హొయసలేశ్వర ఆలయం

హొయ్సళేశ్వర ఆలయం (హొయ్సలేశ్వర, హొయ్సలేశ్వర లేదా హొయ్వళేశ్వర ఆలయం అని కూడా పిలుస్తారు, దీనిని కేవలం హలేబిడు ఆలయం అని కూడా సూచిస్తారు, ఇది 12వ శతాబ్దంలో శివుడికి అంకితం చేయబడిన హిందూ దేవాలయం. ఇది భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని హళేబిడులో అతిపెద్ద స్మారక చిహ్నం, హొయసల సామ్రాజ్యం పూర్వ రాజధాని. ఈ ఆలయాన్ని ఒక పెద్ద మానవ నిర్మిత సరస్సు ఒడ్డున నిర్మించారు, దీనిని హొయసల సామ్రాజ్యం రాజు విష్ణువర్ధనుడు స్పాన్సర్ చేశాడు. దీని నిర్మాణం క్రీ. శ. 1121 లో ప్రారంభమై క్రీ. శ 1160 లో పూర్తయింది. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ఉత్తర భారతదేశం నుండి ఢిల్లీ సుల్తానేట్ ముస్లిం సైన్యాలు హలేబిడును రెండుసార్లు తొలగించి, దోచుకున్నారు, ఆలయం రాజధాని నాశనం, నిర్లక్ష్యం స్థితిలో పడిపోయాయి. ఇది హసన్ నగరానికి 30 కిలోమీటర్లు (19 మైళ్ళు), బెంగళూరు 210 కిలోమీటర్లు (130 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. హొయ్సళేశ్వర ఆలయం శైవ స్మారక చిహ్నం, అయినప్పటికీ హిందూ మతం, వైష్ణవ మతం, శక్తివాద సంప్రదాయం నుండి అనేక ఇతివృత్తాలు, అలాగే జైన మతం నుండి చిత్రాలు ఉన్నాయి. హొయ్సళేశ్వర ఆలయం హొయ్సలేశ్వర, సంతలేశ్వర శివలింగాలకు అంకితం చేయబడిన జంట దేవాలయం, దీనికి పురుష, స్త్రీలింగ అంశాల పేరు పెట్టారు, రెండూ సమానంగా వాటి ట్రాన్సెప్ట్ వద్ద కలిసిపోయాయి. దీనికి బయట రెండు నంది దేవాలయాలు ఉన్నాయి, ఇక్కడ కూర్చున్న ప్రతి నంది లోపల ఉన్న శివ లింగానికి ఎదురుగా ఉంటుంది. ఈ ఆలయంలో హిందూ సూర్య దేవుడి కోసం ఒక చిన్న గర్భగుడి ఉంది. ఇది ఒకప్పుడు ఉపరితల టవర్లను కలిగి ఉంది, కానీ ఇప్పుడు లేదు ఆలయం చదునైనదిగా కనిపిస్తుంది. ఈ ఆలయం తూర్పు వైపు ఉంది, అయితే ప్రస్తుతం ఈ స్మారక చిహ్నాన్ని ఉత్తర వైపు నుండి సందర్శిస్తున్నారు. ప్రధాన దేవాలయాలు, నంది పుణ్యక్షేత్రాలు రెండూ చదరపు ప్రణాళికపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. ఈ ఆలయాన్ని సబ్బు రాతితో చెక్కారు. ఇది దాని శిల్పాలు, క్లిష్టమైన ఉపశమనాలు, వివరణాత్మక చిత్రలేఖనాలతో పాటు దాని చరిత్ర, విగ్రహారాధన, ఉత్తర భారత, దక్షిణ భారత లిపిలోని శాసనాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ ఆలయ కళాకృతి 12వ శతాబ్దపు దక్షిణ భారతదేశంలోని జీవితం, సంస్కృతి గురించి చిత్రాత్మక కిటికీని అందిస్తుంది. సుమారు 340 పెద్ద శిల్పాలు హిందూ వేదాంతశాస్త్రం, సంబంధిత పురాణాలను వర్ణిస్తాయి. రామాయణం, మహాభారతం, భాగవత పురాణం వంటి హిందూ గ్రంథాలను అనేక చిన్న చిన్న చిత్రలేఖనాలు వివరిస్తాయి. పెద్ద ఉపశమనాల క్రింద కొన్ని చిత్రలేఖనాలు దాని కథన భాగాలను చిత్రీకరిస్తాయి. హొయ్సళేశ్వర ఆలయంలోని కళాకృతులు దెబ్బతిన్నాయి కానీ చాలావరకు చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి. ఆలయానికి కొన్ని కిలోమీటర్ల దూరంలో జైన బసది సముదాయం, కేదారేశ్వర ఆలయం సహా హొయసల వాస్తుశిల్పం అనేక శిధిలాలు ఉన్నాయి. హొయసల పవిత్ర సమూహాలలో భాగంగా హొయసలేశ్వర దేవాలయం, సమీపంలోని బేలూరు చెన్నకేశవ ఆలయం, సోమనాథపుర కేశవ ఆలయాన్ని యునెస్కో 2023లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం ప్రకటించింది. స్థానం హొయ్సళేశ్వర ఆలయం హలేబీడు, హలేబీడు, దోరసముద్ర అని కూడా పిలువబడే హలేబీడులో ఉంది. హలేబిడు భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని హసన్ జిల్లాలో ఉన్న ఒక పట్టణం. ఇది హసన్కు వాయవ్యంగా 30 కిలోమీటర్ల (19 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం కర్ణాటకలోని బేలూర్ దేవాలయాలకు 16 కిలోమీటర్ల (9.9 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. హలేబిడుకు