Hegmataneh

Hegmataneh, magħrufa wkoll bħala Ecbatana (/ɛkˈbætənə/) jew Hagmatana, kienet belt tal-qedem, il-belt kapitali tar-Renju Medjan, u l-ewwel belt kapitali fl-istorja Iranjana. Iktar 'il quddiem saret il-belt kapitali tas-sajf tal-Imperi tal-Akemenidi u tal-Partiċi. Kienet ukoll belt importanti matul l-Imperi tas-Selewċidi u tas-Sassanidi. Huwa maħsub li Ecbatana tinsab fil-Muntanji Zagros, fil-Lvant tal-Mesopotamja ċentrali, fuq l-Għolja ta' Hagmatana (Tappe-ye Hagmatāna). Il-pożizzjoni strateġika u r-riżorsi ta' Ecbatana x'aktarx li għamluha sit popolari saħansitra qabel l-ewwel millenju Q.K. Flimkien ma' Ateni fil-Greċja, Ruma fl-Italja u Susa fil-Khuzestan, Ecbatana hija waħda mill-ftit bliet tal-qedem fid-dinja li għadhom ħajjin u importanti, u tirrappreżenta Hamadan moderna. Storja Renju Medjan (678–550 Q.K.) Skont Erodotu, Ecbatana ntgħażlet bħala l-belt kapitali tal-Medjani fis-678 Q.K. minn Deioces, l-ewwel mexxej tal-Medjani. Erodotu qal li kellha seba' swar. Deioces kien beħsiebu jibni palazz denju għad-dinjità ta' re. Wara li għażel lil Ecbatana bħala l-belt kapitali tiegħu, Deioces iddeċieda li jibni palazz enormi u setgħan fil-forma ta' seba' kastelli ingastati. Erodotu jgħid li kull wieħed minnhom kellu lewn ta' pjaneta. Il-palazz irjali u t-teżor kienu jinsabu fi ħdan is-seba' kastell. Il-perimetru ta' barra tal-ħitan tal-kastell kien kważi daqs is-swar ta' Ateni. Il-palazz irjali, li nbena fl-aħħar forti intern, kellu mijiet ta' kmamar u n-nies bnew id-djar tagħhom ukoll 'il barra minn dawn il-fortijiet, maġenb il-palazz. Xi arkeologi attribwew il-kostruzzjoni tal-belt lil Phraortes, it-tieni re tal-Medjani. Leġġendi antiki oħra jattribwixxu l-oriġini ta' Ecbatana lil-leġġendarji Semiramis jew Jamshid. Ecbatana ssemmiet ukoll minn storiċi Griegi oħra bħala Polibju, Ċtesju, Ġustinu u Ksenofon. L-Assirjani milli jidher ma semmewx lil Ecbatana, u x'aktarx li qatt ma rnexxielhom jippenetraw fil-Lvant ta' Alvand, minkejja żewġ sekli ta' involviment fl-inħawi Medjani ta' Zagros ċentrali. Imperu tal-Akemenidi (550–330 Q.K.) Fil-550 Q.K., Ċiru l-Kbir għeleb lil Astyages u ħakem lil Ecbatana, u b'hekk ifforma l-Imperu tal-Akemenidi. Għalkemm Ecbatana tilfet l-importanza li kellha qabel, kienet tinsab tul ir-rotta rjali, kienet tikkollega Persepolis ma' Sardis, u kienet tinsab fil-bażi tal-Muntanja Alvand. Għaldaqstant ġiet insedjata mill-mexxejja Akemenidi u l-belt saret il-belt kapitali tas-sajf u t-teżor tal-Akemenidi. Kif imsemmi f'diversi sorsi, il-belt intużat ukoll bħala arkivju rjali. Fi żmien il-qedem, Ecbatana kienet rinomata għall-ġid u għall-arkitettura mill-isbaħ tagħha. Fit-330 Q.K., meta Darius III ffaċċja lil Alessandru Manju, Ecbatana kienet fi stat ta' fdalijiet, iżda Darius III ordna l-kostruzzjoni ta' mijiet ta' moħbiet f'nofs il-belt għat-teżori u għall-assi. Xi ġimgħat qabel ma nqatel Darius III f'kolp f'Lulju tat-330 Q.K., Ecbatana nħakmet, u Persepolis inqerdet minn Alessandru Manju. Dawn l-avvenimenti mmarkat tmiem l-Imperu tal-Akemenidi. Imperu tas-Selewċidi (312–363 