حەیدەرئاباد

حەیدەرئاباد پایتەخت و گەورەترین شاری ویلایەتی تەلانگانای ھیندستانە. ٦٥٠ کم٢ی داگیرکردووە لەسەر بەرزایی دیکان بەدرێژایی کەنارەکانی ڕووباری موسی، لە بەشی باکووری باشووری ھیندستان. بە تێکڕای بەرزی ٥٣٦ مەتر (١٬٧٥٩ پێ), زۆربەی حەیدەرئاباد دەکەوێتە سەر زەوییە گردەییەکان لە دەوروبەری دەریاچە دەستکردەکان، لەنێویاندا دەریاچەی حوسێن ساگار، پێش دامەزراندنی شارەکە، لە باکووری ناوەندی شارەکە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی ھیندستان, حەیدەئاباد چوارەم شارە پڕ دانیشتووانی ھیندستانە بە ژمارەی دانیشتووانی ٦.٩ ملیۆن کەس لە سنووری شارەکەدا، و ژمارەی دانیشتووانی ٩.٧ ملیۆن دانیشتووی ناوچەی گەورەکانە، ئەمەش وای کردووە کە شەشەم ناوچەی گەورەی دانیشتووانی ھیندستان بێت. شووشەڵەی قوتب شاھی محەممەد قولی قوتب شا حەیدەرئابادی لە ١٥٩١ دامەزراند بۆ فراوانکردنی پایتەخت لە دەرەوەی گۆڵکۆندای قەڵابەند. لە ١٦٨٧، شارەکە لکێندرا لەلایەن مەغۆلەکان. لە ١٧٢٤، ئاسەف جاھی یەکەم، جێگری پاشای مەغۆل، سەروەریی خۆی ڕای گەیاند و شووشەڵەی ئاسەف جاھی دامەزراند، کە بە نیزامەکانیش ناسراون. حەیدەرئاباد وەک پایتەختی ئیمپراتۆریی ئاسەف جاھییەکان لە ١٧٦٩–١٩٤٨ خزمەتی کرد. وەک پایتەختی ویلایەتی میرنشینی حەیدەرئاباد، شارەکە نیشتەجێبوونی بەریتانی و سەربازگەی لەخۆگرتبوو تا سەربەخۆییی ھیندستان لە ١٩٤٧. حەیدەرئاباد لکێندرا لەلایەن یەکێتیی ھیندستان لە ١٩٤٨ و وەک پایتەختی ویلایەتی حەیدەرئاباد لە ١٩٤٨–١٩٥٦ بەردەوام بوو. دوای پێشەکیی یاسای دووبارە ڕێکخستنەوەی ویلایەتەکانی ١٩٥٦، حەیدەرئاباد کرا بە پایتەختی ئاندرا پرادێشی تازە پێکھاتوو. لە ٢٠١٤، ئاندرا پرادێش دابەش بوو بۆ پێکھێنانی ویلایەتی تێلانگانا، و حەیدەرئاباد بوو بە پایتەختی ھاوبەشی ھەردوو ویلایەتەکە تا ٢٠٢٤. لەوەتەی ١٩٥٦، شارەکە ڕاشتراپاتی نیلیامی لەخۆگرتووە، کە نووسینگەی زستانیی سەرۆکی ھیندستانە. پاشماوەکانی سەردەمی قوتب شاھی و نیزام تا ئەمڕۆ بە دیار دەمێنن؛ چارمینار بووەتە ھێمای شارەکە. تا کۆتاییی سەردەمی مۆدێرنی سەرەتا، ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل لە دەکەن ڕووی لە کەمبوونەوە کرد، و سەرپەرشتیی نیزام پیاوانی وێژەی لە بەشە جیاجیاکانی جیھانەوە ڕاکێشا. کولتوورێکی جیاواز لە تێکەڵبوونی پیشەوەرانی ناوخۆیی و کۆچبەر دروست بوو، کە نیگارکێشی، دەستکرد، جووھەرات، وێژە، زاراوە و جلوبەرگ تا ئەمڕۆش دیارن. بۆ چێشتەکەی، شارەکە وەک شاری داھێنەری گاسترۆنۆمی لەلایەن یونسکۆ تۆمار کراوە. تا سەدەی ١٩یەم، حەیدەرئاباد بە پیشەسازیی مرواری ناسرابوو و نازناوی «شاری مروارییەکان»ی لێ نرابوو، و تاقە ناوەندی بازرگانی بوو بۆ ئەڵماسەکانی گۆڵکۆندا لە جیھاندا. زۆرێک لە بازاڕە مێژوویی و نەریتییەکانی شارەکە بە کراوەیی ماونەتەوە. شوێنی ناوەندیی حەیدەرئاباد لەنێوان بەرزایییەکانی دەکەن و گاتە ڕۆژاوایییەکان، و پیشەسازیبوون لە ماوەی سەدەی ٢٠ەمدا دەزگا سەرەکییەکانی توێژینەوە، بەرھەمھێنان، پەروەردەیی و داراییی ھیندی ڕاکێشا. لەوەتەی ساڵانی ١٩٩٠کانەوە، شارەکە وەک چەقی ھیندیی دەرمان و تەکنەلۆژیای بایۆلۆژی و تەکنەلۆژیای زانیاری (ئای-تی) دەرکەوتووە. پێکھێنانی ناوچەی ئابووریی تایبەتی پارکی ڕەقەکاڵا و شاری ھایتێک، کە تەرخانکراون بۆ تەکنەلۆژیای زانیاری، کۆمپانیا فرەنەتەوەییە پێشەنگەکانی ھانداوە بۆ دەستپێکردنی کارەکانیان لە حەیدەرئاباد. ھەتا ڕێکەوتی ١٩٩٦، شارەکە ١٤٠ دەریاچە و ٨٣٤ تانکی ئاوی (گۆم)ی ھەبووە. جوگرافیا حەیدەرئاباد ١٥٦٦ کم لە باشووری دەلی، ٦٩٩ کم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی مومبای، و ٥٧٠ کم لە باکووری بەنگالۆرە بە ڕێگەی وشکانی. دەکەوێتە بەشی باشووری تێلانگانا لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان، لە کەناری ڕووباری مووسی، کە لقێکی ڕووباری کریشنایە و کەوتووەتە سەر بەرزایییەکانی دەکەن لە بەشی باکووری باشووری ھیندستان. حەیدەرئابادی گەورە ٦٥٠ کم٢ دادەپۆشێت، کە دەیکاتە یەکێک لە گەورەترین ناوچە شارییەکان لە ھیندستان. بە تێکڕای بەرزیی ٥٣٦ م، حەیدەرئاباد لەسەر زەوییەکی لێژ لە گرانیتی خۆڵەمێشی و پەمەیی ھەڵکەوتووە، کە بە گردی بچووک دەورە دراوە، بەرزترینیان گردەکانی بانجارایە بە بەرزیی ٦٧٢ م. شارەکە چەندین دەریاچەی ھەیە کە ھەندێک جار وەک «ساگار» ناودەبرێن، بە واتای «دەریا». نموونەکانی وەک دەریاچە دەستکردەکان کە بەھۆی بەنداوەکانی سەر مووسی دروست کراون، وەک حوسێن ساگار (کە لە ١٥٦٢ لە نزیک ناوەندی شار دروست کراوە)، عوسمان ساگار و ھیمایەت ساگار. وەرزش لە ئاستی پیشەگەردا، شارەکە میوانداریی چالاکییە وەرزشییە نیشتمانی و نێونەتەوەیییەکانی کردووە وەک یارییەکانی نیشتمانیی ھیندستانی ٢٠٠٢، یارییەکانی ئەفرۆ-ئاسیایی ٢٠٠٣، تۆرنۆمێنتی تێنسی ژنانی کرانەوەی حەیدەرئابادی گەشتیاریی ئەی-پی ٢٠٠٤، یارییەکانی جیھانیی سەربازی ٢٠٠٧، پاڵەوانێتییەکانی جیھانیی بادمینتۆن ٢٠٠٩ و