ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం

ఛత్రపతి శివాజీ మహరాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం, (CSMVS) (గతంలో ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ మ్యూజియం ఆఫ్ వెస్ట్రన్ ఇండియా) అనేది ముంబైలోని ఒక మ్యూజియం. ఇది చరిత్రపూర్వ కాలం నుండి ఆధునిక కాలం వరకు భారతదేశ చరిత్రను భద్రపరుస్తోంది. ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ (తరువాత జార్జ్ V గా కింగ్ ఆఫ్ యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఎంపరర్ ఆఫ్ ఇండియా అయ్యాడు) సందర్శన జ్ఞాపకార్థం, ప్రభుత్వ సహాయంతో అప్పటి బాంబేకి చెందిన ప్రముఖ పౌరులచే 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బ్రిటిష్ పాలనలో ఇది స్థాపించబడింది. ఇది దక్షిణ ముంబై నడిబొడ్డున గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా సమీపంలో ఉంది. మరాఠా రాజ్య స్థాపకుడు శివాజీ పేరు మీదుగా 1998లో ఈ మ్యూజియానికి పేరు మార్చారు. ఈ భవనం ఇండో-సార్సెనిక్ (Indo-Saracenic) శైలిలో నిర్మించబడింది, ఇందులో మొఘల్, మరాఠా, జైన వంటి ఇతర నిర్మాణ శైలుల అంశాలు కూడా ఉన్నాయి. మ్యూజియం భవనం చుట్టూ తాటి చెట్లు, అందమైన పూల తోట ఉన్నాయి. ఈ మ్యూజియంలో ప్రాచీన భారతీయ చరిత్రకు సంబంధించిన సుమారు 50,000 ప్రదర్శనలు, అలాగే విదేశీ భూభాగాల వస్తువులు ఉన్నాయి, వీటిని ప్రాథమికంగా మూడు విభాగాలుగా వర్గీకరించారు: కళలు, పురావస్తు శాస్త్రం, సహజ చరిత్ర. ఈ మ్యూజియంలో సింధు లోయ నాగరికత కళాఖండాలు, గుప్తులు, మౌర్యులు, చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటుల కాలం నాటి పురాతన భారతదేశానికి చెందిన ఇతర అవశేషాలు ఉన్నాయి. చరిత్ర 1904లో, బొంబాయికి చెందిన కొంతమంది ప్రముఖ పౌరులు, ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ (భవిష్యత్తులో కింగ్ జార్జ్ V) సందర్శన జ్ఞాపకార్థం ఒక మ్యూజియాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. ఆగస్టు 14, 1905న, కమిటీ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది: "ఈ మ్యూజియం భవనం, గొప్ప మహానగరం బొంబాయిని నిర్మించడంలో బ్రిటిష్ రాజ్ తమ ప్రతిష్టాత్మక ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగుతున్న వైభవం, ఔన్నత్యాన్ని తెలియజేస్తుంది". "స్థానిక నిర్మాణ శైలికి అనుగుణంగా, అనేక భవనాలు నిర్మించబడ్డాయి, వాటిలో బాంబే హైకోర్టు భవనం, తరువాత గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా భవనాలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి". నవంబర్ 11, 1905న ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ శంకుస్థాపన చేశాడు, మ్యూజియానికి లాంఛనంగా "ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ మ్యూజియం ఆఫ్ వెస్ట్రన్ ఇండియా" అని పేరు పెట్టారు. మార్చి 1, 1907న, బాంబే ప్రెసిడెన్సీ ప్రభుత్వం మ్యూజియం కమిటీకి "క్రిసెంట్ సైట్" అనే స్థలాన్ని మంజూరు చేసింది, అక్కడే ఇప్పుడు ఈ మ్యూజియం ఉంది. ఓపెన్ డిజైన్ పోటీని అనుసరించి, 1909లో ఆర్కిటెక్ట్ జార్జ్ విట్టెట్ మ్యూజియం భవనం రూపకల్పనకు నియమించబడ్డాడు. విట్టెట్ ఇప్పటికే జనరల్ పోస్ట్ ఆఫీస్ (ముంబై) రూపకల్పనపై పనిచేశాడు, 1911లో ముంబైలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ ల్యాండ్‌మార్క్‌లలో ఒకటైన గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా రూపకల్పన చేశాడు. మ్యూజియానికి రాయల్ విజిట్ (1905) మెమోరియల్ ఫండ్స్ ద్వారా నిధులు సమకూర్చబడ్డాయి. అదనంగా, ప్రభుత్వం, మున్సిపాలిటీ వరుసగా రూ. 300,000, రూ. 250,000 మంజూరు చేశాయి. సర్ కరీంభోయ్ ఇబ్రహీం (మొదటి బారోనెట్) మరో రూ. 300,000 విరాళంగా ఇచ్చాడు, సర్ కోవాస్జీ జహంగీర్ రూ. 50,000 ఇచ్చాడు. 1909 బాంబే యాక్ట్ నంబర్ III ప్రకారం మ్యూజియం స్థాపించబడింది. మ్యూజియం ఇప్పుడు ప్రభుత్వం, బాంబే మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ వార్షిక గ్రాంట్ల ద్వారా నిర్వహించబడుతోంది. మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ మ్యూజియం ట్రస్ట్ ఆధీనంలో ఉన్న నిధులపై వచ్చే వడ్డీ నుండి ఈ గ్రాంట్లను చెల్లిస్తుంది. మ్యూజియం భవనం 1915లో పూర్తయింది, అయితే 1920లో కమిటీకి అప్పగించబడటానికి ముందు, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో ఇది బాలల సంక్షేమ కేంద్రంగా, మిలిటరీ ఆసుపత్రిగా ఉపయోగించబడింది. ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ మ్యూజియాన్ని జనవరి 10, 1922న బాంబే గవర్నర్ జార్జ్ లాయిడ్ భార్య లేడీ లాయిడ్ ప్రారంభించింది. ఈ మ్యూజియం భవనం నగరంలోని గ్రేడ్ I వారసత్వ భవనం. హెరిటేజ్ భవన నిర్వహణ కోసం 1990లో ఇండియన్ హెరిటేజ్ సొసైటీ (బాంబే చాప్టర్) నుండి మొదటి బహుమతిని (అర్బన్ హెరిటేజ్ అవార్డు) గెలుచుకుంది. మరాఠా రాజ్య స్థాపకుడు, యోధుడు అయిన శివాజీ పేరు మీదుగా 1998లో ఈ మ్యూజియానికి ఛత్రపతి శివాజీ మహరాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం అని పేరు మార్చారు. 