δημοσιεύθηκε το 2022, με βάση τις περιοχές 26, 33, 35 και 36, έχει ως εξής: Περίοδος Ι Κατά την Περίοδο Ι (περίπου 3550–3000 π.Χ.), το Σαχρ-ε Σουχτέ δείχνει ήδη στενές συνδέσεις με τις τοποθεσίες στο νότιο Τουρκμενιστάν, με την περιοχή Κανταχάρ του Αφγανιστάν, την κοιλάδα Κουέτα και την κοιλάδα Μπαμπούρ στο Ιράν. Επίσης, υπάρχουν συνδέσεις με τις πρωτοελαμικές πόλεις Χουζεστάν και Φαρς. Η κεραμική κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, στις φάσεις 10, 9 και 8, συνήθως παρουσιάζει ανοιχτόχρωμα χρώματαγια το σώμα και πλούσιες διακοσμήσεις πολύ παρόμοιες με αυτές που βρίσκονται σε κεραμικά από το Μουντιγκάκ III και το ανατολικό Μπαλουχιστάν (ιδιαίτερα στην κοιλάδα Κουέτα), και διακοσμητικά χαρακτηριστικά παρόμοια με την κεραμική Ναμαζγκά III. Επίσης σε αυτή την περίοδο, εμφανίστηκε γκρι ραβδωτή γυαλισμένη κεραμική, η ίδια όπως στο Τεπέ Γιαχυά IVC, (π. 3400–3000 π.Χ.) και IVB6, και υπήρχαν θραύσματα πολυχρωματικής κεραμικής Ναλ. Γύρω στο 3000 π.Χ., οι αγγειοπλάστες στο Σαχρ-ι Σόχτα αναπαρήγαγαν κεραμικά στυλ από το μακρινό Τουρκμενιστάν, που βρίσκεται το 750 χλμ. βόρεια, και άλλα κεραμικά εισήχθησαν από την πακιστανική περιοχή Κετς-Μακράν και το Ιρανικό Μπαλουχιστάν, που βρίσκεται περίπου 400-500 χλμ. νότια, και από την περιοχή Μουντιγκάκ (Κανταχάρ) στο Αφγανιστάν, περίπου 400 χλμ.. Στο τέλος της φάσης 7, περίπου το 3000 π.Χ., το μεγαλύτερο μέρος της πόλης καταστράφηκε από πυρκαγιά. Ιδιαίτερα η Ανατολική Οικιστική Περιοχή και οι Κεντρικές Συνοικίες είχαν «δωμάτια με καμένο σοβά, γεμάτα με στάχτη και καμένα υπολείμματα δοκών οροφής». Περίοδος II Κατά την Περίοδο II (περίπου 3000–2600 π.Χ.), το Σαχρ-ε Σουχτέχ βρισκόταν επίσης σε επαφή με τα προ-Χαραπάν κέντρα της κοιλάδας του Ινδού, και οι επαφές με την κοιλάδα Μπαμπούρ συνεχίστηκαν. Κατά τη Φάση 6 αυτής της Περιόδου, ο οικισμός ανακατασκευάστηκε, αν και ορισμένα σπίτια που καταστράφηκαν δεν ξαναχτίστηκαν. Πρόσφατες ανασκαφές από τον Ενρίκο Ασκαλόνε, στην Περιοχή 33 του Σαχρ-ι Σοχτά, δείχνουν ότι το λεγόμενο «Σπίτι του Αρχιτέκτονα» και το Ανατολικό Κτίριο ανήκουν σε ένα στρώμα ραδιενεργού άνθρακα που χρονολογείται από το 3000 έως το 2850 π.Χ. Τα ερείπια του κτιρίου που ονομάζεται «Σπίτι των Δικαστηρίων» χρονολογήθηκαν με ραδιενεργό άνθρακα από τον αρχαιολόγο Ασκαλόνε στο 2850–2620 π.Χ., και το επόμενο στρώμα 2 θεωρήθηκε από αυτόν ως «κατάληψη» στην Περιοχή 33, την οποία χρονολόγησε με ραδιενεργό άνθρακα στο 2620–2600 π.