আহমেদনগৰ দুৰ্গ

আহমেদ নগৰ দুৰ্গ (ইংৰাজী: Ahmednagar Fort) পশ্চিম ভাৰতৰ মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্যৰ আহমেদনগৰৰ সমীপত ভিংগাৰ নলাৰ সমীপত আহমেদনগৰ দুৰ্গ অৱস্থিত। ই আছিল আহমেদনগৰ চুলতান ৰাজ্যৰ মুখ্য কাৰ্যালয়। ১৮০৩ চনত দ্বিতীয় এংলো-মাৰাঠা যুদ্ধৰ সময়ত ইংৰাজে দখল কৰে। ব্ৰিটিছ ৰাজৰ সময়ত ইয়াক কাৰাগাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। বৰ্তমান এই দুৰ্গটো ভাৰতীয় সেনাৰ আৰ্মাৰ্ড কৰ্পছৰ প্ৰশাসনৰ অধীনত আছে। মুখ্য বৈশিষ্ট্য ১৮০৩ চনত আহমেদনগৰ দুৰ্গৰ আকৃতি বৃত্তাকাৰ আছিল, চৌব্বিছটা দুৰ্গ, এটা ডাঙৰ গেট আৰু তিনিটা সৰু সৰু চালি বন্দৰ আছিল। ইয়াৰ এটা গ্লেচিছ আছিল, কোনো ঢাকি থোৱা পথ নাছিল; দুয়োফালে শিলেৰে আবৃত এটা খাদ প্ৰায় ১৮ ফুট (৫.৫ মিটাৰ) বহল আছিল, ইয়াৰ চাৰিওফালে ৯ ফুট (২.৭ মিটাৰ) পানী আছিল, যিটো স্কাৰপৰ ওপৰৰপৰা মাত্ৰ ৬ বা ৭ ফুট (২.১ মিটাৰ) তললৈহে গৈছিল; চাৰিওফালে ওখ নল গজি উঠিল। বাৰ্মটোৰ বহল আছিল মাত্ৰ প্ৰায় এক গজ। প্ৰাচীৰবোৰ ক’লা কটা শিলৰ আছিল; পেৰাপেটবোৰ চূণৰ ইটাৰ আছিল আৰু একেলগে গ্লেচিছৰ ওপৰৰপৰা চালে ফিল্ড অফিচাৰৰ তম্বুৰ খুঁটাৰ দৰে ওখ যেন লাগিছিল। সকলোবোৰ দুৰ্গ প্ৰায় ৪ ১/২ ফুট ওখ আছিল; সেইবোৰ ঘূৰণীয়া আছিল। তেওঁলোকৰ এজনে পূব দিশলৈ আঙুলিয়াই আঠটা বন্দুক এন বাৰ্বেট মাউণ্ট কৰিছিল; বাকীবোৰৰ জিংগি আছিল, প্ৰতিটো ফালে চাৰিটা। ১৮০৩ চনত প্ৰতিটো দুৰ্গত দুটাকৈ বন্দুক দেখা গৈছিল আৰু কোৱা হৈছিল যে দুৰ্গটোত ২০০টা বন্দুক লগোৱাৰ বাবে সাজু আছিল। দুৰ্গৰ পশ্চিম দিশত আছিল আহমেদনগৰ পেট্টা। দুৰ্গৰ মূল দুৱাৰখন পেটাহৰফালে আছিল আৰু ইয়াক ট্ৰেভাৰ্ছ আৰু পুৰুষৰ বাবে কেইবাটাও সৰু টাৱাৰৰ সৈতে এটা সৰু অৰ্ধবৃত্তাকাৰ কামেৰে ৰক্ষা কৰা হৈছিল। কাঠৰ দলং এখনে খাদটোক আগুৰি ধৰিছিল, যিটো যুদ্ধৰ সময়ত আঁতৰাব পৰা গৈছিল যদিও সেয়া ড্ৰ’ব্ৰিজ নাছিল। কোৱা হৈছিল যে দলঙৰ সমান ডাঙৰ লোহাৰ ট্ৰাফ এটা তাৰ ওপৰত, বা ইয়াৰ সমৰ্থনত ৰাখি কয়লা বা