Q.K.) Fit-330 Q.K., Alessandru Manju ħataf it-teżor ta' Ecbatana, u seraq id-deheb u l-fidda kollha tal-palazz. Ecbatana kienet is-sit tal-assassinju tal-ġeneral Maċedonu Parmenju skont l-ordni ta' Alessandru Manju. Iktar 'il quddiem, fit-305 Q.K., il-belt kienet immexxija minn Seleucus I. Il-Battalja ta' Ecbatana ġiet miġġielda fil-129 Q.K. bejn is-Selewċidi mmexxija minn Antiochus VII Sidetes u l-Partiċi mmexxija minn Phraates II, u mmarkat it-tentattiv finali min-naħa tas-Selewċidi li jerġgħu jiksbu l-poter fil-Lvant tal-Iran kontra l-Partiċi. Wara t-telfa li ġarrbu, it-territorju tas-Selewċidi kien limitat għall-inħawi tas-Sirja moderna. Imperu Partiku (247 Q.K. – 224 W.K.) Iktar 'il quddiem Ecbatana saret il-belt kapitali tas-sajf tal-Partiċi, u z-zekka prinċipali tagħhom, fejn ġew prodotti drakmi, tetradrakmi u denominazzjonijiet imħallta tal-bronż. Il-ġid u l-importanza tal-belt matul il-perjodu Klassiku tal-qedem ġew attribwiti għall-pożizzjoni tagħha, f'salib it-toroq kruċjali tul l-"awtostrada" prinċipali mil-Lvant għall-Punent, magħrufa bħala t-Triq l-Għolja. L-inħawi kienu magħrufa wkoll għaż-żwiemel u għall-qamħ (Polibju, 5.44.1). Hemmhekk kien hemm ukoll il-graffit, id-deheb, il-platinu, l-antimonju, il-ħadid, u diversi minerali oħra; madankollu, sorsi Klassiċi jsemmu rqajja' taż-żejt u nirien, u ma hemm l-ebda evidenza ta' sfruttament ta' dawn ir-riżorsi. Fil-130 Q.K., bl-intenzjoni li s-Selewċidi jerġgħu jiksbu l-poter fl-Iran, Antiochus VII waqaf f'Ecbatana għal żmien qasir, l-istess bħala Tigranes il-Kbir, li ssoġġorna hemmhekk fis-sena ta' wara biex jattakka lil Mithridates II. Imperu tas-Sassanidi (224–651 W.K.) Ecbatana baqgħet leali lejn il-Partiċi sal-226 W.K., meta Ardashir I għeleb lil Artabanus IV u ħakem Ecbatana mit-Tramuntana, flimkien ma' Atropatene. Ma hemm l-ebda evidenza kunfliġġenti dwar jekk Ecbatana ntużatx tassew bħala l-belt kapitali tas-sajf għas-Sassanidi. Skont Ibn al-Faqih, il-binjiet inbnew bejn Ctesiphon (il-belt kapitali tas-Sassanidi) u l-Muntanja Alvand, iżda mhux lil hinn minn hemm. Qerda Wara l-Battalja ta' Nahavand fis-642 W.K., Ecbatana sfat f'idejn il-Musulmani, u għall-ħabta tal-1220, il-belt inqerdet għalkollox mill-invażjoni tal-Mongoli. Ecbatana nsterqet fl-1386 minn Timur, u l-popolazzjoni tagħha nqatlet. Sit ta' Wirt Dinji Hegmataneh ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2024. Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet". Deskrizzjonijiet storiċi Deskrizzjoni ta' Erodotu Il-Griegi ħasbu li Ecbatana kienet il-belt kapitali tal-Imperu Medjan u akkreditaw l-istabbiliment tagħha lil Deioces (id-Daiukku skont il-kitbiet kunejformi). Huwa allegat li madwar il-palazz tiegħu f'Ecbatana bena seba' swar konċentriċi ta' lwien differenti. Hemm xi indikazzjonijiet li s-swar ta' dan il-kumpless jaf fil-fatt huma żiggurat tal-qedem, li kien tip ta' tempju b'diversi sulari li kien komuni fil-Lvant Qarib tal-qedem. Fis-seklu 5 Q.K., Erodotu kiteb dwar Ecbatana:"Il-Medjani bnew il-belt li issa jisimha Ecbatana, bi swar ta' daqs u qawwa enormi, għoljin