Հնդկաստանի տիեզերական հետազոտությունների կազմակերպություն

Հնդկաստանի տիեզերական հետազոտությունների կազմակերպությունը, կրճատ ՀՏՀԿ (ISRO հինդի՝ Bhāratīya Antarikṣa Anusandhāna Saṅgaṭhana) Հնդկաստանի ազգային տիեզերական գործակալությունն է, որի կենտրոնակայանը գտնվում է Բանգալորում, Կառնատակա։ Այն Տիեզերքի բաժանմունքի (ՏԲ) հիմնական հետազոտական և զարգացման կառույցն է, որը գտնվում է Հնդկաստանի վարչապետի վերահսկողության ներքո։ ՀՏՀԿ-ի նախագահը միաժամանակ հանդիսանում է նաև ՏԲ-ի գլխավոր գործադիր ղեկավարը։ Գործակալությունը պատասխանատու է տիեզերական գործողությունների, տիեզերական հետազոտությունների, միջազգային տիեզերական համագործակցության և հարակից տեխնոլոգիաների զարգացման համար։ ՀՏՀԿ-ն շահագործում է Երկրի դիտարկման, կապի և հեռազննման արբանյակներ, ինչպես նաև GAGAN և ՀՏՆԱՀ արբանյակային նավիգացիայի համակարգերը։ Կազմակերպությունն իրականացրել է երեք առաքելություն դեպի Լուսին և մեկ առաքելություն դեպի Մարս։ Մինչև ՀՏՀԿ դառնալը կառույցը հայտնի էր որպես Հնդկաստանի ազգային տիեզերական հետազոտությունների կոմիտե (INCOSPAR), որը ստեղծվել էր 1962 թվականին վարչապետ Ջավահարլալ Ներուի կողմից՝ գիտնական Վիկրամ Սարաբհայի առաջարկությամբ։ 1969 թվականին այն վերանվանվել է ՀՏՀԿ և ընդգրկվել Ատոմային էներգիայի դեպարտամենտի կազմում։ 1972 թվականին Հնդկաստանի կառավարությունը ստեղծել է Տիեզերական հանձնաժողովը և Տիեզերքի դեպարտամենտը՝ ՀՏՀԿ-ն փոխանցելով վերջինիս ենթակայությանը։ ՀՏՀԿ-ն ստեղծել է Հնդկաստանի առաջին արբանյակը՝ Արյաբհատան, որը 1975 թվականին արձակվել է Խորհրդային Ինտերկոսմոս ծրագրի միջոցով։ 1980 թվականին ՀՏՀԿ-ն տեղական արտադրության ՍԼՎ-3 կրող հրթիռով ուղեծիր է դուրս բերել RS-1 արբանյակը՝ Հնդկաստանը դարձնելով յոթերորդ երկիրը, որը ինքնուրույն իրականացրել է ուղեծրային արձակում։ Հետագայում ՀՏՀԿ-ն մշակել է փոքր և միջին բեռնունակության կրող հրթիռներ, ստացել է լիարժեք արձակման կարողություններ, ներառյալ կրիոգեն շարժիչների օգտագործումը, արտաերկրային առաքելությունների իրականացումը և արհեստական արբանյակների արձակումը։ Այն նաև այն քիչ պետական տիեզերական գործակալություններից է, որոնք ցուցադրել են անօդաչու փափուկ վայրէջքի կարողություն։ ՀՏՀԿ-ի ծրագրերը կարևոր դեր են ունեցել Հնդկաստանի սոցիալ-տնտեսական զարգացման մեջ։ Դրանք կիրառվել են աղետների կառավարման, հեռաբժշկության, նավիգացիայի, հետախուզության, կապի և քաղաքացիական ծառայությունների ոլորտներում։ ՀՏՀԿ-ի կողմնակի տեխնոլոգիաները դարձել են առևտրային ապրանքներ և ծառայություններ։ Պատմություն Կազմավորման տարիներ Հնդկաստանում ժամանակակից տիեզերական հետազոտությունները սկսվել են 1920-ական թվականներին, երբ գիտնական Սիսիր Կումար Միտրան Կալկաթայում ռադիոալիքների միջոցով ուսումնասիրում էր իոնոսֆերան։ Հետագայում Չանդրասեկհարա Վենկատա Ռամանը և Մեղնադ Սահան նպաստեցին տիեզերական գիտությունների համար կարևոր տեսական հիմքերի ձևավորմանը։ 1945 թվականից հետո Հնդկաստանում տիեզերական հետազոտությունների համակարգման գործում կարևոր դեր ունեցան Վիկրամ Սարաբհայը, որը հիմնեց Ֆիզիկական հետազոտությունների լաբորատորիան Ահմադաբադում, և Հոմի Ջ. Բհաբհան, որը հիմնեց Տատայի հիմնարար հետազոտությունների ինստիտուտը։ 1950 թվականին ստեղծվեց Ատոմային էներգիայի դեպարտամենտը՝ Բհաբհայի ղեկավարությամբ, որը ֆինանսավորում էր տիեզերական հետազոտությունները Հնդկաստանում։ 1957 թվականին Սպուտնիկ-1-ի արձակումը նոր հնարավորություններ բացեց Հնդկաստանի համար։ 1962 թվականին Հնդկաստանի կառավարությունը Վիկրամ Սարաբհայի առաջարկով ստեղծեց INCOSPAR-ը։ Հ. Գ. Ս. Մուրթին նշանակվեց Թումբայի հասարակածային հրթիռների արձակման կայանի առաջին տնօրենը, որտեղից արձակվում էին մթնոլորտային հետազոտական հրթիռներ։ Հետագայում մշակվեց տեղական Ռոհինի հրթիռների շարքը, որի արձակումները սկսվեցին 1967 թվականից։ 1970-ականներ և 1980-ականներ Ինդիրա Գանդիի կառավարության օրոք INCOSPAR-ը վերակազմավորվեց որպես ՀՏՀԿ։ 1972 թվականին ստեղծվեցին Տիեզերական հանձնաժողովը և Տիեզերքի դեպարտամենտը, ինչի