Ֆորդոյի վառելիքի հարստացման գործարան

Ֆորդոյի վառելիքի հարստացման գործարան, իրանական ստորգետնյա ուրանի հարստացման գործարան է, որը գտնվում է Իրանի Ղոմ քաղաքից 32 կմ հյուսիս, նախկին Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի բազայում։ Գտնվում է Իրանի Ատոմային Էներգիայի Կազմակերպության վերահսկողության տակ։ Սա Իրանի երկրորդ ուրանի հարստացման գործարանն է, մյուսը՝ Նաթանզի միջուկային կայանն է։ 2025 թվականի հունիսի 13-ին Իսրայելի ռազմաօդային ուժերը հարվածել են գործարանին, իսկ հունիսի 21-ին Միացյալ Նահանգների զինված ուժերը ռմբակոծել են այն, իսկ նախագահ Թրամփը հայտարարե է, որ այն «ոչնչացվել է»։ Պատմություն Գործարանի շինարարությունը սկսվել է 2006 թվականին, սակայն հարստացման գործարանի գոյության մասին Իրանը հայտնել է Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությանը (ԱԷՄԳ) միայն 2009 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, այն բանից հետո, երբ վայրը հայտնի է դարձել արևմտյան հետախուզական ծառայություններին։ Արևմտյան պաշտոնյաները խստորեն դատապարտել են Իրանին գործարանը նախկինում չբացահայտելու համար. ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման հայտարարել է, որ Ֆորդոն գտնվել է ԱՄՆ հսկողության տակ։ Իրանը պնդում է, որ այս բացահայտումը համապատասխանում էր Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության (ԱԷՄԳ) հետ կնքված Անվտանգության մասին համաձայնագրով իր իրավական պարտավորություններին, որը, ըստ Իրանի, պահանջում է, որ Իրանը հայտարարագրի նոր օբյեկտների մասին միջուկային նյութեր ստանալուց 180 օր առաջ։ ԱԷՄԳ-ն հայտարարել է, որ Իրանը պարտավոր է 2003 թվականի իր համաձայնագրով հայտարարել օբյեկտի մասին, հենց որ Իրանը որոշի կառուցել այն։ Իրանի իշխանությունները պնդում են, որ օբյեկտը կառուցվել է լեռան խորքում՝ Իսրայելի կողմից նմանատիպ օբյեկտներին հարձակվելու բազմիցս հնչած սպառնալիքների պատճառով, որոնք Իսրայելը կարծում է, որ կարող են օգտագործվել միջուկային զենք արտադրելու համար։ Շիա մուսուլմանների շրջանում սրբազան համարվող Ղոմ քաղաքին այդքան մոտ գտնվող միջուկային օբյեկտի վրա հարձակումը մտահոգություն է առաջացնում շիաների կրոնական արձագանքի հնարավոր ռիսկի վերաբերյալ։ 2013 թվականի նոյեմբերին հարյուրավոր իրանցիներ, հիմնականում Շարիֆի տեխնոլոգիական համալսարանի ուսանողներ, Իրանի Ատոմային Էներգիայի Կազմակերպության ղեկավար Ալի Աքբար Սալեհիի և մի քանի մեջլեսի (խորհրդարանի) ներկայացուցիչների ուղեկցությամբ կենդանի շղթա են կազմել Ֆորդոյի ուրանի հարստացման գործարանի շուրջ։ Ուսանողները այնտեղ են եղել իրանցիների միջուկային ծրագրին իրենց աջակցությունը հայտնելու համար։ 2016 թվականին Իրանը այդ վայրում տեղակայել է Ս-300 զենիթային հրթիռային համակարգեր։ 2023 թվականի փետրվարին Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը (ԱԷՄԳ) նշել է, որ Ֆորդոյի գործարանում փոփոխություններ են տեղի ունեցել։ 2025 թվականի իսրայելա-ամերիկյան ավիահարվածներ 2025 թվականի հունիսի 13-ին Իսրայելը հարձակվել է գործարանի վրա՝ որպես 2025 թվականի հունիսին Իրանի վրա իսրայելական հարվածների մաս։ Իրանի զինված ուժերը հայտարարել են, որ խոցել են իսրայելական անօդաչու թռչող սարք։ Վնասի չափը պարզ չի, քանի որ Ֆորդոյի միջուկային կայանը, ինչպես Նաթանզի կայանը, կառուցված է խորը գետնի տակ։ Արբանյակային պատկերները և զեկույցները ցույց են տալիս, որ Ֆորդոյի և Նաթանզի որոշ վերգետնյա կառույցներ վնասվել են, սակայն ցենտրիֆուգներ և հարստացված ուրան պարունակող ստորգետնյա կառույցները չեն վնասվել։ 2025 թվականի հունիսին 14-ին Իրանի Ատոմային էներգիայի կազմակերպությունը հայտարարել է, որ հարվածների հետևանքով օբյեկտին սահմանափակ վնաս է հասցվել։ Իսրայելի հարվածից հետո, ըստ լուրերի, ԱՄՆ-ն քննարկել է այդ վայրին հարված հասցնելու հնարավորությունը, ինչը կպահանջեր GBU-57A/B MOP-ի կիրառումը։ 2025 թվականի հունիսին 21-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է, որ ԱՄՆ B-2 ռմբակոծիչները նույնպես հարվածել են Ֆորդոյի միջուկային օբյեկտին, ինչպես նաև Նաթանզի և Սպահանի օբյեկտներին։ Սպիտակ տնից ուղղված իր ուղերձում Թրամփը հայտարարել է օբյեկտների ոչնչացման մասին՝ նշելով, որ «Իրանի միջուկային հարստացման հիմնական օբյեկտները լիովին և ամբողջությամբ ոչնչացվել են»։ Տարողունակություն Իր սկզբնական հայտարարության մեջ Իրանը նշել է, որ օբյեկտի նպատակը մինչև 5% U-235 հարստացված ուրանի հեքսաֆտորիդի (UF6) արտադրությունն է, և որ օբյեկտը կառուցվում է 16 կասկադ պարունակելու համար՝ ընդհանուր առմամբ մոտ 3000 ցենտրիֆուգներով։ 2011 թվականի սեպտեմբերին Իրանը հայտարարել է, որ Նաթանզից Ֆորդոու կտեղափոխի 20% ցածր հարստացված ուրանի (LEU) արտադրությունը։ 2011 թվականի դեկտեմբերին սկսվել է հարստացումը։ 2012 թվականի հունվարին Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը (ԱԷՄԳ) հայտարարել է, որ Իրանը սկսել է մինչև 20% հարստացված ուրան արտադրել բժշկական նպատակներով, և որ նյութը «մինչև հիմա գտնվում է գործակալության վերահսկողության և հսկողության տակ»։ 2015 թվականի ապրիլի Համատեղ համապարփակ գործողությունների ծրագրի համաձայն՝ Ֆորդոյի գործարանը պետք է վերակառուցվեր՝ այն ավելի քիչ ինտենսիվ հետազոտական նպատակներով օգտագործելու համար։ Ֆորդոյի կայանը պետք է դադարեցներ ուրանի հարստացումը և ուրանի հարստացման հետազոտությունները առնվազն 15 տարով, իսկ կայանը պետք է վերածվեր միջուկային ֆիզիկայի և տեխնոլոգիաների կենտրոնի։ 15 տարվա ընթացքում այն կպահպաներ ոչ ավելի, քան 1044 IR-1 ցենտրիֆուգներ՝ տեղակայված Ֆորդոյի մեկ թևում՝ վեց կասկադներում։ «Այդ վեց կասկադներից երկուսը կպտտվեն առանց ուրանի և կանցնեն անցումային փուլ, այդ թվում՝ համապատասխան ենթակառուցվածքային փոփոխությունների միջոցով», բժշկական, գյուղատնտեսական, արդյունաբերական և գիտական նպատակներով ռադիոիզոտոպների կայուն արտադրության համար։ «Մյուս չորս կասկադները՝ բոլոր հարակից ենթակառուցվածքներով, կմնան անգործ»։ Իրանին թույլատրված չէ Ֆորդոյում ունենալ որևէ տրոհվող նյութ։ ԱՄՆ-ն դուրս է եկել այդ համաձայնագրից 2018 թվականի մայիսին՝ կիրառելով պատժամիջոցներ իր «առավելագույն ճնշման» քաղաքականության շրջանակում։ Պատժամիջոցները տարածվել են բոլոր այն երկրների և ընկերությունների վրա, որոնք տնտեսական գործունեություն են իրականացրել Իրանի հետ, ինչի արդյունքում Իրանը կտրվել է միջազգային ֆինանսական համակարգից՝ չեղարկելով միջուկային համաձայնագրի տնտեսական դրույթները: 2019 թվականի հոկտեմբերին իսրայելական ImageSat ընկերությունը հրապարակել է արբանյակային լուսանկարներ, որոնք ցույց են տվել Ֆորդոյի օբյեկտի վերանորոգման և զարգացման աշխատանքները։ 2019 թվականի նոյեմբերին Իրանի միջուկային էներգիայի ղեկավար Ալի Աքբար Սալեհին հայտարարել է, որ Իրանը Ֆորդոյում ուրանը կհարստացնի մինչև 5%։ 2020 թվականի հունվարի դրությամբ Ֆորդոյի տարածքում եղել է 1044 ցենտրիֆուգ։ 2021 թվականի հունվարին Ֆորդոյի գործարանը սկսել է արտադրել մինչև 20% հարստացված ուրան։ 2023 թվականի մարտին CNN-ը հաղորդել է, որ Ֆորդոյում հայտնաբերվել է «ռումբի համար գրեթե պիտանի» ուրան։ ԱԷՄԳ-ն հաստատե; է, որ Ֆորդոյում հայտնաբերվել է 83.7% մաքուր U-235, և որ սա մեծ անակնկալ էր գործակալության համար։ 2024 թվականի հունիսին ԱԷՄԳ-ն նշել է, որ Իրանը կառուցել է լրացուցիչ ցենտրիֆուգներ։ Տես նաև Նաթանզի միջուկային կենտրոն Իրանի միջուկային ծրագիր Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Դեյվիդ Օլբրայթ, Ֆրենկ Պաբիան և Անդրեա Սթրիքեր. Ֆորդոյի հարստացման գործարանը, որը հայտնի է նաև որպես «Ալ Գադիր». Իրանի միջուկային արխիվը բացահայտում է, որ սկզբնապես նախատեսված էր տարեկան 1-2 միջուկային զենքի համար նախատեսված զենքի համար նախատեսված ուրան արտադրելու համար – Գիտության և միջազգային անվտանգության ինստիտուտ, 2019 թվականի մարտի 13 Նախագահ Թրամփը ելույթ է ունենում ազգին, 2025 թվականի հունիսի 21-ին՝ հարձակումների վերաբերյալ