ରୁଦ୍ର ମହାଳୟା ମନ୍ଦିର

ରୁଦ୍ର ମହାଳୟ ମନ୍ଦିର, ଅନ୍ୟ ନାମ ରୁଦ୍ରମାଳ, ଏକ ହିନ୍ଦୁ ଭଗ୍ନ ମନ୍ଦିର ଯାହା ଭାରତର ଗୁଜରାଟ ପ୍ରଦେଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପତନ ଜିଲ୍ଲାରେ ଥିବା ସିଦ୍ଧପୁରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ମୂଳରାଜା (Mularaja) ଏହି ମନ୍ଦିର ତିଆରି ୯୪୩ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ କରେଇଥିଲେ ଓ ୧୧୪୦ ମସିହାରେ ଚାଲୁକ୍ୟ ରାଜାବଂଶର ଜୟସୀମହା ଅମଳରେ ତାହା ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ସେହି ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରକୁ ଦିଲ୍ଲୀର ସୁଲତାନ ଆଲାଉଦ୍ଦିନ ଖିଲଜି ଓ ତାଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅହମଦ ଶାହ (୧୪୧୦-୧୪୪୦) ଆଂଶିକ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ସେଠାରେ ଏକ ମସଜିଦ ତିଆରି କରେଇଥିଲେ ଯାହାର ନାମ ଜାମି ମସଜିଦ ରଖାଯାଇଥିଲା । ମନ୍ଦିରର ପଶ୍ଚିମ ପାଖରେ ଥିବା ପୂର୍ବତନ ମନ୍ଦିରର ଦୁଇଟି ତୋରଣ ଓ ଚାରଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି ଯାହା ସହିତ ମସଜିଦ ଥିଲା । ଇତିହାସ ଚାଲୁକ୍ୟ ରାଜାବଂଶର ଶାସନ ସମୟରେ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସିଦ୍ଧପୁର ଏକ ମୂଖ୍ୟ ଟାଉନ ଥିଲା । ଏକ ଶିଳାଲେଖରେ (୯୮୬-୯୮୭) ଲେଖାଅଛି, ଗୁଜରାଟର ଚାଲୁକ୍ୟ ବଂଶର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ‘ମୂଳରାଜା’ ରୁଦ୍ର ମହାଳୟଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ । ଉପନିବେଶ ଶାସନ କାଳରେ ଏହା କଥିତ ଥିଲା, ‘ମୂଳଦେବ ତାଙ୍କର ପାପ କ୍ଷୟ ନିମନ୍ତେ ଏକ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ’ କିନ୍ତୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରେ, ଏହି ମନ୍ଦିର ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା । ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଶୀଳନରୁ ଜଣାଯାଏ, ପୂର୍ବତନ ମନ୍ଦିର ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଏକ ନୂଆ ମନ୍ଦିର ସମୂହ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଜୟସୀମହା ସିଦ୍ଧରାଜ (୧୦୯୪-୧୧୪୪ ) ଏହି ମନ୍ଦିର ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କରିଥିଲେ । ଏକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଗୋବିନ୍ଦଦାସ ଓ ମାଧବଦାସ ନାମକ ‘ମାଲୱା’ର ଦୁଇ ଜଣ ଲୋକ ଲୁଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରୁଦ୍ର ମହାଳୟା ନିକଟରେ ଥିବା ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ବୁଲୁଥିଲେ । ସେଠାରେ ବୁଲୁଥିବା ବେଳେ ସେମାନେ ମନ୍ଦିରର ଭିତ୍ତି ଭୂମି ଓ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲେ । ରାତିରେ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲେ । ଏହି କଥା ସେମାନେ ସିଦ୍ଧରାଜଙ୍କୁ ଯାଇ କହିଲେ । ଏହା ପରେ ସେହି ମନ୍ଦିର ତିଆରି ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ଅଲି ମହମ୍ମଦ ଖାନଙ୍କ ଲେଖା ଅନୁସାରେ ସିଦ୍ଧରାଜ ଏକ ଜ୍ୟୋତିଷ ଡାକି ଏକ ଶୁଭ ମୁହୁର୍ତ୍ତ ଗଣନା କରି କହିବାକୁ କହିଲେ । ଏହି ଗଣନାରୁ ମନ୍ଦିର ଭବିଷ୍ୟତରେ ନଷ୍ଟ ହେବା ସମ୍ଭାବନା ଥିବା ଜଣା ପଡ଼ିଥିଲା । ଏହା ପରେ ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ବଡ଼ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ତଥା ନିଜର ଏକ ବିଗ୍ରହ ତିଆରି କରେଇଥିଲେ । ଏକ ଶିଳା ଲେଖାରେ ସେ ଲେଖେଇଥିଲେ, “ଏହି ସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନଷ୍ଟ ହୋଇ ନପାରେ ।” ମୁଜାଫରିଦ (Muzaffarid) ରାଜାବଂଶର ଅହମଦ ସାହ (Ahmad Shah I (୧୪୧୦–୪୪)) ଅମଳରେ ସହରର ଘେରାବନ୍ଦୀ ସମୟରେ ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ଭାଙ୍ଗି ଦିଆଯାଇଥିଲା ତାହାର କିଛି ଅଂଶ ମିଶେଇ ସେଠାରେ ଏକ ମସଜିଦ ତିଆରି କରେଇଥିଲେ । ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଏହି ମନ୍ଦିର ମାରୁ-ଗୁର୍ଜର ସ୍ଥାପତ୍ୟ (Māru-Gurjara architecture) ଶୈଳୀରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ଗ୍ୟାଲେରି ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ List of Monuments of National Importance in Gujarat ଆଧାର ଗ୍ରନ୍ଥ ସୂଚୀ Sastri, Kallidaikurichi Aiyah Nilakanta; Congress, Indian History (1907). A Comprehensive History of India. Orient Longmans. ISBN 978-81-7304-561-5.