արդյունքում Հնդկաստանի տիեզերական ծրագիրը ստացավ իր ներկայիս ինստիտուցիոնալ ձևը։ Հնդկաստանը միացավ խորհրդային Ինտերկոսմոս ծրագրին և խորհրդային հրթիռով ուղեծիր դուրս բերեց իր առաջին արբանյակը՝ Արյաբհատան։ Հետազոտական հրթիռների տեխնոլոգիան յուրացնելուց հետո ՀՏՀԿ-ն սկսեց մշակել ուղեծրային կրող հրթիռ։ ՍԼՎ ծրագիրը նպատակ ուներ ցածր երկրային ուղեծիր դուրս բերել մոտ 35 կգ զանգվածով բեռ։ 1979 թվականի առաջին փորձը լիովին հաջող չէր, սակայն 1980 թվականին ՍԼՎ-3-ը հաջողությամբ ուղեծիր դուրս բերեց Ռոհինի շարքի արբանյակը։ Հետագայում ՀՏՀԿ-ն սկսեց աշխատել ավելի հզոր Վիկաս շարժիչի վրա՝ հիմնված ֆրանսիական Վիկինգ շարժիչի վրա։ Միաժամանակ զարգանում էին կապի արբանյակների ՀԱԱՀ համակարգը և Հնդկաստանի հեռազննման ծրագիրը։ 1990-ականներ 1990-ականներին ՊՍԼՎ կրող հրթիռի ստեղծումը դարձավ Հնդկաստանի տիեզերական ծրագրի կարևոր շրջադարձ։ Բացառությամբ առաջին թռիչքի և մի քանի մասնակի ձախողումների՝ ՊՍԼՎ-ն ունեցել է ավելի քան 50 հաջող արձակում և հնարավորություն է տվել Հնդկաստանին ուղեծիր դուրս բերել սեփական և հարյուրավոր օտարերկրյա արբանյակներ։ Նույն ժամանակ մշակվում էր ԳՍԼՎ հրթիռը։ Հնդկաստանը փորձեց ստանալ կրիոգեն վերին աստիճանի շարժիչներ Ռուսաստանից, սակայն ԱՄՆ-ի միջամտության պատճառով տեխնոլոգիայի փոխանցումը սահմանափակվեց։ Դրա հետևանքով 1994 թվականին մեկնարկեց տեղական կրիոգեն տեխնոլոգիայի մշակման ծրագիրը, որի իրականացումը տևեց մոտ երկու տասնամյակ։ Կարգիլի պատերազմի ժամանակ GPS տեխնոլոգիայի հասանելիության սահմանափակումները խթանեցին Հնդկաստանի սեփական նավիգացիոն համակարգի՝ ՀՏՆԱՀ/NavIC-ի զարգացումը։ 2000-ականներ և 2010-ականներ 2003 թվականին վարչապետ Աթալ Բիհարի Վաջպային գիտնականներին կոչ արեց զարգացնել Լուսնի վրա վայրէջքի և մոլորակային ու մարդատար առաքելությունների տեխնոլոգիաներ։ 2008 թվականին ՀՏՀԿ-ն ՊՍԼՎ հրթիռով արձակեց Չանդրայաան-1-ը, որը համարվում է Լուսնի վրա ջրի առկայությունը հաստատած առաջին զոնդերից մեկը։ 2013 թվականին ՀՏՀԿ-ն արձակեց Մարսի ուղեծրակայան առաքելությունը՝ Մանգալյանը, որը դարձավ առաջին ասիական տիեզերանավը, որ մտավ Մարսի ուղեծիր, իսկ Հնդկաստանը դարձավ առաջին երկիրը, որը դա արեց առաջին փորձից։ 2014 թվականին գործառնական դարձավ ԳՍԼՎ-ի կրիոգեն վերին աստիճանը, իսկ ավելի ծանր բեռների և ապագա մարդատար առաքելությունների համար ներկայացվեց ԼՎՄ3 կրող հրթիռը։ 2020-ականներ 2023 թվականի օգոստոսի 23-ին Հնդկաստանը ՀՏՀԿ-ի Չանդրայաան-3 առաքելության միջոցով իրականացրեց իր առաջին փափուկ վայրէջքը արտաերկրային մարմնի վրա և դարձավ առաջին երկիրը, որը տիեզերանավ է վայրէջքեցրել Լուսնի հարավային բևեռի մերձակայքում։ Նույն տարում՝ սեպտեմբերի 2-ին, ՀՏՀԿ-ն արձակեց իր առաջին արեգակնային զոնդը՝ Ադիտյա-Լ1-ը։ 2024 թվականի դեկտեմբերի 30-ին ՀՏՀԿ-ն հաջողությամբ արձակեց SpaDeX առաքելությունը՝ ցուցադրելով փոքր արբանյակների մերձեցման, կցման և անջատման տեխնոլոգիաներ։ 2025 թվականի հունվարի 16-ին հաստատվեց, որ կցման գործընթացը հաջող է եղել, և Հնդկաստանը դարձավ այն քիչ երկրներից մեկը, որոնք սեփական տեխնոլոգիայով իրականացրել են տիեզերքում կցում։ 2025 թվականին ՀՏՀԿ-ն շարունակեց Գագանյան մարդատար տիեզերական ծրագրի փորձարկումները, ինչպես նաև ԼՎՄ3 հրթիռով արձակեց CMS-03 կապի արբանյակը և AST SpaceMobile ընկերության BlueBird Block-2 արբանյակը, որը դարձավ Հնդկաստանի տարածքից արձակված ամենածանր օտարերկրյա արբանյակը։ Նպատակներ և խնդիրներ Որպես Հնդկաստանի ազգային տիեզերական գործակալություն՝ ՀՏՀԿ-ի նպատակն է զարգացնել տիեզերական կիրառությունները՝ հետազոտության, կապի, արբանյակների, հրթիռների և խորը տիեզերքի ուսումնասիրության ոլորտներում։ Գործակալությունը նաև աջակցել է Հնդկաստանի մասնավոր տիեզերական հատվածի տեխնոլոգիական զարգացմանը։ Վիկրամ Սարաբհայը 1969 թվականին ընդգծել է, որ Հնդկաստանը չի ձգտում տիեզերքում մրցել զարգացած երկրների հետ ցուցադրական նպատակներով, այլ ցանկանում է առաջադեմ տեխնոլոգիաները կիրառել երկրի իրական խնդիրների լուծման համար։ Հնդկաստանի տնտեսական առաջընթացը