పన్హాలా కోట

పన్హాలా కోట (పన్హాల్‌గడ్, పన్హల్లా అని కూడా పిలుస్తారు (అక్షరాలా "సర్పాల నివాసం") భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర కొల్హాపూర్‌కు వాయువ్యంగా 20 కిలోమీటర్ల దూరంలో పన్హాలాలో ఉంది. ఇది వ్యూహాత్మకంగా ఉంది, మహారాష్ట్ర లోపలి భాగంలోని బీజాపూర్ నుండి తీర ప్రాంతాలకు ప్రధాన వాణిజ్య మార్గంగా ఉన్న సహ్యాద్రి పర్వత శ్రేణిలోని ఒక కనుమను చూస్తుంది. దాని వ్యూహాత్మక స్థానం కారణంగా, ఇది దక్కన్ మరాఠాలు, మొఘలులు,బ్రిటిష్, ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ మనవళ్ళు, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాల్గొన్న అనేక ఘర్షణలకు కేంద్రంగా ఉంది, అత్యంత ముఖ్యమైన యుద్ధం పవన్ ఖిండ్ యుద్ధం. ఇక్కడ, కొల్హాపూర్ రాణి రీజెంట్, తారాబాయి రాణిసాహెబ్, ఆమె నిర్మాణ సంవత్సరాలను గడిపారు. కోటలోని అనేక భాగాలు, లోపల ఉన్న నిర్మాణాలు ఇప్పటికీ చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి. ఇది జిగ్జాగ్ ఆకారంలో ఉన్నందున దీనిని 'పాముల కోట' అని కూడా పిలుస్తారు. చరిత్ర క్రీ. శ. 1178, 1209 మధ్య పనాహాలా కోట నిర్మించబడింది, ఇది శిలాహార పాలకుడు రెండవ భోజా నిర్మించిన 15 కోటలలో ఒకటి (బావ్డా, భూదర్‌గడ్, సతారా, విశాల్‌గడ్ తో సహా). కహాన్ రాజా భోజ్, కహాన్ గంగు తేలి అనే సూత్రం ఈ కోటతో ముడిపడి ఉందని చెబుతారు. సతారాలో దొరికిన ఒక రాగి పలక రాజా భోజ క్రీ. శ. 1 నుండి పన్హాలాలో ఆస్థానాన్ని నిర్వహించాడని చూపిస్తుంది. సుమారు 1209-10, భోజ రాజాను దేవగిరి యాదవులలో అత్యంత శక్తివంతమైన సింఘానా (1209-1247) ఓడించాడు, తరువాత ఈ కోట యాదవుల చేతుల్లోకి వెళ్ళింది. స్పష్టంగా ఇది బాగా చూసుకోలేదు, ఇది అనేక స్థానిక అధిపతుల గుండా వెళ్ళింది. 1376 శాసనాలలో కోటకు ఆగ్నేయంలో ఉన్న నభాపూర్ స్థావరాన్ని నమోదు చేశారు. ఇది బీదర్ బహమనీలు స్థావరం. ప్రభావవంతమైన ప్రధాన మంత్రి అయిన మహమూద్ గవాన్ 1469 వర్షాకాలంలో ఇక్కడ శిబిరం ఏర్పాటు చేశారు. 1489లో బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహి రాజవంశం స్థాపించబడిన తరువాత, పన్హాలా బీజాపూర్ పరిధిలోకి వచ్చింది, విస్తృతంగా బలపరచబడింది. వారు కోట బలమైన ప్రాకారాలు, ప్రవేశ ద్వారాలను నిర్మించారు, ఇది సంప్రదాయం ప్రకారం, నిర్మించడానికి వంద సంవత్సరాలు పట్టింది. కోటలోని అనేక శాసనాలు ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా పాలనను సూచిస్తాయి, బహుశా మొదటి ఇబ్రహీం (1534-1557). ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ ఆధ్వర్యంలో 1659లో బీజాపూర్ సైన్యాధిపతి అఫ్జల్ ఖాన్ మరణం తరువాత ఏర్పడిన గందరగోళంలో ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ బీజాపూర్ నుండి పన్హాలాను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1660 మేలో, ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ నుండి కోటను తిరిగి పొందడానికి, బీజాపూర్కు చెందిన రెండవ ఆదిల్ షా పన్హాలాను ముట్టడించడానికి సిద్ది జోహార్ ఆధ్వర్యంలో తన సైన్యాన్ని పంపాడు. ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ తిరిగి పోరాడారు, వారు కోటను స్వాధీనం చేసుకోలేకపోయారు. ముట్టడి 5 నెలల పాటు కొనసాగింది, చివరికి కోటలోని అన్ని వస్తువులు అయిపోయాయి, ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ స్వాధీనం అయ్యే అంచున ఉన్నారు. ఈ పరిస్థితులలో, ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ తప్పించుకోవడమే ఏకైక మార్గం అని నిర్ణయించుకున్నాడు. అతను తన విశ్వసనీయ కమాండర్ బాజీ ప్రభు దేశ్‌పాండేతో పాటు కొద్ది సంఖ్యలో సైనికులను సమీకరించాడు, 1660 జూలై 13న, వారు విశాల్‌గడ్‌కు పారిపోవడానికి రాత్రిపూట తప్పించుకున్నారు. బాజీ ప్రభు, శివాజీ లాగా కనిపించే మంగలి శివ కాశిద్ శత్రువును నిమగ్నం చేసి, శివ కాశిద్ వాస్తవానికి ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అనే అభిప్రాయాన్ని కలిగించారు. తరువాతి యుద్ధంలో (పావన్ ఖిండ్ యుద్ధాన్ని చూడండి) బాజీ ప్రభుతో సహా వెయ్యి మంది బలమైన దళాలలో దాదాపు మూడొంతులు మరణించారు. కోట ఆదిల్ షా వద్దకు వెళ్ళింది. ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ దీనిని శాశ్వతంగా ఆక్రమించగలిగే వరకు 1673 వరకు కాదు. ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ కుమారుడు, సింహాసనం వారసుడు అయిన సంభాజీ మహారాజ్ ఔరంగజేబు వారసుడిని మరాఠాలకు తీసుకురావడానికి తన తండ్రి రాజకీయ ఎజెండాను అమలు చేసిన తరువాత దిలెర్ ఖాన్ శిబిరం నుండి తప్పించుకున్న తరువాత తన కొడుకును కలిశారు. అతను తన భార్యతో కలిసి 13 డిసెంబర్ 1678న ఇక్కడ నుండి తప్పించుకుని భూపాల్గఢ్పై దాడి చేశాడు. అయితే, 1680 ఏప్రిల్ 4న తన తండ్రి మరణానికి ముందు తన తండ్రితో రాజీపడటానికి 1679 డిసెంబర్ 4న పన్హాలాకు తిరిగి వచ్చాడు. 1678లో శివాజీ అధికారం గరిష్ట స్థాయికి చేరుకున్నప్పుడు, పన్హాలాలో 15,000 గుర్రాలు, 20,000 మంది సైనికులు ఉండేవారు. ప్రధాన దర్వాజా కూడా చార్ దర్వాజా కొల్హాపూర్ రాజుల ఆధ్వర్యంలో శివాజీ మరణించినప్పుడు, సంభాజీ తన సవతి సోదరుడు మొదటి రాజారాం పడగొట్టడంలో తనతో చేరమని పన్హాలా వద్ద ఉన్న సైనిక దళాన్ని ఒప్పించగలిగాడు, తద్వారా మరాఠా సామ్రాజ్యానికి ఛత్రపతి (రాజు) అయ్యాడు. 1689లో, సంగమేశ్వర్ వద్ద ఔరంగజేబు సైన్యాధిపతి ముక్కారబ్ ఖాన్ సంభాజీని ఖైదు చేసినప్పుడు, మొఘలులు ఈ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అయితే, దీనిని 1692లో విశాల్‌గడ్ కోట మరాఠా సైనిక దళ కమాండర్ అయిన పరశురామ్ పంత్ ప్రతినిధి మార్గదర్శకత్వంలో కాశీ రంగనాథ్ సర్పోత్దార్ తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1701లో పన్హాలా చివరకు ఔరంగజేబు వద్దకు లొంగిపోయాడు, అతను వ్యక్తిగతంగా వచ్చాడు. 