Χ. Αλλά, σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Σατζάντι, ολόκληρη η τοποθεσία του Σαχρ-ι Σόχτα έφτασε σε αυτήν την περίοδο σχεδόν 80 εκτάρια. Φαίνεται πιθανό ότι οι επαφές με το Μουντιγκάκ ήταν στενές κατά την περίοδο αυτή και ότι το λάπις λάζουλι έφτασε στο Σαχρ-ι Σόχτα από ορυχεία του Μπαντακσάν που διέσχιζαν το Μουντιγκάκ, και οι σχέσεις και των δύο οικισμών επέτρεψαν στους μελετητές να μιλήσουν για έναν πολιτισμό Χελμάντ. Αυτή η Περίοδος, στις φάσεις 6 και 5, αντιπροσώπευε εποχή σημαντικής ανάπτυξης τόσο στο μέγεθος της πόλης όσο και στην κεραμική τεχνολογία, καθώς οι καλύτερες πρώτες ύλες και οι προηγμένες τεχνικές ψησίματος που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου οδήγησαν σε κεραμικά με πυκνότερη πάστα σώματος και κεραμικά παρόμοια με αυτά που βρέθηκαν στο Μπαμπούρ III-IV, αλλά τα περισσότερα από τα κεραμικά που παρήχθησαν ή/και εισήχθησαν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ήταν γκρι κεραμικά με καφέ και μαύρες διακοσμήσεις. Στη φάση 4 υπήρξε μια αλλαγή στην πόλη με μεγάλα κτίρια κατασκευασμένα με τεράστιους περιμετρικούς τοίχους, η κεραμική έχασε τη ζωγραφική διακόσμηση και τυποποιήθηκε, και οι ταφές έδειξαν κοινωνικοοικονομικές διαφορές μεταξύ του πληθυσμού, αλλά τα αγαθά που εισήχθησαν προηγουμένως από τη Μεσοποταμία και το δυτικό Ιράν εξαφανίζονται στο τέλος αυτής της φάσης. Περίοδος III Στις φάσεις 3 και 2 της Περιόδου III (περίπου 2600–2400 π.Χ.), μεγάλα κτίρια συνέχισαν να κατασκευάζονται με τεράστιους περιμετρικούς τοίχους, η κεραμική έχασε τη ζωγραφισμένη διακόσμηση της Περιόδου II και τυποποιήθηκε, και οι ταφές συνέχισαν να παρουσιάζουν κοινωνικοοικονομικές διαφορές μεταξύ του πληθυσμού. Οι επαφές και το εμπόριο με το Μουντιγκάκ, το Μπαμπούρ και τις πόλεις του πολιτισμού του Ινδού συνεχίζονται. Το «Κτίριο 33», που ανήκει επίσης στην Περιοχή 33 του Σαχρ-ι Σοχτά (που βρίσκεται ανάμεσα στις Κεντρικές Συνοικίες και την Μνημειακή Περιοχή), χρονολογήθηκε με ραδιενεργό άνθρακα από την ομάδα του Ενρίκο Ασκαλόνε στο 2600–2450 π.Χ. Από την άλλη πλευρά, οι αρχαιολόγοι Ζαρίζ, Ντινιέ και Κιβρόν θεώρησαν ότι οι Περίοδοι I, II και III στο Σαχρ-ι Σόχτα έχουν αρχαιολογικούς δεσμούς με τις Περιόδους III και IV στο Μουντιγκάκ. Η κεραμική παραγωγή κατά την Περίοδο III, στη φάση 3, είχε μορφές και απεικόνιζε μοτίβα που διέφεραν σημαντικά από εκείνα που χαρακτηρίζονταν από την κεραμική των προηγούμενων περιόδων, και στην αρχή αυτής της περιόδου, τα απλά διακοσμητικά μοτίβα που αρχικά βρίσκονταν στα κεραμικά έγιναν πιο περίτεχνα και