Қасри Сосониёни Сарвистон

Маҷмааи Қасри Сарвистон дар Устони Форс, 9 километр ҷанубтар аз шаҳри Сарвистон, дар шаҳристони Сарвистон ва маҳаллаи Тезанг ҷойгир аст ва тамоми маҷмаа масоҳати 25 гектарро фаро мегирад. Қаср аз санг ва гаҷ сохта шудааст ва қисмати марказии онро айвони чоркунҷа ташкил медиҳад, ки дарозӣ ва паҳнои он 13 метр ва баландии он 18 метр аст. Он инчунин дар марказ ва ҳавлӣ гунбаз дорад. Ин бино ба Қасри Фирӯзобод монанд ва аз он хурдтар аст ва аркҳои гунбади он аз хишт сохта шудаанд. Ин бино яке аз бошукӯҳтарин қасрҳои давраи Шпҳаншоҳии Сосониён буда, айвони даромадгоҳ ва гунбад дар марказ ва ҳавлиро дар бар мегирад. Ин қаср нисбат ба дигар биноҳои ин давра аз меъморӣ ва нақшаи мураккабтар ва пурратар истифода мебарад. Меъморӣ Намои асосии Қасри Сарвистон дар тарафи ҷанубӣ ҷойгир аст, ки дар он айвони марказӣ ва ду айвони хурдтар дар ҳарду тараф ҷойгиранд. Айвони марказӣ ба толори асосӣ ва сипас ба чор ҳавлӣ пайваст аст ва девори ҷанубии толори марказӣ ба айвони паҳлӯии берунӣ мебарад. Айвон, ки дар тарафи шимолии қаср ҷойгир аст, бо чанд зина ба беруни қаср пайваст аст, аммо айвони калони шарқӣ бо толори марказӣ ва дигар қисмҳои бино пайваст аст ва дар ҳарду тарафи ин бино ду ҳуҷраи танг бо гунбазҳои мудаввар мавҷуданд, ки ба якдигар рӯ ба рӯ нестанд. Истифодаи пӯсти фил барои ҷойгир кардани гунбадҳо дар бино ба таври возеҳ намоён аст. Илова бар ин гушвора истифодаи сутунҳо ҳамчун муҳофизони бом дар утоқҳо мушоҳида мешавад. Ҳамчунин, теппаҳо ва нобаробарии замини атроф аз биноҳое шаҳодат медиҳанд, ки дар атрофи қасри бунёдӣ буданд. Умуман, нақшаи Қасри Сарвистон сабки хеле инноватсионӣ ва ҷолиби меъмории Сосониёнро нишон медиҳад. Баъзе муҳаққиқони меъмории Сосониён, бо назардошти техникаи пешрафта дар нақшаи умумӣ ва тафсилоти бино, онро ба давраи охири Шоҳаншоҳии Сосониён тааллуқ меҳисобанд ва боварӣ доранд, ки сохтмони ин бино яке аз қадамҳои аввал ба сӯи сабки махсуси бино буд, ки меъмории готикиро метавон ҳамчун амалисозии ниҳоӣ арзёбӣ кард. Замони сохтмон Баъзе аз муҳаққиқони меъмории Сосониён, бо назардошти техникаи пешрафта дар тарҳрезии умумӣ ва тафсилоти бино, онро ба давраи охири Сосониён тааллуқ меҳисобанд ва бар он ақидаанд, ки сохтмони ин бино яке аз қадамҳои аввал ба сӯи сабки махсуси сохтмонӣ буд, ки меъмории готикиро метавон ҳамчун амалисозии ниҳоӣ арзёбӣ кард. Маълумот дар бораи қасри Сарвистонро дар манбаъҳои таърихӣ-ҷуғрофӣ пайдо кардан мумкин аст. Ибни Хурдодбеҳ дар китоби худ «Ал-Масолиқ вал-Мамолик» пас аз шарҳҳои васеъ дар бораи шаҳри Истахр ва изҳор доштани он, ки Истахр яке аз қадимтарин шаҳрҳои Форс аст, Сарвистонро яке аз шаҳрҳои он медонад. Дар он ӯ аз як бинои бузурге, ки аз санг ва гаҷ сохта шудааст ва аз гунбазҳо, як толори сутундор, якчанд айвонҳо, утоқҳо ва роҳравҳои сершумор иборат аст, ёдовар мешавад. Ӯ сохтмони ин қасрро ба Баҳроми V Гӯр, нисбат медиҳад. Таърихи омӯзиши қасри Сарвистон Бори аввал Оузли ба қасри Сарвистон таваҷҷӯҳ зоҳир кард. Ӯ соли 1810 онро зиёрат карда, онро ҳамчун бинои хиштӣ бо услуби хоси исломӣ тавсиф кард. Соли 1840 Фландин ва Каст аз ин макон дидан карда, харита ва панҷ расм омода карданд, ки тафсилоти