డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం

డా. బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం ((IATA: NAG, ICAO: VANP)) భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రపు శీతాకాల రాజధాని నగరమైన నాగ్‌పూర్కు సేవలందించే ఒక అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. ఈ విమానాశ్రయం నాగ్‌పూర్‌కు నైరుతి దిశలో 8 కి.మీ. (5 మైళ్లు) దూరంలో ఉన్న సోనేగావ్ లో ఉంది. విమానాశ్రయం మొత్తం 1,355 ఎకరాల (548 హెక్టార్లు) విస్తీర్ణాన్ని ఆక్రమించి ఉంది. 2005లో దీనికి భారత రాజ్యాంగ రూపకల్పనలో కీలక పాత్ర పోషించిన, భారత గణతంత్రం వ్యవస్థాపక పితామహులలో ఒకరైన డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ పేరు పెట్టారు. 2024–25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఈ విమానాశ్రయం సుమారు 2.9 మిలియన్ల మంది ప్రయాణికులను నిర్వహించింది. దీంతో ఇది భారతదేశంలో అత్యంత రద్దీగల విమానాశ్రయాల జాబితాలో 27వ స్థానంలో నిలిచింది. రోజుకు సుమారు 8,000 మంది ప్రయాణికులు ఈ విమానాశ్రయాన్ని వినియోగిస్తారు. నాలుగు దేశీయ విమానయాన సంస్థలు, రెండు అంతర్జాతీయ విమానయాన సంస్థలు నాగ్‌పూర్‌ను షార్జా, దోహాతో పాటు 14 దేశీయ గమ్యస్థానాలతో అనుసంధానిస్తున్నాయి. ఈ విమానాశ్రయంలో భారత వైమానిక దళంకు చెందిన నాగ్‌పూర్ ఎయిర్ ఫోర్స్ స్టేషన్ కూడా ఉంది. ప్రయాణికుల రద్దీ పెరగడానికి ప్రధాన కారణాలలో ఒకటి రాష్ట్ర రాజధాని ముంబై, జాతీయ రాజధాని ఢిల్లీలకు ప్రయాణించే ప్రయాణికులు. ముంబై నాగ్‌పూర్‌కు 700 కి.మీ.లకు పైగా దూరంలో ఉంది. ఈ విమానాశ్రయంలో ఒక టెర్మినల్ ఉండి, రెండు ఏరోబ్రిడ్జ్‌లు ఉన్నాయి. చరిత్ర ఈ విమానాశ్రయం మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో (1917–18) రాయల్ ఫ్లయింగ్ కార్ప్స్ / రాయల్ ఎయిర్ ఫోర్స్ కోసం ప్రారంభించబడింది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో దీనిని రాయల్ ఎయిర్ ఫోర్స్ మధ్యంతర వైమానిక స్థావరంగా ఉపయోగించడంతో పాత భవనాలను పునరుద్ధరించారు. బ్రిటిష్ పాలకులు భారతదేశాన్ని విడిచిపెట్టిన తర్వాత ఈ విమానాశ్రయం భారత ప్రభుత్వానికి బదిలీ చేయబడింది. ప్రయాణికుల రద్దీ పెరగడంతో 1953లో కొత్త టెర్మినల్ భవనాలను నిర్మించారు. వీటిలో అల్పాహార సదుపాయాలు, విశ్రాంతి గదులు, మరుగుదొడ్లు, పుస్తక దుకాణాలు, సందర్శకుల గ్యాలరీలు వంటి సౌకర్యాలను ఏర్పాటు చేశారు. సోనేగావ్ విమానాశ్రయం ఒక ప్రత్యేకమైన "నైట్ ఎయిర్ మెయిల్ సర్వీస్"కు కేంద్రంగా ఉండేది. ఈ సేవలో ఢిల్లీ, బొంబాయి (ముంబై), కలకత్తా (కొల్‌కతా), మద్రాస్ (చెన్నై) నగరాల నుండి ప్రతి రాత్రి నాలుగు విమానాలు