1692 ఏప్రిల్ 28న మొఘల్ చక్రవర్తి పన్హాలా కోటలో ఆంగ్ల రాయబారి సర్ విలియం నోరిస్ ప్రముఖంగా స్వాగతించారు. ఔరంగజేబు తో "300 పౌండ్ల ఫలించని చర్చలు" కోసం నోరిస్ ఖర్చు చేసాడు, కానీ చర్చించబడుతున్న వివరాలు వెల్లడించలేదు. కొన్ని నెలల్లోనే రామచంద్ర పంత్ అమాత్య ఆధ్వర్యంలో మరాఠా దళాలు ఈ కోటను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. 1693లో ఔరంగజేబు మళ్ళీ దానిపై దాడి చేశాడు. ఇది మరొక సుదీర్ఘ ముట్టడికి దారితీసింది, ఇందులో రాజారాం తన 14 ఏళ్ల భార్య తారాబాయి రాణిసాహెబ్ పన్హాలాలో వదిలి, ఒక బిచ్చగాడు వలె మారువేషంలో జింజీ కోట తప్పించుకున్నాడు. ఔరంగజేబు రాజారాంను వెంబడించడంతో, తారాబాయి రాణిషాహెబ్ తన భర్తను మళ్లీ కలవడానికి ముందు దాదాపు ఐదేళ్ల పాటు పన్హాలాలో ఉండిపోయింది. ఆమె జీవితంలో ఈ నిర్మాణాత్మక కాలంలో, తారాబాయి రాణిషాహెబ్ కోట పరిపాలనను చూసుకుంది, వివాదాలను పరిష్కరించింది, ప్రజల గౌరవాన్ని పొందింది. పన్హాలాలో ఆమె గడిపిన సమయం ఆమెకు ఆస్థాన విషయాలలో అనుభవం, ఆమె అధికారుల మద్దతును అందించింది, ఇది తరువాతి సంఘటనలను ప్రభావితం చేస్తుంది. రాజారాం జింజీ నుండి బలగాలను పంపాడు, పన్హాలా 1693 అక్టోబరులో మరాఠా చేతుల్లోకి వచ్చింది. 1700లో, రాజారాం, తన భార్య తారాబాయి ద్వారా 12 ఏళ్ల కుమారుడు-శివాజీ II-ను వదిలి మరణించాడు. 1705లో, తారాబాయి తన కుమారుడు రెండవ శివాజీ పేరిట ఒక స్వతంత్ర రాజవంశాన్ని స్థాపించి, పన్హాలా తన ప్రధాన కార్యాలయంగా రాజప్రతినిధిగా పరిపాలించడం ద్వారా తన స్వయంప్రతిపత్తిని నొక్కి చెప్పింది. 1708లో సతారా షాహుజీ తారాబాయి రాణిషాహెబ్ యుద్ధంలో, షాహు పన్హాలాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, తారాబాయి రత్నగిరిలోని మాల్వన్ పారిపోయింది. కొంతకాలం తర్వాత, 1709లో, తారాబాయి మళ్లీ పన్హాలాను స్వాధీనం చేసుకుని, ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని స్థాపించారు (కొల్హాపూర్ రాజారాం తన రెండవ భార్య రాజస్బాయి రాణిషాహెబ్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. అతను 1760లో ఎటువంటి సమస్య లేకుండా మరణించాడు. అతని భార్య జిజాబాయి రాణిషాహెబ్ కాన్వాస్కు చెందిన సహజ భోంస్లే కుమారుడిని దత్తత తీసుకుంది. ఆ విధంగా, ఆమె దత్తపుత్రుడు మైనర్ అయిన సమయంలో జిజాబాయి రాణిషాహెబ్ తాత్కాలిక రాజప్రతినిధిగా మారారు. పన్హాలా పతనాన్ని నివారించడానికి, కోటలోని మహాకాళి మందిరంలో కాళి దేవిని బుజ్జగించడానికి ఆచారబద్ధంగా మానవ రక్తాన్ని అర్పించాల్సి ఉంటుందని ఆమె విశ్వసించింది. బాధితుల కోసం పొరుగు గ్రామాలను వెతకడానికి