ՀՏՀԿ-ի ծրագիրը դարձրել է ավելի տեսանելի և ակտիվ, իսկ երկիրը ձգտում է տիեզերական տեխնոլոգիաներում մեծացնել ինքնաբավությունը։ Կազմակերպական կառուցվածք ՀՏՀԿ-ն ղեկավարվում է Տիեզերքի դեպարտամենտի կողմից, որը գործում է Տիեզերական հանձնաժողովի ներքո։ Դեպարտամենտը կառավարում է մի շարք կառույցներ և ինստիտուտներ, այդ թվում՝ Անտրիքս կորպորացիա — ՀՏՀԿ-ի շուկայավարման կառույց, Բանգալոր Ֆիզիկական հետազոտությունների լաբորատորիա (ՖՀԼ), Ահմադաբադ Մթնոլորտային հետազոտությունների ազգային լաբորատորիա (ՄՀԱԼ), Գադանկի, Անդհրա Պրադեշ Նյուսփեյս Հնդկաստան լիմիտեդ — առևտրային կառույց, Բանգալոր Հյուսիսարևելյան տիեզերական կիրառությունների կենտրոն (ՀԱ-ՏԿԿ), Ումիամ Հնդկաստանի տիեզերական գիտության և տեխնոլոգիայի ինստիտուտ (ՀՏԳՏԻ), Տրիվանդրամ — Հնդկաստանի տիեզերական համալսարան Հետազոտական կենտրոններ Փորձարկման կենտրոններ Կառուցման և արձակման կենտրոններ Հետևման և կառավարման կենտրոններ Մարդկային ռեսուրսների զարգացում Ընդհանուր արբանյակային ծրագրեր 1975 թվականին Արյաբհատա արբանյակի արձակումից հետո Հնդկաստանը և օտարերկրյա կրող հրթիռները ուղեծիր են դուրս բերել ՀՏՀԿ-ի մի շարք արբանյակային շարքեր և համաստեղություններ։ Ներկայում ՀՏՀԿ-ն շահագործում է կապի և Երկրի դիտարկման ակտիվ արբանյակների խոշոր համաստեղություններից մեկը՝ քաղաքացիական և ռազմական կիրառությունների համար։ ՀՀԱ շարք Հնդկաստանի հեռազննման ծրագիրը ներառում է Երկրի դիտարկման արբանյակներ, որոնք ներկայում համարվում են քաղաքացիական կիրառության հեռազննման խոշորագույն համակարգերից մեկը։ Արբանյակները հիմնականում տեղադրված են բևեռային արեգակնասինքրոն ուղեծրերում և տրամադրում են տարբեր տարածական, սպեկտրային և ժամանակային լուծաչափերի տվյալներ՝ ազգային զարգացման ծրագրերի համար։ Ավելի ուշ շարքերը ներառել են Oceansat, Cartosat, HySIS, EMISAT և ResourceSat արբանյակները, իսկ 2020 թվականից դրանք միավորվել են «EOS» նախածանցի ներքո։ Դրանք կիրառվում են օպտիկական, ռադարային և էլեկտրոնային հետախուզության, քաղաքային պլանավորման, օվկիանոսագիտության և բնապահպանական ուսումնասիրությունների համար։ ՀԱԱՀ շարք Հնդկաստանի ազգային արբանյակային համակարգը (ՀԱԱՀ) երկրի հեռահաղորդակցության համակարգն է։ Այն բազմաֆունկցիոնալ գեոսինքրոն արբանյակների շարք է, որը ծառայում է հեռահաղորդակցության, հեռարձակման, օդերևութաբանության և որոնողափրկարարական կարիքներին։ 1983 թվականից սկսած՝ ՀԱԱՀ-ը դարձել է Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի խոշորագույն ներքին կապի համակարգերից մեկը։ Շարքի անվանումը հետագայում փոխվել է «GSAT», իսկ 2020 թվականից՝ «CMS»։ Այս արբանյակները օգտագործվել են նաև Հնդկաստանի զինված ուժերի կողմից։ GAGAN արբանյակային նավիգացիոն համակարգ GAGAN-ը Հնդկաստանի քաղաքացիական ավիացիայի համար նախատեսված արբանյակային GPS լրացուցիչ համակարգ է։ Այն մշակվել է Հնդկաստանի օդանավակայանների վարչության և ՀՏՀԿ-ի համատեղ ջանքերով՝ կապի, նավիգացիայի, դիտարկման և օդային երթևեկության կառավարման ծրագրի շրջանակում։ Տեխնոլոգիական ցուցադրական համակարգը ավարտվել է 2007 թվականին՝ Հնդկաստանի տարբեր օդանավակայաններում ութ հղումային կայանների տեղադրմամբ։ Հնդկական նավիգացիոն համաստեղություն՝ NavIC ՀՏՆԱՀ-ը, գործառնական անվամբ՝ NavIC, Հնդկաստանի անկախ տարածաշրջանային նավիգացիոն արբանյակային համակարգն է։ Այն նախատեսված է Հնդկաստանի և նրա սահմաններից մինչև 1500 կմ տարածվող տարածաշրջանի օգտատերերին ճշգրիտ դիրքային ծառայություններ տրամադրելու համար։ Համակարգը տրամադրում է ստանդարտ դիրքորոշման ծառայություն և սահմանափակ ծառայություն՝ հիմնական սպասարկման գոտում 20 մետրից լավ ճշգրտությամբ։ Այլ արբանյակներ Կալպանա-1-ը, նախկինում՝ MetSat-1, ՀՏՀԿ-ի առաջին հատուկ օդերևութաբանական արբանյակն էր։ Հնդկա-ֆրանսիական SARAL արբանյակը արձակվել է 2013 թվականի փետրվարի 25-ին և օգտագործվում է օվկիանոսի մակերևույթի ու ծովի մակարդակի մոնիտորինգի համար։ Դրա AltiKa գործիքը չափում է օվկիանոսի մակերևույթի տեղագրությունը բարձր ճշգրտությամբ։ ՀՏՀԿ-ի