నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగం

నాగేశ్వర్ దేవాలయం భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని ద్వారకాలో ఉన్న హిందూ దేవాలయం. ఇది హిందూ దేవుడైన శివుడుకు అంకితం చేయబడింది. శివ పురాణంలో ప్రస్తావించబడిన ప్రఖ్యాత దేవాలయాలలో ఇది ఒకటి. అలాగే ఇది ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. జ్యోతిర్లింగం శివ మహాపురాణం ప్రకారం, ఒకసారి బ్రహ్మ (సృష్టికర్త), విష్ణువు (పాలకుడు) తమలో ఎవరు శ్రేష్ఠులో అనే విషయంపై వివాదానికి దిగారు. వారిని పరీక్షించడానికి శివుడు మూడు లోకాలను ఛేదిస్తూ అపారమైన జ్యోతి స్తంభరూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడు. దీనినే జ్యోతిర్లింగం అని పిలుస్తారు. ఆ జ్యోతిస్థంభానికి ఆది, అంతాలను తెలుసుకోవడానికి బ్రహ్మ, విష్ణువు వేర్వేరు దిశల్లో ప్రయాణించారు. బ్రహ్మ పైకి వెళ్లగా, విష్ణువు క్రిందికి వెళ్లాడు. బ్రహ్మ తాను స్తంభం పైభాగాన్ని కనుగొన్నానని అసత్యం చెప్పాడు. అయితే విష్ణువు తనకు స్తంభం అంతం కనిపించలేదని నిజాయితీగా అంగీకరించాడు. అప్పుడు శివుడు మరొక జ్యోతిర్లింగ రూపంలో ప్రత్యక్షమై, బ్రహ్మను శపించి, యజ్ఞాది పూజా కార్యక్రమాలలో తనకు ప్రత్యేక స్థానం ఉండదని ప్రకటించాడు. జ్యోతిర్లింగం అనేది శివుడు అవతరించిన పరమ, అవిభాజ్య సత్యానికి ప్రతీకగా భావించబడుతుంది. జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రాలు శివుడు ఈ విధంగా ప్రత్యక్షమైన సంఘటనను స్మరించేవిగా పరిగణించబడతాయి. మొదటగా 64 జ్యోతిర్లింగాలు ఉన్నాయని విశ్వసిస్తారు. వాటిలో పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలు అత్యంత పవిత్రమైనవిగా, శుభప్రదమైనవిగా భావించబడుతున్నాయి. ఈ పన్నెండు క్షేత్రాలలో ప్రతి ఒక్కటి శివుని ప్రత్యేక రూపానికి ప్రతీకగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ క్షేత్రాలన్నింటిలో ప్రధాన దైవం లింగం రూపంలో ఉంటుంది. ఇది ఆది అంతాలు లేని స్తంభంకు ప్రతీకగా నిలిచి, శివుని అనంత స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలు ఇవి: సోమనాథ్ – వెరవల్, గుజరాత్ మల్లికార్జున – శ్రీశైలం, ఆంధ్ర ప్రదేశ్ మహాకాళేశ్వర్ – ఉజ్జయిని, మధ్య ప్రదేశ్ ఓంకారేశ్వర్ – మధ్య ప్రదేశ్ కేదారనాథ్ – ఉత్తరాఖండ్ భీమశంకర్ – మహారాష్ట్ర విశ్వనాథ్ – వారణాసి, ఉత్తర ప్రదేశ్ త్ర్యంబకేశ్వర్ – మహారాష్ట్ర వైద్యనాథ్ – దేవఘర్, జార్ఖండ్ నాగేశ్వర్ – గుజరాత్ రామేశ్వరం – రామేశ్వరం, తమిళనాడు ఘృష్ణేశ్వర్ – ఛత్రపతి సంభాజీనగర్ జిల్లా, మహారాష్ట్ర నాగేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగం గుజరాత్‌లోని దారుకావనం (దారుకావన అరణ్యం)లో ఉన్నదిగా భావించబడుతుంది. పురాణ గాథ శివ పురాణం ప్రకారం, నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగం దారుకావనం అనే ప్రదేశంలో ఉంది. దారుకావనం అనేది భారతదేశంలోని ఒక ప్రాచీన అరణ్యానికి ఉన్న పేరు. కామ్యకవనం, ద్వైతవనం, దండకారణ్యం వంటి అరణ్యాల మాదిరిగానే దారుకావనం కూడా భారతీయ ఇతిహాసాలలో ప్రస్తావించబడింది. నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగానికి సంబంధించిన