Glaziar

Glaziarra edo hormagunea astiro mugitzen den izotzezko ibaia edo multzo geologikoa da, elurraren metaketak sortua. Klima polarreko eremuetan, elurra pilatzen den lekuetatik izotza urtzen den lekuetaraino mugitzen den izotz-masak dira glaziarrak. Glaziarra lurrazalean dagoen izotz masa sendoa da eta elurraren metatze, trinkoketa eta birkristaltzea dela eta sortzen da. Hauek posibleak dira, elur moduko urteko batez besteko prezipitazioak, udako lurrunketa baino handiagoak direnean, eta hori lurburuko ingurunetan eta zonalde menditsuetan izaten da (osatzen duten izotz-masaren %99 Antartikan eta Groenlandian pilatuta dago). Glaziarra sortzeko prozesuari glaziazioa deritzo. Glaziarrak hiru atal ditu: goiburua, mihia eta harana. Glaziarrek Lurraren gainazalaren % 10 estaltzen dute, baina lurreko ur gezaren hiru laurdenak[erreferentzia behar] gordetzen dituzte, hau da, 33 milioi km3 ur geza. Eraketa Glaziarrak neguetan metatzen den elurraren kopurua udan urtzen dena baino handiagoa denean sortzen dira. Leku haietan, izotz puntua baino txikiagoko tenperaturak daude eta elurra egitean, horrek bere egitura aldatzen du, uraren lurrunketa eta birkondentsazioak birkristalizazioa sortzen dute, izotz ale txikiagoak, biribilagoak eta gogorragoak eratuz. Ale horiei firn deritze. Elurra metatzen doa eta firn bihurtzen: beheko geruzak presio handiagoa jasaten du. Geruza horiek gero eta metro gehiago dute eta behekoak hain dira astunak, ezen firn izotz kristal handiago bihurtzen diren. Izotzezko kristalek duten ikaragarrizko presioak deformazio plastikoa sortzen du eta horrek halaber glaziarrak grabitate indarraren menpe mugitzea egiten du, lurrezko fluxu baten antzera. Glaziarren tamaina dagoen lekuaren klimaren arabera izaten da. Haien goiko partean metatzen dena eta behean urtzen denaren arteko balantzeari glaziar balantzea deritzo. Mendiko glaziarretan, izotza zirkuetan trinkotzen da, uharren harrera arroen antzera. Kontinenteetako glaziarretan, berriz, metatzea glaziarraren goiko partean ere izaten da ere, baina kasu honetan ez dira hain garrantzitsuak prezipitazioak, baizik lurrunaren solidotzea, tenperatura oso txikien ondorioz. Metatutako izotza trinkotzen da eta hori, beheko zonaldeetan presio handia sortzen du. Aldi berean, glaziarraren pisuak presio zentrifugoa eragiten du, izotzaren kanporako bultzada sortuz: hor, izotza urtzen da (erauzketa gunea). Itsasoko urarekin zatitzen direnean, izozmendi bihurtzen dira. Haraneko glaziarretan, metatze eta urtze guneak bereizten duen lerroari elur edo oreka lerroa deritzo. Lerro horren handitzea, tenperaturen eta elur prezipitazioen kopuruaren arabera izaten da, hau da, handiagoak dira, eguterako isurialde edo mendialdetan ospel aldetan baino, eta haizebean haizealdean baino gehiago. Glaziarren aurrerapen edo atzerapena, metatzearen handitzearen edo urtzearen arabera izaten da eta horien arrazoiak, naturalak edo gizakiaren esku izan daitezke. Teoria askok esaten dute glaziarren atzerapena gizakiaren erruz izaten ari dela, batez ere, 1850etik aurrera, hain zuzen ere, industrializazioa handituz joan zen momentutik eta beraz, anhidrido karbonikoa edo CO² kontzentrazioak handitu izan zirenetik. CO²ak ur kopuru handiak xurgatzen ditu (zuzenean glaziarretatik) azido karbonikoa lortzeko eta horren ondorioz, inguruko glaziarrak gero eta txikiagoak dira. Europako Alpeetako glaziarrak murrizten ari dira, ondoan dauden industria handien eta hiri turistikoen erruz dela esaten da, eta batez ere, erregai kopuru handia kontsumitzen baita eta horrekin batera, karbono dioxido asko sortzen dute, inguruneko tenperatura handituz. Beste aldetik, Europa iparraldeko glaziarrak azken 40 urteetan handitzen direla ikusten da. Ez daude