ద్వారకాధీశుడి ఆలయం

ద్వారకాధీశ్ దేవాలయం, జగత్ మందిర్ అని కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. కొన్నిసార్లు దీనిని ద్వారకాధీశ్ అని వ్రాస్తారు. ఇది హిందూ దేవాలయం. ఇందులో కృష్ణుడును ద్వారకాధీశ్ (ద్వారకాధీశ) అనే నామంతో, అంటే ‘ద్వారకా నగరాధిపతి’గా ఆరాధిస్తారు. ఈ దేవాలయం భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని ద్వారకా నగరంలో ఉంది. ఇది చార్ ధామ్గా ప్రసిద్ధి చెందిన హిందూ తీర్థయాత్ర మార్గంలోని ఒక ముఖ్యక్షేత్రం. ఐదు అంతస్తులతో, 72 స్తంభాల ఆధారంపై నిర్మించబడిన ఈ దేవాలయ ప్రధాన గర్భగుడి "జగత్ మందిర్" లేదా "నిజ మందిర్"గా పిలువబడుతుంది. పురావస్తు ఆధారాల ప్రకారం, ఈ దేవాలయపు ప్రాథమిక నిర్మాణం క్రీస్తుపూర్వం 200 సంవత్సరాల నాటికే నిర్మించబడినదిగా భావించబడుతోంది. ప్రస్తుత దేవాలయ నిర్మాణం 15వ–16వ శతాబ్దాల్లో పునర్నిర్మాణం చేయబడి, విస్తరించబడింది. దివ్యప్రబంధాలలో సూచించబడిన విష్ణుభగవానుని 108 దివ్యప్రదేశాలలో ఈ ఆలయం ఒకటి. ఈ దేవాలయం హిందువులు పవిత్రంగా భావించే చార్ ధామ్ యాత్రలో ఒక భాగంగా ప్రాముఖ్యతను పొందింది. 8వ శతాబ్దానికి చెందిన హిందూ తత్వవేత్త, ఆచార్యుడు ఆది శంకరాచార్యుడు ఈ దేవాలయాన్ని దర్శించినట్లు సంప్రదాయం చెబుతోంది. మిగిలిన మూడు ధామ్‌లు రామేశ్వరం, బద్రీనాథ్, పూరీ లో ఉన్నాయి. దేవాలయ ప్రాంగణంలో ఆది శంకరాచార్యుని సందర్శనకు స్మారక చిహ్నం కూడా ఏర్పాటు చేయబడింది. ద్వారకాధీశ్ దేవాలయం భారత ఉపఖండంలోని విష్ణువుకు అంకితమైన 98వ దివ్య దేశంగా పరిగణించబడుతుంది. దీనిని దివ్య ప్రబంధంలో మహిమన్వితంగా వర్ణించారు. ఈ దేవాలయం సముద్ర మట్టానికి సుమారు 12.19 మీటర్లు (40.0 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. దేవాలయం పశ్చిమాభిముఖంగా నిర్మించబడింది. దేవాలయ నిర్మాణ పద్ధతి ప్రకారం ఇందులో గర్భగృహం (నిజమందిరం లేదా హరిగృహం), అంతరాలం (మధ్యమండపం) ఉన్నాయి. మూల నిర్మాణం 1473 సంవత్సరంలో మహ్ముద్ బేగడా చేత ధ్వంసం చేయబడినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ప్రస్తుత దేవాలయం 16వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా భావించబడుతోంది. పురాణ కథనం హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ద్వారకా నగరాన్ని కృష్ణుడు సముద్రం నుంచి తిరిగి పొందిన భూమిపై నిర్మించాడని