Celebes

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon. Celebes, ouch Sulawesi, is 'n eiland in d'n Indonesischen arsjipel. 't Is mèt 180.681 km² 't veerde groetste eiland vaan 't land (nao Sumatra, Borneo en 't Indonesisch deil vaan Nui-Guinea) en 't èlfde groetste vaan de wereld. 't Eiland is grèlleteg gevörmp mèt väöl oetstekende sjiereilen. Wie wel mie deile vaan 't land is Celebes bergechteg; 't hoegste punt is de berg Latimojong mèt 3478 meter. Op 't eiland woende nao sjatting in 2023 zoeget 20,3 mieljoen lui. 't Eiland umvat zès provincies; groetste stad is Makassar. 't Eiland herberg 'n väölheid aon etnische gróppe, en volgens sommege tèllinge (dit hingk aof vaan de definitie vaan 'taol' daan wel 'dialek') wel 114 taole, allemaol Austronesisch. Buginees en Makassarees hure tot de groetste inheimse taole. Maleis weurt hei ouch väöl gesproke, dèks in gecreoliseerde vörm en veuresnog veural es twiede taol. Celebes woort 40.000 jaor geleie al door de moderne mins bewoend; oet dezen tied kint me jachscènes en handaofdrökke in grotte die tot de ajds bekinde minseleke kuns hure. Austronesisch-sprekende volker kaome dinkelek in 't midde vaan 't twiede millennium veur Christus nao 't eiland. In 't ierste millennium nao Christus kaom Celebes, wie iejer ouch Java en Bali, oonder hindoeïstischen invlood; oet deen tied heet me godsbeeldsjes gevoonde. Oet de tiende of èlfde iew stamme boeddhabeeldsjes, wat tuint tot me ouch aon boeddhisme deeg. In de iewe daonao raakden 't eiland oonder invlood vaan 't Madjapahit-riek; kronieke oet deen tied tuine dat zoe good aon wie arsjeologische voondste. De Javaone waore in 't eiland geïntresseerd um zien iezererts; de naom Sulawesi kump vaan Maleis sula besi 'eiland vaan iezer'. De westerse naom Celebes is dao allezeleve de Portugese verbastering vaan. In de lèste iewe veur 't Europees contak begós d'n islam ziech hei te verspreie. Portugeze kaome in 1523 op 't eiland aon es vestegde dao al gaw 'n factorij. In 1605 volgde de Hollenders, en korten tied later de Ingelse. In 1665 vereuverde de Hollenders de Portugese basis hei. Toch zouw 't nog tot 1905 dore ietot gans 't eiland oonder Hollandse controle waor. Veural in 't binneland en in 't noorde waore väöl volker, die ziech ouch noets nao de voorstedomme en sultanaote hadde geveug, neet zoemer oonderworpe. Ouch nao de Indonesische oonaofhenkelekheid zien de Toradja's oet 't binneland nog dèks in opstand gekoume.