arrazoi seguruak, baina, kontutan izan behar da, leku hauetan, batez ere, energia hidroelektrikoa erabiltzen dutela eta horrek suposatzen du, ez ikatza, ezta petrolioa edo petrolioaren eratorriak ez direla hainbeste erabiltzen, horiek energia termoelektrikoa sortzeko behar direlako eta ez hidroelektrikoarentzako. Gainera, energia termoelektrikoa, inguruneko tenperaturaren handitzea egiten du, berriz hidroelektrikoa soilik etxeak berotzeko erabiltzen da. Arrazoi hori eztabaidagarria izan daiteke, batez ere, hori irakurrita, beroketa globala gertatzen ari ez dela pentsa daitekeelako eta beraz, glaziarren urtzea lokala izatea, hori, berez, ez dago frogaturik. Groenlandiako eta Antartikako glaziarrak neurtzeko zailagoak dira, glaziarren balantzeak egitea erreza ez delako. Adibidez Antartikan, % 3 baino gutxiago izotza barik egoten da uda minean eta horen % 90 iparraldeko zonaldetan izaten da. Hala ere, planetan ari den berotze globalaren erruz, 152 km³ izotz urteko urtzen da, itsasoko ur maila 0,4 mm igoz[erreferentzia behar]. Antartika urtuz gero, itsasoko maila metro asko igoko zen eta beraz, hondamendi ikaragarria gertatuko zen. 2002ko hegoaldeko udan, Larsen izotz zapalda urtu egin zen (berotze globala dela-eta izan zela esaten da), gutxi gorabehera, 3.240 km² luze-zabal eta 10.000 urte zeuzkan zatia. Antartikako zati askotan urtze prozesu hau gertatzen ari da (mendebaldean batez ere), baina azkeneko ikerketetan, adierazten da itsaso artikoko izotzaren handitzea eta Antartikako beste lekuetan dagoen urtze kantitatea baino gehiago handitzen ari dela. Hala eta guztiz ere, NASAren satelite mapetan, 1998-2008 denboraldian izotzaren urtzea % 75en azelerazioa izan dela ikusten da, batez ere mendebaldeko zonaldeetan. Datu hauek, kontraesanezkoak dira guztiz, baina esplikazio bat egon daitekeela esaten da. Hau da, kostalde eta mendebaldeko zonaldeetan izotza urtzen ari da, berriz, kontinentearen barrualdean guztiz kontrakoa gertatzen ari da, arraroa izan arren, munduan izan den tenperaturen handitzearengatik. Tenperatura igoera horrek Antartikara hezetasuna ekarri omen du eta horrek elur prezipitazioak sortarazi du eta horrekin batera, izotz gehiago kontinentearen erdian. Kontutan izan behar da, Antartika munduan dagoen lekurik lehorrena dela, berez, bertako hezetasuna % 0 izan omen du. Sailkapena Glaziarrak tamainaren eta geografiarekin duen erlazioaren arabera sailkatzen dira. Alpeetako glaziarra: Glaziar txikienak mota horretan sartzen dira. Normalean, haran menditsuetan sortzen dira eta horren ondorioz haranetako, alpeetako edo mendietako glaziarrak deritze. Haien elikadura tasa handia da: abiadura 60 metro hilabeteko. Glaziar kaskoak: Kasu horretan, mendikate edo sumendi bat estaltzen duten izotz geruza erraldoiak dira. Kontinenteetako glaziarrek baino masa txikiagoa dute. Gainezkatze glaziarra: Glaziar kaskoek glaziar mota hau elikatzen dute. Horiek, normalean, haranetako glaziarrak dira eta mendiko eremuetatik itsasoraino glaziar kaskoek egiten duten mugimenduari esker sortzen dira, beraz, haranetan dauden izotz mihiak dira, izotz masa handietatik urrun. Glaziar kasko kontinentala: Glaziar mota handienak dira. Gaur egun, soilik Antartikan eta Groenlandian existitzen dira. Zonaldeok ur geza kopuru erraldoiak dituzte eta urtuz gero, itsasoko maila metro asko igoko litzateke mundu osoan. Goi-ordoki glaziarra: Glaziar kaskoen antza dute, baino txikiagoak dira eta leku garaiak eta goi-ordokiak estaltzen dituzte. Hauek, zonalde askotan daude, adibidez, Islandian eta Ozeano Artikoaren uharte handi batzuetan. Mendibarreneko glaziarra: Lurbarrenetan egoten dira eta bi alpeetako glaziarren mihiak elkartzen direnean sortzen dira. Horiek tamaina askotakoak