దౌలతాబాద్ కోట

దౌలతాబాద్ కోట, అసలు పేరు దేవగిరి కోట , భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలో, ఔరంగాబాద్సమీపంలోని దౌలతాబాద్ గ్రామంలో ఉన్న ఒక చారిత్రాత్మక దుర్గం. ఇది యాదవుల (కీ.శే 9వ శతాబ్దం – 14వ శతాబ్దం) రాజధానిగా , కొంతకాలం పాటు ఢిల్లీ సుల్తానేట్ (1327–1334) రాజధానిగా, తరువాత అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానేట్ (1499–1636) ద్వితీయ రాజధానిగా ఉండేది. క్రీ. శ. 6వ శతాబ్దంలో, దేవగిరి ప్రస్తుత ఔరంగాబాద్ సమీపంలో పశ్చిమ, దక్షిణ భారతదేశం వైపు వెళ్లే కారవాన్ మార్గాల వెంట ఒక ముఖ్యమైన ఎత్తైన పట్టణంగా ఉద్భవించింది. నగరంలోని చారిత్రక త్రిభుజాకార కోటను మొదట్లో 1187 లో మొదటి యాదవ చక్రవర్తి ఐదవ భిల్లామ నిర్మించాడు. ఈ నగరాన్ని 1308లో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ చెందిన అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, ఇది ఉత్తర భారతదేశం కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించింది. 1327లో ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌కు చెందిన ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ దేవగిరికి దౌలతాబాద్ అని పేరు మార్చాడు. తన సామ్రాజ్య రాజధానిని ఢిల్లీ నుండి నగరానికి మార్చాడు, ఢిల్లీ జనాభాను ప్రస్తుత దౌలతాబాద్‌కు వలస వెళ్ళమని ఆదేశించాడు. అయితే, ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ 1334లో తన నిర్ణయాన్ని మార్చుకుని, ఢిల్లీ సుల్తానేట్ రాజధానిని తిరిగి ఢిల్లీకి మార్చారు. 1499లో, అప్పటికే దౌలతాబాద్‌గా పేరు మార్చబడిన దేవగిరి, అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానేట్‌లో భాగమైంది, వారు దానిని తమ రెండవ రాజధానిగా ఉపయోగించుకున్నారు. 1610లో దౌలతాబాద్ కోట సమీపంలో, అప్పటి ఖడ్కి అని పేరు పెట్టబడిన కొత్త నగరం ఔరంగాబాద్ అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానేట్ రాజధానిగా ఇథియోపియన్ సైనిక నాయకుడు మాలిక్ అంబర్ చేత స్థాపించాడు. దౌలతాబాద్ కోటలోని ప్రస్తుత కోట గోడలలో చాలా వరకు అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానేట్ హయాంలోనే నిర్మించబడ్డాయి. కోట ఈ నగరం ప్రాంతం దేవగిరి కొండ-కోట (కొన్నిసార్లు లాటిన్లో దేవగిరి అని పిలుస్తారు). ఇది సుమారు 200 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న ఒక శంకువు కొండపై ఉంది. రక్షణను మెరుగుపరచడానికి 50 మీటర్ల నిలువు వైపులా వదిలివేయడానికి యాదవ రాజవంశం పాలకులు కొండ దిగువ వాలులను చాలా వరకు కత్తిరించారు. శిఖరాగ్రానికి చేరుకోవడానికి ఏకైక