پاڵەوانێتیی جیھانیی سنوکەری ئای-بی-ئێس-ئێفی ٢٠٠٩. شارەکە میوانداریی چەندین شوێنی گونجاو دەکات بۆ پێشبڕکێی پیشەگەر وەک کۆمەڵگەی وەرزشیی سوارناندرا پرادێش، ھۆکیی سەر کێڵگە، یاریگای جی. ئێم. سی. بالایۆگی لە گاچیبۆولی بۆ وەرزشی گۆڕەپان و مەیدان و تۆپی پێ، و بۆ کریکێت، یاریگای لعل بەھادور شەستری و یاریگای نێونەتەوەییی کریکێتی ڕاجیڤ گاندی، یاریگای ناوخۆییی کۆمەڵەی کریکێتی حەیدەرئاباد. حەیدەرئاباد میوانداریی زۆرێک لە یارییە نێونەتەوەیییەکانی کریکێتی کردووە، لەوانە یارییەکانی ساڵانی ١٩٨٧ و ١٩٩٦ی جامی جیھانیی کریکێتی ئای-سی-سی. تیمی کریکێتی حەیدەرئاباد لە تۆرنۆمێنتی کریکێتی پلە یەکی تۆپی ڕانجی، لیستی ئەی (تۆپی ڤیجای ھەزارە) و بیست٢٠ (تۆپی سەید مشتاق عەلی) کێبڕکێ دەکات. حەیدەرئاباد نیشتمانی فرەنچایزی خولی نایابی ھیندستان (ئای-پی-ئێڵ) سەنرایزەرز حەیدەرئابادە، پاڵەوانی خولی نایابی ھیندستانی ٢٠١٦. فرەنچایزی پێشوو دێکان چارچەرز پاڵەوانی خولی نایابی ھیندستانی ٢٠٠٩ بوو. یانەی پێشووی پیشەگەری تۆپی پێی شارەکە حەیدەرئاباد ئێف-سی لە خولی سوپەری ھیندستان (ئای-ئێس-ئێڵ) کێبڕکێی دەکرد و پاڵەوانی خولی سوپەری ھیندستانی ٢٠٢١–٢٢ بوون. لە ماوەی دەسەڵاتی بەریتانیادا، سێکندەرئاباد بوو بە ناوەندێکی وەرزشیی ناسراو و چەندین شوێنی پێشبڕکێ، گۆڕەپانی نمایش و کێڵگەی پۆلۆ دروست کران. زۆرێک لە یانە بژاردەکان کە لەلایەن نیزامەکان و بەریتانییەکانەوە پێکھێنراون وەک یانەی سێکندەرئاباد، یانەی نیزام و یانەی پێشبڕکێی حەیدەرئاباد، کە بە پێشبڕکێی ئەسپ ناسراوە، بەتایبەتی دەربیی ساڵانەی دەکەن، تا ئێستاش ماون. لە کاتە نوێیەکاندا، وەرزشی بزوێنەرەکان باو بووە و یانەی وەرزشیی بزوێنەرەکانی ئاندرا پرادێش چالاکییە باوەکانی وەک دێکان ١/٤ی مایڵ دراگ ڕێک دەخات، ڕالییەکانی تی-ئێس-دی و ڕالیی ئۆفرۆدی ٤x٤. حەیدەرئاباد ئی-پریکسی ٢٠٢٣، لە خولی سەر شەقامی حەیدەرئاباد، یەکەم پێشبڕکێی پاڵەوانێتیی جیھانیی فۆرمولا ئیی ئێف-ئای-ئەی بوو لە ھیندستان. گواستنەوە باوترین جۆرەکانی گواستنەوەی مەودا مامناوەند لە حەیدەراباد پێکھاتوون لە خزمەتگوزارییە حکوومییەکانی وەک ھێڵی ئاسنی سووک و پاس، ھەروەھا تەکسییە تایبەتەکان و ئۆتۆ ڕیکشاکان. ئەمانە بە تێکڕا ڕۆژانە خزمەت بە ٣٫٥ ملیۆن سەرنشین دەکەن. خزمەتگوزارییەکانی پاس لە وێستگەی پاسی مەھاتما گاندی لە ناوەندی شارەکەوە کار دەکەن بە کۆمەڵەیەک لە ٣٨٠٠ پاس کە خزمەت بە ٣٫٣ ملیۆن سەرنشین