արձակումների վիճակագրություն 2026 թվականի ապրիլի դրությամբ, ՀՏՀԿ-ն արձակել է 34 երկրի 434 օտարերկրյա արբանյակ։ Կազմակերպությունն իրականացրել է 135 տիեզերանավային առաքելություն, արձակել է 18 ուսանողական արբանյակ, կատարել է 105 արձակման առաքելություն և 9 վերադարձի առաքելություն։ Մարդատար տիեզերական թռիչքների ծրագիր Մարդուն տիեզերք ուղարկելու առաջին առաջարկը ՀՏՀԿ-ում քննարկվել է 2006 թվականին, ինչից հետո սկսվել են անհրաժեշտ ենթակառուցվածքի և տիեզերանավի մշակման աշխատանքները։ Մարդատար առաքելությունների փորձարկումները սկսվել են 2007 թվականին՝ 600 կգ զանգվածով տիեզերական պարկուճի վերադարձի փորձարկմամբ, որը ՊՍԼՎ հրթիռով արձակվելուց հետո 12 օր անց անվտանգ վերադարձել է Երկիր։ 2009 թվականին ՀՏՀԿ-ն առաջարկել է 124 միլիարդ ռուփի բյուջե մարդատար տիեզերական թռիչքների ծրագրի համար։ Սկզբում ծրագիրը առաջնահերթ չէր և մի քանի տարի հետաձգվեց։ 2014 թվականի պարկուճի վերադարձի փորձարկմանը և 2018 թվականի արձակման հարթակի վթարային փրկության փորձարկմանը հաջորդեց վարչապետ Նարենդրա Մոդիի հայտարարությունը, որ Հնդկաստանը Գագանյան տիեզերանավով տիեզերք կուղարկի հնդիկ տիեզերագնացներ։ Նախագիծը նախատեսում է երկու կամ երեք հնդիկի ուղարկել մոտ 300-400 կմ բարձրության վրա՝ առնվազն յոթ օրով, ԳՍԼՎ Մկ-III կրող հրթիռով։ Տիեզերագնացների պատրաստում և ենթակառուցվածքներ Նորաստեղծ Մարդատար տիեզերական թռիչքների կենտրոնը (ՄՏԹԿ) համակարգում է Հնդկաստանի մարդատար տիեզերական ծրագրի իրականացումը։ ՀՏՀԿ-ն Բանգալորում նախատեսում է տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոն, որտեղ կօգտագործվեն սիմուլյացիոն համակարգեր՝ փրկարարական գործողությունների, միկրոգրավիտացիայում գոյատևման և տիեզերական ճառագայթման ուսումնասիրությունների համար։ Ծրագրի համար պետք է արդիականացվեն նաև ՍԴՏԿ-ի արձակման ենթակառուցվածքները։ 2019 թվականի հուլիսի 1-ին ՄՏԹԿ-ն և Գլավկոսմոսը համաձայնագիր են ստորագրել հնդիկ տիեզերագնացների ընտրության, բժշկական ստուգման, աջակցության և տիեզերական պատրաստության վերաբերյալ։ Չորս Հնդկաստանի ռազմաօդային ուժերի ներկայացուցիչներ 2021 թվականի մարտին ավարտել են պատրաստությունը Յուրի Գագարինի անվան տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոնում։ Axiom Mission 4 Axiom Mission 4-ը (Ax-4), որը մեկնարկել է 2025 թվականի հունիսին, ներառել է Շուբհանշու Շուկլային որպես առաքելության օդաչու։ Սա առաջին դեպքն էր, երբ հնդիկ տիեզերագնացը մեկնել է Միջազգային տիեզերական կայան (ՄՏԿ)։ Առաքելությունը կազմակերպվել է Axiom Space ընկերության կողմից և իրականացվել SpaceX-ի միջոցով՝ ՆԱՍԱ-ի Քենեդու անվան տիեզերական կենտրոնից։ Շուկլան ՄՏԿ-ում անցկացրել է մոտ երկու շաբաթ՝ իրականացնելով շուրջ 60 փորձ, որոնցից առնվազն յոթը մշակվել էին ՀՏՀԿ-ի կամ հնդկական ակադեմիական հաստատությունների կողմից։ ՀՏՀԿ-ի գնահատմամբ՝ առաքելության արդյունքները կնպաստեն նաև Գագանյան ծրագրին։ Մարդատար տիեզերանավ ՀՏՀԿ-ն մշակում է ուղեծրային մարդատար տիեզերանավ, որը կարող է մինչև յոթ օր գործել ցածր երկրաշուրջ ուղեծրում։ Գագանյան անվամբ տիեզերանավը Հնդկաստանի մարդատար տիեզերական ծրագրի հիմքն է։ Այն նախատեսված է մինչև երեք մարդու տեղափոխման համար, իսկ ապագա տարբերակը պետք է ունենա մերձեցման և կցման կարողություն։ Առաջին մարդատար առաքելության ժամանակ տիեզերանավը պետք է տեղադրվի մոտ 400 կմ բարձրության ցածր երկրային ուղեծրում և ապահովի երկու հոգանոց անձնակազմի գործունեությունը մինչև յոթ օր։ Տիեզերակայան Հնդկաստանը նախատեսում է Գագանյան ծրագրից հետո զարգացնել մոդուլային տիեզերակայան՝ Բհարատիյա Անտարիկիշ կայան։ Նախատեսվող կայանը կունենա մոտ 20 տ զանգված և կտեղադրվի մոտ 400 կմ բարձրության ցածր երկրաշուրջ ուղեծրում։ Սկզբնական փուլում այն նախատեսված է մինչև երեք տիեզերագնացի համար՝ 15-20 օր տևող առաքելություններով։ Կայանը պետք է զարգացվի փուլերով և օգտագործվի միկրոգրավիտացիայի, տիեզերական կենսաբանության, բժշկության և միջմոլորակային հետազոտությունների համար։ Մոլորակային գիտություններ և աստղագիտություն