మార్గం ఇరుకైన వంతెన ద్వారా, ఇద్దరు కంటే ఎక్కువ మందికి వెళ్ళే మార్గం, ఒక పొడవైన గ్యాలరీ, రాతిలో తవ్వినది, ఇది చాలా వరకు, చాలా క్రమంగా పైకి వాలు కలిగి ఉంటుంది. ఈ గ్యాలరీ మధ్యలో, ప్రవేశ గ్యాలరీలో నిటారుగా ఉండే మెట్లు ఉన్నాయి, వాటి పైభాగం ఒక జాలీతో కప్పబడి ఉంటుంది, ఇది యుద్ధ సమయాల్లో పైనున్న సైనిక దళం మండుతూ ఉంచే భారీ అగ్నిగుండానికి పొయ్యిగా ఉపయోగపడుతుంది. శిఖరంపై, వాలుపై అక్కడక్కడా, చుట్టుపక్కల గ్రామీణ ప్రాంతాల వైపు చూస్తున్న భారీ పాత ఫిరంగుల నమూనాలు ఉన్నాయి. అలాగే మధ్యలో, శత్రువులను గందరగోళానికి గురిచేయడానికి ఉద్దేశించిన ఒక గుహ ప్రవేశద్వారం ఉంది. ఈ కోటలో ఈ క్రింది ప్రత్యేకతలు ఉన్నాయి, అవి వాటి ప్రయోజనాలతో పాటు జాబితా చేయబడ్డాయి: కోట నుండి ప్రత్యేక నిష్క్రమణ లేదు, ఒకే ఒక ప్రవేశం/నిష్క్రమణ-శత్రు సైనికులు తమ సొంత ప్రమాదంలో, నిష్క్రమణ కోసం కోటలోకి లోతుగా వెళ్లేలా గందరగోళానికి గురిచేయడానికి ఇది రూపొందించబడింది. సమాంతర ద్వారాలు లేవు-ఇది ఆక్రమణ సైన్యం వేగాన్ని విచ్ఛిన్నం చేయడానికి రూపొందించబడింది. అలాగే, జెండా మాస్ట్ ఎడమ కొండపై ఉంది, దానిని శత్రువు స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు, తద్వారా ఎల్లప్పుడూ ఎడమవైపుకు తిరుగుతుంది. కానీ కోట నిజమైన ద్వారాలు కుడి వైపున, తప్పుడు ద్వారాలు ఎడమ వైపున ఉన్నాయి, తద్వారా శత్రువును గందరగోళానికి గురిచేస్తాయి. గేట్లపై మేకులు - గన్‌పౌడర్ లేని ఆ కాలంలో, గేట్లను పగలగొట్టడానికి మత్తెక్కించిన యుద్ధ ఏనుగులను గుద్దుడు యంత్రాలుగా ఉపయోగించేవారు. మేకులు ఉండటం వల్ల ఆ ఏనుగులు గాయాలతో చనిపోయాయి. ప్రవేశ మార్గాల సంక్లిష్టమైన అమరిక, వంపు తిరిగిన గోడలు, నకిలీ తలుపులు - శత్రువును గందరగోళానికి గురిచేయడానికి రూపొందించిన ఈ నకిలీ, కానీ చక్కగా నిర్మించిన తలుపులు ఎడమ వైపున ఉండి, శత్రు సైనికులను లోపలికి ఆకర్షించి, వారిని లోపల బంధించి, చివరికి మొసళ్లకు ఆహారంగా మార్చాయి. ఆ కొండ ఎక్కడాన్ని నిరుత్సాహపరిచే విధంగా ఆకృతి చేయబడింది, అయినప్పటికీ దాని నిర్దిష్ట రూపకల్పన లక్షణాలపై చారిత్రక ఆధారాలు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి. నగరం దౌలతాబాద్ (19°57 'N 75°15' E) ఔరంగాబాద్ కు వాయవ్యంగా 16 కి. మీ. ల దూరంలో ఉంది, ఇది జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం, ఎల్లోరా గుహలకు మధ్య భాగం. అసలు విస్తృతమైన రాజధాని నగరం ఇప్పుడు ఎక్కువగా ఖాళీగా ఉంది, ఒక గ్రామంగా కుదించబడింది. దాని మనుగడలో ఎక్కువ భాగం పాత నగరం ప్రక్కనే ఉన్న కోటకు పర్యాటకులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. చరిత్ర ఈ ప్రదేశం కనీసం క్రీ.