دەکەن. میترۆی حەیدەراباد، کە سیستمێکی گواستنەوەی خێرای ھێڵی ئاسنی سووکە، لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧دا دەستی بەکار کرد. ھەتا ڕێکەوتی ٢٠٢٠ ئەوە تۆڕێکی ٣ ڕێڕەوە کە بەسەر ٦٩٫٢ kiloمەتر (٤٣ میل)دا بڵاو بووەتەوە و خاوەنی ٥٧ وێستگەیە و سێیەم گەورەترین تۆڕی ھێڵی ئاسنی میترۆیە لە ھیندستان لە دوای میترۆی دەلھی و میرۆی ناما. سیستمی گواستنەوەی فرەجۆر (MMTS)ی حەیدەراباد، خزمەتگوزارییەکی ھێڵی ئاسنی دەوروبەری شارە کە لە سێ ھێڵ پێکھاتووە و بە ١٢١ خزمەتگوزاری ڕۆژانە ١٨٠٬٠٠٠ سەرنشین دەگوازێتەوە. تەواوکەری ئەم خزمەتگوزارییە حکوومییانە، ڕێڕەوەکانی مایکرۆ پاسن کە لەلایەن سێتوین (کۆمەڵەی پەرەپێدانی ھەلی کار و ڕاھێنان لە شارە دووانەکان) بەڕێوە دەبرێن. خزمەتگوزارییەکانی ھێڵی ئاسنی نێوان شارەکان لە حەیدەرابادەوە کار دەکەن؛ وێستگەی سەرەکی و گەورەترین وێستگە، وێستگەی ھێڵی ئاسنی سەکندرابادە، کە وەک بارەگای ناوچەی ھێڵی ئاسنی ناوەندی باشووری ھێڵە ئاسنینەکانی ھیندستان کار دەکات و ناوەندێکە بۆ ھەردوو خزمەتگوزاریی پاس و ھێڵی ئاسنی سووکی MMTS کە سەکندراباد و حەیدەراباد بەیەکەوە دەبەستێتەوە. وێستگە سەرەکییەکانی تری ھێڵی ئاسن لە حەیدەراباد بریتین لە حەیدەراباد دێکان، کاچێگودا، بێگومپێت، مالکاجگیری و لینامپالی. ھەتا ڕێکەوتی ٢٠١٨، زیاتر لە ٥٫٣ ملیۆن ئۆتۆمبێل لە شارەکەدا کار دەکەن، کە ٤٫٣ ملیۆنیان دوو تایە و ١٫٠٤ ملیۆنیان چوار تایەن. ژمارە زۆری ئۆتۆمبێلەکان لەگەڵ ڕووپۆشی تا ڕادەیەک کەمی ڕێگاکان—ڕێگاکان تەنھا ٩٫٥٪ی کۆی ڕووبەری شارەکە پێکدەھێنن—بووەتە ھۆی قەرەباڵغییەکی بەرفراوانی ھاتوچۆ—بەتایبەت لەبەر ئەوەی ٨٠٪ی سەرنشینەکان و ٦٠٪ی بارھەڵگرەکان بە ڕێگای وشکانی دەگوازرێنەوە. ڕێگای بازنەیی ناوەوە، ڕێگای بازنەیی دەرەوە، ڕێگای خێرای بەرزکراوەی حەیدەراباد، کە درێژترین پردی پەڕینەوەیە لە ھیندستان، و چەندین یەکتربڕ، پردی پەڕینەوە و ژێرزەمین بۆ کەمکردنەوەی قەرەباڵغی دروست کراون. بەرزترین خێرایی ڕێپێدراو لە ناو شاردا بریتین لە ٥٠ kilometres per hour (٣١ miles per hour) بۆ دوو تایە و ئۆتۆمبێل، ٣٥ kilometres per hour (٢٢ miles per hour) بۆ ئۆتۆ ڕیکشاکان و ٤٠ kilometres per hour (٢٥ miles per hour) بۆ ئۆتۆمبێلی بازرگانیی سووک و پاسەکان. سەرچاوەکان دەروازەی ھیندستان دەروازەی تەکنۆلۆژیا دەروازەی جوگرافیا دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠ دەروازەی دەیەی ٢٠٢٠