η γκρίζα κεραμική με μαύρη διακόσμηση, παρόμοια με εκείνη που βρέθηκε κατά την Μπαμπούρ IV και την Τεπέ Γιαχιά IV, έγινε πιο συχνή, και μικρά ακόσμητα κύπελλα με λεπτά σώματα εμφανίστηκαν επίσης στο τέλος αυτής της περιόδου. Άφθονα πολύχρωμα κεραμικά βρέθηκαν σε νεκροταφεία, τα οποία προφανώς χρησιμοποιούνταν σε θρησκευτικές τελετουργίες, και παρόμοια κεραμική βρέθηκε στο Ναλ στο Μπαλουχιστάν του Πακιστάν. Με βάση αυτό το γεγονός, ορισμένοι μελετητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι τα πολύχρωμα κεραμικά στο Σαχρ-ι Σόχτα ήταν εισαγόμενα, αλλά άλλοι, όπως ο Μουγκαβέρο (2008), υποστήριξαν ότι αυτή η κεραμική είναι τοπική, καθώς η παραγωγή αυτού του τύπου μπορεί να βρεθεί στις κοντινές τοποθεσίες του Σαχρ-ι Σόχτα, Τεπέ Ντας και Τεπέ Ρουντ-ε Μπιγιαμπάν, που βρίσκονται 3 χλμ. και 30 χλμ νότια του Σαχρ-ι Σοχτά αντίστοιχα. Περίοδος IV Η Περίοδος IV (περίπου 2400–2300 π.Χ.) ήταν γνωστή από ανασκαφές στο «Καμένο Παλάτι» ή «Καμένο Κτίριο», και οι αρχαιολόγοι θεωρούν ότι κατά τη διάρκεια αυτής της Περιόδου το Σαχρ-ι Σοχτά είχε επαφές με την κοιλάδα Μπαμπούρ και την περιοχή Κανταχάρ σχεδόν αποκλειστικά, κάτι που μαρτυρείται σε τυπικά κεραμικά Μπαμπούρ V και VI. Εργαστήρια επεξεργασίας ανακαλύφθηκαν το 1972 στις δυτικές συνοικίες της πόλης με μεγάλες συγκεντρώσεις πυριτόλιθου, λάπις λάζουλι και τιρκουάζ, οι οποίες θεωρούνται μοναδικές στην περιοχή. Από την άλλη πλευρά, ο Ενρίκο Ασκαλόνε, σε πρόσφατες ανασκαφές του, ανακάλυψε μια φάση εγκατάλειψης στην Περιοχή 33 του Σαχρ-ι Σοχτά, η οποία χρονολογείται με ραδιενεργό άνθρακα στο 2450–2350 π.Χ. Αυτή η φάση, ωστόσο, θεωρήθηκε πρόσφατα από τον αρχαιολόγο Μάσιμο Βιντάλε ως η τελευταία περίοδος έντονα ανεπτυγμένης αστικής κατοίκησης για ολόκληρο τον οικισμό του Σαχρ-ι Σόχτα. Οι Ιρανοί αρχαιολόγοι Σ.Μ.Σ. Σατζαντί και Χοσεΐν Μοραντί, κατά τη διάρκεια της ανασκαφικής περιόδου (2014–15), βρήκαν ένα σύστημα ημικίονων σε ένα μακρύ πέρασμα μεταξύ δύο κτιρίων στην περιοχή 26 της Περιόδου IV του Σαχρ-ι Σοχτά, και ο Μάσιμο Βιντάλε θεωρεί ότι αποτελεί μέρος ενός «πλήρως ανακτορικού» συγκροτήματος με πολύ παρόμοιους ημικίονες με εκείνους στο Μεχργκάρχ που βρέθηκαν πριν από χρόνια από τη γαλλική αποστολή, η οποία τους χρονολόγησε γύρω στο 2500 π.Χ. Περίοδος V Από την άλλη πλευρά, ο Ασκαλόνε, στη διάλεξή του, παραδέχεται σε ένα χρονολογικό διάγραμμα ότι, μετά την εγκατάλειψη μεταξύ 2350 και 2200 π.Χ., το «Καμένο Κτίριο» στο Σαχρ-ι Σόχτα κατοικήθηκε κατά την Περίοδο V (περίπου 2100–2000 π.