ՀՏՀԿ-ն և Տատայի հիմնարար հետազոտությունների ինստիտուտը 1967 թվականից Հայդարաբադում շահագործում են օդապարիկների արձակման բազա։ Գեոմագնիսական հասարակածին մոտ գտնվելու պատճառով այն հարմար վայր է տիեզերական ռենտգենյան ֆոնի և բարձր մթնոլորտի հետազոտությունների համար։ ՀՏՀԿ-ն մասնակցել է վերին ստրատոսֆերայում՝ 20-40 կմ բարձրության վրա, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթմանը դիմացկուն բակտերիաների երեք տեսակների հայտնաբերմանը։ Դրանք անվանվել են Bacillus isronensis, Bacillus aryabhata և Janibacter hoylei։ AstroSat 2015 թվականին արձակված AstroSat-ը Հնդկաստանի առաջին հատուկ բազմալիքային տիեզերական աստղադիտարանն է։ Այն ուսումնասիրում է ակտիվ գալակտիկական միջուկներ, տաք սպիտակ թզուկներ, պուլսարների տատանումներ, կրկնակի աստղային համակարգեր և գալակտիկաների կենտրոնում գտնվող գերզանգվածային սև խոռոչներ։ XPoSat X-ray Polarimeter Satellite-ը (XPoSat) արբանյակ է՝ սև խոռոչների և բևեռացման ուսումնասիրության համար։ Այն կրում է POLIX գործիքը, որը ուսումնասիրում է պայծառ աստղագիտական ռենտգենյան աղբյուրների բևեռացման աստիճանն ու անկյունը 5-30 կէՎ միջակայքում։ XPoSat-ը արձակվել է 2024 թվականի հունվարի 1-ին ՊՍԼՎ-ԴԼ հրթիռով և նախատեսված է առնվազն հինգ տարվա աշխատանքի համար։ Արտաերկրային հետազոտություններ Լուսնի հետազոտություն Չանդրայաանը Հնդկաստանի Լուսնի հետազոտության տիեզերանավերի շարք է։ Սկզբնական առաքելությունը ներառում էր ուղեծրային սարք և հարվածային զոնդ, իսկ հետագա առաքելությունները՝ վայրէջքային սարքեր, ռովերներ և նմուշառման ծրագրեր։ Չանդրայաան-1 Չանդրայաան-1-ը Հնդկաստանի առաջին Լուսնի առաքելությունն էր։ Այն ներառում էր լուսնային ուղեծրային սարք և հարվածային զոնդ։ ՀՏՀԿ-ն այն արձակել է 2008 թվականի հոկտեմբերի 22-ին՝ ՊՍԼՎ-ի փոփոխված տարբերակով, իսկ 2008 թվականի նոյեմբերի 8-ին այն մտել է Լուսնի ուղեծիր։ Առաքելությունը ուսումնասիրել է Լուսնի մակերևույթի քիմիական կազմը և եռաչափ տեղագրությունը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով բևեռային շրջաններին, որտեղ հնարավոր էին լուսնային սառույցի պաշարներ։ Չանդրայաան-1-ը կրել է 11 գործիք՝ հնդկական և միջազգային գիտական կառույցներից։ Առաքելության թիմը արժանացել է մի շարք միջազգային մրցանակների։ Չանդրայաան-2 Չանդրայաան-2-ը Լուսնի երկրորդ առաքելությունն էր և ներառում էր ուղեծրային սարք, Վիկրամ վայրէջքային սարք և Պրագյան ռովեր։ Այն արձակվել է 2019 թվականի հուլիսի 22-ին ԳՍԼՎ Մկ-III հրթիռով։ Առաքելությունը նախատեսված էր քիչ ուսումնասիրված Լուսնի հարավային բևեռի շրջանի հետազոտության համար։ Վիկրամ վայրէջքային սարքը նախատեսված էր վայրէջք կատարելու հարավային բևեռային շրջանում, սակայն վայրէջքի վերջին փուլում այն շեղվեց նախատեսված հետագծից, և կապը կորավ։ Վերանայման հանձնաժողովը պատճառ է համարել ծրագրային սխալը։ Ուղեծրային սարքը հաջողությամբ տեղակայվեց և երկարաձգեց իր սպասվող ծառայության ժամկետը մեկ տարուց մինչև յոթ տարի։ Չանդրայաան-3 Չանդրայաան-3-ը Հնդկաստանի երկրորդ փորձն էր Լուսնի վրա փափուկ վայրէջք կատարելու՝ Չանդրայաան-2-ի մասնակի անհաջողությունից հետո։ Առաքելությունը ներառում էր միայն վայրէջքային սարք և ռովեր, որոնք կապ էին պահպանում նախորդ առաքելության ուղեծրային սարքի հետ։ 2023 թվականի օգոստոսի 23-ին ՀՏՀԿ-ն դարձավ առաջին տիեզերական գործակալությունը, որը հաջողությամբ վայրէջք կատարեց Լուսնի հարավային բևեռի մերձակայքում, և չորրորդը, որը վայրէջք է կատարել Լուսնի վրա։ Այս նվաճման կապակցությամբ վարչապետ Նարենդրա Մոդին օգոստոսի 23-ը հայտարարեց Հնդկաստանի Ազգային տիեզերքի օր։ Մարսի հետազոտություն Մարսի ուղեծրակայան առաքելություն կամ Mangalyaan Մարսի ուղեծրակայան առաքելությունը (MOM), ոչ պաշտոնապես՝ Mangalyaan, արձակվել է 2013 թվականի նոյեմբերի 5-ին և 2014 թվականի սեպտեմբերի 24-ին մտել է Մարսի ուղեծիր։ Հնդկաստանը դարձավ առաջին երկիրը, որի զոնդը Մարսի ուղեծիր մտավ առաջին փորձից։ Առաքելությունն իրականացվել է համեմատաբար ցածր՝ 74 