చెబుతారు. మహాభారతం ప్రకారం, మహర్షి దుర్వాసుడు ఒకసారి కృష్ణుడు, అతని భార్య రుక్మిణిను సందర్శించాడు. ఆ మహర్షి దంపతులు తనను వారి రాజభవనానికి తీసుకెళ్లాలని, గుర్రాల మాదిరిగా తన రథాన్ని లాగాలని కోరాడు. దంపతులు అంగీకరించి రథాన్ని లాగడం ప్రారంభించారు. ఆ సమయంలో రుక్మిణి అలసటతో కూలిపోవడంతో, దుర్వాసుడు ఆమెను కొట్టినట్లు పురాణం వివరిస్తుంది. కొంత దూరం ప్రయాణించిన తరువాత, స్థానిక పరంపర ప్రకారం, రుక్మిణి అలసటతో నీరు కావాలని కృష్ణునిని కోరింది. అప్పుడు కృష్ణుడు తన దివ్యశక్తితో భూమిలో ఒక గుంత తవ్వగా, అక్కడికి గంగా ప్రవహించినట్లు చెబుతారు. దీనితో కోపోద్రిక్తుడైన దుర్వాసుడు, రుక్మిణి ఆ స్థలంలోనే ఉండాలని శపించాడు. ప్రస్తుతం రుక్మిణి ఆలయం ఉన్న ప్రదేశమే ఆమె నిలిచిన స్థలమని విశ్వసిస్తారు. అయితే, ఆ దివ్య దంపతుల్లో ఎటువంటి తప్పూ కనుగొనలేకపోయిన దుర్వాసుడు, కృష్ణునికి అతని పాదాల అడుగులను తప్ప మరెక్కడా అజేయత్వం కలుగాలని వరమిచ్చాడు. అలాగే, రుక్మిణి దేవి కృష్ణుని భార్యలలో ప్రధానురాలిగా ఉండాలని, పరలోకంలో కూడా ఆయనతో నిత్య సహచరిగా ఉండాలని ప్రకటించాడు. చరిత్ర గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని ద్వారకా పట్టణానికి అనేక శతాబ్దాల చరిత్ర ఉంది. ఇది మహాభారతం కావ్యంలో ద్వారకా రాజ్యంగా ప్రస్తావించబడింది. గోమతి నది తీరంలో ఉన్న ఈ పట్టణం, పురాణాల ప్రకారం కృష్ణుడు రాజధానిగా వర్ణించబడింది. శాసనాలతో కూడిన రాతిబండ, రాళ్లను చెక్కిన విధానం (డవెల్‌ల వినియోగం సూచించే విధంగా), అలాగే ఆ ప్రాంతంలో లభించిన నౌకాశ్రయ నంగర్లు వంటి ఆధారాలు పరిశీలించినప్పుడు, ఆ నౌకాశ్రయం చారిత్రక కాలానికి చెందినదని, సముద్రగర్భ నిర్మాణాల్లో కొంత భాగం మధ్యయుగాంత కాలానికి చెందినదని సూచిస్తున్నాయి. ప్రాచీన నౌకాశ్రయ విధ్వంసానికి తీరప్రాంత కోరివేత ప్రధాన కారణంగా భావించబడుతోంది. పదిహేనవ శతాబ్దంలో ద్వారకా రాజు వాఢేల్ వంశానికి చెందిన భీమ్ అనే రాజు. అతను స్థానిక వాఘేర్ సముద్ర దోపిడీదారులపై కూడా అధికారం కలిగి ఉన్నాడు. ఒకసారి మహ్మూద్ సమర్‌కందీ అనే ఒక మౌలానా సముద్రయానం చేస్తుండగా, తుఫాను కారణంగా అతని నౌక ద్వారకా తీరానికి చేరింది. అక్కడ వాఘేర్ దోపిడీదారులు నౌకపై దాడి చేసి, ఆస్తిని దోచుకుని, మహిళలను అపహరించి, మహ్మూద్, అతని కుమారులను సముద్రంలో వదిలివేశారు. ఈ విషయాన్ని మహ్మూద్ సమర్‌కందీ జునాగఢ్ (ముస్తఫాబాద్)లోని తన రాజదర్బారులో మహ్మూద్ బేగడా సుల్తాన్‌కు తెలియజేశాడు. దాంతో సుల్తాన్ ద్వారకాను స్వాధీనం చేసుకోవాలని నిర్ణయించి, 1473 మే 14న నగరంపై దండయాత్ర ప్రారంభించాడు. ద్వారకా రాజు భీమ్, అతని రాజపుత్రులు భద్రత కోసం బేట్ ద్వారకా ద్వీప కోటకు పారిపోయారు. సుల్తాన్ ఆదేశాల మేరకు ద్వారకా పట్టణం దోపిడీకి గురై, అనేక భవనాలు కూల్చివేయబడి, ద్వారకాధీశ ఆలయం ధ్వంసమై, విగ్రహం ఛిద్రమైంది. అయితే, రంగరాజన్ పేర్కొన్న జయంతిలాల్ ఠాకర్ గుజరాతీ వ్యాసాన్ని ఉదహరిస్తూ, వాఘేర్‌లు ఆలయాన్ని రక్షించేందుకు తమ వంతు ప్రయత్నం చేశారని పేర్కొంటారు. ప్రస్తుతం ఉన్న ద్వారకాధీశ విగ్రహాన్ని 1559లో అనిరుద్ధాశ్రమ శంకరాచార్యులు ప్రతిష్ఠించారు. నిర్మాణం ద్వారకాధీశ దేవాలయం, జగత్ మందిర్ అని కూడా పిలువబడే ఈ ఆలయం, ప్రధానంగా సున్నపురాయి (లైమ్‌స్టోన్), ఇసుకరాయి (సాండ్‌స్టోన్)తో నిర్మించబడిన ఐదు అంతస్తుల భవనం. ఈ దేవాలయ నిర్మాణానికి మొత్తం 72 స్తంభాలు ఆధారంగా నిలిచి, భవనానికి దృఢమైన నిర్మాణాత్మక ఆకృతి కల్పిస్తున్నాయి. దేవాలయానికి రెండు ప్రధాన ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఉత్తర ద్వారం మోక్ష ద్వారం (మోక్షానికి ద్వారం)గా పిలువబడుతూ స్థానిక మార్కెట్ వైపు తెరుచుకుంటుంది. దక్షిణ ద్వారం స్వర్గ ద్వారం (స్వర్గానికి ద్వారం)గా ప్రసిద్ధి చెందింది; ఇది గోమతి నది ఘాట్లకు దిగి వెళ్లే 56 మెట్లు కలిగి ఉంటుంది. ఈ దేవాలయం తూర్పు–పడమర దిశలో 29 మీటర్ల పొడవు, ఉత్తర–దక్షిణ దిశలో 23 మీటర్ల వెడల్పు కలిగి ఉంది. నిర్మాణంలో ఉపయోగించిన సున్నపురాయిపై సూక్ష్మమైన శిల్పకళా చెక్కుదలలు కనిపిస్తాయి. దేవాలయ శిఖరం సుమారు 78 మీటర్లు (256 అడుగులు) ఎత్తుకు ఎదిగింది. శిఖరంపై ఎగురవేయబడే పతాకంపై సూర్యుడు, చంద్రుడు చిహ్నాలు ఉంటాయి. భూమిపై సూర్యచంద్రులు ఉన్నంతకాలం కృష్ణుడు అక్కడే ఉంటాడని విశ్వాసాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. త్రిభుజాకారంలో ఉండే ఈ పతాకం పొడవు 50 feet (15 m). రోజుకు నాలుగు సార్లు ఈ పతాకాన్ని మార్చుతారు. కొత్త పతాకాన్ని ఎగురవేయడానికి భక్తులు విరాళంగా పెద్ద మొత్తంలో ధనం సమర్పిస్తారు. ఈ విధంగా సమకూరే నిధులు దేవాలయ ట్రస్ట్‌కు జమ చేయబడుతూ, దేవాలయ నిర్వహణ, సంరక్షణ ఖర్చులకు వినియోగించబడతాయి. నిర్మాణ శైలి సా.