ABŞ-nin İranda səfirliyi

Tehrandakı Amerika Birləşmiş Ştatları Səfirliyi (fars. سفارت آمریکا در تهران‎) — ABŞ-nin İranda fəaliyyət göstərən diplomatik nümayəndəliyi. 1979-cu ildə baş vermiş İran İslam İnqilabı və həmin ilin noyabrında səfirliyin ələ keçirilməsindən sonra iki ölkə arasında birbaşa ikitərəfli diplomatik münasibətlər kəsilmişdir. Tarixi Səfirliyin binası 1948-ci ildə memar İdes van der Graxt tərəfindən layihələndirilmişdir. O, həmçinin ABŞ-nin Ankaradakı səfirliyinin də memarı idi. Bina iki mərtəbəli, uzun və alçaq kərpic tikili olub, memarlıq üslubuna görə 1930–1940-cı illərdə ABŞ-da inşa edilən bir çox orta məktəbi xatırladırdı. Bu səbəbdən səfirliyin əməkdaşları binanı zarafatla "Henderson High" ("Henderson Liseyi") adlandırırdılar. Bu ad 1951-ci ildə tikinti başa çatdıqdan sonra İran şahı yanında ABŞ səfiri təyin olunan Loy V. Hendersonun (1892–1986) şərəfinə verilmişdi. 1979–1980-ci illərdə baş vermiş İran girov böhranından sonra ABŞ-nin diplomatik missiyası fəaliyyətini dayandırdı və həmin vaxtdan etibarən bina nə ABŞ hökuməti, nə də ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən istifadə olunmur. O vaxtdan bəri ABŞ-ın İrandakı maraqları ABŞ-la İsveçrə arasında bağlanmış "qoruyucu dövlət" razılaşmasına əsasən Tehrandakı İsveçrə Səfirliyinin ABŞ Maraqlar Bölməsi vasitəsilə təmsil olunur. Səfirliyi ələ keçirən şəxslər kompleksə "Casuslar yuvası" adını vermişdilər və bu ad bu gün də bir çox iranlı tərəfindən istifadə edilir. Amerika səfirliyinin zorla işğal edilməsindən sonra İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) kompleksi təlim mərkəzi kimi istifadə etməyə başladı və hazırda da ona nəzarət edir. Şəhər kvartalı böyüklüyündə olan səfirlik ərazisini əhatə edən kərpic divarlar İran hökumətinin sifarişi ilə hazırlanmış çoxsaylı antiamerika divar rəsmləri ilə bəzədilmişdir. Kompleksdə həmçinin kitab mağazası və muzey fəaliyyət göstərir. 2026-cı ilin aprel ayında ABŞ ilə İran arasında baş verdiyi bildirilən hərbi qarşıdurma zamanı Tehran və onun ətrafında, o cümlədən 1979-cu ildən İranın nəzarətində olan keçmiş ABŞ səfirliyi kompleksi yaxınlığında hava zərbələri və digər hərbi əməliyyatlar həyata keçirildiyi barədə məlumatlar yayılmışdır. KİV-lərin məlumatına görə, yaxınlıqda baş vermiş partlayışlar kompleksin bəzi hissələrinə ziyan vurmuş, bəzi mənbələr isə ərazi və ətraf tikililərdə maddi zərərin yarandığını bildirmişdir. Dövlət qurumlarının sərgiləri və muzey kimi istifadə olunan kompleksin də zərər gördüyü qeyd edilmişdir. Hadisə Tehranda infrastruktur və simvolik obyektlərə qarşı həyata keçirilən genişmiqyaslı zərbələr fonunda baş vermişdir. Casusluq Yuvası Muzeyi Keçmiş ABŞ səfirliyinin bir hissəsi "Casusluq Yuvası Muzeyi"nə çevrilmişdir. Muzeydə səskeçirməyən gizli otaqların rekonstruksiyaları, casusluq avadanlıqları, müxtəlif texniki qurğular, eləcə də sonradan böyük zəhmətlə bərpa edilmiş cırılmış məxfi sənədlər nümayiş etdirilir. Bir sıra İran universitet tələbə təşkilatları keçmiş ABŞ səfirliyi kompleksində ofislərə malikdir. 2017-ci ilin yanvar ayından etibarən kompleks həm İran vətəndaşları, həm də əcnəbilər üçün açıqdır. Binanın girişində yerləşən ABŞ-ın Böyük Dövlət Möhürü ciddi zədələnsə də, hələ də görünməkdədir. İmamın Xəttinin Müsəlman Tələbə Ardıcılları səfirlikdə ələ keçirilmiş sənədləri (o cümlədən sonradan bərpa olunmuş cırılmış sənədləri) "ABŞ Casusluq Yuvasından Sənədlər" (farsca: اسناد لانه جاسوس امریكا) adlı kitablar silsiləsində nəşr etmişdir. Bu nəşrlərə ABŞ Dövlət Departamenti və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CIA) teleqramları, yazışmaları və hesabatları daxil edilmişdir. Həmin sənədlərin bir hissəsi bu gün də ABŞ-da məxfi statusunu saxlayır. İsveçrə Səfirliyinin ABŞ Maraqlar Bölməsi Diplomatik münasibətlər kəsildikdən sonra ABŞ İsveçrəni İrandakı qoruyucu dövləti təyin etmişdir. Qeyri-rəsmi əlaqələr Tehrandakı İsveçrə Səfirliyinin ABŞ Maraqlar Bölməsi vasitəsilə həyata keçirilir. Bu bölmə ABŞ vətəndaşlarına yalnız məhdud konsulluq xidmətləri göstərir və ABŞ vizaları, "qrin-kart" (daimi yaşayış icazəsi) və immiqrasiya məsələləri ilə bağlı xidmətlər göstərmək səlahiyyətinə malik deyil. 2024-cü ildən etibarən İran vətəndaşları üçün ABŞ vizası və "qrin kart" müsahibələri Ankara, Dubay və İrəvandakı ABŞ səfirlik və konsulluqlarında keçirilir. Həmin nümayəndəliklər fars dilini bilən konsulluq əməkdaşları ilə təmin edilmişdir. 2009-cu ilin fevralında İran polisi ABŞ Maraqlar Bölməsinin birinci katibi vəzifəsini icra edən İsveçrə diplomatı Marko Kämpfi evlənəcəyinə söz verdiyi iranlı qadınla avtomobilində münasib olmayan vəziyyətdə aşkar etdikdən sonra saxlamışdır. Bundan dərhal sonra o, İsveçrəyə geri çağırılmışdır. Vaşinqtondakı keçmiş İran səfirliyi 1979–1980-ci illərdə Tehrandakı ABŞ səfirliyinin işğalına cavab olaraq ABŞ Dövlət Departamenti Vaşinqton şəhərinin Massaçusets prospekti 3003–3005 ünvanında yerləşən keçmiş İran səfirliyini müsadirə etmişdir. Hazırda İranın ABŞ-dəki Maraqlar Bölməsi fəaliyyətini Vaşinqtondakı Pakistan Səfirliyi nəzdində həyata keçirir. İstinadlar