مسجد جامع بانتن

مسجد جامع بانتن (اندونزیایی: Masjid Agung Banten) یک مسجد تاریخی در بانتن قدیمی است، ۱۰ کیلومتری شمال سرانگ، اندونزی. این مسجد قرن شانزدهمی یکی از معدود بقایای باقی‌مانده از شهری بندری به نام بانتن بود که پس از سقوط سلطنت دمک در اواسط قرن شانزدهم، پررونق‌ترین مرکز تجاری در مجمع‌الجزایر اندونزی محسوب می‌شد. تاریخچه مسجد جامع بانتن دارای طراحی التقاطی است که نشان‌دهندهٔ تأثیرات بین‌المللی در منطقهٔ بانتن در زمان ساخت آن در سال ۱۵۵۲ میلادی می‌باشد. این مسجد در سبک جاوه‌ای و در دوران سلطنت سلطان مولانا یوسف، سومین سلطان سلطنت بانتن، در ماه ذوالحجه سال ۹۶۶ هجری قمری (مطابق با ۱۵۶۶ میلادی) ساخته شد. مسجد جامع بانتن دارای طراحی التقاطی است که نشان‌دهندهٔ تأثیرات بین‌المللی در منطقهٔ بانتن در زمان ساخت آن در سال ۱۵۵۲ میلادی می‌باشد. این مسجد در سبک جاوه‌ای و در دوران سلطنت سلطان مولانا یوسف، سومین سلطان سلطنت بانتن، در ماه ذوالحجه سال ۹۶۶ هجری قمری (مطابق با ۱۵۶۶ میلادی) ساخته شد. در سال ۱۶۳۲، یک مناره ۲۴ متری به مجموعه مسجد اضافه شد. این مناره توسط یک چینی به نام چک-بان-کات طراحی شد. تقریباً در همان دوره، تیامه به سبک هلندی به دنبال طراحی هندریک لوکاش کاردیل، یک هلندی که به اسلام گرویده بود، به مسجد اضافه شد. عناصر طراحی مسجد جامع بانتن تحت تأثیر مجموعه‌ای از فرهنگ‌ها و ادیان مختلف از جمله اسلام، هندوئیسم، بودیسم، فرهنگ چینی و هلندی قرار گرفته‌اند. این فرهنگ‌ها نه‌تنها سبک‌ها و ارزش‌های خود را بر معماری مسجد تحمیل کرده‌اند، بلکه به‌خوبی با فرهنگ جاوه‌ای اندونزی درآمیخته‌اند. برای نمونه، ترکیبی از عناصر معماری هندو و جاوه‌ای در ساختار آجری هلندی دیده می‌شود. «کاردیل» در طراحی مسجد، ویژگی‌هایی از معماری باروک اولیهٔ اروپایی را به‌کار برده که به‌ویژه در مناره، ساختمان تیامه و دیوارهای مسجد قابل مشاهده است. این تلفیق فرهنگی، مسجد جامع بانتن را از دیگر مساجد سنتی اندونزی متمایز کرده و آن را به نمونه‌ای برجسته از هم‌نشینی سبک‌های معماری گوناگون بدل ساخته است. معماری سقف مسجد به سبک سقف هرمی سنتی مساجد معمول جاوه است. طرح بندی مسجد جامع بانتن، به عنوان یک شهر بندری، دارای عناصر التقاطی است که در فضای کلی محصور مسجد، مناره و ساختمان تیامه نمایان می‌شوند. مناره، نماد محبوب مسجد جامع بانتن است. این مناره آجری ۲۴ متری با پایه هشت ضلعی به قطر ۱۰ متر است. شکل آن یادآور یک فانوس دریایی است. معماری آن ترکیبی از الگوی مغولی هند و تزئینات باستانی کندی است. در کنار مسجد، ساختمانی دوطبقه به سبک معماری هلندی قرن هفدهم قرار دارد که با نام «تیامه» شناخته می‌شود. این بنا به دستور سلطان حاجی از سلطنت بانتن ساخته شد و طراحی آن توسط معمار هلندی، هندریک لوکاس کاردیل انجام گرفت. کاردیل پس از گرویدن به اسلام، به دربار بانتن پیوست و عنوان «پنگِران ویراگونا» را دریافت کرد. ساختمان تیامه که امروزه در ضلع جنوب‌غربی مسجد جامع بانتن قرار دارد، همچنان به‌عنوان مرکز مطالعات اسلامی مورد استفاده قرار می‌گیرد. ساختمان تیامه محل برگزاری گردهمایی‌های اجتماعی است و تنها مسجد سنتی در اندونزی به‌شمار می‌رود که چنین بنایی در کنار خود دارد. طراحی این ساختمان با در نظر گرفتن اقلیم گرم‌ومرطوب اندونزی انجام شده است؛ از جمله نقشهٔ باز داخلی با تهویه و نورگیری حداکثری، و ویژگی‌هایی محافظتی مانند سقف‌های زاویه‌دار برای مقابله با باران‌های شدید. مصالح به‌کاررفته در ساخت شامل چوب، آجر و کاشی بوده و درها و پنجره‌ها دارای طراحی متقارن با خطوط افقی و عمودی هستند. همچنین در مسجد جامع بانتن، یک نمازخانه زنانه به نام