u ġejjin għat-tond fi ħdan xulxin. Il-pjanta tal-post kienet tali li kull wieħed mis-swar kellu jisboq lil ta' ħdejh bil-battaljuni. In-natura tal-art, li kienet għolja ħafifa, tiffavorixxi dawn l-arranġamenti sa ċertu punt iżda hija affettwata l-iktar mill-arti. L-għadd ta' ċrieki jammonta għal seba'; il-palazz irjali u t-teżor jinsabu fi ħdan is-sur tal-aħħar. Iċ-ċirkwit tal-ħajt estern huwa simili ħafna għal dak ta' Ateni. Fuq dan il-ħajt il-battaljuni huma kollha bojod, f'ta' wara suwed, f'ta' wara ħomor, f'ta' wara blu, u f'ta' wara oranġjo; kollha kemm huma miżbugħin biż-żebgħa. L-aħħar tnejn għandhom battaljuni miksijin rispettivament bil-fidda u bid-deheb. Dawn il-fortifikazzjonijiet kollha, Deioces ordna li jittellgħu għalih innifsu u għall-palazz tiegħu". Id-deskrizzjoni ta' Erodotu hija kkorroborata parzjalment mir-riljievi fil-ġebel mill-Imperu Neo-Assirjan, fejn iċ-ċittadelli Medjani jidhru bi ċrieki ta' swar konċentriċi. Sorsi oħra jattestaw l-importanza storika ta' Ecbatana abbażi tat-termini użati mill-awturi tal-qedem biex jiddeskrivuha, pereżempju Caput Mediae (il-belt kapitali ta' Medja), is-Sede Rjali, u l-Belt il-Kbira. Jingħad li Alessandru Manju ddepożita t-teżori li ħa minn Persepolis u minn Pasargadae u li wieħed mill-aħħar atti ta' ħajtu kien li jżur il-belt. Iċ-ċittadella ta' Ecbatana tissemma wkoll fil-Bibbja f'Eżra 6:2, fi żmien Darius I, bħala parti mill-arkivji nazzjonali. Deskrizzjoni fil-Kronaka ta' Nabonidu Il-Kronaka ta' Nabonidu, test Babiloniż tal-qedem mis-seklu 5 Q.K., tiddeskrivi kif Astyages, l-aħħar re Medjan, tneħħa minn fuq it-tron u kif Ċiru ħakem lil Ecbatana."Ir-re Astyages sejjaħ lit-truppi tiegħu u mmarċjaw kontra Ċiru, ir-re ta' Anšan [jiġifieri Persis], sabiex jiltaqa' miegħu f'battalja. L-armata ta' Astyages irvellat kontrih, għamlitlu l-ktajjen u tagħtu lil Ċiru. Ċiru mmarċja kontra Ecbatana u ħataf ir-residenza rjali; huwa seraq il-fidda, id-deheb u kull oġġett ieħor ta' valur ta' Ecbatana u ħadu miegħu lejn Anšan". Deskrizzjoni tal-Megalopoli minn Polibju Fis-seklu 2 Q.K., Polibju jikteb dwar Ecbatana. Huwa jsemmi li l-ġid u l-kobor tal-binjiet tagħha jgħinuha tispikka qalb il-bliet l-oħra kollha. Ma għandhiex ħitan iżda ċittadella artifiċjali b'fortifikazzjonijiet tal-għaġeb. Taħthom hemm il-palazz b'ċirkonferenza ta' madwar seba' sulari, u l-kobor tiegħu juri l-ġid li jgawdu l-fundaturi tiegħu. F'dak iż-żmien, l-ebda parti tal-injam ma kienet titħalla esposta. Kien hemm riffieda miksija b'folji tal-fidda jew tad-deheb, kompartimenti fis-saqaf, u kolonni fil-portiċi u fil-kolonnati, kif ukoll madum tal-fidda li kienu jintużaw mal-istruttura kollha. Fl-invażjoni min-naħa ta' Alessandru Manju, insterqu l-iżjed metalli prezzjużi, filwaqt li l-kumplament insterqu matul ir-renji ta' Antigonu u ta' Seleucus. Madankollu, Antiochus sab li l-kolonni tat-tempju ta' Aene kienu għadhom indurati u li diversi madumiet tal-fidda kienu għadhom fuq xulxin madwar it-tempju flimkien ma' xi brikks tad-deheb (Polibju, 10.27). Arkeoloġija Topografikament, Hamadan hija kkaratterizzata minn tliet għoljiet, Mosalla (post tat-talb), Tell Hagmatana (Tappa-ye Hagmatana) u Sang-e Sir, flimkien max-xmara Alusjerd, bi fluss mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u li tissepara l-belt f'żewġ partijiet. Il-quċċata tal-Moṣallā, għolja tal-blat ta' 80 metru (260 pied) fin-naħa tax-Xlokk, fiha fdalijiet tal-ġebel u tal-brikks ta' ċittadella rettangolari mmarkata permezz ta' torrijiet. Huwa maħsub li hija ċ-ċittadella Medjana, li tmur lura għal żmien il-Partiċi. Tell Hagmatana, magħrufa wkoll bħala Tepe Hegmataneh (li huwa maħsub li tikkorrispondi għaċ-ċittadella tal-qedem ta' Ecbatana), għandha ċirkonferenza ta' 1.4 kilometru (0.87 mili) u erja ta' madwar 40 ettaru, li tikkorrispondi għal rapport minn Polibju, għalkemm ir-rakkonti Griegi u Rumani tal-qedem x'aktarx li jesaġeraw il-ġid, il-ġmiel u l-lussu ta' Ecbatana. Sa issa ma tantx instabu wisq fdalijiet li jistgħu jiġu datati b'ċertezza għal żmien il-Medjani. Hemm "kamra żgħira, miftuħa mill-ġnub, b'erba' kolonni fl-irkejjen li jirfdu saqaf b'koppla, simili għal struttura ta' żmien il-Medjani minn Tepe Nush-i Jan, li ġiet interpretata bħala tempju tan-nar taż-Żoroastrijaniżmu. L-iskavi żvelaw ħajt difensiv enormi magħmul minn brikks tat-tajn, u ġie datat għal żmien il-Medjani abbażi ta' tqabbil ma' Tepe Nush-i Jan u Godin Tepe. Hemm ukoll żewġ bażijiet ta' kolonni minn żmien l-Akemenidi, kif ukoll xi strutturi tal-brikks tat-tajn li huwa maħsub li jmorru lura għal żmien il-Medjani jew l-Akemenidi. Skultura danneġġata sew ta' iljun ma wasslitx għal datazzjoni ċerta: tista' tkun ta' żmien l-Akemenidi jew ta' żmien il-Partiċi. Bosta kostruzzjonijiet ta' żmien il-Partiċi jattestaw l-istatus ta' Ecbatana bħala l-belt kapitali tas-sajf tal-mexxejja Partiċi. Fl-2006, skavi f'żona limitata tal-Għolja ta' Hagmatana ma wasslu għall-iskoperta ta' xejn iktar antik minn żmien il-Partiċi, iżda dan ma jfissirx li jeżistu xi saffi arkeoloġiċi iktar antiki xi mkien ieħor fi ħdan il-35 ettaru tas-sit. Ecbatana ġiet skavata għall-ewwel darba fl-1913 minn Charles Fossey. Fossey skopra frammenti ta' bażijiet ta' kolonni mżejnin b'arabeski u b'inċiżjonijiet, brikks igglejżjati, u madum tal-fajjenza matul sitt ġimgħat ta' skavi ta' Mosalla. Abbażi tal-iskoperti tiegħu b'kumbinazzjoni, milli jidher it-tumbata ta' 30 metru (98 pied) ta' Tell Hagmatana hija s-sit taċ-ċittadella Medjana u tal-kostruzzjoni rjali tal-Akemenidi. Ir-ras skolpita ta' prinċep instabet matul it-tliet xhur ta' skavi fis-sezzjoni tal-Lvant. L-iskavi ġew limitati minħabba li r-raħal modern ikopri l-biċċa l-kbira tas-sit tal-qedem. Fl-1969, il-Ministeru għall-Kultura u l-Arti beda jixtri xi proprjetà fuq l-għolja biex jappoġġa l-arkeoloġija, iżda l-iskavi ma bdewx qabel l-1983. Sal-2007 seħħew 12-il staġun ta' skavi. Fl-1974, iċ-Ċentru Iranjan għar-Riċerka Arkeoloġika wettaq xi skavi fiċ-ċimiterju Partiku li jinsab fix-Xlokk ta' Hamedan. Ix-xogħol fl-għolja għadu għaddej. Ecbatana/Hagmatana L-istoriċi u l-arkeologi issa jemmnu li "l-identifikazzjoni ta' Ecbatana ma' Hamadān