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժեքով։ Տիեզերանավն ուներ 1337 կգ արձակման զանգված և հինգ գիտական գործիք՝ ընդհանուր 15 կգ զանգվածով։ Մարսի և Լուսնի անալոգային հետազոտական կայան Լադախը դիտարկվում է որպես Հնդկաստանի առաջին Մարսի և Լուսնի անալոգային հետազոտական կայանի լավագույն վայր։ Նախագիծը նախատեսված է երկրաբանական, աստղակենսաբանական, մարդկային գործոնների, անձնակազմի պատրաստման, տիեզերական տեխնոլոգիաների փորձարկման և ինժեներական ինտեգրման համար։ Լադախում նախատեսված անալոգային առաքելությունը պետք է մոդելավորի արտաերկրային միջավայրերի կոշտ պայմանները, մեկուսացումը, կենսաչափական տվյալների հավաքագրումը, լուսավորության ռեժիմները և կենսապահովման տեխնոլոգիաները։ Արեգակնային զոնդեր Ադիտյա-Լ1 2023 թվականի սեպտեմբերի 2-ին ՀՏՀԿ-ն արձակեց մոտ 400 կգ զանգվածով Ադիտյա-Լ1 առաքելությունը՝ արեգակնային պսակն ուսումնասիրելու համար։ Այն Հնդկաստանի առաջին տիեզերական արեգակնային պսակագիրն է, որը նախատեսված է պսակը տեսանելի և մոտ ինֆրակարմիր տիրույթներում ուսումնասիրելու համար։ Առաքելության հիմնական նպատակներից է պսակային զանգվածի արտանետումների և դրանց ազդեցության ուսումնասիրությունը տիեզերական եղանակի վրա։ 2024 թվականի հունվարի 6-ին Ադիտյա-Լ1-ը հաջողությամբ մտել է Արեգակ-Երկիր համակարգի առաջին Լագրանժի կետի՝ L1-ի շուրջ իր վերջնական ուղեծիր՝ Երկրից մոտ 1.5 միլիոն կմ հեռավորության վրա։ Առաջիկա արձակումներ Երկարաժամկետ ծրագրերը կարող են ներառել նաև մարդատար վայրէջքներ Լուսնի և այլ մոլորակների վրա։ Արտաերկրային զոնդեր Լուսնի հետազոտություն Չանդրայաան-4 Չանդրայաան-4-ը ՀՏՀԿ-ի պլանավորված լուսնային նմուշների վերադարձի առաքելությունն է և Չանդրայաան ծրագրի չորրորդ առաքելությունը։ 2025 թվականի հունվարի դրությամբ ավարտվել էր հայեցակարգային փուլը, իսկ նախագծման փուլը մոտ էր ավարտին։ Առաքելությունը նախատեսված է մոտավորապես 2028 թվականին և նպատակ ունի վերադարձնել մինչև 3 կգ լուսնային ռեգոլիթ՝ Չանդրայաան-3-ի վայրէջքի վայրի՝ Շիվ Շակտի կետի մոտակայքից։ Լուսնի բևեռային հետազոտության առաքելություն Լուսնի բևեռային հետազոտության առաքելությունը (LUPEX) ՀՏՀԿ-ի և ՃՕՀԳ-ի համատեղ ռոբոտային լուսնային առաքելության նախագիծ է։ Այն նախատեսում է անօդաչու վայրէջքային սարք և ռովեր ուղարկել Լուսնի հարավային բևեռի շրջան՝ 2028 թվականից ոչ շուտ։ ՃՕՀԳ-ն, հավանաբար, կտրամադրի Հ3 կրող հրթիռը և ռովերը, իսկ ՀՏՀԿ-ն պատասխանատու կլինի վայրէջքային սարքի համար։ Մարդատար լուսնային վայրէջք ՀՏՀԿ-ն նպատակ ունի մինչև 2040 թվականը հնդիկ տիեզերագնացների վայրէջ իրականացնել Լուսնի մակերևույթին։ Մարսի և Վեներայի հետազոտություն ՀՏՀԿ-ի հաջորդ մարսյան առաքելությունը՝ Մարսի վայրէջքի առաքելություն կամ Mangalyaan-2, առաջարկվել է արձակել 2030 թվականին։ Նոր ծրագիրը նախատեսում է ռովեր, ուղղաթիռ, օդային ամբարձիչ վայրէջքային համակարգ և գերձայնային պարաշյուտ։ Վեներայի ուղեծրային առաքելությունը, նախատեսված է Վեներայի մակերևույթի, ենթամակերևույթի, մթնոլորտային գործընթացների և Արեգակի ազդեցության ուսումնասիրության համար։ Այն հաստատվել է Հնդկաստանի կառավարության կողմից 2024 թվականի սեպտեմբերի 18-ին՝ վարչապետ Նարենդրա Մոդիի ղեկավարությամբ։ Աստերոիդներ և արտաքին Արեգակնային համակարգ Երկարաժամկետ հեռանկարում ուսումնասիրվում են նաև դեպի աստերոիդներ և Յուպիտեր ուղղված տիեզերանավերի հայեցակարգեր։ Յուպիտեր մեկնող առաքելության համար անհրաժեշտ կլինի Վեներայի մոտով թռիչք։ Իզոտոպային գեներատորների զարգացումը կարող է հնարավորություն տալ ավելի հեռավոր և երկարատև առաքելությունների իրականացմանը։ Տիեզերական աստղադիտակներ և աստղադիտարաններ AstroSat-2 AstroSat-2-ը AstroSat առաքելության պլանավորված շարունակությունն է։ Exoworlds Exoworlds-ը ՀՏՀԿ-ի, ՀՏԳՏԻ-ի և Քեմբրիջի համալսարանի համատեղ առաջարկն է՝ էկզոմոլորակների մթնոլորտները անցումային սպեկտրոմետրիայի միջոցով ուսումնասիրող տիեզերական աստղադիտակի համար։ Այն առաջարկվում է տեղադրել Երկիր-Արեգակ համակարգի Լ2 կետի շուրջ կայուն ուղեծրում։ INSIST և DAKSHA Հնդկական