శ.పూ. 400 సంవత్సరంలో శ్రీకృష్ణుని మునిమనుమడైన వజ్రనాభుని చేత నిర్మించబడిందని విశ్వసించబడింది. అయినప్పటికీ ప్రస్తుత నిర్మాణం సాశ. 16వ శతాబ్దంలో అచ్చమైన చాళుక్యుల శైలిలో నిర్మించబడింది. ఈ అద్భుత ఆలయం ఎత్తు 51.8 మీటర్లు. జగత్ మందిర్ అని కూడా పిలువబడుతున్న ఈ ఆలయానికి రెండు శిఖరాలు ఉన్నాయి. నిజశిఖరం అనబడే పెద్దశిఖరం గర్భాలయంలో శ్రీకృష్ణుడు ప్రతిష్ఠించబడి పూజలు అందుకుంటున్నాడు. ఈ బృహత్తరమైన ఆలయంలో అద్భుతమైన శిల్పకళానైపుణ్యం కలిగిన 60 స్తంభాలు, అనేకశిల్పాలు ఉన్నాయి. ఈ శిల్పాలు ద్వారకను తరువాతి కాలంలో పాలించిన వివిధ గుప్తులు, పల్లవులు, చవద సామ్రాజ్యాలకు చెందినవని భావించబడుతుంది. ఆలయానికి ఉత్తరాన ఉన్న ద్వారాన్ని మోక్ష ద్వారం అని పిలుస్తారు. దక్షిణ ద్వారం స్వర్గ ద్వారం అని పిలువబడుతుంది. పురాణకథనాన్ని అనుసరించి ఈ ఆలయం విశ్వకర్మ చేత ఒక్కరోజులో నిర్మించబడినట్లు విశ్వసిస్తున్నారు. 2.25 అడుగుల శ్రీకృష్ణుని విగ్రహం చెక్కడానికి మెరిసే నల్లరాయి ఉపయోగించబడింది. భగవానుడి నాలుగు చేతులలో ఒకదానిలో శంఖం, మరొక చేతిలో సుదర్శన చక్రం, ఇంకో చేతిలో గద, నాలుగవ చేతిలో తామర పుష్పం ఉన్నాయి. ఈ విగ్రహాన్ని శంఖ, చక్ర, గదా, పద్మ చతుర్భుజి అంటారు. శత్రువుల దాడి నుండి రక్షించడానికి ఈ విగ్రహం సంవత్సరాల కాలం దాచి ఉంచబడింది. మధ్యకాలంలో రుక్మిణీ మందిరంలో ఉన్న విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించి పూజలు నిర్వహించారు. ప్రస్తుత ఆలయం నిర్మించబడిన తరువాత అసలైన విగ్రహం ప్రతిష్ఠించబడింది. మతపరమైన ప్రాముఖ్యత ఈ స్థలం ప్రాచీన ద్వారకా నగరంతో, మహాభారతంలో పేర్కొన్న ద్వాపరయుగంలోని కృష్ణుడుతో అనుబంధం కలిగి ఉండటం వలన, ఇది హిందువులకు ముఖ్యమైన తీర్థయాత్ర క్షేత్రంగా భావించబడుతుంది. “కృష్ణ పరిభ్రమణ వలయం”కు సంబంధించిన మూడు ప్రధాన యాత్రామార్గాలలో ఇది ఒకటి. అవి: హర్యానా రాష్ట్రంలోని 48 కోస్ పరిక్రమా ఆఫ్ కురుక్షేత్రా, ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని మథురాలో జరిగే బ్రజ్ పరిక్రమా,, గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని ద్వారకాలోని ద్వారకాధీశ దేవాలయంలో జరిగే ద్వారకా పరిక్రమా (ద్వారకాధీశ యాత్ర). ఈ యాత్ర సంప్రదాయాల ఆరంభం స్పష్టంగా తెలియకపోయినప్పటికీ, భారతదేశమంతటా మఠాలను స్థాపించిన ఆది