تپه قلعه زیویه

تپه قلعه زیویه یا قلعه زیویه‌ مربوط به سدهٔ ۳ و ۴ ه.ق است و در شهرستان سقز، روستای زیویه واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۰۱۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است لازم به ذکر است که این ده متعلق به خانواده کیخسروی از ایل فیض اله بیگی بوده است. از این بنای تاریخی در سالنامه‌های آشوری ذکری به میان آمده است و بیان شده که به دنبال شورش و طغیان اقوام مانایی (سده نهم تا ششم پیش از میلاد) از طریق قلعه این تپه عملیات‌های جنگی صورت گرفته است. اعتبار و شهرت جهانی زیویه به سال ۱۳۲۵ بازمی‌گردد که در اثر عوامل جوی و ریزش برف و باران قسمتی از راس تپه تخریب و آثار و اشیاء به صورت اتفاقی کشف شدند. اولین عملیات باستان‌شناسی در این منطقه توسط رابرت رایسون آمریکای در سال ۱۹۴۵ انجام گرفت. در فاصله سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۲۳ یک فرد یهودی به نام ایوب رب نوع به مدت ۸ سال اقدام به کاووش کرد که بسیاری از آثار اکتشاف شده در این زمان به خارج از ایران قاچاق شد که در این راه رشید کیخسروی کوشش ها و تلاش های بسیاری برای جلوگیری از این اتفاق انجام داد که شرح وقایع آن را در کتابی به نام دوران بی خبری آورده است. در سال ۱۳۵۴ نصرالله معتمدی کاووش و بررسی اشیاء کشف شده در تپه باستانی زیویه را آغاز کرد دور دوم فعالیت‌های باستان‌شناسی معتمدی که ۶ سال به طول انجامید آثار بسیار ارزشمندی در آن کشف شد. متن‌نوشتهٔ بشقاب نقره‌ای زیویه نامی است که به نوشته‌ای منسوب به یکی از اشیای گنجینه زیویه داده می‌شود؛ گنجینه‌ای که در نزدیکی قلعهٔ زیویه در حوالی سقز در استان کردستان ایران کشف شد. این گنجینه شامل اشیای زرین، سیمین و عاجی متعلق به حدود سدهٔ هشتم تا هفتم پیش از میلاد است و آمیزه‌ای از هنر آشوری، اورارتویی، مانایی، مادی و استپی را نشان می‌دهد. برخی پژوهشگران، به‌ویژه János Harmatta، معتقد بودند که بر روی یکی از ظروف نقره‌ای این مجموعه نوشته‌ای به خط هیروگلیف لوویایی وجود دارد. هارماتا در مقاله‌ای در سال ۱۹۹۰ این متن را خواند و پیشنهاد کرد که زبان آن گونه‌ای ایرانیِ مرتبط با سکاها باشد. او نام «Partitava» را با شاه سکایی «Protothyes/Partatua» در منابع یونانی و آشوری مرتبط دانست. خوانش پیشنهادی هارماتا چنین است: patinasana tapa wasnam XL waswaski XXX arstim shkarkar … partita tawa kisaa kurupati quwaa ipasam بازنویسی آوایی متن نیز به صورت زیر نقل شده است: patinasana tapa, vasnam: 40 vasaka 30 arzatam šikar. UTA harsta XŠAYAL. Partitava xšaya DAHYUupati xva ipašyam ترجمهٔ پیشنهادی هارماتا از متن چنین است: «ظرف نقره‌ای تحویل داده شد. ارزش آن: ۴۰ گوساله و ۳۰ واحد نقره. و به شاه پیشکش شد. شاه پارتیتاوا، فرمانروای سرزمین‌ها.» هارماتا این متن را سندی اداری یا سلطنتی دانست و آن را به دربار سکاها نسبت داد. وی «Partitava» را با «Partatua» (یا «Protothyes») شاه سکاییِ شناخته‌شده در منابع آشوری و یونانی مرتبط می‌دانست. برخی پژوهشگران در پذیرش این خوانش تردید کرده‌اند و به مشکلات مربوط به خوانش نشانه‌ها، منشأ اثر و کاربرد خط لوویایی برای یک متن احتمالی ایرانی اشاره کرده‌اند. بخش‌هایی از گنجینهٔ زیویه امروزه در موزه ملی ایران، موزه لوور، موزه متروپولیتن هنر و موزه بریتانیا نگهداری می‌شوند. جستارهای وابسته فهرست آثار ملی ایران سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری منابع آشنایی با قلعه تاریخی زیویه - کردستان همشهری آنلاین