ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର ଚେନ୍ନାଇଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ କୋଲକାତାଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର ରହିଛି । ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବରର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ମିଆଁମାର (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ ଥାଇଲାଣ୍ଡ (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ନିକୋବର, ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର ଚୋଳ ରାଜାମାନେ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ନୌସେନାର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ ହିନ୍ଦୁ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଭଗବାନ ହନୁମାନଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ' ନାମଟି 'ହନ୍ଦୁମାନ' ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଥାଇପାରେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ମାଳୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମାନ ନାମରେ ଡାକୁଥିଲେ । ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ବିଦେଶୀ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ; ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭୂଗୋଳବିତ୍ ଟଲେମି ଏହାକୁ 'ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍' ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହାକୁ 'ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍' ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ । 'ନିକୋବର' ନାମଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ତାମିଲ ଭାଷାର ଶବ୍ଦ 'ନକ୍କାବରମ' (Nakkavaram) ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ଉଲଗ୍ନ ବା ଖୋଲା ଭୂମି" । ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଆରବ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଏହାକୁ 'ଲାନ୍ଖାବଟସ୍' ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ଯାହା ସମ୍ଭବତଃ ତାମିଲ ନାମର ଏକ ଅପଭ୍ରଂଶ । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥ କଥାସରିତସାଗରରେ ଏହାକୁ 'ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ' (ନଡ଼ିଆର ଦ୍ୱୀପ) ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକମାନେ ଏହାକୁ 'ଲୋ-ଜାନ୍-କୁଓ' ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ଯାହା ମଧ୍ୟ 'ନକ୍କାବରମ' ଶବ୍ଦର ଚୀନ ଅନୁବାଦ ଅଟେ । ଇତିହାସ ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): ଅର୍ଥନୀତି ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । ପରିବହନ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। ଭିତ୍ତିଭୂମି ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ। ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ନୀଳ ସମୁଦ୍ର, ଧଳା ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ସବୁଜ ବନାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଋତୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମେ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । ମୌସୁମୀ ସମୟ: ମେ ମାସ ଶେଷରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କମ୍ ରୁହେ । କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ? ଆକାଶପଥ: କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ସେବା ଅଛି । ଜଳପଥ: ଚେନ୍ନାଇ, କୋଲକାତା ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ନିୟମିତ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ । ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୯୬ଟି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ୯ଟି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ରହିଛି। ବିରଳ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ରାଜ୍ୟ ପଶୁ: ଡୁଗୋଙ୍ଗ (Dugong) ବା ସାମୁଦ୍ରିକ ଗାଈ। ଏହା ଏକ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ। ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷୀ: ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା (Andaman Wood Pigeon)। ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର: ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳକାୟ ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର ଦେଖାଯାନ୍ତି। ବିଶାଳ ଡକାୟତ କଙ୍କଡ଼ା (Coconut Crab): ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା କଙ୍କଡ଼ା, ଯାହା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ମିଳିଥାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଆଧାର ବାହ୍ୟ କଡ଼ି ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ପ୍ରଶାସନର ସରକାରୀ ୱେବସାଇଟ୍ Archived 18 April 2026 at the Wayback Machine. ଆଣ୍ଡାମାନ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ Archived 1 January 2026 at the Wayback Machine.