ఒక కథనం శివ పురాణంలో కనిపిస్తుంది. దారుక అనే రాక్షసుడు శివభక్తుడైన సుప్రియుడిపై దాడి చేసి, అతనితో పాటు అనేక మందిని తన నగరమైన దారుకావనంలో బంధించాడు. సముద్రం అడుగున ఉన్న ఈ నగరం సముద్ర సర్పాలు, రాక్షసులతో నిండి ఉండేదని పురాణం చెబుతుంది. సుప్రియుడు ఖైదీలందరినీ శివుని పవిత్ర మంత్రాన్ని జపించమని ప్రోత్సహించాడు. వారు శివమంత్రాన్ని జపించగానే, భగవాన్ శివుడు ప్రత్యక్షమై రాక్షసుడిని సంహరించాడని, అనంతరం అక్కడే జ్యోతిర్లింగ రూపంలో స్థిరపడ్డాడని కథనం వివరిస్తుంది. దారుకకు దారుకా అనే భార్య ఉండేది. ఆమె పార్వతి దేవిని భక్తితో ఆరాధించింది. ఆమె తపస్సు, భక్తికి ప్రసన్నమైన పార్వతి దేవి, ఆమెకు ఆ అరణ్యంపై అధికారం ప్రసాదించి, ఆమె గౌరవార్థం ఆ అరణ్యాన్ని దారుకావనం అని నామకరణం చేసింది. దారుకా ఎక్కడికి వెళ్లినా ఆ అరణ్యం ఆమెను అనుసరించేదని చెబుతారు. దేవతల శిక్ష నుండి దారుకావనంలోని రాక్షసులను రక్షించడానికి దారుకా పార్వతి ప్రసాదించిన శక్తిని ఉపయోగించి మొత్తం అరణ్యాన్ని సముద్రంలోకి తరలించింది. అక్కడ నుండి వారు ఋషులను, మానవులను అపహరించి బంధించడం కొనసాగించారు. ఈ విధంగానే శివభక్తుడు సుప్రియుడు కూడా వారి చెరలో పడినట్లు కథనం చెబుతుంది. సుప్రియుడు అక్కడికి చేరిన తరువాత పరిస్థితి మారిపోయింది. అతడు ఒక శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి, ఖైదీలందరితో కలిసి ఓం నమః శివాయ మంత్రాన్ని జపింపజేశాడు. దీనికి కోపగించిన రాక్షసులు సుప్రియుణ్ణి చంపడానికి ప్రయత్నించారు. అయితే శివుడు ప్రత్యక్షమై అతనికి ఒక దివ్యాయుధాన్ని అందించి రక్షించాడు. అనంతరం దారుకా, ఇతర రాక్షసులు ఓడిపోయారు. మిగిలిన రాక్షసులను పార్వతి దేవి రక్షించింది. సుప్రియుడు ప్రతిష్ఠించిన ఆ లింగాన్ని నాగేశ అని పిలిచారు. ఇది జ్యోతిర్లింగాలలో పదవదిగా పరిగణించబడుతుంది. శివుడు తిరిగి నాగేశ్వర్ అనే జ్యోతిర్లింగ రూపంలో స్థిరపడ్డాడు. పార్వతి దేవి నాగేశ్వరిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. తనను ఆరాధించే వారికి సన్మార్గాన్ని చూపుతానని శివుడు ప్రకటించాడని పురాణం చెబుతుంది. స్థాన వివాదం శివ మహాపురాణం ప్రకారం నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగం పశ్చిమ సముద్ర తీరంలో (అరేబియా సముద్రం సమీపంలో) ఉన్నట్లు సూచించబడింది. కోటిరుద్ర సంహిత 29వ అధ్యాయంలోని ఒక శ్లోకం ఇలా చెబుతుంది: पश्चिमे सागरे तस्य वनं सर्वसमृद्धिमत् । योजनानां षोडशभिर्विस्तृतं सर्वतो दिशम् ॥ ४ ॥ అర్థం: పశ్చిమ సముద్ర తీరంలో ఉన్న ఆ అరణ్యం అన్ని సంపదలతో సమృద్ధిగా ఉండేది. అది అన్ని దిశలలో పదహారు యోజనాల మేర విస్తరించి ఉండేది. అయితే పురాణాలలో పేర్కొన్న దారుకావనం యొక్క ఖచ్చితమైన స్థానం ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశంగానే ఉంది. నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగ స్థలాన్ని నిర్ధారించే ఇతర స్పష్టమైన ఆధారాలు లేవు. పశ్చిమ సముద్ర తీరంలోని దారుకావనం అనే సూచన మాత్రమే ప్రధాన ఆధారంగా మిగిలి ఉంది. దారుకావనం అనే పేరు, దారుకా అనే రాక్షసి రాణి పేరు నుండి వచ్చిందని భావిస్తారు. అయితే ఇది దారువనం (దేవదారు చెట్ల అడవి లేదా సాధారణంగా అరణ్యం) అనే పదం నుండి కూడా ఉద్భవించి ఉండవచ్చని కొందరు పండితులు సూచిస్తున్నారు. ఈ దారుకావనం అల్మోరా ప్రాంతంలో ఉండి ఉండవచ్చని ఒక అభిప్రాయం ఉంది. దేవదారు (దారు వృక్షం) చెట్లు ప్రధానంగా పశ్చిమ హిమాలయ ప్రాంతంలో మాత్రమే విస్తారంగా కనిపిస్తాయి; ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో ఇవి సహజంగా పెరగవు. ప్రాచీన హిందూ గ్రంథాలలో దేవదారు వృక్షాలకు శివుడుతో ప్రత్యేక సంబంధం ఉన్నట్లు పేర్కొనబడింది. అనేక మంది ఋషులు, మునులు దేవదారు అడవులలో నివసిస్తూ శివుని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి తపస్సు, ధ్యానం చేసేవారని విశ్వసిస్తారు. అలాగే ప్రాచీన గ్రంథమైన ప్రసాదమండనంలో ఇలా పేర్కొనబడింది: "हिमाद्रेरूत्तरे पार्श्वे देवदारूवनं परम् पावनं शंकरस्थानं तत्र् सर्वे शिवार्चिताः।" ఈ కారణంగా ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రంలోని జాగేశ్వర్ దేవాలయాన్ని అనేక మంది నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగంగా గుర్తిస్తారు. దారుకావనం అనే పేరును లిఖిత రూపంలో పొరపాటుగా ద్వారకావనంగా చదివి ఉండవచ్చని మరో అభిప్రాయం ఉంది. అలా అయితే అది ద్వారకాలోని నాగేశ్వర దేవాలయాన్ని సూచించే అవకాశం ఉంటుంది. అయితే భారతీయ ఇతిహాసాలలో ప్రస్తావించబడిన ఏ అరణ్యమూ ద్వారకా పరిసర ప్రాంతంలో ఉన్నట్లు ఆధారాలు లేవు. శ్రీకృష్ణుడుకు సంబంధించిన కథనాలలో సోమనాథం, సమీపంలోని ప్రభాస తీర్థం ప్రస్తావించబడినా, ద్వారకాలోని నాగేశ్వరం లేదా దారుకావనం గురించి ప్రస్తావన కనిపించదు. దారుకావనం వింధ్య పర్వతాల సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చని కూడా కొందరు భావిస్తున్నారు. అది వింధ్య పర్వతాలకు దక్షిణ-నైరుతి దిశలో విస్తరించి, పశ్చిమ సముద్ర తీరానికి చేరి ఉండవచ్చని సూచించబడింది. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రంలో (6వ శ్లోకం) ఆది శంకరాచార్యులు ఈ జ్యోతిర్లింగాన్ని నాగనాథగా స్తుతించారు: "Yamye sadange nagaretiramye vibhushitangam vividhaishcha bhogai Sadbhaktimuktipradamishamekam shrinaganatham sharanam prapadye" ఈ శ్లోకాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, ఈ క్షేత్రం దక్షిణ దిశలో (యామ్యే) ఉన్న సదంగ అనే పట్టణంలో ఉందని కొందరు భావిస్తున్నారు. సదంగ అనేది మహారాష్ట్రలోని ఔంఢా నాగనాథ్ ప్రాంతానికి ప్రాచీన నామమని చెబుతారు. ఈ ప్రదేశం ఉత్తరాఖండ్‌లోని జాగేశ్వర్‌కు దక్షిణాన, ద్వారకా నాగేశ్వరానికి తూర్పు-దక్షిణ దిశలో ఉంది. రవాణా సౌకర్యాలు సమీప విమానాశ్రయం: జామ్‌నగర్ విమానాశ్రయం సమీప రైల్వే స్టేషన్లు: ద్వారకా రైల్వే స్టేషన్ ఒఖా రైల్వే స్టేషన్ ఇవి కూడా చూడండి ద్వారకా ద్వారకాధీశ్ దేవాలయం సోమనాథ దేవాలయం జాగేశ్వర్ ఔంఢా నాగనాథ్ దేవాలయం మూలాలు మూల గ్రంథాలు బాహ్య లింకులు నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగం Archived 4 ఫిబ్రవరి 2017 at the Wayback Machine, ఇండియన్ జీకే నాగేశ్వర్ పురావస్తు పరిశోధనలు నాగేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగ దేవాలయం (సమగ్ర సమాచారం)