սպեկտրոսկոպիկ և պատկերագրական տիեզերական աստղադիտակը (INSIST) նախատեսված է բարձր լուծաչափի ուլտրամանուշակագույն և տեսանելի տիրույթի պատկերների, ինչպես նաև ցածր և միջին լուծաչափի սպեկտրոսկոպիայի համար։ ՀՏՀԿ-ն այն առաջարկել է նախանախագծային փուլի համար, իսկ համագործակցություն է քննարկվում նաև Կանադայի տիեզերական գործակալության հետէջ 88։ DAKSHA-ն առաջարկվող ամբողջ երկնքի բարձր էներգիայի անցումային երևույթների առաքելություն է, որի նպատակն է ուսումնասիրել գրավիտացիոն ալիքները և գամմա-ճառագայթային բռնկումները։ Նախատեսվում է օգտագործել երկու ցածր երկրային ուղեծրով արբանյակներ՝ միանման գործիքներով։ Առաքելությունը ղեկավարում են Տատայի հիմնարար հետազոտությունների ինստիտուտի և IIT Bombay-ի թիմերը։ Առաջիկա արբանյակներ Գեոտարածական հետախուզության արբանյակներ ՀՏՀԿ-ն 2024-2028 թվականներին նախատեսում է արձակել արհեստական բանականության վրա հիմնված 50 արբանյակների ընտանիք՝ տարբեր ուղեծրերից գեոտարածական հետախուզություն (GEOINT) հավաքելու, ռազմական շարժումները հետևելու և հետաքրքրություն ներկայացնող տարածքները լուսանկարելու համար։ Արբանյակները պետք է օգտագործեն ջերմային, օպտիկական և սինթետիկ ապերտուրայի ռադարային տեխնոլոգիաներ, ինչպես նաև կարողանան միմյանց հետ փոխգործակցել ուղեծրում։ «Պաշտպան» արբանյակներ Հնդկաստանի կառավարության արբանյակների պաշտպանության նախագիծը, որը մշակվում է ՀՏՀԿ-ի կողմից, նպատակ ունի պաշտպանել Հնդկաստանի տիեզերական ակտիվները և ուղեծրային արբանյակները հնարավոր վտանգներից։ Նախաձեռնությունը մեկնարկել է 2024 թվականի կեսերին տեղի ունեցած բախումից խոսափումից հետո։ Ապագա նախագծեր ՀՏՀԿ-ն զարգացնում է ավելի հզոր և պակաս աղտոտող հրթիռային շարժիչներ, ավելի ծանր կրող հրթիռներ, էլեկտրական և միջուկային շարժիչային համակարգեր, ինչպես նաև պլանավորում է սեփական տիեզերակայան՝ Գագանյան ծրագրից հետո։ Ապագա տեխնոլոգիաները պետք է նվազեցնեն արբանյակների զանգվածը, երկարացնեն դրանց ծառայության ժամկետը և ընդլայնեն խորը տիեզերական առաքելությունների հնարավորությունները։ Շարժիչներ և կրող հրթիռներ Կիսակրիոգեն շարժիչ SE-2000-ը RP-1 տեսակի հրթիռային կերոսինով և հեղուկ թթվածնով աշխատող կիսակրիոգեն շարժիչ է, որը նախատեսված է ավելի մաքուր և հզոր լինելու, քան գործող Վիկաս շարժիչը։ ԼՎՄ3-ի հետ համակցման դեպքում այն պետք է մեծացնի բեռնատարողությունը, իսկ հետագայում օգտագործվի Հնդկաստանի ծանր հրթիռներում։ 2025 թվականի մարտի 28-ին ՀՏՀԿ-ն հայտնել է 2,000 կՆ քարշով կիսակրիոգեն շարժիչի նախագծման և մշակման զգալի առաջընթացի մասին։ Methalox շարժիչներ և նոր սերնդի կրող հրթիռներ ՀՏՀԿ-ն մշակում է մեթանով և հեղուկ թթվածնով աշխատող բազմակի օգտագործման շարժիչներ, որոնք ավելի քիչ են առաջացնում աղտոտում և սակավ վերանորոգում են պահանջում։ Նոր սերնդի կրող հրթիռների՝ ՆԳԼՎ ընտանիքը նախատեսված է ավելի ծանր բեռներ գեոստացիոնար փոխանցման ուղեծիր հասցնելու համար և ապագայում պետք է փոխարինի գործող ՊՍԼՎ ու ԳՍԼՎ հրթիռներին։ Նախատեսվող մոդուլային հրթիռները կարող են գեոստացիոնար փոխանցման ուղեծիր հասցնել 4.9 տոննայից մինչև 16 տոննա բեռ։ Բազմակի օգտագործման կրող հրթիռներ ՀՏՀԿ-ում իրականացվում են բազմակի օգտագործման կրող հրթիռների երկու ուղղություններ՝ ADMIRE փորձարարական համակարգը և RLV-TD ծրագիրը։ RLV-TD-ն նախատեսված է հիպերձայնային թռիչքի, ինքնավար վայրէջքի և օդաշնչող շարժիչների տեխնոլոգիաների փորձարկման համար։ Առաջին ցուցադրական փորձը եղել է Hypersonic Flight Experiment-ը (HEX), որին պետք է հաջորդեն վայրէջքի և վերադարձի փորձերը։ Տիեզերանավերի շարժիչներ և էներգիա Էլեկտրական շարժիչներ Հնդկաստանը աշխատում է ավանդական քիմիական շարժիչների փոխարեն Հոլի էֆեկտի և պլազմային շարժիչների կիրառման վրա, ինչը թույլ կտա թեթևացնել տիեզերանավերը։ 2025 թվականի մարտի 28-ին ՀՏՀԿ-ն հայտնել է, որ իր 300 մՆ քսենոնային Ստացիոնար պլազմային շարժիչը հաջողությամբ ավարտել է 1,000-ժամյա փորձարկումը վակուումային խցիկում։ Էլեկտրական շարժիչային համակարգը նախատեսվում է օգտագործել ապագա արբանյակների