izan daitezke, adibidez, Alaskako hego kostaldeko Malaspina glaziarra, San Eliaseko mendikatearen oineko 5.000 km² osatzen du. Kanporatze glaziarra (Outlet): Glaziar mota hori glaziarren oheko zokogunetan edo haran estuetan gertatzen dira. Haien fluxua korrontezko ezaugarriak edo abiadura handikoak eta mugimendu lasterrekoa da. Mugimendua Izotzak solido hauskor baten ezaugarriak ditu. Horren gainean 50 metroko lodiera duen beste izotz bat dagoenean, horrek material plastiko baten ezaugarriak hartu eta mugitzen hasten da. Glaziarrak, molekula multzoetako geruzaz osaturik daude, bat bestearen gainean eta geruzen arteko loturak oso ahulak dira, beraz esfortzu handiak izanez gero, loturak apurtzen dira eta glaziarra mugitzen da. Beste mugimendu mota bat oinarriko irristadura da. Hau glaziar osoa guztiz mugitzen denean gertatzen da. Izotzean gero eta presio gehiago dagoenean, bere urtze-puntua txikitzen da eta horren ondorioz ur likidoa sortzen da, glaziarraren oinarria lubrifikatuz eta beraz, mugimendua sortuz. Uraren fusioa gertatzeko, beste jatorri batzuk egon daitezke, hau da, izotzak harrien kontra daukan marruskadurak, tenperatura handitu dezake eta baita lurrazaleko beroa ere. Glaziarren mugimendua ez da higidura uniformea, grabitate indarraren eta marruskaduraren arabera gertatzen baita. Marruskadura dela eta, oinarriko izotza goikoa baino mantsoago doa eta gainera, honen gainean dauden 50 metroak marruskadurarik ez dutenez, askozaz tinkoagoa dago. Tinko dagoen izotz mota horri haustura gune deritzo. Gune hori behealdea mugitzean eta leku irregular batetik pasatzean hausten da, sakonera handiko arraildurak sortzen dira. Abiadura Glaziarren higidura abiadura marruskaduraren arabera izaten da. Izotza gero eta beherago egonik, marruskadura gehiago izango du eta beraz mantsoago mugituko da. Alpeetako glaziarren kasuan, paretetako marruskaduraren efektua ikusi egin da, hau da, inguruko mendien marruskadurak, ertzetako izotzaren mugimendua, zentroan dagoenarekiko, mantsoago doala demostratu da. Batez besteko abiadurak aldatzen doaz. Batzuk, oso motelak dira, hain da moteltasuna, higakinen artean zuhaitzak hazten direla. Beste kasuetan berriz, egunean metro batzuk mugitu daitezke. Adibidez, Byrd glaziarra (Antartikan), sateliteekin egindako ikerketen arabera, egunero bi metro higitzen zen, hau da, urtean 750-800 metro inguru. Glaziar askok oso azkar mugitzen diren aldiak dauzkate, boladak izenekoak[erreferentzia behar]. Mota horretako mugimendua dauzkaten glaziarrek, bat-batean, beren mugimendua bizkortu egiten dute eta gero berriz ere, bere hasierako egoerara itzultzen dira. Bolada batean higidura 100 alditan handiagoa izan daiteke, egoera normalekin konparatuz. Higadura Harriak eta sedimentuak, hainbat prozesurengatik, glaziarretan gehitu egiten dira. Glaziarretan, urradura eta erauzketagatik gerta daiteke higadura. Urradura eta erauzketa Glaziarrak lurzoru harritsutik mugitzen denean, harriak altxatzen ditu eta izotzera gehitzen dira. Prozesu horri glaziar erauzketa deritzo, urtutako ura arrailduretan sartzen denean eta sakonerara ailegatzean izozten denean, gertatzen da. Ura hedatzean, lurzoruko harriak altxatzen ditu eta modu horretan mota guztietako sedimentuak glaziarraren barruan sartzen dira. Urradura izotza eta harri zatiak harriko ohantzetik pasatzen denean gertatzen da, eta leundu eta labaindu egiten dute pasatzen diren lurretik. Urraduragatik apurtzen den harriari harri irina deritzo. Harri irin horren harri aleek 0,002 - 0,00625 milimetroko tamaina dute eta kopuru handia baldin badaude, uraren fusio korronteak kolore grisaxka hartzen dute. Higadura eta urraduraren ezaugarriak ikusteko, ohearen azalera harritsuetan glaziar ildaxkak antzematen