Χ.), με βάση βαθμονομημένες χρονολογήσεις με ραδιενεργό άνθρακα που παρουσίασε ο αρχαιολόγος Ραφαέλε Μπισκιόνε το 1979, αλλά αυτό μπορεί να είναι μια μοναδική επιβίωση προηγούμενης αστικής κατοίκησης, όπως σχολιάζει ο Μάσιμο Βιντάλε ότι το «αστικό σύστημα» δεν συνέχισε μετά το 2350 π.Χ. Οι Μ. Τόσι και Ρ. Μπισκιόνε, οι οποίοι ανέσκαψαν πριν από πολλά χρόνια αυτό το «Καμένο Κτίριο», θεώρησαν ότι «καταστράφηκε από μια καταστροφική πυρπόληση» γύρω στο 2000 π.Χ. Τομείς της πόλης Η περιοχή του Σαχρ-ε Σουχτέχ χωρίζεται σε πέντε κύριους τομείς, όπως αναφέρει ο αρχαιολόγος Σ.Μ.Σ. Σατζαντί: 1. Η Ανατολική Οικιστική Περιοχή, που βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο του χώρου. Κάποια κεραμική που ανήκει στην Περίοδο Ι βρέθηκε σε ανασκαφές εντός αυτής της Ανατολικής Οικιστικής Περιοχής, βόρεια του Καμένου Κτιρίου. 2. Η Μεγάλη Κεντρική Περιοχή, ή Κεντρικές Συνοικίες, χωρισμένη από τις δυτικές, νότιες και ανατολικές περιοχές με βαθιές κοιλότητες. Μέσα σε αυτές τις Κεντρικές Συνοικίες υπάρχει ένα μέρος γνωστό ως «Σπίτι των Πίθων», όπου, μεταξύ άλλων κεραμικών, βρέθηκε ένα πιθάρι Κοτ Ντιτζιάν. 3. Η Συνοικία των Τεχνιτών, που βρίσκονται στο βορειοδυτικό τμήμα του χώρου. 4. Η Μνημειακή Περιοχή, που βρίσκεται ανατολικά της Συνοιίκιας των Τεχνιτών με αρκετούς ψηλούς λόφους που αντιπροσωπεύουν διαφορετικά αρχιτεκτονικά κτίρια. Μερικοί κεραμικοί κλίβανοι βρέθηκαν στο βορειοδυτικό τμήμα του χώρου κοντά και γύρω από την Μνημειακή Περιοχή, αλλά τα περισσότερα αγγεία κατασκευάζονταν εκτός πόλης. 5. Η περιοχή του νεκροταφείου, η οποία καταλαμβάνει το νοτιοδυτικό τμήμα του χώρου καλύπτοντας σχεδόν 25 εκτάρια. Ο εκτιμώμενος αριθμός των τάφων κυμαίνεται μεταξύ 25.000 και 40.000 και οι περισσότερες ταφές χρονολογούνται στην Περίοδο Ι και την Περίοδο ΙΙ, αν και κάποιες άλλες λίγες ταφές προέρχονται από τις επόμενες δύο περιόδους. Ευρήματα Ένα πήλινο κύπελλο που βρέθηκε στο σημείο και χρονολογείται περίπου στο 3178 π.Χ. απεικονίζει αυτό που ορισμένοι αρχαιολόγοι θεωρούν την παλαιότερη γνωστή κινούμενη εικόνα και η ημερομηνία τοποθετεί το τεχνούργημα στην Περίοδο Ι, την παλαιότερη περίοδο ανάπτυξης και άνθησης του πολιτισμού Σαχρ-ε Σουχτέχ. Ο παλαιότερος γνωστός τεχνητός βολβός του ματιού ανακαλύφθηκε στην ταφή μιας γυναίκας στο σημείο από αρχαιολόγους τον Δεκέμβριο του 2006. Έχει ημισφαιρικό σχήμα και διάμετρο λίγο περισσότερο από 2,5 εκατοστά. Αποτελείται από πολύ ελαφρύ υλικό, πιθανώς από ασφαλτική πάστα. Η επιφάνεια του τεχνητού ματιού είναι καλυμμένη