శంకరాచార్యులు ప్రవేశపెట్టిన అద్వైత పాఠశాల ప్రకారం “చార్ ధామ్” భావన ఆ ఋషికే ఆపాదించబడింది. ఈ నాలుగు మఠాలు భారతదేశం నాలుగు దిక్కుల్లో ఉన్నాయి. వాటికి అనుబంధంగా ఉన్న ఆలయాలు: ఉత్తరంలో బద్రీనాథ్‌లోని బద్రీనాథ్ ఆలయం, తూర్పున పురిలోని జగన్నాథ ఆలయం, పురి, పశ్చిమాన ద్వారకాలోని ద్వారకాధీశ ఆలయం, దక్షిణంలో రామేశ్వరంలో ఉన్న రామనాథస్వామి ఆలయం. ఆధ్యాత్మికంగా ఈ ఆలయాలు శైవం, వైష్ణవం వంటి పంథాలకు చెందినవిగా భావించినప్పటికీ, చార్ ధామ్ యాత్ర మొత్తం హిందువులందరికీ సాధారణమైన పవిత్ర యాత్రగా పరిగణించబడుతుంది. భారతదేశం నాలుగు దిక్కులను ఆవరించే ఈ యాత్రను జీవితంలో కనీసం ఒకసారి చేయాలని ఆశించడం హిందువులలో పవిత్ర సంకల్పంగా భావించబడుతుంది. సంప్రదాయంగా ఈ యాత్ర తూర్పు దిశలోని పురి నుండి ప్రారంభమై, హిందూ దేవాలయాల్లో చేసే ప్రదక్షిణ విధానాన్ని అనుసరించి దక్షిణావర్త (clockwise) దిశలో కొనసాగుతుంది. దేవాలయం ఉదయం 6.00 గంటల నుండి మధ్యాహ్నం 1.00 గంటల వరకు, అలాగే సాయంత్రం 5.00 గంటల నుండి రాత్రి 9.30 గంటల వరకు భక్తులకు దర్శనానికి తెరిచి ఉంటుంది. కృష్ణ జన్మాష్టమి (గోకులాష్టమి) ఉత్సవాన్ని, కృష్ణుని జన్మదినోత్సవంగా, వల్లభాచార్యులు (1473–1531) ప్రాచుర్యం పొందేలా నిర్వహించినట్లు పేర్కొనబడింది. ఒక పురాణకథనం ప్రకారం, రాజపుత్రి, కవయిత్రి, కృష్ణభక్తురాలైన మీరాబాయి ఈ దేవాలయంలోనే కృష్ణునిలో లీనమయ్యిందని విశ్వసిస్తారు. ఇది భారతదేశంలోని ఏడు పవిత్ర నగరాలైన “సప్త పురి”లలో ఒకటిగా కూడా పరిగణించబడుతుంది. ఈ దేవాలయం, భారతదేశంలో హిందూ ఆధ్యాత్మిక ఐక్యతను ప్రోత్సహించిన ఆది శంకరాచార్యులు స్థాపించిన నాలుగు పీఠాలలో ఒకటైన ద్వారకా పీఠం సమీపంలో ఉంది. ఆలయ ప్రత్యేకతలు సూర్యచంద్రుల చిత్రాలు కలిగిన జండా గోపురం మీద ఎగురుతూ ఉంటుంది. చిహ్నం మాత్రం అలాగే ఉన్న జండాలు ఒక రోజులో ఐదు మార్లు మార్చబడుతూ ఉంటుంది. ఆలయపరిసరాలలో జరుగుతున్న విశేషపరిశోధనలు, విలువైన ఆలయనిర్మాణం యునెస్కో వారసత్వ సంపదగా గుర్తించపడుతూ ఉంది. ఈ ఆలయం నిర్మాణంలో రెండు సంప్రదాయాలు చోటు చేసుకున్నాయి. ద్వారకాధీశ్ ఆలయం శైవసంప్రదాయంలో నిర్మితమై ఉంది. బెట్ ద్వారకలోని ఆలయం వైష్ణవ సంప్రదాయంలో నిర్మితమై ఉంది. చార్ ధాం పవిత్రమైన చార్ ధాం ఆలయాలలో ఈ ఆలయం ఒకటి. నాలుగు పవిత్ర ఆలయాలు రామేశ్వరం, బద్రీనాథ్, పూరి, ద్వారక. ఆధారపూరితం