dira. Ildaxken norabideek glaziarren fluxua zehazten dute, ikerketentzako informazio garrantzitsua emanez. Higadura abiadura Glaziar baten erosio abiadura oso aldakorra izan daiteke. Haren arrazoia lau faktore dira: Glaziarraren mugimenduaren abiadura. Izotzaren lodiera. Glaziarraren oinarrian dauden harri zatien forma, ugaritasuna eta tinkotasuna. Glaziarraren pean dagoen azalaren higatasuna. Higakinak Materiala glaziarretan gehitu ondoren, urradura zonaldera iristi aurretik material hori kilometro askotan mugi daiteke. Glaziarrek sortzen duten harri biltegiei glaziarren higakinak deritze. Bi mota daude: Glaziarrek bildutakoak (tile edo glaziar lokatza). Glaziarraren fusio urak utzitako sedimentuak (higakin estratifikatuak). Bloke alderraiak garraiatu diren harriak eta gero izotzak egiten duen korrontetik kanpo geratzen direnak dira. Glaziarrek biltegietatik egiten duten bidea ikertzeko erabiltzen dira. Morrenak Morrenak glaziarren hondakin trinkotu gabeak dira, lur eta harriz osatuak. Bukaerako morrena: Glaziarraren bukaeran biltzen den nahastutako materialen menditxoei deritzo. Glaziarraren azken partean sortzen dira, izotza urtzen eta lurruntzen denean, glaziarra aurreratzen den bitartean. Glaziarra geldikorra egon arren, izotzak mugitzen segitzen du eta beraz, baita sedimentuak biltzen ere. Sakoneko morrena: Urradura metatzeari gainditzen duenean, glaziarra atzerantz doa eta hori egiten duen bitartean, sedimentazio prozesuak bere horretan segitzen du, ordoki kizkurtuak sortuz. Geruza horri sakoneko morrena deritzo. Atzerapenean orekatzen ari diren izotz parteei atzerapen morrena deritze. Alpeetako glaziarrek morrena motok dituzte (mendi haranetan): Alboko morrenak: Haranetako alboetan sedimentuak metatzen dira, glaziarrek paretetan egiten duten irristaketa dela eta. Erdiko morrenak: Alpeetako glaziarretan daude eta bi glaziar elkartzean eta izotz korronte bakar bat sortzen denean, morrena hau agertzen da. Azaleko morrenak: Glaziarren azalean daude. Aurreko morrenak: Glaziarraren aurreko partean daude. Munduko glaziarrak Afrikan Gaur egun glaziarrak dituzten mendiak hauek dira: Kilimanjaro mendia (5.895 m) eta Meru mendia. Kenia mendia (5.202 m). Ruwenzori: 4.500 m baino gehiago dituen mendi multzoa da; gutxi gorabehera, 25 mendi daude eta garaienak Margarita (5.111 m), Stanley mendia eta Alexandra dira. Ameriketan AEB: Alaska, Kalifornia, Kolorado, Montana, Oregon, Washington eta Wyoming estatuetan. Andeak. Argentina: Glaziarren Parke Nazionala (Perito Moreno, Upsala eta Spegazzini). Patagonian: Eskualde hori bi estaturen artean dago, Txile eta Argentinan. Txilen Torres del Paine parke nazionala dago. Haren barnean, bi glaziar nagusi daude: Torres del Painen, bata, eta Grey glaziarra, bestea. Argentinan, Perito Moreno glaziarra deitzen den glaziar garrantzitsu bat dago eta Fitz Roy izeneko mendi baten inguruan daudenak ere bai: Fitz Roy, Viedma, Spegazzini, Upsala, Onelli...). Perito Moreno glaziarrak urtero neguan, ertz batean zubi bat sortzen du eta apirilean, erori egiten da. Kanada: Kolunbia Britaniarra, Nunavut eta Yukon. Antartikan Glaziar garrantzitsuenak: Beardmore glaziarra: Munduko glaziarretatik handienetako bat da, 160 km luze eta 40 km lodi leku askotan. Lehenengo espedizioetan, normalean glaziar horretatik joaten zen, ibilbidea ona duela eta. Odol urjauzia (Blood Falls): Taylor glaziarrean dagoen burdin oxidozko fluxuari deritzo. Antartidako ekialdean dago. Ferrar glaziarra: 56 km luze da. Antartidako ipar-ekialdeko kostaldean hasi eta ondoren ekialdean Taylor glaziarrarekin elkartzen da. Schweitzer glaziarra: ipar-mendebaldeko orientazioa daukan glaziarra da. Taylor glaziarra: 54 km luze. Asian Himalaian glaziar anitz