پیواسترن و چندین مقبره در مجموعه مسجد، مانند مقبره سلطان مولانا حسن الدین و همسرش، سلطان آگنگ تیرتایاسا، و مقبره سلطان ابو نصیر عبدالقوهر، وجود دارد. از آنجا که این مقبره‌ها در طرح مسجد گنجانده شده بودند، ۲۴ ستون مسجد، برخلاف رسم معمول، در مرکز اتاق قرار نداشتند. برخلاف اکثر مساجد سنتی که پایه مربعی دارند، مسجد جامع بانتن در پایه مستطیل شکل ساخته شده است. این امر عمدتاً به دلیل وجود ستون‌های سنگی و مقبره‌ها است. نمای بیرونی در معماری سنتی مساجد جاوه‌ای، مسجد جامع بانتن شامل شبستان اصلی نماز و ایوان‌های سرپوشیده‌ای به نام «سرامبی» است. سرامبی ساختاری نیمه‌متصل و ایوان‌مانند است که ورودی شبستان اصلی را فراهم می‌کند. شبستان اصلی دارای سقفی پنج‌طبقه است که توسط چهار ستون اصلی موسوم به «ساکا گورو» نگه داشته می‌شود. سه طبقهٔ بالایی این سقف به‌گونه‌ای منحصربه‌فرد طراحی شده‌اند و بیشتر به پاگودای چینی شباهت دارند تا سقف‌های چندطبقهٔ رایج در معماری جاوه‌ای. در مورد تعداد اصلی طبقات سقف شبستان، اختلاف‌نظر وجود دارد؛ طرح‌هایی از شهر در سال‌های ۱۵۹۶، ۱۶۲۴، ۱۶۶۱ و ۱۷۲۶ نشان می‌دهند که سقف شبستان بیش از سه طبقه نداشته، در حالی‌که «والنتاین» در سال ۱۸۵۸ تعداد طبقات را پنج ذکر کرده است، همان‌گونه که امروز دیده می‌شود. ایوان‌های سرپوشیدهٔ شمالی و جنوبی نیز بعدها به ساختمان اصلی مسجد افزوده شدند. داخلی فضای داخلی مسجد جامع بانتن چندان تزئینی یا پیچیده نیست زیرا هیچ خوشنویسی یا اشکال هنری زینتی وجود ندارد. تنها عناصر تزئینی را می‌توان در دهانه‌های تهویه هوا یافت که در آنها الگوهای هندسی وجود دارد. این سبک مینیمالیستی طراحی داخلی شبیه به مسجد پکینان تینگی، مسجدی برای جامعه چینی‌های اندونزی است. تأثیر زیادی از بودیسم در کنده‌های ستون‌های مسجد دیده می‌شود. شکل دایره‌ای و فرم نقوش نیلوفر آبی دقیق در بالا و پایین هر ستون از رویکرد فرهنگی چینی ناشی می‌شود که از بودیسم تأثیر پذیرفته است. این شکل دایره‌ای گرد، تعادل را به مسجد می‌آورد، زیرا نشان دهنده تعادل همه نیروها و قدرت است. علاوه بر این، مشخص شده است که این نقش نیلوفر آبی پرجزئیات با لایه‌های میانجیگری بودایی، که به عنوان شصت سطح شناخته می‌شوند، سازگار است. این سازگاری از طریق ستون‌هایی که نقطه کانونی نمازهایی هستند که در مسجد برگزار می‌شوند، دیده می‌شود و انرژی آنها از ستون‌ها به بالاترین نقطه مسجد منتقل می‌شود. فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی در مجتمع مسجد مجموعهٔ مسجد جامع بانتن شامل سه بخش اصلی است: ساختمان مسجد، بنای تیامه، و محوطهٔ گورستان. ساختمان تیامه به‌عنوان فضایی برای گردهمایی‌های اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گرفت، در حالی‌که گورستان به‌عنوان بخشی از سنت فرهنگی، محل دفن اعضای خاندان سلطنتی بود. در واقع، گورستان بیشترین تأثیر را بر فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی درون مجموعهٔ مسجد داشته است. بسیاری از بازدیدکنندگان این مجموعه با هدف زیارت قبور سلطان مولانا حسن‌الدین و اعضای خانوادهٔ او به آنجا می‌آمدند، و همین امر نوع فعالیت‌های سنتی انجام‌شده در این ناحیه را شکل داده است. مسجد جامع بانتن در ابتدا به عنوان مکانی برای مسلمانان جهت برآوردن نیازهای مذهبی و انجام فعالیت‌های مذهبی ساخته شد. همزمان با نیاز به کسب اطلاعات بیشتر در مورد اسلام، اندونزی نیز شاهد افزایش جمعیت مسلمانان تازه مسلمان شده بود. تنوع و همزیستی اشکال معماری که به تبادلات فرهنگی با سایر ادیان از جمله بودیسم و هندوئیسم اشاره دارند و در مسجد جامع بانتن دیده می‌شوند، نمادی از این همگرایی هستند. منابع