hija ċerta". Fl-imgħoddi, nuqqas ta' fdalijiet arkeoloġiċi sinifikanti minn żmien il-Medjani u l-Akemenidi wasslu biex jiġu ssuġġeriti siti oħra għal Ecbatana. Is-sorsi Assirjani qatt ma jsemmu lil Hagmatana/Ecbatana. Xi studjużi jemmnu li l-problema tista' tiġi solvuta bl-identifikazzjoni ta' Ecbatana/Hagmatana msemmija f'sorsi Griegi u Akemenidi li ġew wara mal-belt ta' Sagbita/Sagbat, li spiss tissemma fit-testi Assirjani, peress li l-ħoss Indo-Iranjan /s/ sar /h/ f'bosta lingwi Iranjani. Sagbita li tissemma fis-sorsi Assirjani ġiet lokalizzata fil-prossimità tal-bliet ta' Kishesim (Kar-Nergal) u Harhar (Kar-Sharrukin). Issa ġie propost li n-nuqqas ta' tismija ta' Ecbatana fis-sorsi Assirjani tista' tiġi spjegata bil-possibbiltà li l-Assirja qatt ma involviet ruħha daqstant lejn il-Lvant sal-muntanji ta' Alvand, iżda sa Zagros fil-Punent. Sir Henry Rawlinson ipprova juri li kien hemm it-tieni Ecbatana iktar antika fil-Media Atropatene fis-sit fejn issa hemm Takht-i-Suleiman. Madankollu, it-testi kunejformi jimplikaw li kien hemm belt waħda biss bl-istess isem, u li Takht-i Suleiman hija l-Gazaca tal-ġeografija klassika. Hemm min jgħid ukoll li Ecbatana fl-imgħoddi kienet il-belt ta' Tabriz, li hija waħda mill-bliet kapitali storiċi tal-Iran u l-belt kapitali attwali tal-provinċja tal-Lvant tal-Ażerbajġan. Il-belt, li qabel kienet tissejjaħ Tauris, ġiet issuġġerita minn John-Thomas Minadoi, li kkwota li l-identifikazzjoni tiegħu tal-belt kienet ibbażata fuq data miġbura mingħand ġeografi moderni u tal-qedem, rakkonti reċenti tal-ivvjaġġar, u informaturi lokali. Din it-teorija ġiet promossa wkoll minn storiċi oħra, bħal Sir William Jones u l-Orjentalisti Franċiżi ewlenin. Ecbatana suppost li hija l-belt kapitali ta' Astyages (Istuvegü), li nħataf mill-imperatur Persjan Ċiru l-Kbir fis-sitt sena tar-renju ta' Nabonidu (550/549 Q.K.). Mużew ta' Ecbatana Il-Mużew ta' Ecbatana nfetaħ fl-1994. Il-mużew jiftaħ kuljum, il-ġimgħa kollha, ħlief it-Tnejn filgħaxija. Il-binja tal-mużew tinsab fil-Lvant tal-għolja ta' Ecbatana, u qabel kienet skola tan-nuna, iżda saru xi tibdiliet u tiswijiet biex ġiet ikkonvertita f'mużew temporanju. B'erja ta' iktar minn 600 metru kwadru, ammont sinifikanti tas-sejbiet minn Ecbatana jinżammu f'dan il-mużew, u oħrajn jinsabu fil-Mużew Nazzjonali tal-Iran u fil-Mużew ta' Reza Abbasi. Tempju tan-Nar ta' Noushijan It-Tempju tan-Nar ta' Noushijan huwa wieħed mill-iżjed tempji tan-nar importanti u antiki fid-dinja, u jinsab qrib Ecbatana. Huwa wkoll l-eqdem tempju tat-tajn u tal-ħuxlief fid-dinja. Fl-1967, l-iskavi ta' dan is-sit bdew taħt is-superviżjoni ta' David Stronach, u wasslu għall-identifikazzjoni ta' tliet perjodi storiċi f'tliet saffi separati. It-tielef saff kien ta' żmien il-Partiċi, it-tieni saff kien ta' żmien l-Akemenidi, u l-ewwel saff kien ta' żmien il-Medjani. Dan il-post kien l-iżjed tempju tan-nar importanti tal-Medjani mit-tieni nofs tas-seklu 8 sal-ewwel nofs tas-seklu 6 Q.K., u issa huwa waħda mill-iżjed strutturi importanti ta' żmien il-Medjani. Gallerija Referenzi