పూ. 100 నుండి ఆక్రమించబడింది, ఇప్పుడు అజంతా, ఎల్లోరాలోని వాటిని పోలిన హిందూ, జైన దేవాలయాల అవశేషాలు ఉన్నాయి. గుహ 32లో జైన తీర్థంకరునితో చెక్కబడిన గూళ్ల శ్రేణి. ఈ నగరాన్ని క్రీ.శ. 1187లో చాళుక్యుల పట్ల తన విధేయతను వదులుకుని, పశ్చిమంలో యాదవ రాజవంశం అధికారాన్ని స్థాపించిన యాదవ యువరాజు భిల్లమ V స్థాపించాడని చెబుతారు. యాదవ రాజు రామచంద్రుని పాలనలో , ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌కు చెందిన అలావుద్దీన్ ఖల్జీ 1296లో దేవగిరిపై దాడి చేసి , యాదవులను భారీ కప్పం చెల్లించేలా బలవంతం చేశాడు. కప్పం చెల్లింపులు ఆగిపోయినప్పుడు, అలావుద్దీన్ 1308లో దేవగిరికి రెండవ దండయాత్రను పంపి , రామచంద్రుడిని తన సామంతుడిగా మారేలా బలవంతం చేశాడు. 1328లో, ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌కు చెందిన మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ తన రాజ్య రాజధానిని దేవగిరికి మార్చి, దానికి దౌలతాబాద్ అని పేరు మార్చాడు. సుల్తాన్ 1327లో దౌలతాబాద్ (దేవగిరి)ని తన రెండవ రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. రాజధానిని మార్చడం వెనుక ఉన్న ఆలోచన హేతుబద్ధమైనదని కొంతమంది పండితులు వాదిస్తున్నారు, ఎందుకంటే ఇది రాజ్యం మధ్యలో ఉంది, భౌగోళికంగా వాయవ్య సరిహద్దు దాడుల నుండి రాజధానిని సురక్షితం చేసింది. దౌలతాబాద్ కోటలో, తుగ్లక్ ఆ ప్రాంతం ఎండిపోయి, బీడుగా ఉండటాన్ని గమనించాడు. అతని రాజధాని మార్పు వ్యూహం ఘోరంగా విఫలమైంది. అందుకే అతను తిరిగి ఢిల్లీకి తన రాజధానిని మార్చి, "పిచ్చి రాజు" అనే ముద్దుపేరును సంపాదించుకున్నాడు. దౌలతాబాద్ కోట కాలక్రమంలో తదుపరి ముఖ్యమైన సంఘటన, అలా-ఉద్-దిన్ బహ్మన్ షా (పాలన: 3 ఆగస్టు 1347 – 11 ఫిబ్రవరి 1358) అని కూడా పిలువబడే బహ్మనీ సుల్తాన్ హసన్ గంగూ బహ్మనీచే చాంద్ మినార్ నిర్మాణం . హసన్ గంగు తాను ఎంతగానో అభిమానించే ఢిల్లీలోని కుతుబ్ మినార్‌కు ప్రతిరూపంగా చాంద్ మినార్‌ను నిర్మించారు. ఈ మినార్ నిర్మాణానికి ఆయన ఇరాన్ వాస్తుశిల్పులను నియమించారు, వారు రంగుల కోసం లాపిస్ లాజులి, ఎర్ర గైరిక్‌ను ఉపయోగించారు. ప్రస్తుతం, ఒక ఆత్మహత్య కేసు కారణంగా ఈ మినార్‌లోకి పర్యాటకుల ప్రవేశం నిషేధించబడింది. కోట లోపలి భాగంలో ఉన్న చిని మహల్, నిజాం షాహీ వంశం కాలం నాటిదని నమ్ముతారు. ఆ తర్వాత, మొఘలులు దీనిని ఒక కారాగారంగా మార్చారు, హైదరాబాద్‌లోని గోల్కొండ సుల్తానేట్‌కు చెందిన అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షాను ఇక్కడ బంధించారని చెబుతారు. ప్రస్తుత కోటలో