ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଆଶ୍ରମ

କୋଚରାବ ଆଶ୍ରମ, ଯାହାକୁ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଆଶ୍ରମ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଭାରତର ଗୁଜରାଟର ଅହମଦାବାଦରେ ଥିବା ଏକ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ଓ ସଂଗ୍ରହାଳୟ । ୧୯୧୫ ମଇ ମାସରେ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ନେତା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଏହି ଆଶ୍ରମର ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇବର୍ଷ ସେ ଆଶ୍ରମରେ ଆନ୍ଦୋଳନର କିଛି ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ରହିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଅନେକ ଭାବନାର ଆକାର ନେବା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ୧୯୫୩ରେ ବମ୍ବେ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଏହାକୁ ସ୍ମୃତିସ୍ଥଳ ଘୋଷଣା କରି ୧୯୫୪ରେ ଗୁଜରାଟ ବିଦ୍ୟାପୀଠଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କଲା । ୨୦୨୪ରେ ଏହାକୁ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଭାବେ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ପୁନର୍ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ଇତିହାସ ଗୋପାଳକୃଷ୍ଣ ଗୋଖଲେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରୁ ଭାରତକୁ ଫେରିବାପରେ ସ୍ୱରାଜ୍ ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ଏକ ସଂଗଠନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ । ୧୯୧୫ରେ ଭାରତକୁ ଫେରି, ଗାନ୍ଧୀ ଏକ ଶ୍ରମ – ସ୍ଥାପନା କରିବାକୁ ଯୋଜନା କଲେ, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉନ୍ନତି, ସ୍ୱାବଳମ୍ବନ ଓ ସାମାଜିକ ସେବାର କେନ୍ଦ୍ର ହେବ । ଆହମଦାବାଦ, କଲିକାତା, ରାଜକୋଟ ଓ ହରିଦ୍ୱାର ସହିତ ଅନେକ ସହର ସେଠାରେ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ୧୯୧୫ ଜାନୁଆରୀରେ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସମୟରେ ହରିପ୍ରସାଦ ଦେଶାଇ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆହମଦାବାଦକୁ ଏଥିପାଇଁ ବାଛିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ। ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ, ନିଜ ମାତୃଭାଷା ଗୁଜରାଟୀରେ ସେ ଅଧିକ ଭଲ ଭାବରେ ସେବା କରିପାରିବେ । ଆହମଦାବାଦ୍‌ର ବଡ଼ ବସ୍ତ୍ର ଶିଳ୍ପ ଓ କର୍ଘା-ବୁଣାଣୀର ପୁରାତନ ପ୍ରଚଳନ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଖଦି-କାରଖାନାକୁ ପୁନରୁଜ୍ଜୀବନ ଦେବାରେ ସହାୟକ ହେବ ବୋଲି ସେ ଭାବିଥିଲେ । ତା’ପରେ, ସେଥିର ଧନୀ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ସମର୍ଥନ ମିଳିବ ବୋଲି ଆଶା କରିଥିଲେ । ୧୯୧୫ ମଇ ୧୧ରେ ଗାନ୍ଧୀ ଏକ ବାର୍ଷିକ ୬,୦୦୦ ଟଙ୍କାର ଖର୍ଚ୍ଚ ଅନୁମାନ ସହିତ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣର ତାଲିକା ମିଲ୍ ମାଲିକ ମଙ୍ଗଳଦାସ ଗିରିଧରଦାସଙ୍କୁ ଦେଲେ । ଆହମଦାବାଦ୍‌ରେ ଗାନ୍ଧୀ ନିଜ ସହପାଠୀ ଓ ଓକିଲ ଜୀବନଲାଲ୍ ଦେଶାଇଙ୍କ ସହିତ ରହୁଥିଲେ । ଦେଶାଇ ନିଜର “ଛୁଟି-ଘର” – କୋଚରାବ ଗାଁରେ ଥିବା ଏକ ବଙ୍ଗଲା କୁ ବାର୍ଷିକ ୧ ଟଙ୍କା ଭଡ଼ାରେ ଦେଲେ । ଗାନ୍ଧୀ ଏହାକୁ “ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଆଶ୍ରମ” ନାମ ଦେଲେ, ଯାହା ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରେ ସଫଳତାର ସହିତ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିବା ଅହିଂସା-ପ୍ରତିରୋଧର ପ୍ରଣାଳୀକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିଲା । ୧୯୧୫ ମଇ ୨୦ରେ ଗାନ୍ଧୀ ଓ ତାଙ୍କ ସହଭାଗୀମାନେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ବଙ୍ଗଲାର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ବାସ୍ତୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ । ୨୨ ମଇରେ ସେମାନେ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ୨୫ ମଇରେ ଆଶ୍ରମର ସ୍ଥାପନା କଲେ। ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାୟ ୨୫ ଜଣ (ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା) ସେଠାରେ ରହୁଥିଲେ, ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରୁ ଫେରିଥିବା ୧୩ ଜଣ ତାମିଲ୍ ସାମିଲ ଥିଲେ। ମଗନଲାଲ୍ ଗାନ୍ଧୀ ପ୍ରଥମ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ । ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଆଶ୍ରମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ଓ ବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ । ଖଦି, ସ୍ୱାବଳମ୍ବନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶାରୀରିକ ଶ୍ରମ ଓ ସ୍ୱଦେଶୀ ବସ୍ତ୍ର ପ୍ରଚଳନ ଏହି ସମୟରେ ଆଶ୍ରମରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ବିନୋବା ଭାବେ ଓ କାକା କାଲେଲକର୍ ଭଳି ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସହ ସଦସ୍ୟତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୧୦୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲା । ବିବାଦ ୧୯୧୫ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରେ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଜଣେ ଦଳିତ ପରିବାରକୁ ଭର୍ତ୍ତି କରିବାରେ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ଓ ଦାନ ଅବରୋଧିତ ହୋଇଗଲା । କିନ୍ତୁ ଗାନ୍ଧୀ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଅଚଳ ରହିଲେ ଓ ଅମ୍ବାଲାଲ୍ ସାରାଭାଇଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ସହଯୋଗରେ (₹୧୩,୦୦୦) ଆଶ୍ରମଟି ବନ୍ଦ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚିଗଲା । ପରେ, ପ୍ଲେଗ୍ ରୋଗର ଉତ୍ପାତ ଆରମ୍ଭ ହେବାରୁ ଆଶ୍ରମର ପିଲାମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗାନ୍ଧୀ ସେମାନଙ୍କୁ ସହରରୁ ଦୂରରେ ଏକ ନୂଆ ଆଶ୍ରମକୁ ପଠାଇଦେଲେ । ୧୯୧୭ ଜୁନ୍ ୧୭ରେ ଗାନ୍ଧୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନେ ନୂଆ ସାବରମତି ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ । ବାସ୍ତୁକଳା ଏବଂ ବିଶେଷତା ଆଶ୍ରମଟି ୫,୦୦୦ ବର୍ଗମିଟର (୫୪,୦୦୦ ବର୍ଗଫୁଟ୍) ଜାଗାରେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛି ଏବଂ ଏଥିରେ ବଡ଼ ବଗିଚା ସହିତ ଏକ ଇଉରୋପିୟ-ଶୈଳୀର ବଙ୍ଗଲା ଅଛି । ଦୁଇତଳା ଗୃହଟିରେ ପ୍ରାୟ ଦଜନେଇ କକ୍ଷ ଏବଂ ଟାଇଲ୍-ଛାଦ ଅଛି । ଏହାର ଭିତିଗୁଡ଼ିକ ଚୁନାପଥରରେ ପୋତାଯାଇଛି; କାଠର ଛାଦକୁ କାଠର ସ୍ତମ୍ଭମାନେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଗାନ୍ଧୀ, କାସ୍ତୁରବା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନେ ତଳତଳା କକ୍ଷମାନେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ସେଠାରେ ସ୍ନାନଗୃହ ଏବଂ ଗୋଦାମ ସହିତ ଏକ ବରାଣ୍ଡା ଘେରିଥିଲା । ପ୍ରଥମ ତଳରେ ନିମ୍ନ-ବସିବା ପାଇଁ ବୈଠକ କକ୍ଷ, ଏକ ପୁସ୍ତକାଳୟ ଏବଂ ବଡ଼ ବାଲକନୀ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଆଶ୍ରମର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ସମୟ ସୂଚନା ପାଇଁ ପିତଳର ଘଣ୍ଟି ବଜାଯାଉଥିଲା । ଉପରତଳା ପୁରା କାଠରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ସେଠାକୁ କାଠର ସିଡ଼ିଦ୍ୱାରା ପହଞ୍ଚିବାଯାଏ । ୨୦୧୯ରୁ ୨୦୨୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥପତି ସ୍ନେହାଲ୍ ଶାହ ଓ ପୂନମ୍ ତ୍ରମ୍ବାଡିଆଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ପୁନର୍ବିକାଶ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ପୁନର୍ବିକସିତ ଆଶ୍ରମଟିକୁ ୨୦୨୪ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୨ରେ, ଦାଣ୍ଡି ଯାତ୍ରାର ୯୪ତମ ବାର୍ଷିକୀରେ, ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଘାଟିତ କରାଗଲା । ଆଧାର