ուղեծրի բարձրացման և դիրքի պահպանման համար։ Ռադիոիզոտոպային և միջուկային տեխնոլոգիաներ ՀՏՀԿ-ն ուսումնասիրում է ռադիոիզոտոպային ջերմաէլեկտրական գեներատորների (RTG), ռադիոիզոտոպային ջերմային էլեմենտների (RHU) և միջուկային շարժիչների կիրառումը երկարատև խորը տիեզերական առաքելություններում։ 2021 թվականին Ու. Ռ. Ռաոյի արբանյակային կենտրոնը հետաքրքրվածության հայտ էր հրապարակել 100 Վտ հզորությամբ RTG-ի նախագծման և մշակման համար։ Չանդրայաան-3-ի շարժիչային մոդուլում փորձնական հիմունքներով օգտագործվել են Ատոմային էներգիայի դեպարտամենտի մշակած երկու RHU միավորներ, որոնք աշխատել են անխափան։ Քվանտային տեխնոլոգիա 2022 թվականի հունվարի 27-ին Տիեզերական կիրառությունների կենտրոնը և Ֆիզիկական հետազոտությունների լաբորատորիան ցուցադրել են խճճվածության վրա հիմնված իրական ժամանակի քվանտային բանալիների բաշխում 300 մետր մթնոլորտային ալիքով, ինչպես նաև քվանտային անվտանգ տեքստային, պատկերային և երկկողմ տեսազրույցի փոխանցում։ 2023 թվականի Հնդկաստանի բջջային կոնգրեսում ՀՏՀԿ-ն ներկայացրել է արբանյակային քվանտային կապի տեխնոլոգիան՝ նախատեսված ապագա անվտանգ հաղորդակցության համար։ Ստեղծվող արձակման համալիր ՍՍԼՎ արձակման համալիր ՍՍԼՎ արձակման համալիրը կառուցվող տիեզերակայան է Կուլասեկարապատինամում՝ Թամիլ Նադու նահանգի Թութուկուդի շրջանում։ Ավարտից հետո այն կդառնա ՀՏՀԿ-ի երկրորդ արձակման համալիրը և հիմնականում կօգտագործվի ՍՍԼՎ-ի ու մասնավոր ընկերությունների կրող հրթիռների համար։ Նախատեսվում է, որ համալիրն տարեկան կսպասարկի մոտ 20-25 արձակում, իսկ արձակման հարթակը շահագործման կհանձնվի 2026 թվականի դեկտեմբերին։ Կիրառություններ Հեռահաղորդակցություն Հնդկաստանը իր արբանյակային կապի ցանցը, որը աշխարհում խոշորագույններից է, օգտագործում է հողային կառավարման, ջրային պաշարների կառավարման, բնական աղետների կանխատեսման, ռադիոկապի, եղանակի կանխատեսման, օդերևութաբանական պատկերների և համակարգչային կապի համար։ Կիրառական արբանյակային տեխնոլոգիաներից օգտվում են բիզնեսը, վարչական ծառայությունները և Ազգային ինֆորմատիկայի կենտրոնը։ Ռազմական կիրառություններ «Միացյալ տիեզերական բջիջը», որը գործում է Հնդկաստանի պաշտպանության նախարարության Միացյալ պաշտպանության շտաբի ներքո, ստեղծվել է երկրի տիեզերական ակտիվներն ավելի արդյունավետ ռազմական նպատակներով օգտագործելու և դրանց սպառնալիքները գնահատելու համար։ Հնդկաստանն ունի ռազմական և երկակի նշանակության արբանյակներ, այդ թվում՝ GSAT-7, GSAT-7A, RISAT շարքը և EMISAT-ը, որոնք օգտագործվում են կապի, ռադարային դիտարկման և էլեկտրոնային հետախուզության համար։ ՀՏՀԿ-ի որոշ տեխնոլոգիաներ ունեցել են նաև ռազմական կողմնակի կիրառություններ։ Օրինակ՝ Ագնի միջին հեռահարության հրթիռը կապված էր ՍԼՎ-3 ծրագրի տեխնոլոգիական ժառանգության հետ, իսկ ՀՏՀԿ-ի որոշ մասնագետներ հետագայում ներգրավվեցին ՊՀՄԿ-ի հրթիռային ծրագրերում։ ՀՀԱ և ՀԱԱՀ արբանյակները հիմնականում ստեղծվել էին քաղաքացիական և տնտեսական նպատակներով, սակայն ունեցել են նաև ռազմական օգտագործման հնարավորություններ։ Կրթություն, հեռաբժշկություն և այլ կիրառություններ Ինդիրա Գանդիի ազգային բաց համալսարանը և Հնդկաստանի տեխնոլոգիական ինստիտուտները արբանյակներն օգտագործում են կրթական նպատակներով։ 1975-1976 թվականներին Հնդկաստանը իրականացրել է արբանյակային ուսուցողական հեռուստատեսության փորձարկում (SITE), որի շրջանակում տեղական լեզուներով կրթական հաղորդումներ են հեռարձակվել 2,400 գյուղերի համար՝ ՆԱՍԱ-ի ATS-6 տեխնոլոգիայի միջոցով։ ՀՏՀԿ-ն իր տեխնոլոգիաները կիրառել է նաև հեռաբժշկության մեջ՝ գյուղական շրջանների հիվանդներին արբանյակային կապով միացնելով քաղաքային բժշկական կենտրոնների մասնագետներին։ Բացի այդ, գործակալությունը աջակցել է Հնդկաստանի կենսաբազմազանության տեղեկատվական համակարգի ստեղծմանը, քարտեզագրական ծրագրերին և հեռազննման տվյալների կիրառմանը բնական պաշարների, շրջակա միջավայրի ու աղետների կառավարման ոլորտներում։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Պաշտոնական կայք