కానప్పటికీ ఇక్కడ అద్వైత పాఠశాల హిందూ సన్యాస సంస్థలను దేశమంతటా స్థాపించిన శంకరాచార్యుల చేత ఆరంభించబడిందని విశ్వసిస్తున్నారు. నాలుగు చార్ ధాం ఆలయాలు దేశం నాలుగు మూలలలో స్థాపించబడ్డాయి. బద్రీనాథ్ దేశానికి ఉత్తరదిశలోనూ, జగన్నాథ్ ఆలయం తూర్పున పూరీ నగరం లోనూ, రామేశ్వరం ఆలయం దేశానికి దక్షిణంలో ఉన్న రామేశ్వరం లోనూ, పడమరలో ద్వారకాపురిలో ద్వారకాధీశ్ ఆలయం ఉన్నాయి. దేశానికి నాలుగు చెరగులా ఉన్న ఆలయాలు సిద్ధాంతపరంగా శైవ, వైష్ణవ మతాలకు ప్రతీకగా హిందూ సాంప్రదాయక యాత్రకు లక్ష్యాలుగా ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ హిమాలయాలలో మరి ఒక చిన్న చార్ ధం యాత్ర ఉంది. అవి వరుసగా కేదార్ నాథ్, బద్రీనాథ్, గంగోత్రి, యమునోత్రి. ఇవి అన్నీ హిమాలయ శిఖరాలలో ఉన్నాయి. అసలైన చార్ ధాం నుండి వైరుధ్యం చూపడానికి వీటిని చోటా (చిన్న) చార్ ధం అంటారు. 20వ శతాబ్దపు మధ్యకాలంలో ఈ చోటా చార్ ధాం పిలువబడుతూ ఉంది. హిందువులు జీవితకాలంలో ఒక సారి ఈ ఆలయాలను దర్శించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకోవడం సాధారణం. సంప్రదాయకంగా ఈ యాత్ర పూరీ జగన్నాథ్ ఆలయదర్శనంతో మొదలై గడియారపు భ్రమణదిశగా సాగడం అలవాటు. వైష్ణవ దివ్యక్షేత్రం శ్రీ ద్వారక ఇది 108 వైష్ణవ దివ్యక్షేత్రాలలో ఒకటి. వివరాలు కల్యాణ నారాయణన్-కల్యాణదేవి-గోమతీదేవి-అష్టమహిషలు-హేమకూట విమానము-పశ్చిమ ముఖము-నిలచున్నసేవ-ద్రౌపతికి ప్రత్యక్షము-నమ్మాళ్వార్-తిరుమంగై ఆళ్వార్-ఆండాళ్-పెరియాళ్వార్ కీర్తించింది. విశేషాలు విశే: ఇయ్యది ముక్తి ప్రద క్షేత్రములలో నొకటి. సన్నిధికి సమీపముననే గోమతీ నది సముద్రములో కలియుచున్నది. అక్కడ నుండి బస్సుమార్గమున పోయి బేటి ద్వారక చేరవలెను. ఇది శ్రీకృష్ణుని నివాస స్థలము. ఇచట 1500 గృహములు ఉన్నాయి. ఇచట మాలవరులు శంఖ చక్రధారియై వేంచేసియున్నారు. దీనికి 5 కి.మీ. దూరమున శంఖతీర్థము ఉంది. ఇచట పెరుమాళ్ళ వక్షస్థలమున పిరాట్టి వేంచేసియున్నారు. రుక్మిణీదేవి ఉత్సవ తాయార్. అనేక సన్నిధులు ఉన్నాయి. ప్రతిదినము తిరుమంజనము జరుగును. పసిపిల్లవానివలె-రాజువలె-వైదికోత్తమునివలె అలంకారములు జరుగును. ద్వారక నుండి ఓఘ పోవుమార్గములో 5 కి.మీ. దూరమున రుక్మిణీదేవి సన్నిధి గలదు. ఇదియే రుక్మిణీ కల్యాణము జరిగిన ప్రదేశము. ద్వారక సమీపమున తోతాద్రి మఠము ఉంది. విరావన్‌స్టేషన్‌లో దిగి 160 కి.మీ. దూరమునగల రైవతక పర్వతమును చేరవచ్చును. ఇచట అనేక సన్నిధులు గలవు. కృష్ణావతారమునకు ముందుగానే సేవసాయించిన ప్రదేశము. శయనతిరుక్కోలము. మార్గము:బొంబాయి-ఓగా రైలుమార్గములో ఓగారేవు ముఖద్వారానికి 35 కి.మీ. దూరము. అహమ్మదాబాద్ నుండి బస్‌లు గలవు. అన్నివసతులు ఉన్నాయి. సాహిత్యం పాశురాలు రవాణా విమాన మార్గం: ద్వారకాకు సమీపంలోని విమానాశ్రయాలు పోర్బందర్ విమానాశ్రయం (PBD), ఇది ద్వారకా నుండి సుమారు 95 కి.మీ దూరంలో ఉంది; అలాగే జామ్‌నగర్ విమానాశ్రయం (JGA), ఇది సుమారు 110 కి.మీ దూరంలో ఉంది. రైలు మార్గం: ఈ నగరానికి ద్వారకా రైల్వే స్టేషన్ (DMK) ద్వారా రైలుసౌకర్యం ఉంది. ఇది వెస్ట్రన్ రైల్వే జోన్ పరిధిలో పనిచేస్తుంది. రైల్వే స్టేషన్ దేవాలయం నుండి సుమారు 2 కి.మీ దూరంలో ఉంది. రోడ్డు మార్గం: ద్వారకా నగరం జాతీయ రహదారి 947 (NH-947) ద్వారా గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని ఇతర ప్రాంతాలతో సౌకర్యవంతంగా అనుసంధానించబడింది. పురస్కారాలు ద్వారకాధీశ జగత్ మందిర్‌కు 2021 మార్చి 22న అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల న్యూ జెర్సీలోని వరల్డ్ టాలెంట్ ఆర్గనైజేషన్ ద్వారా “వరల్డ్ అమేజింగ్ ప్లేస్” సర్టిఫికేట్ ప్రదానం చేయబడింది. ఇదే విషయాన్ని వరల్డ్ టాలెంట్ ఆర్గనైజేషన్ అధికారిక వెబ్‌సైట్‌లో కూడా నమోదు చేశారు. ఇవి కూడా చూడండి శ్రీ కేశవరాయిజీ దేవాలయం, బెట్ ద్వారక రుక్మిణి దేవి దేవాలయం, ద్వారకా రాధా దామోదర్ దేవాలయం, జునాగఢ్ గ్రంథసూచి Desai, Anjali H. (2007). India Guide Gujarat. India Guide Publications. ISBN 978-0-9789517-0-2. Paramāra, Thomasa (1996). Temples of Gujarat Built During the Mughal Period. Thomas B. Parmar. యునెస్కో వరల్డ్ కల్చరల్ హెరిటేజ్ సైట్ హోదా – ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ పత్రిక నివేదిక ద్వారకాధీశ దేవాలయం సమీప సముద్రగర్భ అవశేషాలు – జాతీయ సముద్ర శాస్త్ర సంస్థ వెబ్‌సైట్ Brockman, Norbert C. (2011). Encyclopedia of Sacred Places. California: ABC-CLIO, LLC. ISBN 978-1-59884-655-3. Gwynne, Paul (2009). World Religions in Practice: A Comparative Introduction. Oxford: Blackwell Publication. ISBN 978-1-4051-6702-4. మూలాలు బాహ్య లింకులు అధికారిక వెబ్‌సైట్