1995లో నగరానికి పేరు మార్చిన తర్వాత ఈ మ్యూజియానికి కూడా పేరు మార్చారు, అప్పుడే వలసరాజ్యాల పేరు "బొంబాయి" స్థానంలో స్థానిక "ముంబై" వచ్చింది. వాస్తుశిల్పం మ్యూజియం భవనం 3 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో 12,142.23 చదరపు మీటర్ల నిర్మిత ప్రాంతంతో ఉంది. దీని చుట్టూ తాటి చెట్లు, అందమైన పూల తోట ఉన్నాయి. మ్యూజియం భవనం, స్థానికంగా తవ్విన బూడిద రంగు కుర్లా బసాల్ట్ రాయి, పసుపు రంగు (buff) మలాడ్ రాయితో నిర్మించబడింది. ఇది మూడు-అంతస్తుల దీర్ఘచతురస్రాకార నిర్మాణం, పైభాగంలో ఒక బేస్ పై అమర్చబడిన గోపురం (dome) ఉంటుంది, ఇది భవనం మధ్యలో అదనపు అంతస్తును జోడిస్తుంది. వెస్ట్రన్ ఇండియన్, ఇండో-సార్సెనిక్ (Indo-Saracenic) శైలిలో నిర్మించబడిన ఈ భవనంలో మధ్య ప్రవేశ ద్వారం (porch) ఉంటుంది. దాని పైన ఒక గోపురం పెరుగుతుంది. ఈ గోపురం తెలుపు, నీలం రంగుల టైల్స్‌తో కప్పబడి కమలం రేకుల బేస్ పై ఆధారపడి ఉంటుంది. చిన్న గోపురాలతో కూడిన శిఖరాల సమూహం కేంద్ర గోపురం చుట్టూ ఉంటుంది. మొఘల్ ప్యాలెస్ ఆర్కిటెక్చర్‌ స్ఫూర్తితో పైకి వచ్చిన బాల్కనీలు, పొదిగిన అంతస్తులు (inlaid floors), ఫినియల్ (finial) తో కూడిన ఇస్లామిక్ డోమ్ వంటి లక్షణాలను ఈ భవనం కలిగి ఉంది. ఆర్కిటెక్ట్ జార్జ్ విట్టెట్ గోల్కొండ కోట గోపురాన్ని, లోపలి ఆర్చ్‌లకు బీజాపూర్‌లోని గోల్ గుంబాజ్ ఆర్చ్‌లను నమూనాగా తీసుకున్నాడు. మ్యూజియం లోపలి భాగంలో 18వ శతాబ్దపు వాడా (మరాఠా భవనం) కి చెందిన నిలువు వరుసలు, రెయిలింగ్‌లు, బాల్కనీ, జైన శైలిలో ఉన్న అంతర్గత నిలువు వరుసలతో (Jain style interior columns) కలిపి ఉంటాయి. ఇవి మరాఠా బాల్కనీ క్రింద ఉన్న సెంట్రల్ పెవిలియన్ (pavilion) కు ప్రధాన భాగాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. ఇటీవలి ఆధునికీకరణ కార్యక్రమంలో (2008), మ్యూజియం తూర్పు భాగంలో ఐదు కొత్త గ్యాలరీలు, కన్జర్వేషన్ స్టూడియో, విజిటింగ్ ఎగ్జిబిషన్ గ్యాలరీ, సెమినార్ గదిని ఏర్పాటు చేయడానికి మ్యూజియం 30,000 చదరపు అడుగుల స్థలాన్ని సృష్టించింది. మ్యూజియంలో ఒక లైబ్రరీ కూడా ఉంది. సేకరణలు మ్యూజియంలో సుమారు 50,000 కళాఖండాలు ఉన్నాయి. మ్యూజియం సేకరణ ప్రాథమికంగా మూడు విభాగాలుగా వర్గీకరించబడింది: కళలు, పురావస్తు శాస్త్రం, సహజ చరిత్ర. మ్యూజియంలో అటవీ విభాగం కూడా ఉంది, ఇందులో బాంబే ప్రెసిడెన్సీ (బ్రిటిష్ ఇండియా) లో పెరిగిన కలప నమూనాలు, రాళ్ళు, ఖనిజాలు, శిలాజాల చిన్న స్థానిక భౌగోళిక సేకరణను ప్రదర్శించేవి ఉన్నాయి. నావిగేషన్‌కు సంబంధించిన వస్తువులను ప్రదర్శించే మారిటైమ్ హెరిటేజ్ గ్యాలరీ భారతదేశంలోనే మొదటిది. 2008లో, మ్యూజియం "కార్ల్, మెహెర్బాయి ఖండాలావాలా సేకరణ", "కాయిన్స్ ఆఫ్ ఇండియా" ప్రదర్శించే రెండు కొత్త గ్యాలరీలను ఏర్పాటు చేసింది. కళల విభాగం ఆర్ట్ విభాగం 1915లో సేకరించిన సర్ పురుషోత్తం మావ్జీ (Purushottam Mavji) సేకరణలను ప్రదర్శిస్తుంది. 