অন্যান্য জ্বলনশীল পদাৰ্থৰে ভৰাই দিব পাৰি, যিবোৰ শত্ৰুৱে ওচৰ চাপিলে জ্বলি উঠিব পাৰে। এই দুৰ্গটোক ভূইকোট দুৰ্গ বুলিও কোৱা হয়, অৰ্থাৎ ই স্থল দুৰ্গ আৰু পাহাৰত নিৰ্মিত নহয়। ইয়াক মহাৰাষ্ট্ৰৰ আন ভুইকোট দুৰ্গ যেনে সোলাপুৰ ভূইকোট দুৰ্গৰ লগত বিভ্ৰান্ত কৰা উচিত নহয়। উত্তৰ দিশৰপৰা এখন সৰু নদী আহি পেট্টাৰ পশ্চিম দিশৰ চাৰিওফালে মেৰিয়াই দুৰ্গৰ দক্ষিণে পাৰ হৈ গ’ল। উত্তৰ দিশৰপৰাও পূব দিশত বন্দুকৰ গুলীৰ দূৰত্বত দুৰ্গ আৰু ভিংগাৰ নামৰ চহৰৰ মাজত এটা নৈ বৈ আহি নদীত খালী হৈ গৈছিল। এটা সম্ভাৱ্য প্ৰতিৰক্ষামূলক দুৰ্বলতা আছিল ভিংগাৰৰ ওচৰত আৰু পূব দিশত এটা সৰু পাহাৰ বা ওখ ঠাই, য’ৰপৰা ঘেৰাও বন্দুকৰ গোলা দুৰ্গটো পাব পাৰিছিল। উত্তৰ দিশত এক মাইল বা তাতকৈ অধিক দূৰৈৰ পাহাৰৰপৰা দুটা খাল বা ঢাকি থোৱা পানীৰ নলা আহি পেট্টা আৰু চহৰৰ মাজেৰে পাৰ হৈ পানী যোগান ধৰিছিল আৰু তাৰ পিছত খাদটোৰ তলত বা ভিতৰত দুৰ্গটোত প্ৰৱেশ কৰিছিল, য'ত পেলনীয়া পানী পৰিছিল। চেলি বন্দৰৰপৰা খাদটোৰ সিপাৰে কোনো পথ নাছিল আৰু খাদটোৰ ওপৰত জলপথৰ কোনো অংশ দেখা পোৱা নাছিল। ওপৰত উল্লেখ কৰা নলাটোৰ পাৰ অতি ওখ আছিল আৰু দুৰ্গৰপৰা ৬০ গজৰ ভিতৰত পাৰ হৈ গৈছিল; ভিংগাৰৰপৰা অহা জলধাৰাটো তাৰ তললৈ পাৰ হৈ গ’ল। নলাটোৰ ওপৰেৰে কোনো দলং বা কোনো নিৰ্দিষ্ট ক্ৰছিং পইণ্ট নাছিল, সেয়েহে দুৰ্গ আৰু ভিংগাৰ চহৰৰ মাজত কোনো স্পষ্ট পথ নাছিল। পেট্টা আৰু দুৰ্গৰ চাৰিওফালে কেইবাটাও সৰু সৰু পেগোডা আৰু মছজিদ আছিল যদিও ইয়াৰ মাজতে, বা গড় আৰু ভিংগাৰৰ মাজত, বা সেই চহৰবোৰতকৈ দুৰ্গৰ ওচৰত কোনো এটাই নাছিল। ইতিহাস ১৪২৭ চনত প্ৰথম মালিক আহমদ নিজাম শ্বাহ (যাৰ নামেৰে আহমেদনগৰ চহৰৰ নামকৰণ কৰা হৈছে)-এ এই দুৰ্গটো নিৰ্মাণ কৰিছিল। তেওঁ নিজাম শ্বাহী বংশৰ প্ৰথম চুলতান আছিল আৰু চুবুৰীয়া ইদাৰৰ আক্ৰমণকাৰীৰপৰা চহৰখনক ৰক্ষা কৰিবলৈ এই দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিছিল। প্ৰথম অৱস্থাত ইয়াক বোকাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল যদিও ১৫৫৯ চনত হুছেইন নিজাম শ্বাহৰ ৰাজত্বকালত বৃহৎ দুৰ্গ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হয়। ইয়াৰ বাবে চাৰি বছৰ সময় লাগিছিল আৰু অৱশেষত ১৫৬৩ চনত সম্পূৰ্ণ হৈছিল। ১৫৯৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ৰাণী চান্দ বিবিয়ে মোগলৰ আক্ৰমণ সফলভাৱে প্ৰতিহত কৰিছিল যদিও ১৬০০ চনত আকবৰে পুনৰ আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত দুৰ্গটো মোগলৰ হাতত পৰে। ১৭০৭ চনৰ ৩ মাৰ্চত আহমেদনগৰ দুৰ্গৰ ওচৰত ঔৰংজেৱৰ ৮৮ বছৰ বয়সত মৃত্যু হয়। ঔৰংজেবৰ মৃত্যুৰ পাছত এই দুৰ্গটো ১৭২৪ চনত নিজাম, ১৭৫৯ চনত মাৰাঠা আৰু পিছলৈ ১৭৯০ চনত সিন্ধিয়াসকলৰ হাতলৈ যায় সিন্ধিয়াই দুৰ্গটো আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলটো দখল কৰে। ১৭৯৭ চনত তেওঁ পেশ্বৱাৰ কূটনীতিবিদ নানা ফডনাভিছক আহমেদনগৰ দুৰ্গত বন্দী কৰি ৰাখিছিল। ১৮০৩ চনত দ্বিতীয় এংলো-মাৰাথা যুদ্ধৰ সময় মাৰাঠা বাহিনীক পৰাস্ত কৰে আৰু ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে দুৰ্গটো দখল কৰে। আধুনিক যুগ এই দুৰ্গটো আহমেদনগৰ দুৰ্গ নামেৰে জনাজাত আৰু ব্ৰিটিছ ৰাজে ইয়াক কাৰাগাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু ইয়াতেই জৱাহৰলাল নেহৰু, আবুল কালাম আজাদ, চৰ্দাৰ পেটেল আৰু ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ আন নজন সদস্যক ভাৰত ত্যাগ প্ৰস্তাৱ গৃহীত কৰাৰ পাছত প্ৰায় তিনি বছৰ ধৰি আটক কৰি ৰখা হৈছিল। এই দুৰ্গত বন্দী হৈ থকাৰ সময়তে জৱাহৰলাল নেহৰুৱে তেওঁৰ জনপ্ৰিয় গ্ৰন্থ "ডিস্কভাৰী অৱ ইণ্ডিয়া" ৰচনা কৰিছিল একে সময়তে কংগ্ৰেছ নেতা, মৌলানা আবুল কালাম আজাদেও তেওঁৰ প্ৰশংসিত "ঘুবৰ-ই-খাতিৰ" (Sallies of Mind) (উৰ্দু: غبار خاطر) সংকলন কৰিছিল যিটো উৰ্দু সাহিত্যত "এপিষ্টোলাৰী ৰচনা "ৰ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। বৰ্তমান এই দুৰ্গটো ভাৰতীয় সেনাৰ আৰ্মাৰ্ড কৰ্পছৰ প্ৰশাসনৰ অধীনত আছে। চিত্ৰসমূহ তথ্যৰ উৎস