తమ తమ ప్రాంతాల తపాలా సంచులతో బయలుదేరి నాగ్‌పూర్‌కు చేరేవి. అక్కడ తపాలా మార్పిడి జరిగిన తర్వాత తెల్లవారుజామున తిరిగి తమ స్థావరాలకు చేరుకునేవి. ఈ సేవ 1949 జనవరి నుండి 1973 అక్టోబర్ వరకు కొనసాగింది. అనేక సంవత్సరాల పాటు ఈ విమానాశ్రయంలో ప్రధానంగా పౌర విమానాల రాకపోకలే జరిగేవి. అయితే 2003లో భారత వైమానిక దళానికి చెందిన Il-76 సైనిక రవాణా విమానాలను ఇక్కడికి బదిలీ చేయడం, అలాగే 44 వింగ్ ఏర్పాటుతో సైనిక కార్యకలాపాలు పెరిగాయి. 2010లలో విమానాశ్రయం తన కార్యకలాపాల అనుమతిని కోల్పోయే ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొంది. కారణం, ఒకప్పుడు అట్లాంటా స్కైలార్క్స్ కు చెందిన బోయింగ్ 720 విమానం. ఇది కాంటినెంటల్ ఏవియేషన్ లిమిటెడ్ యాజమాన్యంలో ఉండి, 1991 నుండి విమానాశ్రయంలో నిరుపయోగంగా వదిలివేయబడింది. ఆ విమానం రన్‌వేకు కేవలం 90 మీటర్ల దూరంలో ఉండేది. నిబంధనల ప్రకారం ఏ వస్తువైనా రన్‌వేకు కనీసం 150 మీటర్ల దూరంలో ఉండాలి. దీంతో 2015–16లో, దాదాపు 30 సంవత్సరాలుగా అక్కడే ఉన్న ఆ విమానాన్ని రన్‌వే నుండి 600 మీటర్ల దూరంలో ఉన్న విమానాశ్రయం ఈశాన్య భాగానికి తరలించారు. విస్తరణ ఈ విమానాశ్రయాన్ని మల్టీమోడల్ ఇంటర్నేషనల్ కార్గో హబ్ అండ్ ఎయిర్‌పోర్ట్ ఎట్ నాగ్‌పూర్ (MIHAN)గా అభివృద్ధి చేయాలని ప్రణాళిక రూపొందించబడింది. అభివృద్ధి పనులు 2005లో ప్రారంభమయ్యాయి. ఈ ప్రణాళికలో రెండవ రన్‌వే నిర్మాణం, కొత్త టెర్మినల్ భవనం, సరుకు రవాణా సముదాయం (కార్గో కాంప్లెక్స్) నిర్మాణం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ఇవి బిల్డ్–ఆపరేట్–ట్రాన్స్‌ఫర్ (BOT) పద్ధతిలో చేపట్టాలని నిర్ణయించారు. మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం, నాగ్‌పూర్ వైమానిక దళ స్థావరం ఆక్రమించి ఉన్న 278 హెక్టార్ల భూమికి బదులుగా, భారత వైమానిక దళానికి (IAF) 400 హెక్టార్ల భూమిని కేటాయించేందుకు ప్రతిపాదించింది. ప్రస్తుత సమీకృత టెర్మినల్ భవనం (Integrated Terminal Building) 2008 ఏప్రిల్ 14న ప్రారంభించబడింది. ఎయిర్‌పోర్ట్స్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా (AAI) ప్రస్తుత భవనాన్ని ₹790 మిలియన్ల వ్యయంతో ఆధునీకరించి, విస్తరించింది. ఈ టెర్మినల్ 17,500 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో నిర్మించబడింది. రద్దీ సమయాల్లో గంటకు 550 మంది రాకపోకల ప్రయాణికులను నిర్వహించే సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. ప్రస్తుత టెర్మినల్‌లో 20 చెక్-ఇన్ కౌంటర్లు, 20 ఇమ్మిగ్రేషన్ కౌంటర్లు ఉన్నాయి. ప్రయాణికుల కోసం విజువల్ డాకింగ్ గైడెన్స్ సిస్టమ్‌తో కూడిన ప్యాసింజర్ బ్రిడ్జ్‌లు, బ్యాగేజీ కన్వేయర్ వ్యవస్థ వంటి ఆధునిక సౌకర్యాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. ఒకేసారి 600 కార్లు నిలిపివేయగల పార్కింగ్ స్థలాన్ని కూడా నిర్మించారు. అదనంగా ఎనిమిది కొత్త పార్కింగ్ బేలను ఏర్పాటు చేయడంతో మొత్తం బేల సంఖ్య 18కు చేరింది. నగర భాగంతో మెరుగైన అనుసంధానం కోసం టెర్మినల్ భవనాన్ని ప్రధాన రహదారితో కలిపే కొత్త యాక్సెస్ రహదారిని నిర్మించారు. నాగ్‌పూర్ విమానాశ్రయంలో నావిగేషన్ సౌకర్యాలను మెరుగుపరచడానికి, అన్ని ఆధునిక CNS-ATM సదుపాయాలతో కూడిన కొత్త నియంత్రణ గోపురం (కంట్రోల్ టవర్), సాంకేతిక భవనాన్ని నిర్మించేందుకు AAI ప్రణాళిక రూపొందించింది. ఎయిర్ ఇండియా నిర్వహణ–మరమ్మత్తు–పునర్నిర్మాణ కేంద్రం (MRO) అమెరికన్ విమాన తయారీ సంస్థ బోయింగ్ నిర్మించిన నిర్వహణ–మరమ్మత్తు–పునర్నిర్మాణ (Maintenance, Repair and Overhaul – MRO) కేంద్రం విమానాశ్రయంలో 50 ఎకరాల భూమిని ఆక్రమించి ఉంది. దీని నిర్మాణం 2011 జనవరిలో ప్రారంభమైంది. 2013లో ప్రత్యేక సంస్థగా విభజించబడిన ఎయిర్ ఇండియా ఇంజినీరింగ్ సర్వీసెస్, 2015 జూన్ నాటికి ఈ MRO కేంద్రాన్ని నిర్వహించడం ప్రారంభించనున్నట్లు ప్రకటించింది. 100 మిలియన్ అమెరికన్ డాలర్ల వ్యయంతో రూపొందిన ఈ ప్రాజెక్టు, ఎయిర్ ఇండియా–బోయింగ్ ఒప్పందంలో భాగంగా చేపట్టబడింది. ఇందులో 100 × 100 మీటర్ల పరిమాణంలో రెండు భారీ హ్యాంగర్లు నిర్మించబడ్డాయి. వీటిని లార్సన్ అండ్ టుబ్రో (L&T) నిర్మించింది. ఈ హ్యాంగర్లలో బోయింగ్ 777, బోయింగ్ 787-8 వంటి విశాల శరీర (wide-body) విమానాలను ఉంచవచ్చు. అదనంగా, అనుబంధ పనుల కోసం 24,000 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణాన్ని కేటాయించారు. నాగ్‌పూర్ భౌగోళికంగా భారతదేశ మధ్యభాగంలో ఉండటం, అలాగే అధిక ఉష్ణోగ్రతలు ఉండటం వల్ల విమానాల నిర్వహణకు అనుకూలంగా ఉంటుందని భావించి ఈ ప్రాజెక్టు కోసం ఎంపిక చేశారు. సముద్రపు ఉప్పునీటి ప్రభావం లేకపోవడం వల్ల తుప్పు పట్టే ప్రమాదం కూడా తక్కువగా ఉంటుంది. చైనాలోని షాంఘై తర్వాత బోయింగ్ ప్రపంచంలో ఏర్పాటు చేసిన రెండవ గ్రీన్‌ఫీల్డ్ MRO కేంద్రం ఇదే. విమానాశ్రయం నుండి మెట్రో సౌకర్యం ప్రస్తుతం ఈ విమానాశ్రయం నాగ్‌పూర్ మెట్రోతో అనుసంధానించబడింది. విమానాశ్రయం, ఎయిర్‌పోర్ట్ మెట్రో స్టేషన్ మధ్య ప్రతి 15 నిమిషాలకు ఒకసారి ఫీడర్ బస్సు సేవలు నడుస్తున్నాయి. విమానయాన సంస్థలు, గమ్యస్థానాలు గణాంకాలు మూలాలు బాహ్య లింకులు డా. బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం అధికారిక వెబ్‌సైట్ Aviation Safety Networkలో NAG (నాగ్‌పూర్–సోనేగావ్ విమానాశ్రయం) ప్రమాదాల చరిత్ర