సమీపంలో విమానాశ్రయం లేదు, బెంగళూరు పశ్చిమాన 210 కిలోమీటర్ల (130 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది (IATA Code: BLR) హసన్ గుండా నాలుగు లేన్ల NH75 హైవే చేరుకోవడానికి సుమారు 4 గంటల డ్రైవ్ ఉంది. హళేబీడు కర్ణాటకలోని ప్రధాన నగరాలకు హసన్ వద్ద రైల్వే నెట్‌వర్క్ ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంది. చరిత్ర దక్షిణ భారత చరిత్రలో హొయసల కాలం క్రీ. శ. 1000 లో ప్రారంభమై క్రీ. శ 1346 వరకు కొనసాగింది. ఈ కాలంలో వారు 958 కేంద్రాలలో సుమారు 1,500 దేవాలయాలను నిర్మించారు. హలేబిడును మొదట దాని శాసనాలలో దొరసముద్ర అని పిలిచేవారు, బహుశా ద్వారసముద్రం (సంస్కృత పదాలు "ద్వార" (ప్రవేశ ద్వారం, ద్వారం, సముద్రం (మహాసముద్రం, సముద్రం, పెద్ద నీటి వనరు) నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. రాజధాని కర్ణాటకలోని బేలూర్గా ఉండేది, అయితే దోరసముద్రం విష్ణువర్ధనుడి ఆధ్వర్యంలో స్థాపించబడిన రాజధానిగా మారింది దాదాపు 300 సంవత్సరాలు హొయసల సామ్రాజ్యం రాజధానిగా పనిచేసింది. ఆధునిక యుగంలో మనుగడ సాగించిన ఇతర హొయసల దేవాలయాల మాదిరిగా కాకుండా, ఆలయ ప్రాంగణంలో అనేక శాసనాలు ఉన్నప్పటికీ, హొయసలేశ్వర ఆలయంలో అంకిత శాసనం లేదు. అసలు ఆలయంలోని అనేక ఇతర లక్షణాలతో పాటు ఇది కూడా కోల్పోయి ఉండవచ్చు. ఆలయ ప్రదేశానికి ఐదు కిలోమీటర్ల దూరంలో, ఘట్టదహళ్లిలోని కాలేశ్వర ఆలయ శిధిలాల సమీపంలో దొరికిన ఒక శాసనం ప్రకారం, విష్ణువర్ధనుడి ఉద్యోగంలో ఉన్న కేతమల్ల అనే అధికారి ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించాడని పేర్కొంది. శక 1043 లేదా క్రీ. శ. 1121 లో శివాలయం నిర్మాణం, నిర్వహణకు మద్దతుగా రాజు భూములను మంజూరు చేశాడని కూడా ఇది పేర్కొంది. ఆ యుగంలో నిర్మించిన ఏకైక ఆలయం ఇది కాదు. రాజధానిలో పెద్ద దొరసముద్ర సరస్సు సమీపంలో మెట్ల బావులు, చెరువులు, మంటపాలు (మండపాలు, పబ్లిక్ హాల్స్) తో పాటు హిందూ మతం, జైనమత సంప్రదాయాలకు చెందిన అనేక ఇతర దేవాలయాలు ఉన్నాయని శాసనాలు సూచిస్తున్నాయి. ఇది దక్షిణ భారతదేశంలో హిందూ దేవుడు శివుడికి అంకితం చేయబడిన హొయసలులు నిర్మించిన అతిపెద్ద ఆలయం. హొయ్సళ సామ్రాజ్యం దాని రాజధాని దొరసముద్ర 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సైన్యాలు ఆక్రమించి, దోచుకుని, నాశనం చేశాయి, బేలూర్, హలేబీడు క్రీ. శ. 1326లో సుల్తాన్ ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ మరో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సైన్యం బేలూరు, హలేబిడులను దోపిడీకి, విధ్వంసానికి లక్ష్యంగా చేసుకుంది. ఈ భూభాగాన్ని విజయనగర సామ్రాజ్యం స్వాధీనం చేసుకుంది. 14వ శతాబ్దం మధ్యలో మదురై సుల్తానేట్ ముస్లిం సైన్యంతో జరిగిన యుద్ధంలో మూడవ బల్లాల రాజు చంపబడినప్పుడు హొయసల రాజ్యం ముగిసిందని జేమ్స్ సి. హర్లే పేర్కొన్నాడు. దోరసముద్ర దాని దేవాలయాలు శిథిలావస్థకు చేరాయి, రాజధాని విడిచిపెట్టి, ఈ ప్రదేశం "హలేబిడు" (సాహిత్యపరంగా, "పాత శిబిరం లేదా రాజధాని") గా పిలువబడింది. కర్ణాటక చుట్టూ చెల్లాచెదురుగా ఉన్న వివిధ రాష్ట్రాల్లో సుమారు 300 అసలు హొయసల సామ్రాజ్య దేవాలయాలు మనుగడలో ఉన్నాయి. వీటిలో, 1995 నాటికి సుమారు 70 విషయాలను వివిధ స్థాయిలలో అధ్యయనం చేసినట్లు హార్డీ పేర్కొన్నాడు. 