муҳими онро барои мо ошкор мекунанд. Фландин гумон кард, ки ин бино қаср аст ва сохтори онро бо як қатор аркҳои чорқабата муқоиса кард ва сипас ба хулосае омад, ки ба андешаи ӯ, ин оташхонаи давраи Сосониён аст. Хонум Диулафои, ки соли 1880 аз Сарвистон боздид карда буд, ба талошҳои назарраси пешгузаштагонаш чизе илова накард. Вай ба ҳамоҳангии тафсилоти бино ва дақиқии меъмории он дар асоси андозагириҳои тақрибӣ диққати бештар дод ва расмҳои хеле дақиқтар аз нақшаи Каст ва бо шарҳҳои пурра пешниҳод кард. Расмҳои омодакардаи хонум Диулафои қадимтарин тасвирҳои бино мебошанд, ки мо дорем ва қисмати арзишмандтаринро дар бар мегиранд, расмҳои бино, ки бодиққат таҳқиқ нашудаанд . Диулафои исрор мекард, ки тамоми бино ба Шоҳаншоҳии давраи охири Ҳахоманишӣ ё шояд ба давраи Селевкиён тааллуқ дорад ва ягона шахсе, ки санаи Сосониёнро барои он тахмин задааст, Фландин буд. Тақрибан дар соли 1910, Ҳерзфелд фикр мекард, ки санаи сохтмони Сарвистон ба давраи ҳукмронии Баҳроми Гӯр (420-480) рост меояд. Ҳерзфелд барои исботи иддаои худ аз изҳороти Табарӣ истифода бурд, ки вақте мӯҳр гирифта нашуд, сарвазири Баҳроми V боғе бо дувоздаҳ ҳазор дарахти сарв шинонд ва инро ҳамчун далел барои изҳороти худ зикр кард. Муҳаққиқон ва бостоншиносон дар бораи ин бино изҳороти гуногун кардаанд, аммо аксарияти кулли муҳаққиқон ин асарро ба давраи Сосониён ва эҳтимолан ба давраи ҳукмронии Баҳроми V (асри 5-и мелодӣ) рабт медиҳанд. Баъзеҳо онро ҳамчун оташдон муаррифӣ кардаанд, зеро андозаи кофӣ надорад ва биное сазовори қасри шоҳона аст ва дигарон ин маконро ҳамчун истироҳатгоҳи шоҳона ё шикоргоҳ муаррифӣ кардаанд, зеро он васеъшавии онро фаро мегирад, ки аз ҳадди оташдон зиёдтар аст. Муқоисаи қасри Сарвистон бо нуфузи Сосониён дар Фирӯзобод Андре Годар дар китоби худ "Санъати Эрон" аз Қасри Сосониён ёдовар шуда, бар он бовар аст, ки "Қасри Сарвистон бо фармони Баҳроми V (480-420 милодӣ) сохта шудааст ва аз Қасри Фирӯзобод беҳтар ҳифз шудааст. Тарҳи он нисбат ба нақшаи Фирӯзобод мураккабтар аст ва аз ҷиҳати принсипҳои техникӣ мукаммалтар аст ва дар сохтани аркҳо ва гунбазҳо маҳорати бештар истифода шудааст ва фасади асосии ин бино ба самти шарқ нигаронида шудааст..." "Дар паси толоре, ки бо гунбази асосӣ пӯшонида шудааст, ҳавлие ҳаст, ки мисли Қасри Фирӯзобод бо биноҳои истиқоматӣ иҳота шудааст, аммо он симметрия надорад ва утоқҳо андозаҳои гуногун доранд ва муносибати байни онҳо тахайюлӣ аст; аз ин рӯ, таркиби Қасри Сосониён асосан ба Фирӯзобод монанд аст, аммо он аз ҷиҳати тафсилот озодтар ва гуногунтар аст. Дар асл, агар мо майдони қабули онро ба толори бузург маҳдуд ҳисоб кунем, он барои ин хеле танг мешуд. Аз тарафи дигар, толорҳои дигар хеле васеъанд, аммо шумораи онҳо хурд, вале боҳашамат аст ва дарҳои зиёде ба берун кушодаанд. Он аз... ки макони истиқомат ҳисобида мешавад. Айвон ва толори чоркунҷа низ бо дарҳои танг ба ҳам пайвастанд. Эҳтимол дорад, ки бинои мавриди назар, ки чоряки андозаи Қасри Фирӯзободро ташкил медиҳад, танҳо қасри қабулгоҳ буд...” Нигораҳо Нигаред низ Феҳристи ёдгориҳои миллии Устони Форс Қалъаи Духтар (Фирӯзобод) Манобеъ Агентии иттилоотии мероси фарҳангӣ Офтоб(пайванди дастнорас)