ఆమె క్రమానుగతంగా రాత్రి సమయంలో తన సైనికులను పంపేది. ఈ ఆచారం 1772లో ఆమె మరణించే వరకు కొనసాగింది. ఈ త్యాగాలు జరిగిన సమీప గోపురాలలో ఒకటి ఇప్పటికీ కాళి గోపురం అని పిలువబడుతుంది. జిజాబాయి రాణిషాహెబ్ తన కోడలు పన్హాలా టవర్లలో ఒకదాని కింద సజీవంగా ఖననం చేయటానికి బదులుగా ఒక చమురు వ్యాపారి లేదా తెలి కి భూమిని ఇచ్చినట్లు నివేదికలు ఉన్నాయి. తెలి కోడలు (గంగుబాయ్) కు ఒక మందిరం తరువాత నిర్మించబడింది, ఇది ఇప్పటికీ తెలి సమాజ ప్రజలకు తీర్థయాత్రగా ఉంది. 1782లో కొల్హాపూర్ ప్రభుత్వ స్థానాన్ని పన్హాలా నుండి కొల్హాపూర్కు మార్చారు. 1827లో మొదటి షాహాజీ ఆధ్వర్యంలో పన్హాలా, దాని పొరుగున ఉన్న పావంగాడ్ కోటను బ్రిటిష్ రాజ్ అప్పగించారు. 1844లో, శివాజీ IV అల్పసంఖ్యాక కాలంలో, సతారా నివాసి కల్నల్ ఓవాన్స్ పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు తిరుగుబాటుదారులు పన్హాలా, పావంగడ్ లను స్వాధీనం చేసుకుని పన్హాలాలో ఖైదు చేశారు. జనరల్ డెలామోట్టే నేతృత్వంలోని బ్రిటిష్ దళం తిరుగుబాటుదారులకు వ్యతిరేకంగా పంపబడింది, 1844 డిసెంబరు 1న కోట గోడను ఉల్లంఘించి, దానిని తుఫానుగా స్వాధీనం చేసుకుని, కోటలను కూల్చివేసింది. ఆ తరువాత, కోటను కాపాడటానికి ఎల్లప్పుడూ ఒక బ్రిటిష్ దళం మిగిలి ఉండేది. 1947 వరకు ఈ కోట పరిపాలన కొల్హాపూర్ వద్దనే ఉండిపోయింది. ప్రధాన లక్షణాలు ఇది దక్కన్‌లోని అతిపెద్ద కోటలలో ఒకటి, దీని చుట్టుకొలత 14 కి.మీ (9 మైళ్ళు) & 110 పహారా కేంద్రాలు ఉన్నాయి. ఇది సముద్ర మట్టానికి 845 మీ (2,772 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. ఈ కోట సహ్యాద్రి పర్వతాలపై నిర్మించబడింది , ఇది దాని చుట్టుపక్కల ఉన్న మైదానం కంటే 400 మీ (1,312 అడుగులు) కంటే ఎక్కువ ఎత్తులో ఉంది . కోట కింద నుండి అనేక సొరంగాలు విస్తరించి ఉన్నాయి, వాటిలో ఒకటి దాదాపు 1 కి.మీ పొడవు ఉంటుంది. కొన్ని పురాతన బురుజులపై భోజ II తామర చిహ్నం ఉంది. కోటలో భారత పురావస్తు శాఖచే ముఖ్యమైనవిగా పరిగణించబడే అనేక స్మారక చిహ్నాలు ఉన్నాయి. కోటలు & బురుజులు 7 కిలోమీటర్లకు పైగా ఉన్న కోట గోడలు ( టాటాబంది ) పన్హాలా కోట సుమారుగా త్రిభుజాకార ప్రాంతాన్ని నిర్వచిస్తాయి. గోడలు చాలా పొడవైన భాగాలలో నిటారుగా ఉండే కొండచరియలచే రక్షించబడ్డాయి , ఇవి సన్నని రంధ్రాలు గల పారాపెట్‌తో బలోపేతం చేయబడ్డాయి. మిగిలిన భాగాలలో పారాపెట్ లేకుండా 5–9 m (16–30 ft)మీ (16–30 అడుగులు) ఎత్తైన ప్రాకారాలు ఉన్నాయి, ఇవి గుండ్రని బురుజులచే బలోపేతం చేయబడ్డాయి, వీటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనది రాజ్‌దిండి. (తరువాతి విభాగాన్ని చూడండి) అంధర్ బావడి ఒక సైన్యం కోటను ముట్టడించినప్పుడల్లా, వారి మొదటి చర్య కోటలోని ప్రధాన నీటి వనరును విషపూరితం చేయడం. దీనిని