1799లో టిప్పు సుల్తాన్ ఓటమితో, మైసూర్ వలసరాజ్యాల బ్రిటిష్ పాలన పాండిత్య ప్రభావంలోకి వచ్చింది. హొయ్సళేశ్వర ఆలయ శిధిలాలు సర్వే చేయబడిన మొట్టమొదటి వాటిలో ఉన్నాయి, తరువాత 1850 లలో మొట్టమొదటి ఛాయాచిత్రాలు తీయబడ్డాయి, అనేక రౌండ్ల మంచి మరమ్మతు పునరుద్ధరణకు సంబంధించిన సమగ్ర డాక్యుమెంటేషన్ లేదు. ఇతర దేవాలయాల శిధిలాల పలకలను నంది మండపం కప్పడానికి ఇక్కడ తిరిగి ఉపయోగించారు, స్తంభాల మరమ్మతు కోసం ఉపయోగించే స్తంభాల భాగాలు. ఈ విధంగా, హొయ్సళేశ్వర ఆలయం సమకాలీన యుగంలో ఉనికిలో ఉన్నందున, అసలు హిందూ ఆలయ నిర్మాణం, రూపకల్పన మిశ్రమం, దీనికి 14 వ శతాబ్దం నాటికి బయటి గోడలు, తలుపులతో రాతి తెరలు జోడించబడ్డాయి, దీని కిరీటం టవర్లు (శిఖరాలు) పోయాయి, దీని శిధిలాలు 19వ, 20 వ శతాబ్దాలలో చాలాసార్లు మరమ్మతు చేయబడ్డాయి, పునరుద్ధరించబడ్డాయి. వివరణ హొయ్సళేశ్వర ఆలయం ఒక జంట-ఆలయం, లేదా ద్వికూట విమానం (రెండు పుణ్యక్షేత్రాలు, రెండు ఉపరితల నిర్మాణాలతో కూడిన ప్రణాళిక). రెండు దేవాలయాలు ఒకే పరిమాణంలో ఉన్నాయి, వాటి గర్భగుడి సూర్యోదయానికి ఎదురుగా తూర్పుకు తెరుచుకుంటాయి. "హొయ్సళేశ్వర" (రాజు), "శాంతలేశ్వర" (రాణి, శాంతలా దేవి) రెండింటికీ శివలింగం ఉంది. ప్రధాన దేవాలయాల తూర్పు వైపున రెండు చిన్న పుణ్యక్షేత్రాలు ఉన్నాయి, ఒక్కొక్కటి కూర్చున్న నందితో ఉన్నాయి. . దక్షిణ నంది మందిరానికి తూర్పున ఒక చిన్న సూర్య మందిరం ఉంది, ఇక్కడ నంది, గర్భగుడికి ఎదురుగా 7 అడుగుల (2,1 మీ) పొడవైన సూర్య విగ్రహం ఉంది. ఆడమ్ హార్డీ వంటి చరిత్రకారులు హొయ్సలేశ్వర ఆలయం ఇతర పుణ్యక్షేత్రాలకు ఆధారాలను చూపుతుందని, కానీ ఇవి ఇప్పుడు తప్పిపోయాయని, చరిత్రకు కోల్పోయాయని పేర్కొన్నారు. మొత్తం ఆలయ సముదాయం జగతి (సాహిత్యపరంగా, ప్రాపంచిక వేదిక) పై ఉంచబడింది. ఈ వేదిక ఆలయం బయటి గోడల చుట్టూ 15 అడుగుల వెడల్పు కలిగి ఉంది, సందర్శకులు గర్భగుడి ప్రదక్షిణను పూర్తి చేసేటప్పుడు సవ్యదిశలో నడిచి కళాకృతిని చూడటానికి ఉద్దేశించబడింది. దీనిని ప్రదక్షిణా-పథ (ప్రదక్షిణకు మార్గం) అని పిలుస్తారు. చిన్న ఆలయాలు ప్రధాన ఆలయంతో సమానమైన జగతి పంచుకుంటాయి, ఇవి రాతి మెట్లతో అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి. రెండు గర్భగుడి ఉత్తర-దక్షిణ అమరికలో ఒకదానికొకటి పక్కన ఉన్నాయి, రెండూ తూర్పుకు ఎదురుగా ఉన్నాయి, ప్రతిదానికి ముందు ఒక మండపం ఉంది (అలాగే మంత్రప అని కూడా పిలుస్తారు, కమ్యూనిటీ హాల్). రెండు మండపాలు కుటుంబం, బహిరంగ సమావేశాల కోసం పెద్ద, బహిరంగ నవరంగ దృశ్యాన్ని అందిస్తూ అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి. ఆలయంలో ప్రతి గర్భగుడి పైన గోపురాలు ఉండేవి, కానీ అవి ఇప్పుడు కనిపించవు. ఫోకేమా ప్రకారం, ఈ టవర్లు మందిరం నక్షత్ర ఆకారాన్ని అనుసరించి ఉండాలి, ఎందుకంటే బాగా సంరక్షించబడిన హోయసల దేవాలయాలు వాటిని కలిగి ఉన్నాయి. మందిరాన్ని మంటప కలిపే మండపం మీద ఉన్న ఉపరితల నిర్మాణం, సుకనాసి అని పిలువబడుతుంది (ప్రధాన గోపురం పొడిగింపు వలె కనిపించే ఒక తక్కువ గోపురం కూడా లేదు. అదేవిధంగా అలంకరించబడిన సూక్ష్మ పైకప్పుల వరుస, తూర్పు చుట్టుకొలత గోడలు ప్రధాన ఆలయంతో ఉన్న ఇతర పుణ్యక్షేత్రాలు అన్నీ పోయాయి. ఈ ఆలయాన్ని క్లోరిటిక్ స్కిస్ట్‌తో నిర్మించారు, దీనిని సాధారణంగా గ్రీన్‌స్కిస్ట్ లేదా సోప్‌స్టోన్ అని పిలుస్తారు. సోప్‌స్టోన్‌ను తవ్వినప్పుడు మృదువుగా ఉంటుంది, సంక్లిష్టమైన ఆకృతులుగా చెక్కడం సులభం, కానీ గాలికి గురైనప్పుడు కాలక్రమేణా గట్టిపడుతుంది. బయటి గోడలు ఆలయ బయటి గోడలు సంక్లిష్టంగా చెక్కబడ్డాయి. దీని దిగువ పొరలలో (దిగువ నుండి పైభాగం వరకు) ఏనుగులు, సింహాలు, ప్రకృతితో కూడిన స్క్రోల్స్, సూక్ష్మ నృత్యకారులు, గుర్రాలు, స్క్రోల్స్, హిందూ గ్రంథాల దృశ్యాలు, పౌరాణిక జంతువులు (మకర, హంసలు) ఉంటాయి. షాదాక్షరి సెట్టర్ ప్రకారం, ఈ కళాఖండం వివరాలను చూపిస్తుంది, "ఒక ఫర్లాంగ్ (200 మీటర్లు) కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో ఉన్న మొత్తం వ్యవధిలో ఏ రెండు సింహాలు ఒకేలా ఉండవు" కళాకారులు "రామాయణం, మహాభారతాన్ని, భాగవతం ప్రధాన భాగాలను బంధించారు". ఆలయం బయటి గోడ హిందూ పురాణాల చిత్ర కథనంగా ఉంది, దాని మధ్య భాగంలో పెద్ద ప్యానెల్లు ఉన్నాయి, ఇక్కడ "హిందూ దైవత్వాల మొత్తం దేవతలు ప్రదర్శించబడ్డారు, ఇది హిందూ విగ్రహారాధన మాన్యువల్" అని సెట్టర్ పేర్కొన్నాడు. ఫోకేమా &ఇతర కళా చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం, పురాణాలకు సంబంధించిన "చిత్రలేఖనాల" నాణ్యత, పరిమాణం అద్భుతమైనవి, కానీ ప్యానెల్ సిరీస్ కథను ఒక కధనంలో పూర్తి చేయదు, ఒక కధనము తరువాత, మరొక వచనం కొంతకాలం కలిసిపోతుంది. హొయ్సళేశ్వర ఆలయ మందిరాల బయటి గోడలు 340 పెద్ద శిల్పాలను కలిగి ఉన్నాయి. బయటి గోడపై ఉన్న గోడలపై ఉన్న గోపురాలు, గోడ చిత్రాలు ప్రధానంగా రామాయణం, మహాభారతం, భాగవత పురాణం, ఇతర ప్రధాన శైవ, వైష్ణవ పురాణాలను వివరిస్తాయి. కొన్ని ప్రధాన ప్రదర్శనలు (సవ్యదిశలో) ఉత్తర శివాలయం ఈశాన్య బయటి గోడపైః ఆస్థాన దృశ్యం, భైరవ, భరవి, సముద్ర మంథన, 12వ శతాబ్దపు సంగీత వాయిద్యాలతో సంగీతకారులు, సుక్రాచార్య, కచ-దేవయానీ పురాణం, లక్ష్మి, ఉమమహేశ్వర, వామన-బాలి-త్రివిక్రమ పురాణం, ఇంద్ర పురాణం, వీరభద్ర, యోగాలో శివుడు. ఉత్తర శివాలయం ఆగ్నేయ బయటి గోడపై నృత్యకారులు, భైరవ, భైరవి, ఉమమహేశ్వర ఉన్నారు. దక్షిణ శివాలయం ఈశాన్య బయటి గోడపై భాగవతం నుండి కృష్ణుడి లీల, జైలులో వాసుదేవ, తరువాత యమునా పురాణం అంతటా నవజాత కృష్ణుడిని తీసుకెళ్లడం, కృష్ణుడు పుతాని, ఇతర అసురిని చంపడం, కృష్ణే వెన్న దొంగిలించడం, కృష్ణుడి మానవులు, జంతువులతో వేణువు వాయించడం, కృష్ణే, ప్రద్యుమ్న పురాణం, కృష్ణుడే గవర్నర్ను ఎత్తడం, యుధిష్ఠిర, శకుని పాచికలు వాయించడం, కీచక ద్రోపదీని వేధించడం, భీముడు న్యాయం కోసం స్త్రీగా దుస్తులు ధరించిన కీచకను కలుస్తాడు. దక్షిణ శివాలయం ఆగ్నేయ బయటి గోడపై మహాభారతం భీష్మ పర్వ, ద్రోణ పర్వం విష్ణు నిలబడి, ద్రోణపై అర్జునుడి విజయాన్ని జరుపుకుంటున్న నృత్యకారులు & సంగీతకారులు. దక్షిణ శివాలయం నైరుతి బయటి గోడపైః మహాభారతం కృష్ణ ఎపిసోడ్లతో అర్జునుడు పాండవుల విజయాన్ని ఉత్సవంగా జరుపుకుంటారు-వేదాలలోని మోహిని ఇతిహాసాలు-దక్షిణామూర్తి, ఉమమహేశ్వర, తాండవేశ్వర, విష్ణు అర్జునుడు శివ పురాణాలను కలుస్తాడు-భీముడు, భాగవత పురాణం-భైరవ, గణేశుడు, విష్ణు, వామను పార్వతి, శివ విష్ణు-శివ-బ్రహ్మల వివాహంలో నృత్యకారులు, సంగీతకారులు-షణ్ముఖ, తారకాసుర పురాణం-తాండవేశ్వరుడు-ముగ్గురు ముఖాలు బ్రహ్మ శివుడు, శివుడు, గణేశుడు, కార్తికేయ నరసింహ యోగ దుర్గ మహిషాసురంధిని మోహిని నృత్యం చేస్తున్నారు. దక్షిణ శివాలయం వాయవ్య బయటి గోడపై విష్ణువును అన్ని దేవతలతో గౌరవంగా పడుకుని ఉండటం భాగవత పురాణం నుండి ప్రహ్లాదు-హిరణ్యకశిపు-నరసింహ పురాణం భైరవిగా మోహిని భైరవ రాముడు రామాయణంలోని రావణుడితో పోరాడుతాడు ఇంద్రుడు కూర్చున్నాడు సరస్వతితో బ్రహ్మ కర్ణ-అర్జునుడు, మహాభారతంలోని భీనా-దుఃశాసన పురాణాలు ఉమమహేశ్వర, గణేశ పురుషుడు స్త్రీ మధ్య ముద్దు సన్నివేశం సంగీతకారులు, నృత్యకారులు మోహిని కథలు మరింత ప్రేమ వివాహం, ముద్దు దృశ్యాలు కాళి శక్తి పురాణాలు అర్జున పురాణాలు. ఉత్తర శివాలయం నైరుతి బయటి గోడపైః బ్రహ్మ, శివ, విష్ణు, దుర్గా, సరస్వతి, కామ, రతి, పార్వతి, ఇంద్రకీల పురాణం నిలబడి చిత్రాలు పార్వతి యోగ చేస్తోంది శివుడు బంగారు జింకతో సహా మోహిని రామాయణ కథలచే ఆకర్షితుడయ్యాడు, హనుమంతుడు, సుగ్రీవతో మొదటి సమావేశం, రామ ఏడు అరచేతుల గుండా బాణం వేయడం, హనుమంతుడి సీత మోహినికి రామ రింగ్ ఇవ్వడం పురాణాలు విష్ణువు విష్ణువు విశ్వ చక్రం వామనా పురాణ అవతారాలకు జన్మనివ్వడం విష్ణువు శివుడు, గణేశుడు కలిసి నృత్యం చేస్తున్నారు వేదాల నుండి పన్నెండు ఆదిత్యులు