بەسیج

میلیشیاکانی ئێران ناسراو بە بەسیج (بە فارسی: سازمان بسیج مستضعفین) بناغەدانەری ئەم ھێزە ڕووحوڵڵا خومەینی بوو. لە ساڵی ١٩٨١دا لەشەڕی ئێران و عێراقدا دروست بووە و لقێکی/بەشێکی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران چووە سەر ئەم میلیشیایە، و بەشداری لە شەڕی ناوخۆییی سووریادا کردووە، لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بە تیرۆریست ناونراوە. زاراوەناسی «بەسیج» (بە فارسی: بسيج) وشەیەکی فارسییە کە بە شێوەی جۆراوجۆر وەک بەسیجکردن، ئامادەکاریی گشتی، ویستی نیشتمانی و بڕیاری جەماوەری، و یەکگرتوویی و ئامادەکاریی گەل بۆ ئەنجامدانی کارە گرینگەکان پێناسە کراوە. مێژوو شەڕی ئێران و عێراق ڕێبەری باڵا ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا خومەینی لە تشرینی دووەمی ١٩٧٩دا، لە کاتی شۆڕشی ئێراندا، داوای دامەزراندنی میلیشیایەکی لاوانی کرد. بەسیج لە ٣٠ی نیسانی ١٩٨٠دا دامەزرا. بۆ ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٨ ساڵ و خوار تەمەنی ٤٥ ساڵ بوو، کراوە بوو. لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا سەدان ھەزار کەس وەک خۆبەخش چوونە ناو بەسیج، لەوانە منداڵانی تەمەن ١٢ ساڵ و پیاوانی بەساڵاچووی بێکار، کە ھەندێکیان لە ھەشتاکانی تەمەنیاندا بوون. بەپێی وتەی مێھران ڕیازاتی، ئەم خۆبەخشانە کەوتبوونە ژێر کاریگەریی عەشقی شیعە بۆ شەھیدبوون و کەشی نیشتمانپەروەریی بەسیجکردنی شەڕەکە؛ زۆربەی جار ئەوان لە پاشخانێکی ھەژار و لادێنشینەوە ھاتبوون. لە ڕێگەی سەردانی خوێندنگەکان و ھەڵمەتێکی چڕی میدیایییەوە ھان دەدران. لە کاتی شەڕەکەدا، سوپای پاسداران ئەندامانی بەسیجی وەک سەرچاوەیەک بەکار دەھێنا بۆ دابینکردنی ھێزی مرۆیی. بەپێی وتەی باقر موعین، بەسیج بە ئەنجامدانی ھێرشی شەپۆلی مرۆیی ناسراون کە کێڵگە مینڕێژکراوەکانیان پاک دەکردەوە یان تەقەی دووژمنیان بۆ خۆیان ڕادەکێشا. تەکتیکی باوی ھێرشی شەپۆلی مرۆیی بۆ بەسیجییەکان ئەوە بوو (کە زۆرجار زۆر بە سووکی پڕچەک کرابوون و بێ پشتیوانیی تۆپخانە یان ھێزی ئاسمانی بوون) بە ڕیزە ڕاستەکان بەرەو پێش بڕۆن. لەکاتێکدا ژمارەی قوربانییەکان زۆر بوو، بەڵام تەکتیکەکە زۆرجار سەرکەوتوو دەبوو کاتێک دژی ئەندامانی کەم-ڕاھێنراوی سوپای ئاساییی عێراق بەکار دەھێنرا. بەپێی وتەی دیلیپ ھیرۆ، تا بەھاری ١٩٨٣ بەسیج ٢٫٤ ملیۆن ئێرانییان لەسەر بەکارھێنانی چەک ڕاھێنابوو و ٤٥٠،٠٠٠ کەسیان ناردبووە بەرەکان. لە ساڵی ١٩٨٥دا دەزگای ئیرنا بە گێڕانەوە لە حوجەتولئیسلام ڕەحمانی، ژمارەی بەسیجییەکانی بە ٣ ملیۆن کەس دانا. «نووسینگەی تاران» مەزەندە دەکات کە بەرزترین ژمارەی بەسیجییەکان لە بەرەکاندا تا کانوونی یەکەمی ١٩٨٦ گەیشتبێتە ١٠٠،٠٠٠ کەس. بەپێی وتەی ڕادیۆ لیبەرتی، تا کۆتاییی شەڕی ئێران و عێراق، زۆربەی بەسیجییەکان خزمەتیان بەجێھێشت و گەڕانەوە سەر ژیانی ئاسایییان، زۆرجار دوای چەندین ساڵ مانەوە لە بەرەکاندا. تا ساڵی ١٩٨٨، ژمارەی بازگەکانی بەسیج بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کرد، بەڵام بەسیج ھێشتا حیجابیان دەسەپاند، ژنانیان بەھۆی پێشێلکردنی ڕێساکانی پۆشاک دەستگیر دەکرد، و گەنجانیان بەھۆی