Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы

Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы (фарс. آرامگاه شاه نعمت الله ولی) Махан — Сәфәүиҙәр дәүеренә ҡараған архитектура комплексы, Керман провинцияһының Махан ҡалаһында урынлашҡан. 1932 йылдың 6 ғинуарында был архитектура ҡомартҡыһы Иран милли мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шаһ Нимәтулла Вәли Керман ҡалаһында 832 йылда йәки, башҡа сығанаҡтар буйынса, ай һижриһенә ҡарата 834 йылда вафат була (ул григориан календары буйынса 1428 йәки 1430 йылға тура килә) һәм Махан баҡсаларының береһендә ерләнә. Мавзолейҙың тәүге нигеҙе ирекле торған көмбәҙле ҡоролма була, ул ай һижриһенә ҡарата 840 йылда (григориан календары буйынса 1436 йыл) Деккан солтаны Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I бойороғо буйынса төҙөлә. Яйлап был ҡоролма архитектура комплексына әүерелә. Архитектура Бөгөн 32 мең квадрат метр майҙанды биләгән был комплекс ҙур баҡсаның дүртмөйөшлө эске өлөшө өҫтөндә мөһабәт көмбәҙе ҡалҡып торған берҙәм ҡоролманан үҫеп сыҡҡан. Артабанғы дәүерҙәрҙә был ҡоролма менән бер рәттән башҡа биналар ҙа төҙөлә. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең тарихи ҡәбере, уны уратып алған майҙандар һәм ябылған галереялар 6 мең квадрат метрға яҡын майҙанды биләй. Бинаның архитектура йөҙөндә һуңғы алты быуат стилдәрен берләштереү сағылыш тапҡан. Был комплекс иң ҙур үҫеште ҡаджарҙар идара иткән осорҙа ала, уның архитекторы оҫта Камал әд-Дин Хөсәйен була, ә яңылыҡ индереүсеһе Баҡташ хан була. 1981 йылдың 28 июнендә Керман провинцияһында булған ер тетрәүҙән һуң ҡәбер көмбәҙенең өҫкө өлөшө емерелә һәм көмбәҙҙә ярыҡтар барлыҡҡа килә, шуға күрә лә ул реконструкциялана, был эште Ирандың мәҙәни мираҫы, ҡул эштәре һәм туризм организацияһы башҡара. Был комплекс һуңғы алты быуат эсендә төҙөлгән, шуға күрә ул Иранда үҙгәргән архитектура стилдәренең шәп өлгөһө булып тора. Комплекстың биҙәү элементтарына плиткалы йөҙлөк, шулай уҡ буялған биҙәк һәм әүәләү инә. Шах Немәтулла мавзолейын 2000 йылда Балджувон районында урындағы эшҡыуарҙар ремонтлай һәм уратып ағастар ултырта. Музей Мавзолейға ябылған инеү урынының башында Шаһ Нимәтулла музейы урынлашҡан, уның төньяҡ ҡанатында китап магазины, көньяҡ-көнсығыш ҡанатында Ҡаджар династияһының күренекле дипломаты һәм яҙыусыһы Әмир Низам Ғарруси ҡәбере урынлашҡан Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы музейында ҡиммәтле экспонаттар һаҡлана, шул иҫәптән каллиграфия яҙмалары һәм һүрәттәре менән биҙәлгән ҡашкүлдәр (ялбарыу һауыттары), ҡиммәтле таштар һибелгән һәм күн тышлыҡтары булған ҡылыстар, мөгөҙморон күненән һәм ҡоростан эшләнгән ҡалҡандар, һирәк осрай торған китаптарҙың литографик һәм матбуғат баҫмалары, боронғо үткәүелдәр өлгөләре, ҡулдан һуғылған туҡымалар, шәлдәр, фарфор һәм гәлсәр һауыт-һабалар бар. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы Шаһ Нимәтулла шағир һәм мистик була, уның исеме Керман провинцияһындағы Махан ҡалаһы менән бәйле. Атаһы ғәрәп, әсәһе иранлы булған. Мистикаға юлды ул биш йәшендә башлай. Хафиздың замандашы, ул шулай уҡ бай шиғри мираҫ ҡалдырған. Был бөйөк мистик бала саҡтан уҡ аҡылды аңлауҙа, күренештәрҙең асылын асыуҙа иҫ киткес һәләт күрһәтә. Етмәһә, бала сағында уҡ Ҡөрьәнде ятлаған. Тышҡы иғтибарҙан баш тартып, киреһенсә, эске һәм йәшерен нәмәләргә йүнәлтелгән мистика донъяһына инеп, аҡылға өлгәшә алған. Хәҡиҡәтте эҙләп, шаһ Нимәтулла йылдар буйы күп һанлы сәйәхәттәрҙә була, кешенең бөйөклөгө һәм ҡәҙере билдәләре ҡайҙа ғына табылһа ла, һис шикһеҙ, унда ашыға, ниһайәт, 24 йәшендә Мәккәлә үҙенең рухи остазын — шәйех Абдулла Рәфийҙе — таба һәм уның шәкерте була. Һуңынан шаһ Нимәтулла Мысырға һәм Мәүәрәннәһергә сәйәхәт итә һәм бер аҙ ваҡытҡа Сәмәрҡәнд янында урынлашҡан Шәһресәбез ҡалаһында төпләнә. Сәйәхәттәре ваҡытында шаһ Нимәтулла Тамерлан менән таныша. Шәһресәбездән шаһ Ниматулла Гератҡа, унан Мәшһәд һәм Керманға, шунан Маханға сәйәхәт итә, унда ғүмеренең яҡынса һуңғы 25 йылын үткәрә. Маханда булған осорҙа уның даны хатта Ирандың, Һиндостандың төпкөл мөйөштәренә лә барып етә, шуға күрә уға ҡунаҡҡа күп кеше килә. Шаһ Нимәтулланың тәғлимәте, күп шәкерттәрҙе йәлеп итеп, Иран, Һиндостан һәм Урта Азия буйлап тарала. Немәтулланың рухи тәғлимәттәре барыһын да хәҡиҡәтте эҙләргә йә Аллаһты танып белеүгә өлгәшергә дәртләндергән. Деккандың солтаны Бахмани династияһынан Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I мистиктың шәкерттәренән уны Һиндостанға сәйәхәт итергә дәртләндереүҙе һорай. Шаһ Нимәтулла ейәне шаһ Хәлилулланы Һиндостанға ебәрә, шуның менән Нимәтуллаһ суфыйсылыҡ тәртибен Деккан ҡалҡыулығына күсерергә юл аса. Иҫкәрмәләр Һылтанмалар اینجا ماهان است، آستان شيخ نعمت