1921, 1933లలో విరాళంగా ఇచ్చిన సర్ రతన్ టాటా, సర్ దొరాబ్ టాటా కళా సేకరణలను కూడా ప్రదర్శిస్తుంది. మ్యూజియంలో ఉన్న సూక్ష్మచిత్రాల (miniature collection) సేకరణలో మొఘల్, రాజస్థానీ, పహారీ, దక్కనీ వంటి భారతీయ చిత్రలేఖన ప్రధాన పాఠశాలల ప్రాతినిధ్యాలు ఉన్నాయి. ఇది 11-12వ శతాబ్దాల నాటి తాటి ఆకు చేతివ్రాత ప్రతులు, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటి పహారీ చిత్రాలు, అలాగే ఢిల్లీ సుల్తానుల కాలం నాటి చిత్రాలను కలిగి ఉంది. మ్యూజియంలో ఉన్న ముఖ్యమైన వ్రాతప్రతులలో మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ స్టూడియోలో చిత్రించిన అన్వర్-సుహాయ్లీ (Anwar-Suhayli), మేవార్ కు చెందిన 17వ శతాబ్దపు రామాయణం వ్రాతప్రతి ఉన్నాయి. ఐవరీ విభాగంలో గుప్తుల కాలం నాటి కళాఖండాలు ఉన్నాయి. వస్త్రాలు, ఏనుగు దంతాలు, మొఘల్ జాడ్స్, వెండి, బంగారం, కళాత్మక లోహపు సామాగ్రి వంటి అలంకరణ కళాఖండాలు కూడా మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. ఇది యూరోపియన్ పెయింటింగ్స్, చైనీస్, జపనీస్ పింగాణీ, ఐవరీ, జేడ్ కళాఖండాల సేకరణను కూడా కలిగి ఉంది. మ్యూజియంలో ఆయుధాలు, కవచాలకు అంకితం చేయబడిన విభాగాలు, నేపాలీ, టిబెటన్ కళల కోసం మరొక విభాగం ఉన్నాయి. ఆయుధాలు, కవచాల విభాగంలో 1581 CE నాటి చక్కగా అలంకరించబడిన అక్బర్ కవచం ఉంది. ఇందులో ఉక్కు రొమ్ము ప్లేట్ (breastplate), ఒక డాలు ఉన్నాయి, మునుపటిది మతపరమైన శ్లోకాలతో చెక్కబడి ఉంది. పురావస్తు విభాగం పూణేలోని పూనా మ్యూజియం నుండి బదిలీ చేయబడిన శిల్పాలు, నాణేలు, రాయల్ ఆసియాటిక్ సొసైటీ (బాంబే శాఖ) సేకరణలు, విలువైన శిల్పాలు, ఎపిగ్రామ్‌లతో (epigram) కూడిన పురావస్తు విభాగాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి దారితీశాయి. ఇండస్ వ్యాలీ కల్చర్ గ్యాలరీలో ఫిషింగ్ హుక్స్, ఆయుధాలు, ఆభరణాలు, సింధు లోయ నాగరికత (క్రీ.పూ. 2600-1900) నాటి బరువులు, కొలతలు ఉన్నాయి. మీర్పూర్ఖాస్‌లోని బౌద్ధ స్థూపం తవ్వకాలలోని కళాఖండాలు 1919 లో మ్యూజియంలో ఉంచబడ్డాయి. శిల్పాల విభాగంలో ప్రారంభ 5వ శతాబ్దపు సింద్‌ లోని మీర్పూర్ఖాస్‌ కి చెందిన గుప్తుల (280 నుండి 550 CE) టెర్రకోట బొమ్మలు, చాళుక్యుల కాలం (6-12వ శతాబ్దం, బాదామి చాళుక్యులు, పశ్చిమ చాళుక్యులు) నాటి కళాఖండాలు, ముంబైకి సమీపంలోని ఎలిఫెంటా నుండి రాష్ట్రకూటుల కాలం (753-982 CE) నాటి శిల్పాలు ఉన్నాయి. సహజ చరిత్ర విభాగం బాంబే నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీ సహజ చరిత్ర విభాగాన్ని రూపొందించడంలో మ్యూజియం ట్రస్ట్‌కు సహాయపడింది. మ్యూజియం సహజ చరిత్ర విభాగం భారతీయ వన్యప్రాణులను (ఫ్లెమింగోలు, గ్రేట్ హార్న్‌బిల్స్, ఇండియన్ బైసన్, పులులు) వివరించడానికి రేఖాచిత్రాలు, చార్ట్‌లతో పాటు డైయోరమాలను (dioramas) ఉపయోగిస్తుంది. కొత్త గ్యాలరీలు సర్ J. J. స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్ తొలి దశను, ప్రోగ్రెసివ్ ఆర్ట్ మూవ్‌మెంట్‌ను హైలైట్ చేస్తూ 'ప్రవాహ' పేరుతో ఒక ఎగ్జిబిషన్ 24 జూలై 2017న ప్రారంభించబడింది. ఈ ఎగ్జిబిషన్ లో 1880ల నుండి 1950ల నాటి వరకు పెస్టోంజీ బొమన్జీ, రుస్తోమ్ సియోడియా, సావ్లారామ్ హల్దాంకర్, ఆంటోనియో జేవియర్ ట్రిండేడ్, S. N. గోరక్షకర్, గోవింద్ మహదేవ్ సోలేగాంకర్, G. H. నాగార్కర్, J. M. అహివాసి, రఘునాథ్ ధొండోపంత్ ధోపేశ్వర్కర్, రఘువీర్ గోవింద్ చిముల్కర్, రసిక్లాల్ పరేఖ్, Y. K. శుక్లా, అబాలాల్ రహిమాన్, కేశవ్ భవన్ రావు చుడేకర్, లక్ష్మణ్ నారాయణ్ తస్కర్, సయ్యద్ హైదర్ రజా, K. H. అరా వంటి చిత్రకారుల పెయింటింగ్స్ ప్రదర్శించబడ్డాయి. జనవరి 29, 2015న 'బాంబే టు ముంబై - డోర్ ఆఫ్ ది ఈస్ట్ విత్ ఇట్స్ ఫేస్ టు ది వెస్ట్' (Bombay to Mumbai - Door of the East with its face to the West) పేరుతో ప్రింట్స్ గ్యాలరీ ప్రారంభించబడింది. ఈ గ్యాలరీని లండన్‌లోని బ్రిటిష్ మ్యూజియం డైరెక్టర్ నీల్ మాక్‌గ్రెగర్ ప్రారంభించారు, అతను మ్యూజియం సెంట్రల్ ఫోయర్‌లో 'ప్రపంచ సంస్కృతులపై' దృష్టాంత ఉపన్యాసాన్ని కూడా ఇచ్చాడు. అక్టోబర్ 2008లో ప్రారంభించబడిన పునరుద్ధరణ ప్రాజెక్ట్‌లో భాగంగా, హిందూ దేవుడు శ్రీ కృష్ణుడికి సంబంధించిన కళాకృతులను కలిగి ఉన్న కృష్ణా గ్యాలరీ మార్చి 2009లో ప్రారంభించబడింది. టెక్స్‌టైల్ గ్యాలరీ (నగరంలోని మొదటి గ్యాలరీ) ఏప్రిల్ 2010లో ప్రారంభించబడింది. ఇది వస్త్ర తయారీ వివిధ పద్ధతులు, ప్రాంతీయ సేకరణలు, సాంప్రదాయ భారతీయ వస్త్రధారణను వివరిస్తుంది. మాత్రికా డిజైన్ కోలాబరేటివ్ ప్రస్తుతం మ్యూజియం ఇండియన్ మినియేచర్ పెయింటింగ్ గ్యాలరీని డిజైన్ చేస్తోంది. హెలెన్ కెల్లర్ ఇన్స్టిట్యూట్‌కి చెందిన డిజైనర్లు, ఫ్యాబ్రికేటర్లు, కన్సల్టెంట్‌ల సహాయంతో గ్యాలరీ కోసం రూపొందించబడిన కంటెంట్ అంధుల కోసం బ్రెయిలీ టెక్స్ట్ (Braille), స్పర్శ లేబుల్‌లుగా మార్చబడుతుంది. సాంప్రదాయ భారతీయ ఆభరణాలపై ఒక కొత్త గ్యాలరీ 2020లో ప్రారంభించబడింది. గ్యాలరీలో, ప్రసిద్ధ గోల్కొండ వజ్రాల ప్రతిరూపాలను మ్యూజియానికి సమర్పించిన సందర్భంగా దానిపై ఒక ప్రదర్శన ఉంటుంది. గ్యాలరీలు CSMVS మ్యూజియంలో వివిధ గ్యాలరీలు