daude. Gune polarra kanpoan, munduko glaziar gehienak hemen kokatzen dira. Karakorum: Munduan dagoen eskualdeetatik, glaziar gehiago dagoen mendikatea da, leku polarrak kontutan izan gabe. 500 km luze da eta horren barruan mendi oso garrantzitsuak daude: K2 (8.611 m), Gasherbrum I (8.068 m), Broad Peak (8.047 m), Gasherbrum II (8.035 m), Gasherbrum IV (7.925 m), Distaghil Sar (7.885 m), Masherbrum (7.821 m), Rakaposhi (7.788 m), Kanjut Sar (7.761 m), Saser Kangri (7.672 m). Baltoro glaziarra: 57 km-ko glaziarra da, beraz, zonalde polarrak kanpo utzita, munduko glaziarren artean, luzeenetako bat. Karakorum mendikatean dago, Pakistanen iparraldean. Khunyang Chhish: Karakorum dagoen mendikate bat da eta horren barruan, Hispar glaziarra eta Khunyang glaziarra daude. Rongbuk glaziarra: Everest menditik elikatzen da eta, berez, beste bi glaziar harekin elkartzen da. Europan Alpeetan eta Pirineotan dauden glaziarrik garrantzitsuenak hurrengoak dira: Las Néous (Balaitus mendigunea, 3.144 m) Central D'Enfer (d'Enfer mendigunea, 3.082 m) Ossoue, Oulettes de Goube. Petit Vignemale (Vignemaleko mendigunean, 3.298 m) Gabiétous. Taillongo glaziarra eta Monte Perdidoko glaziarra (Gavarnieko mendigunea, Monte Perdido, 3.355 m) Munia, Barroude (Muniako mendigunea, 3.133 m) Liardana, Paoules (Posetseko mendigunea, 3.375 m) Seil de la Baque, Portillon d'Oô. Boum (Perdiguèreko mendigunea, 3.222 m) Maladeta. Aneto, Tempêtes, Barrancs (Anetoko mendigunea, 3.404 m) Glaziar handienak: Anetoko glaziarra (81 ha) Ossoueko glaziarra (58 ha) Maladetako glaziarra (51 ha) Monte Perdidoko glaziarra (35 ha) Arraildura gehien daukana: Oulettes de Caube (40 m-ko sakoneko arraildurak). Aldapatsuena: Vignemale txikia (55º-ko aldapa). Beherena: Oulettes de Craube (2.270-2.600 m). Gorena: Goiko “Monte Perdido” (3.050-3.150 m). Islandian (Vatnajökull) eta Norvegian ere badira glaziar ugari. Ozeanian Aoraki/Mount Cook (Zeelanda Berria). Carstensz-ko Piramidea edo Jaya mendia: Ozeaniako tontorra da (4.884 m) eta mendiaren alboan, Carstensz glaziarra, Meren glaziarra (2000an urtu zen), eta Northwall glaziarra daude: urtaroen arabera agertzen dira, zonalde ekuatoriala delako. Groenlandia Antartkaren ondoren, munduko izotz zatirik handiena da eta klima aldaketa dela-eta, izotza urtze prozesuan dago. Danimarkaren menpe dagoen uhartea da, baina badia eta ubideen bitartez, Kanadara elkartzen da. Humboldt glaziarra: Uharteko ipar-ekialdean dago eta bertatik izozmendi handiak askatzen dira. Uunartoq Qeqrtoq: Groenlandiara elkartuta zegoen lur zati bat da. Izotz eta glaziarrez osaturik dago eta munduko berotze globala dela eta, Groenlandiatik askatu egin zela esan omen dute. Melville badia: Groenlandiako mendebaldean dago eta uhartearen izotz zati handitik datorren glaziar batzuk badia horretara zuzenduta daude. Euskal Herrian Euskal Herriko glaziar bakarra dago, Gaintzako Aralarko Malloetan, Urakorri eta Beoain mendien magalean. Irudiak Erreferentziak Bibliografia DERRUAU, Max. “El sistema de erosión glacial.” En Geomorfología. Sección 3, capítulo 2. Barcelona: Ariel, 2ª ed., 1991. KASER, Georg; OSMASTON, Henry. Tropical Glaciers. Cambridge University Press, 2001. ISBN 0-521-63333-8 HAMBREY, Michael; ALEAN, Jürg. Glaciers. Cambridge University Press, 2004. ISBN 0-521-82808-2 MATTERN, Joanne. Antártida: El glaciar más grande del mundo. The Rosen Publishing Group, 2004. ISBN 0-8239-6874-X STRAHLER, Arthur N. "Landforms made by glaciers". In Physical Geography, chapter 26. New York: John Wiley and Sons, 1960. STRAHLER, Arthur N. (1992, reimpresión 1997) Geología Física, cap. 18: Glaciares y Glaciaciones del Pleistoceno, Barcelona: Ed. Omega ISBN 84-282-0770-4 Ikus, gainera Izozmendi Drumlin Kanpo estekak