ఎక్కువ భాగం బహ్మనీలు, అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానేట్‌కు చెందిన నిజాం షాహ్‌ల ఆధ్వర్యంలో నిర్మించబడింది. షాజహాన్ ఆధ్వర్యంలోని దక్కన్ మొఘల్ గవర్నర్ 1632లో కోటను స్వాధీనం చేసుకుని నిజాం షాహీ యువరాజును ఖైదు చేశారు. దీనిని 1760లో మరాఠా సామ్రాజ్యం స్వాధీనం చేసుకుంది. పురాణం హిందూ పురాణాలలో, శివుడు ఈ ప్రాంతం చుట్టూ ఉన్న కొండలపై నివసించాడని నమ్ముతారు. అందువల్ల ఈ కోటను మొదట దేవగిరి అని పిలిచేవారు, దీని అర్థం "దేవుని కొండలు". నిర్మాణం దౌలతాబాద్ దక్కన్ వరుస పాలకుల పర్యవేక్షణలో 1000 సంవత్సరాల నిర్మాణ చరిత్ర సంచిత ఫలితమైన ఒక కోట నగరం. దీనిని మూడు విభిన్న మండలాలుగా విభజించవచ్చు: బాలాకోట్, శంఖాకార కొండపై ఉన్న లోపలి కోట; కటక, మధ్యస్థ కోట; అంబర్‌కోట్, చారిత్రక నగరాన్ని ఎక్కువగా చుట్టుముట్టిన బయటి రక్షణ గోడ. బాలాకోట్ శంకువు ఆకారంలో ఉన్న దేవగిరి కొండపై ఉన్న రాతి కోటకు బాలాకోట్ అనే పేరు పెట్టారు, దీనిని తుగ్లక్లు అలా పిలిచారు. యాదవులు కొండ వాలులను నిలువుగా ఉండే వరకు స్కార్ప్ చేయడం ద్వారా ఈ కోటను ప్రారంభించారు, భూమికి 50 మీటర్ల ఎత్తులో ఎదిగి, కొండ దిగువన లోతైన కందకాన్ని తవ్వారు. బాలాకోట్ ప్రదేశంలో అనేక రాజభవన భవనాలు ఉన్నాయి. నిజాం షాహీ రాజవంశానికి చెందిన చిని మహల్ అత్యంత ముఖ్యమైనది. దీనిని ఏ నిర్దిష్ట నిర్మాణకర్తతో ముడిపెట్టినట్లు ఆధారాలు లేవు ఇది రాజవంశం ప్రారంభ రోజుల నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు, దాని ముఖభాగంలో అమర్చిన నీలం/తెలుపు పలకల నుండి దాని పేరును తీసుకుంది. ఈ రాజభవనం శిథిలావస్థలో ఉంది, ప్రస్తుతం ఒక వైపు ప్రవేశంతో పొడవైన సభామండపంగా ఉంది. ఈ రాజభవనం గతంలో పెద్దదిగా ఉండి ఉండవచ్చు, కానీ మొఘలులచే నాశనం చేయబడి, జైలుగా మార్చబడింది. బాలాకోట్ ఉత్తర పార్శ్వం క్రింద మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ పాడుబడిన రాజభవన భవనం ఉంది, దీనిని 1633లో మొఘల్ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత నిర్మించారు. ఇందులో రెండు పెద్ద కోర్టులు, పశ్చిమాన ఒక అపార్ట్‌మెంట్ భవనం, ఒక హమామ్ ఉన్నాయి. బాలాకోట్ శిఖరం క్రింద షాజహాన్ మరొక మండపం ఉంది. బాలాకోట్‌లో 15వ శతాబ్దానికి చెందిన శిథిలమైన రాజ నివాసం కూడా ఉంది, దీనిని బహమనీ రాజవంశం దాని ప్రారంభ రోజులలో నిర్మించింది. కటక కటక అనేది దౌలతాబాద్ ప్రదేశంలో ఉన్న ఒక వృత్తాకార, మధ్యంతర కోట. దీనిని తుగ్లక్ సేనాపతులు బాలాకోట్‌కు విస్తరణగా నిర్మించారు, ఇది దేవగిరి కొండ పాదానికి ఆనుకుని, దాని ఉత్తర, తూర్పు పార్శ్వాలను ఆక్రమించింది. దీని