بەشداریکردن لە ئاھەنگە تێکەڵاوەکان یان بوون لە شوێنە گشتییەکان لەگەڵ ڕەگەزی بەرامبەر کە خزمەتیان نەبوو، دەستگیر دەکرد. لە ساڵی ١٩٨٨دا، ڕێکخراوەکانی بەسیجیی زانکۆ لە ناوەندەکانی خوێندنی باڵا دامەزران بۆ بەرەنگاربوونەوەی «ڕۆژاوازەدەیی» و جووڵەی ئەگەریی خوێندکاران دژی حکوومەت. ڕامیاری لە ڕووی بیردۆزییەوە، بەسیج لەلایەن دەستووری ئێرانەوە لە تێوەگلان لە ڕامیاری قەدەغە کراون، بەڵام سەرکردایەتییەکەی بە چالاک دەژمێردرێت، بەتایبەتی لە کاتی و دوای ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٥ی سەرۆککۆمار مەحموود ئەحمەدینەژاد. لە ھەڵبژاردنەکانی ڕابردوودا ئەندامانی میلیشیا دەنگیان بە ھەم توندڕەوەکان و ھەم چاکسازیخوازان داوە. سەرۆک ئەحمەدینەژاد پاڵپشتییەکی بەرچاوی لە ئەندامانی میلیشیا وەرگرت، کە زۆرێکیان لە ڕامیارییەکانی ئەو لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا سوودمەند بوون. ڕێبەری باڵا خامنەیی بەسیجی وەک «گەورەترین ھیوای نەتەوەی ئێران» و «دارێکی بێگەرد» پەسن کرد. مشتومڕ میلیشیای بەسیج لەمێژە سەرچاوەی مشتومڕی ناوخۆیی و نێونەتەوەیییە بەھۆی ڕۆڵە ناوەندییەکەی لە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان و سەپاندنی گونجانی ئایدۆلۆژی لە ئێراندا. لە کاتێکدا بە فەرمی ئەرکی پێسپێردراوە بۆ پەرەپێدانی بەھاکانی ئیسلامی و پشتگیریکردنی ڕێککاری گشتی، ئەم ھێزە بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕەخنەی لێ گیراوە بەھۆی تێوەگلانی لە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ. بانگەشەکانی دژ بە بەسیج دەستگیرکردنی سەرەڕۆیانە، ئەشکەنجەدان، توندوتیژیی سێکسی، و ئامانجکردنی کەسانی تەمەن بچووک دەگرێتەوە. سەرەڕای ئەوەش، ڕۆڵی گرووپەکە لە سەپاندنی یاساکانی حیجاب و چاودێریکردنی ڕەفتاری مەدەنی نیگەرانیی ڕژدی لەبارەی تایبەتمەندی، سەربەخۆییی جەستەیی، و ئازادیی ڕادەربڕین دروست کردووە. ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی وەک لێبوردنی نێونەتەوەیی و نەتەوە یەکگرتووەکان چەندین کەیسیان بەڵگەدار کردووە کە تێیدا ئەندامانی بەسیج ھێزی لە ڕادەبەدەر و ھەندێک جار، کوشندەیان لە کاتی ناڕەزایەتییەکاندا بەکارھێناوە، بەتایبەتی لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی بزووتنەوەی سەوزی ٢٠٠٩ و ناڕەزایەتییەکانی مەھسا ئەمینیی ٢٠٢٢–٢٠٢٣. پەیوەندییە نزیکەکانی بەسیج لەگەڵ سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی و پارێزگاریکردن لێیان لە لێپرسینەوەی یاسایی زیاتر بووەتە ھۆی ڕەخنەکان. ڕۆڵـی بەسیج ھەروەھا لە پەیوەندی لەگەڵ کۆمەڵکوژییەکانی ٢٠٢٦ی ئێران خرایە ژێر وردبینییەوە. ڕاپۆرتەکانی گرووپەکانی مافی مرۆڤ و چاودێرە نێونەتەوەیییەکان یەکەکانی بەسیجیان بە بەشداریکردن یان پاڵپشتیکردن لە سەرکوتکردنە توندوتیژە بەرفراوانەکان لەم ماوەیەدا بەستووەتەوە. بانگەشەکان تێوەگلان لە دەستبەسەرکردنی بەکۆمەڵ، بەکارھێنانی ڕێکخراوی ھێزی کوشندە دژی مەدەنییەکان، و ھاوکاری لەگەڵ دەزگا تەناھایییەکانی دیکە لە سەرکوتکردنی ئاڵۆزییەکان دەگرێتەوە. سەرچاوەکان بەستەر دەرەکییەکان دەروازەی ئاسیا دەروازەی ئێران دەروازەی شەڕ دەروازەی سووریا