అర్జున-భీష్మ పురాణాలు శివ, విష్ణు స్త్రీ అవతారం మోహిని కలిసి నృత్యం చేస్తారు. ఉత్తర శివాలయం వాయవ్య బయటి గోడపై తాండవ నృత్యంలో నటరాజ దుర్గ, సప్తమాతృకా పురాణాలు అభిమన్యు, ద్రోణుడు, మహాభారతం లో అర్జునుడితో కృష్ణుడు నటరాజ ఎనిమిది రూపాలు రుద్ర మోహిని నృత్యం భరవి సరస్వతి నృత్యం శివ, గణేశ నృత్యం, కోపంగా ఉన్న నరసింహ, విష్ణువు వివిధ రూపాలు, గజాసురమర్దనా శివ కార్తికేయ పార్వతుల నృత్యకారులు, సంగీతకారులతో గణేశుడు నృత్యం చేస్తున్నారు. వివిధ హిందూ సంప్రదాయాల నుండి వేదాంతశాస్త్రం పరంగా, పశ్చిమ వైపు బయటి గోడలపై ఉన్న పెద్ద చిత్రాలు ఈ క్రింది పౌనఃపున్యాలను ప్రదర్శిస్తాయి (చిన్న ప్యానెల్లు, సూక్ష్మ చిత్రలేఖనాలు మినహా): శివ: ఉమమహేశ్వర (8) నటరాజునిగా, వివిధ రాక్షసులను నాశనం చేసేవాడు (25) దక్షిణామూర్తి (1) నగ్న భైరవ (6) శక్తి: దుర్గా, మహిషాసురమర్దిని, కాళి ఇతరుల పార్వతి రూపాలుగా (18) విష్ణువు: కూర్చొని లేదా నిలబడి (15) కృష్ణ వేణోపాల (12) వరాహ (2) నరసింహ (4) వామన (1) త్రివిక్రమ (1) హరిహర (సగం విష్ణు, సగం శివ) గణేశుడు: కూర్చొని లేదా నిలబడి (4) కార్తికేయ: నెమలి మీద (1) ఏడు కాళ్ల సర్పము కింద (2) బ్రహ్మ (4) సరస్వతి: కూర్చొని లేదా నిలబడి (9) వేద దేవతలు: ఇంద్రుడు, సూర్యుడు ఇతరులు (4) ఇతరులు: విష్ణు తన స్త్రీ అవతారంలో మోహిని దుస్తులు ధరించి నగ్నంగా, శివుడు మోహిని, అర్జునుడు ఇతరులతో (లెక్కించబడలేదు) మరొక వైపు ఉన్న గోడలపై మరింత పెద్ద చిత్రాలు ఉన్నాయి. తలుపులు, మంటపాలు ఈ ఆలయానికి నాలుగు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఈ రోజుల్లో సందర్శకులు సాధారణంగా ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారంగా ఉపయోగించేది పార్కింగ్ స్థలానికి దగ్గరగా ఉన్న ఉత్తర ద్వారం. దక్షిణం వైపు ఒక ప్రవేశం, తూర్పు వైపు రెండు ప్రవేశాలు ఉన్నాయి, రెండు పెద్ద వేరుచేయబడిన బహిరంగ మంటపాలు ఉన్నాయి, వీటి పైకప్పుకు లేత్ మారిన స్తంభాలు మద్దతు ఇస్తాయి. ఈ ఆలయంలో మొదట బహిరంగ నవరంగ ఉండేది, ఇందులో మండప మండపాలు బయటి నుండి కనిపించేవి మండపం ఉన్నవారికి బయటి భాగం కనిపిస్తుంది. హొయసల రాజు మొదటి నరసింహ యుగంలో, మంటపం మూసివేయబడింది, తలుపులు జోడించబడ్డాయి రంధ్రాల రాతి తెరలను ఉంచారు, ఆలయంలో దొరికిన ఒక శాసనం ప్రకారం. నాలుగు తలుపులతో పాటు, తరువాతి కళాకారులు ఈ క్రింది విధంగా ద్వారపాలాలు అలంకరణలను జోడించారు: దక్షిణ ప్రవేశ ద్వారం: ఆరు అడుగుల ఎత్తైన ద్వారపాలులు ద్వారానికి ఇరువైపులా ఆభరణాలు ధరించి ఉన్నారు. ఒక్కొక్కటి నాలుగు చేతులు కలిగి ఉంటాయి (రెండు విరిగిపోయాయి, మరికొన్ని దెబ్బతిన్నాయి-జటమకూట ధరించి, మూడవ కన్ను కోరలు కలిగి, S-ఆకారపు త్రిభంగా భంగిమలో నిలబడి ఉంటాయి. వారు డమరు, నాగుపాము, త్రిశూళ ఇతర శివ విగ్రహాలను కలిగి ఉంటారు. ఏదో ఒక సమయంలో వారిని చితకబాదారు. 20వ శతాబ్దంలో ద్వారపాల ముఖాలను ట్రిమ్ చేయడానికి, పునరుద్ధరించడానికి తిరిగి పాలిష్ చేయడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి, కానీ ఇది అసమానమైన కృత్రిమ రూపాన్ని సృష్టించింది. తలుపు లింటెల్ పైన, నంది, ఇతర నృత్యకారులు, సంగీతకారులతో పాటు నటరాజ (తాండవ) ను చూపించే కళాకృతి ఉంది. ఆగ్నేయ ప్రవేశం: దక్షిణ ప్రవేశ ద్వారం మాదిరిగానే, రెండు చేతులు విరిగిపోయాయి కానీ ముఖాలు బాగా సంరక్షించబడ్డాయి. తలుపు లింటెల్ పైన, చెక్కడం పది చేతులతో (ఒక దెబ్బతిన్న) నటరాజ ఎడమ వైపున నరసింహ, సరస్వతి, బ్రహ్మ, గణేశుడు, పార్వతి, ఒక దేవత దెబ్బతిన్న, అస్పష్టంగా శివుడు, కుడి వైపున శివుడు, పార్వతి, భైరవ, ఇంద్రాణి, కేశవ, సూర్య, పార్వతి ఉన్నారు. ఈశాన్య ప్రవేశ ద్వారం దెబ్బతింది పీఠం, పలకలు మిగిలి ఉన్నప్పటికీ ద్వారపాలులు కనిపించలేదు. తలుపు లింటెల్ పైన ఉన్న చెక్కడాలు చెడిపోయాయి . ఉత్తర ప్రవేశ ద్వారం ఆధునిక పర్యాటకులు ఉపయోగిస్తున్నారు. అసలు ద్వారపాలాలు పోయాయి, పర్యాటకుల కోసం ఈ ప్రాంత శిధిలాల నుండి రెండు ప్రత్యామ్నాయ జంట ద్వారపాల్లు తిరిగి పొందబడ్డాయి. తలుపు లింటెల్ పైన ఉన్న దృశ్యం కూడా దెబ్బతింది అమలులో తక్కువగా ఉంది. దక్షిణ ద్వారం వెలుపల, ఉద్యానవనంలో, గణేశుడి విగ్రహం ఉంది. ఈ విగ్రహం మొదట ఆలయ ప్రాంగణ బయటి ద్వారం వద్ద ఉన్న వాటిలో ఒకటి, కానీ దెబ్బతింది అక్కడ శిధిలాల నుండి సేకరించబడింది. వాటిని స్వాధీనం చేసుకుని ఆలయానికి సమీపంలో ఉంచారు. నవరంగంలో రెండు దేవాలయాల మధ్య ఒకదానికొకటి ఎదురుగా ఉన్న రెండు చిన్న గూళ్లు ఉన్నాయి, అవి ట్రాన్స్సెప్ట్ వద్ద కలుస్తాయి. వీటిలో చెక్కడాలు కళాకృతులు ఉన్నాయి, కానీ ప్రతి ఒక్కటి లోపల ఉన్న విగ్రహాలు లేవు. పశ్చిమ సముచిత సమీపంలో ఉత్తర భారతీయ, దక్షిణ భారతీయ లిపిలో పెద్ద సంస్కృత శాసనంతో ఒక రాతి పలక ఉంది. స్తంభాలు, పైకప్పులు బయటి గోడతో పోలిస్తే ఆలయ లోపలి గోడలు చాలా సాదా, ఉత్తర, దక్షిణ ప్రవేశాల మధ్య వరుసలలో నడిచే లేత్ మారిన స్తంభాలు తప్ప. ప్రతి మందిరం ముందు ఉన్న నాలుగు స్తంభాలు అత్యంత అలంకరించబడి ఉంటాయి, వాటి స్తంభాల బ్రాకెట్లలో మదనికా శిల్పాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. కలిపిన మండపంలో వాయవ్య అక్షం వెంట వరుస స్తంభాలు ఉంటాయి. ప్రతి ఆలయ మండపం మధ్య నవరంగంలో నాలుగు స్తంభాలు ఒక ఎత్తైన పైకప్పు ఉన్నాయి, వీటిని సంక్లిష్టంగా చెక్కారు. ఈ మధ్య నవరంగంలోని నాలుగు స్తంభాలలో ప్రతిదానిలో నాలుగు నిలబడి ఉన్న మదనకై (సలభంజికా, ఎక్కువగా స్త్రీ బొమ్మలు లేదా ప్రతి ఆలయానికి మొత్తం 16 నిలబడి ఉన్న బొమ్మలు) ఉన్నాయి. రెండు దేవాలయాల కేంద్ర స్తంభాలపై ఉన్న 32 బొమ్మలలో 11 మిగిలి ఉన్నాయి. ఉత్తర ఆలయంలో 6, దక్షిణ ఆలయంలో 5 మాత్రమే దెబ్బతిన్నాయి. స్తంభం రాజధానిని నిశితంగా పరిశీలిస్తే, తూర్పు వరుసలో ప్రతి స్తంభంపై సూర్యోదయానికి ఎదురుగా ఒక బొమ్మ ఉందని సూచిస్తుంది, అయితే ఇవన్నీ విధ్వంసం సంకేతాలను చూపుతాయి ఆ చిత్రాలు ఏవీ మనుగడలో లేవు. రెండవ తూర్పు ద్వారం సమీపంలో ఉన్న స్తంభంలో రెండు దెబ్బతిన్న మదనకై ఉన్నాయి, కానీ మధ్య నవరంగలో ఉన్నవి బాగా సంరక్షించబడ్డాయి. పవిత్రం ఈ జంట ఆలయంలో రెండు గర్భగుడి (గర్భ గృహ) లు ఉన్నాయి, రెండూ శివలింగంతో ఉన్నాయి. ఒక గర్భగుడి "హొయ్సలేశ్వర" శివుడికి (రాజు) మరొకటి "శాంతలేశ్వర" శివ (రాణి, శాంతలా) కు అంకితం చేయబడింది. రెండూ సమాన పరిమాణంలో ఉంటాయి. ప్రతి గర్భగుడి ఒక చదరపు, దీనికి తూర్పున దర్శన ద్వార (వీక్షణ ద్వారం), ఉత్తరం, పడమర, దక్షిణాన మూడు అంగుళాలు ఉంటాయి. ద్వారాలు ప్రతి వైపు ద్వారపాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటాయి, ప్రతి ఒక్కటి సుకనాసి (వెస్టిబుల్ చాంబర్) కి దారితీస్తుంది. ద్వారపాలుల మధ్య లింటెల్ పైన క్లిష్టమైన చెక్కడాలు ఉన్నాయి, శివుడిని పార్వతితో పాటు ఇతర దేవతలతో పాటు రెండు పెద్ద మకరాలు (పౌరాణిక సమన్వయ సముద్ర జీవులు) ప్రదర్శించబడతాయి. మకరాలపై వరుణ, అతని భార్య వరుణి స్వారీ చేస్తున్నారు. డోర్జాంబ్లను పూర్ణాఘాటాలతో (సమృద్ధిగా ఉండే నౌకలు) అలంకరిస్తారు. గర్భగుడి చతురస్రం మొదట విమాన ఉపరితల నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేయడానికి ఆకాశం వైపు పైకి ఎగురుతున్న ఒక గోపురాన్ని కలిగి ఉంది, కానీ గోపురాలు చరిత్రకు కోల్పోయాయి, ఆలయం చదునుగా కనిపిస్తుంది. గర్భగుడి గోడలు సాదా, భక్తుల దృష్టిని మరల్చకుండా, ఆధ్యాత్మిక చిహ్నం వద్ద సందర్శకుల దృష్టిని కేంద్రీకరిస్తాయి. ఇతర స్మారక చిహ్నాలు హొయ్సళేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా నిర్వహించే మ్యూజియం ఉంది. ఇది సమీప త్రిమితీయ పరీక్ష కోసం సైట్ నుండి స్వాధీనం చేసుకున్న అనేక శిధిలాలు, ఆలయ కళాకృతులను కలిగి ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో ఆలయానికి దక్షిణాన గరుడ స్థంబ (గరుడ స్తంభం) అని పిలవబడేది కూడా ఉంది. ఇది కూడా దెబ్బతింది, దాని పై భాగం పోయింది. ఇందులో వాక్యం మధ్యలో విడిపోయే శాసనం ఉంది. రెండవ బల్లాల మరణం తరువాత ఒక సైన్యాధిపతి లక్ష్మణ, అతని భార్య, అనుచరులు తమను తాము త్యాగం చేశారని చదవగలిగే భాగం పేర్కొంది. స్తంభం మధ్యలో ఎనిమిది మగ బొమ్మలు ఉన్నాయి, వారిలో నలుగురు తమ కత్తులను ఉపయోగించి తమను తాము త్యాగం చేసుకున్నట్లు చూపించారు (సిడిటాలే-దేవుడు). త్యాగం చేసేవారిలో ఒకరు నమస్తె భంగిమలో కూర్చొని త్యాగం కోసం సిద్ధమవుతుండగా, ఇతరులు త్యాగం ప్రక్రియలో చూపబడ్డారు. ఈ చిత్రాలు వారి నాయకుడికి వారి భక్తిని అతనితో చనిపోవాలనే వారి సంకల్పాన్ని సూచిస్తాయి. ఆలయ ప్రాంగణంలో ఇతర పుణ్యక్షేత్రాలు, దేవాలయాల ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఒక నందికి తూర్పున ఉన్న సూర్య (సుండు) స్మారక చిహ్నం వలె, మరొక నందికి అనుసంధానించబడిన చంద్ర (మూన్) స్మారక చిహ్నేం ఉన్నాయి. ఆలయానికి నైరుతి వైపున జరిపిన త్రవ్వకాల్లో ధ్వంసమైన ఆలయ అవశేషాలు బయటపడ్డాయి. కళాకారులు అనేక ఆలయ కళాకృతుల పలకలలో కళాకారులు లేదా వారు చెందిన సంఘాల సంతకాలు లేదా ప్రకటనలు ఉంటాయి, ఇవి సాధారణంగా కళాఖండం పీఠం వద్ద లేదా కింద ఉంటాయి. హొయ్సళేశ్వర ఆలయంలో కనిపించే కళాకారుల పేర్లు ఎక్కువగా పునరావృతమవుతున్నాయి, వాటిలో మణిబాలకి, మబాల, బల్లాన, బోచన, కేతన, బామా, బాలకి, రేవోజ ఉన్నాయి. అగ్ని-ఇంద్రా, ఇంద్ర, పాడుకా (West) పడువాలా-బడగా (NorthWest) వంటి సంస్థ చిహ్నం, చెక్కబడిన పేర్లతో సంఘాలను గుర్తించవచ్చు. రిసెప్షన్ 19వ శతాబ్దపు కళా విమర్శకుడు జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ ప్రకారం, ఇది "రోగి తూర్పులో కూడా కనిపించే మానవ శ్రమ అద్భుతమైన ప్రదర్శన, గోతిక్ కళ దేనినైనా అధిగమిస్తుంది". హాలేబిడులోని హొయ్సళేశ్వర ఆలయాన్ని పెర్సీ బ్రౌన్ "హొయ్సళ వాస్తుశిల్పం అత్యున్నత సాధన" గా అభివర్ణించారు. టవర్లు ఇప్పుడు కనిపించకపోవడంతో దూరం నుండి చదునైన నిస్తేజంగా కనిపించినప్పటికీ "భారతీయ వాస్తుశిల్పం సుప్రీం క్లైమాక్స్" గా అభివర్ధిచారు. 1850లలో ఈ ఆలయాన్ని సందర్శించిన తొలి ఫోటోగ్రాఫర్లలో రిచర్డ్ ఓక్లీ ఒకరు. ఆయన దీనిని "అత్యంత అందమైనది" అని, తాను చూసిన ఏ దక్షిణ భారత ఆలయాన్ని "అధిగమించింది" అని పిలిచారు. కర్ణాటక సార్వభౌముడైన బెల్లాల్ దేవ్ యొక్క ప్రాచీన రాజధాని అయిన ధూర్ సమ్మూదర్ ఉన్న హల్లిబీడేను సందర్శించమని, 1వ మద్రాస్ లైట్ కావల్రీకి చెందిన నా పాత స్నేహితుడు డాక్టర్ నీల్ నాకు గట్టిగా సిఫార్సు చేశారు. అక్కడ ఒక అద్భుతమైన ఆలయం ఉందని నాకు చెప్పారు, కానీ నేను సమాచారం కోసం సంప్రదించిన అనేకమందిలో చాలా కొద్దిమందికి మాత్రమే దాని గురించి తెలుసు. ఊహించలేనంత దుర్భరమైన గ్రామీణ రహదారుల వెంట సుమారు ఇరవై రోజుల పాటు ఎంతో కష్టపడి నడిచిన తర్వాత, నేను ఈ అద్భుతమైన ఆలయాన్ని కనుగొనగలిగాను. దక్షిణ భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ పగోడాలలో చాలా వాటిని చూసిన నేను, ఈ అందమైన కట్టడాలలో అత్యంత అద్భుతమైన వాటిని కూడా ఇది మించిపోయిందని నిస్సందేహంగా చెప్పగలను. నా దగ్గర ఫోటోగ్రాఫిక్ పరికరం ఉండటంతో, దాని గోడలను అక్షరాలా కప్పివేసిన శిల్పకళలోని దాదాపు ప్రతి భాగాన్ని మైనపు కాగితంపై యథాతథంగా చిత్రీకరించడానికి నేను ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయలేదు! — రిచర్డ్ బ్యానర్ ఓక్లీ (1856), జానెట్ దేవాన్ ఉటంకించారు. జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ ఈ ఆలయాన్ని లేదా హలేబిడ్ను ఎప్పుడూ సందర్శించలేదు, కానీ అతను పదవీ విరమణ చేసి ఇంగ్లాండ్కు తిరిగి వచ్చిన తరువాత హొయ్సలేశ్వర ఆలయంపై అందుబాటులో ఉన్న అన్ని క్షేత్ర గమనికలను సమీక్షించిన మొదటి వ్యక్తి ఆయనే. ఆయన హోయసళేశ్వర ఆలయంపై ప్రత్యేకంగా దృష్టి సారించి, 1866లో ఒక సంక్షిప్త కళా-చారిత్రక సమీక్షను ప్రచురించారు, తరువాత 1876లో మరింత పూర్తి విశ్లేషణను ప్రచురించారు. ఆయన వ్రాసెను: ఒకవేళ హలేబిడ్ దేవాలయం యొక్క విశేషాలను సుపరిచితం చేసేంతగా దానిని చిత్రించడం సాధ్యమైతే, ఏథెన్స్‌లోని పార్థినాన్‌తో దానిని పోల్చడం కంటే ఆసక్తికరమైన లేదా విజ్ఞానదాయకమైన విషయం మరొకటి ఉండదు. ( ... ) [హలేబిడ్ దేవాలయం] క్రమబద్ధంగా ఉంటుంది, కానీ దాని నిర్మాణ ప్రణాళికలో ఉద్దేశపూర్వకంగా రూపొందించిన వైవిధ్యం, వివరాలలో అంతకంటే ఎక్కువ వైవిధ్యం ఉంటుంది. పార్థినాన్‌లోని స్తంభాలన్నీ ఒకేలా ఉంటాయి, అయితే భారతీయ దేవాలయంలోని ఏ అంశమూ ఒకేలా ఉండదు; ప్రతి శిలాఫలకంలోని ప్రతి వంపు భిన్నంగా ఉంటుంది. మొత్తం భవనంలో ఏ రెండు పైకప్పులూ ఒకేలా ఉండవు, ప్రతి భాగం యాంత్రిక పరిమితులను ధిక్కరిస్తూ, ఊహాశక్తి యొక్క ఉల్లాసభరితమైన ఉత్సాహాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. మానవ విశ్వాసంలోని అడవి స్వభావం లేదా మానవ భావనలోని ఉద్వేగం అంతా ఈ గోడలపై చిత్రీకరించబడింది; కానీ స్వచ్ఛమైన మేధస్సు చాలా తక్కువ – పార్థినాన్‌లో ఉన్న మానవ భావన కంటే తక్కువ. — జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ (1876), ఆడమ్ హార్డీ ఉటంకించారు. క్రిస్టెన్ కాస్డోర్ఫ్ ప్రకారం, భారతీయ వాస్తుశిల్పంపై ఫెర్గూసన్ ప్రచురణలు ప్రభావవంతంగా ఉన్నాయి, అనేక తరాల పండితులకు పరిచయ పునాదిగా పనిచేశాయి. ఈ ఆలయంపై ఆయన ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టడం దాని పట్ల దృష్టిని ఆకర్షించడానికి సహాయపడింది, కానీ ఇతర హలేబిడ్ దేవాలయాల సందర్భం లేకుండా. హొయసల 1235లో హొయసలేశ్వర ఆలయాన్ని నిర్మించడం ప్రారంభించాడని, దానిపై 85 సంవత్సరాలకు పైగా పని కొనసాగించాడని, 1310 నాటి "మహమ్మద్ దండయాత్ర" కారణంగా నిర్మాణం ఆగిపోయిందని తన తప్పుడు ఊహతో సహా అనేక వివరాలలో ఫెర్గూసన్ తప్పు చేశాడు. ఫెర్గూసన్ చేసిన లోపం కొంతకాలం పాటు అనేక భారతీయ గ్రంథాలలో కాపీ చేయబడింది. పండితులు మరిన్ని శాసనాలను కనుగొని అనువదించడంతో మరింత సరైన చరిత్ర ఉద్భవించింది. హొయ్సళేశ్వర ఆలయంపై ఆయన చేసిన వ్యాఖ్యానం, పాశ్చాత్య స్మారక చిహ్నాలను "హేతుబద్ధమైనవి" గా చిత్రీకరించినప్పటికీ, తూర్పు స్మారక చిహ్నాలను తీవ్రమైన కొలిచిన తీర్పుపై "అస్తవ్యస్తమైనవి", "భావోద్వేగ మితిమీరిన పాలన" గా వర్ణించినప్పటికీ, "ఇప్పటికీ ప్రబలంగా ఉన్న సామ్రాజ్యవాద కథనం పరిధిలోకి వస్తుంది" అని ప్రశంసను వ్యక్తం చేస్తుందని కాడోర్ఫ్ పేర్కొన్నాడు. హొయ్సళేశ్వర ఆలయానికి ఫెర్గూసన్ ఇచ్చిన స్వాగతం దాదాపు ఒక శతాబ్దం పాటు సుదీర్ఘంగా ఉటంకించబడింది, పాశ్చాత్య ప్రేక్షకులకు అవసరమైన సందర్భం లేకుండా ఉటంకించబడింది. 20వ శతాబ్దంలో నరసింహచార్, శ్రీకాంతయ్య వంటి భారతీయ రచయితలు తమ మోనోగ్రాఫ్లను ప్రచురించారు, దీనిని "హొయసల కళ వైభవాన్ని" గ్రహించిన దేవాలయాలలో ఒకటిగా పేర్కొన్నారు. వడయార్స్ ఆధ్వర్యంలో మైసూర్ పురావస్తు శాఖ డైరెక్టర్లలో ఒకరైన కృష్ణ తన 1930 వార్షిక నివేదికను రాశారు-ఇది ఇప్పటి వరకు ఈ ప్రదేశంలో అత్యంత సమగ్ర నివేదికగా మిగిలిపోయింది. ఈ ఆలయాన్ని ఇతర దేవాలయాలతో కాకుండా ఆభరణాలతో పోల్చాలని, "ఆలోచనలు, కళల అందాన్ని కలిగి ఉన్న ఉన్నత తరగతి" శిల్పాలు, శిల్పాలతో కృష్ణుడు రాశాడు. గ్యాలరీ మూలాలు