ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦਾ ਕੈਲੀਕੋ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ

ਕੈਲੀਕੋ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਾਰਾਭਾਈ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਲੀਕੋ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਗੌਤਮ ਸਾਰਾਭਾਈ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 1949 ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਗੀਰਾ ਸਾਰਾਭਾਈ ਅਤੇ ਕੈਲੀਕੋ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਘਰਾਣੇ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਕੋ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਅਧਿਐਨ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਗਿਰਾ ਨੇ ਕੈਲੀਕੋ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਕਿਊਰੇਟ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੈਬਰਿਕਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਗਿਆਨ, ਸਰੋਤ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੀਰਾ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਕਾਲੀ ਇਕੱਠਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਤੋੜੇ ਗਏ ਰਵਾਇਤੀ ਨਕਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1949 ਵਿੱਚ ਉੱਦਮੀ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਗੌਤਮ ਸਾਰਾਭਾਈ ਅਤੇ ਗੀਰਾ ਸਾਰਾਭਾਈ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਵਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਸੀ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਕੋ ਮਿੱਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੂੰ 1983 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀਬਾਗ ਦੇ ਸਾਰਾਭਾਈ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪੰਜਾਹਵਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੈਂਡੀਕਰਾਫਟ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਫੈਬਰਿਕ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੇ ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਅਤੇ ਐਲਬਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ, ਜੌਨ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਦੋ ਲੜੀਵਾਰਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਟੈਕਸਟਾਈਲਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ, ਡਾ: ਅਲਫ੍ਰੇਡ ਬੁਹਲਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ, ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਫਰ ਵੋਲਕਰਕੁੰਡੇ ਅੰਡ ਸ਼ਵੇਇਜ਼ਰਿਸ਼ਚ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਫਰ ਵੋਲਕਸਕੁੰਡੇ, ਬਾਸੇਲ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਕਰਾਫਟ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1949 ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਅਤੇ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਕੈਲੀਕੋ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਨੇ ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ 1971 ਤੱਕ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕੈਲੀਕੋ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫੈਬਰਿਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਨਮੋਲ ਖੋਜ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਮਾਜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ 15ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕੱਪੜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਕਢਾਈ, ਟਾਈ-ਡਾਈਡ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੈਲਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ, ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਟਕਾਈਆਂ, ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਕਾਂਸੀ, ਜੈਨ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ, ਅਤੇ ਫਰਨੀਚਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਤਕਨੀਕ ਗੈਲਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵੱਕਾਰੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਡਿਸਪਲੇ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੂੜ, ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਨਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਈਟਾਂ ਮੱਧਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ਗਿਰਾ ਸਾਰਾਭਾਈ ਹਵਾਲੇ ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਜੌਨ ਇਰਵਿਨ, ਪੀ.ਆਰ. ਸ਼ਵਾਰਟਜ਼, ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਹਿਸਟਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਕੈਲੀਕੋ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, 1966, 124 ਪੀ. ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ਕੈਲੀਕੋ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ- ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਕੈਲੀਕੋ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ - ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਕੈਰੀ ਟੇਲਸ