ఉన్నాయి. ఇవి కళలు, చరిత్ర, సహజ చరిత్ర, భారతీయ సంస్కృతికి సంబంధించినవి. అవి: స్కల్ప్చర్ గ్యాలరీ ప్రీ అండ్ ప్రోటో హిస్టరీ గ్యాలరీ నేచురల్ హిస్టరీ సెక్షన్ ఇండియన్ మినియేచర్ పెయింటింగ్ గ్యాలరీ కృష్ణా గ్యాలరీ హిమాలయన్ ఆర్ట్ గ్యాలరీ డెకరేటివ్ మెటల్‌వేర్ గ్యాలరీ హౌస్ ఆఫ్ లక్ష్మి- కాయిన్ గ్యాలరీ కార్ల్ అండ్ మెహెర్బాయి ఖండాలావాలా గ్యాలరీ చైనీస్ అండ్ జపనీస్ ఆర్ట్ గ్యాలరీ సర్ రతన్ టాటా, సర్ దొరాబ్ టాటా యూరోపియన్ పెయింటింగ్స్ గ్యాలరీ ఆయుధాలు అండ్ ఆర్మర్ గ్యాలరీ జహంగీర్ నికల్సన్ గ్యాలరీ ప్రేమ్‌చంద్ రాయ్‌చంద్ గ్యాలరీ కీ (Key) గ్యాలరీ ఫస్ట్ ఫ్లోర్ సర్కిల్ గ్యాలరీ సెకండ్ ఫ్లోర్ సర్కిల్ గ్యాలరీ యూరోపియన్ డెకరేటివ్ ఆర్ట్ గ్యాలరీ బాంబే స్కూల్ గ్యాలరీ జహంగీర్ సబావాలా గ్యాలరీ టెక్స్‌టైల్ గ్యాలరీ ప్రింట్స్ గ్యాలరీ క్యూరేటర్స్ గ్యాలరీ అండ్ కన్జర్వేషన్ సెంటర్ స్కల్ప్చర్ గ్యాలరీ ఆర్కియాలజికల్ సేకరణలు వాస్తవానికి మార్గదర్శక పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు సర్ హెన్రీ కౌసెన్స్, సర్ జాన్ మార్షల్ ద్వారా ప్రారంభించబడ్డాయి. ముఖ్యమైన శిల్పాలలో కౌసెన్స్ తవ్విన మీర్పూర్ఖాస్‌ (Mirpurkhas) కి చెందిన గుప్తుల కాలం నాటి టెర్రకోటలు, ఇటుకలు, గాంధార నుండి పెద్ద సంఖ్యలో బౌద్ధ చిత్రాలు, ఐహోల్ లోని శిథిలావస్థలో ఉన్న ఆలయం పైకప్పు పలకలు ఉన్నాయి. ప్రారంభ ఉదాహరణలు పౌని, పితల్ఖోరా నుండి వచ్చాయి. ఎలిఫెంటా గుహల దశకు చెందిన పరేల్‌లోని (Parel) కొలోసల్ పరేల్ రిలీఫ్ ఆఫ్ శివ (Colossal Parel Relief of Shiva), పరేల్ సమీపంలోని సేవ్రీ వద్ద ఉన్న బైజ్‌నాథ్ ఆలయం నుండి ఒక మాతృకల రూపంలో ముంబై ఒక గొప్ప సంప్రదాయాన్ని కలిగి ఉంది. మహారాష్ట్రకు చెందిన ఇతర ముఖ్యమైన చిత్రాలలో పదకొండవ శతాబ్దపు విష్ణువు, వినాయకుడు ఉన్నారు. కొన్ని ప్రసిద్ధ శిల్పాలు: ఎలిఫెంటా గుహల నుండి బ్రహ్మ ఎలిఫెంటా గుహల నుండి మహిషాసురమర్దిని పరేల్ నుండి పరేల్ రిలీఫ్ ఆఫ్ శివ ఐహోల్, పట్టడకల్ శిల్పాలు ద్వారపాలకుడు (గుజరాత్‌లోని శామల్జీ నుండి) కోణార్క్ సూర్య దేవాలయం నుండి గరుడ పితల్ఖోరా నుండి యక్ష మీర్పూర్ ఖాస్ నుండి బుద్ధుడు, భక్తుడు 2వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, 1వ శతాబ్దం నాటి 23వ జైన తీర్థంకరుడు పార్శ్వనాథుని కాంస్య చిత్రాలు అష్టమహేశ్వర ప్రతిరూపం శతాబ్ది ఉత్సవాలు చిత్రాలు మూలాలు బయటి లింకులు Official website గూగుల్ కల్చరల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లో ఛత్రపతి శివాజీ మహరాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం మూస:Mumbai topics