ఎదుర్కోవడానికి, ఆదిల్ షా అంధార్ బావడి (దాచిన బావి) నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. ఇది మూడు అంతస్తుల నిర్మాణం , ఇది పన్హాలా కోటకు ప్రధాన నీటి వనరుగా ఉన్న బావిని దాచే మెట్లతో ఉంటుంది. సైనికులను శాశ్వతంగా నిలబెట్టడానికి గోడలో ఖాళీలు ఉన్నాయి. అంధార్ బవాయిలోని అనేక రహస్య తప్పించుకునే మార్గాలు కోట వెలుపలికి దారితీస్తాయి. దాని స్వంత నీటి వనరు, నివాస గృహాలు, దాని స్వంత నిష్క్రమణ మార్గాలతో, ప్రధాన కోట కూలిపోతే అత్యవసర ఆశ్రయంగా మార్చాలనే ఉద్దేశ్యంతో ఈ నిర్మాణం కోట లోపల ఒక కోట వలె రూపొందించబడింది. కలవంతీచా మహల్ నాయకిని సజ్జ అని కూడా పిలువబడే ఈ భవనం పేరుకు అక్షరాలా "వేశ్యల టెర్రేస్ రూమ్" అని అర్థం. ఇది కోటకు తూర్పు వైపున ప్రాకారానికి దగ్గరగా ఉంది. 1886 నాటికి, పైకప్పుపై అలంకార పని జాడలు మాత్రమే ఉన్న ఇది పూర్తి శిధిలంగా మారింది. బహమనీ సుల్తానేట్ ఈ కోటను ఆక్రమించిన సమయంలో దీనిని రంగ్ మహల్గా ఉపయోగించారు (ఆస్థానంలోని మహిళలకు నివాసాలు) అంబార్ఖానా కోట మధ్యలో ఉన్న అంబర్ఖానా బీజాపురి శైలి నిర్మించిన మూడు ధాన్యపు గడ్డిశాలలు. సిద్ధి జోహార్ 5 నెలల ముట్టడిని తట్టుకోడానికి శివాజీకి వీలు కల్పించారు. ఇందులో గంగా, యమునా, సరస్వతి కోఠి అనే మూడు భవనాలు ఉన్నాయి. అతిపెద్ద గంగా కోఠి, 25,000 ఖాండీల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది (ఒక ఖాండీ 650 పౌండ్లు). ఇది 950 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది, 10.5 మీటర్ల ఎత్తు ఉంది. వరి, నచ్ని, వరాయి ప్రధాన నిల్వ వస్తువులు. రెండు వైపులా మెట్లు భవనాల పైభాగానికి దారి తీస్తాయి. ఇది పదహారు బేలను కలిగి ఉంది, ఒక్కొక్కటి దాని స్వంత చదునైన ఖజానాతో, పైన ఒక రంధ్రం ఉంది, దీని గుండా ధాన్యం ప్రవహించేది. తూర్పు ప్రవేశద్వారం వద్ద బీజాపురి శైలి బాల్కనీ, ప్లాస్టర్ పనితనంతో ఒక గోపురం గది ఉంది. ధర్మ కోఠి అంబర్‌ఖానాలో ఉన్న మూడు ధాన్యాగారాలకు ఇది అదనంగా ఉన్న ఒక ధాన్యాగారం. ఇది 55 అడుగుల పొడవు, 48 అడుగుల వెడల్పు, 35 అడుగుల ఎత్తు ఉన్న ఒక రాతి కట్టడం. దీనికి ఒక ప్రవేశ ద్వారం డాబాకు దారితీసే మెట్లు ఉన్నాయి. ఇక్కడ నుండి పేదలకు ధాన్యం పంపిణీ చేసేవారు. సజ్జ కోతి సజ్జ కోఠి 1500 CE లో ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా నిర్మించిన ఒక అంతస్తుల నిర్మాణం. దీనిని బీజాపురి శైలిలో కూడా నిర్మించారు. సజ్జ కోఠి క్రింది లోయను చూసే దృశ్య మండపం వలె నిర్మించబడింది. గోపురం పై గదులు కోట ప్రాకారాలపై వేలాడుతున్న బాల్కనీలతో ముఖభాగాల పెండెంటివ్లను కలిగి ఉన్నాయి. టీన్ దర్వాజా కోట మూడు ద్విముఖ ద్వారాలలో తీన్ దర్వాజా ఒకటి-మిగిలినవి చార్ దర్వాజా, వాఘ్ దర్వాజా. బ్రిటిష్ ముట్టడి సమయంలో చార్ దర్వాజా నాశనం చేయబడింది. కోటకు