με ένα λεπτό στρώμα χρυσού, χαραγμένο με έναν κεντρικό κύκλο (που αντιπροσωπεύει την ίριδα) και χρυσές γραμμές με μοτίβο σαν ακτίνες του ήλιου. Η γυναίκα της οποίας τα λείψανα βρέθηκαν με το τεχνητό μάτι είχε ύψος 1,82 μ., πολύ ψηλότερη από τις τυπικές γυναίκες της εποχής της. Μικροσκοπικές τρύπες έχουν τρυπηθεί και στις δύο πλευρές του ματιού, μέσα από τις οποίες θα είχε περάσει ένα χρυσό νήμα για να συγκρατήσει το βολβό του ματιού στη θέση του. Δεδομένου ότι η μικροσκοπική έρευνα έχει δείξει ότι η οφθαλμική κόγχη έδειξε καθαρά αποτυπώματα του χρυσού νήματος, το βολβό του ματιού πρέπει να φοριόταν καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής της. Ο σκελετός της γυναίκας έχει χρονολογηθεί μεταξύ 2900 και 2800 π.Χ. Το παλαιότερο πλήρες επιτραπέζιο παιχνίδι που ανακαλύφθηκε ποτέ με 4 διαφορετικά ζάρια και 27 γεωμετρικά κομμάτια, είναι ανάμεσα στα ευρήματα που ανακαλύφθηκαν από αρχαιολογικές ανασκαφές σε αυτόν τον χώρο. Αυτό που κάνει αυτό το παιχνίδι να ξεχωρίζει είναι ότι είναι το παλαιότερο γνωστό παράδειγμα παιχνιδιού είκοσι τετραγώνων με πλήρες σετ. Αυτό το καθιστά μια ανεκτίμητη πηγή για την κατανόηση της ιστορίας και της εξέλιξης των επιτραπέζιων παιχνιδιών, ενδεχομένως αναδιαμορφώνοντας την ιστορία τους. Για πρώτη φορά, το επιτραπέζιο παιχνίδι ανακατασκευάστηκε και εισήχθη με αρχαίους κανόνες, που πιθανότατα παίζονταν κατά τη διάρκεια εκείνης της εποχής. Ένα ανθρώπινο κρανίο που βρέθηκε στο σημείο υποδηλώνει την πρακτική της χειρουργικής επέμβασης στον εγκέφαλο. Ένα μοναδικό μαρμάρινο κύπελλο βρέθηκε στο χώρο στις 29 Δεκεμβρίου 2014. Ένα κομμάτι δέρματος της Εποχής του Χαλκού στολισμένο με σχέδια ανακαλύφθηκε στο χώρο τον Ιανουάριο του 2015. Υπάρχουν κάποια περιορισμένα στοιχεία που υποδηλώνουν μητροτοπικότητα. Σχέση με άλλους πρώιμους πολιτισμούς Ο πολιτισμός του Σαχρ-ι Σοχτά άκμασε μεταξύ 3200 και 2350 π.Χ. και μπορεί να συνέπεσε με την πρώτη φάση του μεγάλου ακμάζοντος πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού. Οι περίοδοι III και IV του Σαχρ-ι Σοχτά, και το τελευταίο μέρος της περιόδου Μουντιγκάκ IV, είναι σύγχρονες με την ώριμη Χαραπάν 3A και μέρος της ώριμης Χαραπάν 3B. Το Σαχντάντ είναι μια άλλη εκτεταμένη τοποθεσία που ανασκάπτεται και σχετίζεται με αυτήν. Περίπου 900 τοποθεσίες της Εποχής του Χαλκού έχουν τεκμηριωθεί στη Λεκάνη του Σιστάν, την ερημική περιοχή μεταξύ Αφγανιστάν και Πακιστάν. Παραπομπές Εξωτερικοί σύνδεσμοι Πολυμέσα σχετικά με το θέμα Σαχρ-ε Σουχτέ στο Wikimedia Commons