రక్షణ గోడ బురుజులు, కందకాలతో కూడిన ఒక భారీ జంట ప్రాకారం. గోడ తూర్పు ద్వారం వెలుపల మొఘల్ యుగపు హమామ్ ఉంది. కటకా లోని ఒక ముఖ్యమైన నిర్మాణం దౌలతాబాద్ లోని పెద్ద జామీ మసీదు, ఇది 1318 నాటిది. కొద్ది దూరంలో చాంద్ మినార్ ఉంది. మహాకోట్ అని పిలువబడే కోటలోని ఒక విభాగంలో ఉన్న ఇది, దౌలతాబాద్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నందుకు గుర్తుగా 1446లో అల్లావుద్దీన్ బహ్మనీ నిర్మించిన అత్యంత ఎత్తైన గోపురం. దీని పునాది ఒక చిన్న నిర్మాణం ద్వారా కప్పబడి ఉంది, అందులో ఒక మసీదు ఉంది. అంబర్‌కోట్ దౌలతాబాద్ ప్రదేశంలో అత్యంత వెలుపలి రక్షణ గోడ, ఇది చారిత్రాత్మక నగరాన్ని చుట్టుముడుతుంది. దీనిని సాధారణంగా నిజాం షాహీల మంత్రి మాలిక్ అంబర్ ఆపాదిస్తారు, అయితే దీనిని తుగ్లక్లు నిర్మించి ఉండవచ్చు. ఇది దీర్ఘవృత్తాకారంలో ఉంటుంది, ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి రెండు కిలోమీటర్ల వరకు విస్తరించి ఉంటుంది. కటకా మాదిరిగానే అంబర్‌కోట్ ప్రాకారంలో రెండు రక్షణ గోడలు ఉన్నాయి. అంబర్‌కోట్ గోడల చుట్టూ ఇంకా పరిశోధించబడని అనేక చారిత్రక నిర్మాణాలు ఉన్నాయని పండితుడు పుష్కర్ సోహోని పేర్కొన్నాడు. అంబార్‌కోట్ అంబర్‌కోట్ దౌలతాబాద్ ప్రదేశంలో అత్యంత వెలుపలి రక్షణ గోడ, ఇది చారిత్రాత్మక నగరాన్ని చుట్టుముడుతుంది. దీనిని సాధారణంగా నిజాం షాహీల మంత్రి మాలిక్ అంబర్ ఆపాదిస్తారు, అయితే దీనిని తుగ్లక్లు నిర్మించి ఉండవచ్చు. ఇది దీర్ఘవృత్తాకారంలో ఉంటుంది, ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి రెండు కిలోమీటర్ల వరకు విస్తరించి ఉంటుంది. కటకా మాదిరిగానే అంబర్‌కోట్ ప్రాకారంలో రెండు రక్షణ గోడలు ఉన్నాయి. అంబర్‌కోట్ గోడల చుట్టూ ఇంకా పరిశోధించబడని అనేక చారిత్రక నిర్మాణాలు ఉన్నాయని పండితుడు పుష్కర్ సోహోని పేర్కొన్నాడు. రవాణా రోడ్డు రవాణా దౌలతాబాద్ ఔరంగాబాద్ శివార్లలో ఉంది, ఔరంగాబాద్-ఎల్లోరా రహదారి (జాతీయ రహదారి 2003) లో ఉంది. ఔరంగాబాద్ రోడ్డు ద్వారా బాగా అనుసంధానించబడి ఉంది, దేవగిరి నుండి 20 కి. మీ. ల దూరంలో ఉంది. రైలు రవాణా దౌలతాబాద్ రైల్వే స్టేషన్ దక్షిణ మధ్య రైల్వే మన్మాడ్-పూర్ణ విభాగంలో ఉంది అలాగే దక్షిణ మధ్య రైల్వే నాందేడ్ డివిజన్ ముద్ఖేద్-మన్మాడ్ విభాగంలో కూడా ఉంది. 2005లో పునర్వ్యవస్థీకరణ వరకు, ఇది హైదరాబాద్ డివిజన్ భాగంగా ఉండేది, దౌలతాబాద్ సమీపంలోని ఔరంగాబాద్ ప్రధాన స్టేషన్. దేవగిరి ఎక్స్‌ప్రెస్ నియమితంగా ముంబై, హైదరాబాద్ లోని సికింద్రాబాద్ మధ్య ఔరంగాబాద్ నగరం గుండా నడుస్తుంది. గ్యాలరీ ఇవి కూడా చూడండి మహారాష్ట్రలోని కోటల జాబితా మూలాలు