ప్రధాన ద్వారం అయిన తీన్ దర్వాజా ద్వారం కోటకు పశ్చిమాన అంధార్ బవాయికి ఉత్తరాన ఉంది. ఇది ఆర్కేడ్లు ఉన్న కోర్టు మధ్య ఉన్న డబుల్ గేట్. బయటి ద్వారం పైన అలంకరించబడిన ఈవ్స్ అలంకరించబడిన గది ఉంది. కోర్టు లోపలి ద్వారం గణేషుడితో సహా చక్కగా చెక్కిన మూలాంశాలతో లింటెల్ బాగా అలంకరించబడింది. రెండోది మరాఠాలు కోటను ఆక్రమించిన సమయంలో ఉంచారు. మూడు పర్షియన్ శాసనాలు ఉన్నాయి-పైన ఒకటి, ఇరువైపులా ఒక్కొక్కటి. ఈ ముగ్గురూ ఈ ద్వారాన్ని "ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా I పాలనలో మంత్రి అహ్మద్ కుమారుడు మాలిక్ దావూద్ అకీ 954 AH (1534 CE) లో నిర్మించారు" అని ప్రకటించారు. వాఘ్ దర్వాజా ఇది కోటకు ఉన్న మరో ప్రవేశ ద్వారం. దండయాత్ర చేసేవారిని తప్పించుకునేలా దీనిని రూపొందించారు, తద్వారా వారు ఒక చిన్న ప్రాంగణంలో చిక్కుకుని, ఆ తర్వాత సులభంగా నిర్వీర్యం చేయబడతారు. దీని ప్రవేశ ద్వారం వద్ద విస్తృతమైన గణేశుని శిల్పం ఉంది. రాజ్‌దిండి కోట అత్యవసర సమయాల్లో ఉపయోగించబడే కోట రహస్య నిష్క్రమణలలో రాజ్‌దిండి బురుజు ఒకటి. దీనిని శివాజీ పవన్ ఖిండ్ యుద్ధం విశాల్‌గడ్‌కు పారిపోవడానికి ఉపయోగించారు. రాజ్‌దిండి ఇప్పటికీ చెక్కుచెదరకుండా ఉంది. దేవాలయాలు & సమాధులు మహాకాళి ఆలయంతో పాటు రెండవ సంభాజీ, సోమేశ్వర్, అంబాబాయిలకు అంకితం చేసిన దేవాలయాలు ఉన్నాయి. అంబాబాయి ఆలయం చాలా పురాతనమైనది, ఇక్కడ శివాజీ ప్రధాన దండయాత్రలను ప్రారంభించే ముందు నైవేద్యాలు సమర్పించేవారు. జిజాబాయి సమాధి ఆమె భర్త రెండవ సంభాజీ సమాధి సరసన ఉంది. రామచంద్ర పంత్ అమాత్య (మరాఠా విధానంపై ఒక గ్రంథం అయిన అధ్యాయ రాసినవాడు) శివాజీ కోటలో అతి పిన్న వయస్కుడైన మంత్రి. అతను పన్హాలా కోటలో మరణించాడు, అతని భార్య కోసం ఇక్కడ ఒక సమాధిని నిర్మించారు. 1941 వరకు సమాధులు శిథిలాలతో కప్పబడి ఉన్నాయి, 1999 వరకు ఎటువంటి పునరుద్ధరణ పనులకు గురికాలేదు. ప్రక్కనే ఉన్న పరాషర్ గుహలలో కవిత్వం రాసిన 18వ శతాబ్దపు మరాఠీ కవి మోరోపంత్ సమాధిని కూడా చూడవచ్చు. ముస్లిం సాధువు సధోబా మందిరం కూడా ఉంది. ప్రస్తుత ఉపయోగం కోటలో అత్యంత ప్రసిద్ధ నివాసిగా చెప్పబడే తారాబాయి రాజభవనం ఇప్పటికీ చెక్కుచెదరకుండా ఉంది. దీనిని ఇప్పుడు ఒక పాఠశాల, అనేక ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, బాలుర వసతి గృహంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. కోటలోని మిగిలిన భాగం శిథిలావస్థలో ఉంది, అయినప్పటికీ ప్రధాన హిల్ స్టేషన్ అయిన పన్హాలా పట్టణాన్ని సందర్శించే పర్యాటకులు కోటలోని కట్టడాలను తరచుగా చూస్తుంటారు. దీనిని ప్రభుత్వం రక్షిత స్మారక చిహ్నంగా ప్రకటించింది. పద్మావత్ సినిమా చిత్రీకరణకు ప్రత్యామ్నాయ ప్రదేశంగా పన్హాలా కోట వెనుక ఉన్న మసాయి పత్తర్‌ను ఎంచుకున్నారు. మూలాలు