برهديشور مندر

برهديشور مندر (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني راجاراجا اول طرفان راجاراجيشورم (يعني "راجاراجا جو رب") سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور ٿنجائي پيريا ڪوول (يعني "ٿنجاوور جو وڏو مندر") ۽ پيروودائيار ڪوول (يعني "عظيم رب جو مندر") جي نالن سان مشهور آهي، هندومت جي شيو مت سان لاڳاپيل هڪ شاندار هندو مندر آهي، جيڪو چولا فن ۽ تعمير جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر هندستان جي تامل ناڊو رياست جي ٿنجاوور شهر ۾ ڪاويري ندي جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ تامل تعمير جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو. ان کي ڏکڻ ميرو پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب "ڏکڻ هندستان جو ميرو جبل" آهي. هي مندر چولا خاندان جي شهنشاهه راجاراجا اول جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ عظيم زندهه چولا مندر جو حصو آهي، جنهن ۾ برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم ۽ ايراويتيشور مندر پڻ شامل آهن. اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ گوپورم، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو ويمانا، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا شيو مت سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه وشنو مت ۽ شڪتي مت سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون 16هين صدي کان پوءِ تعمير ڪيون ويون. گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو ويمانا ڏکڻ هندستان جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي. مندر ۾ وڏي ستون واري پراڪارا (گذرگاهه) ۽ هندستان جي سڀ کان وڏن شيو لنگن مان هڪ موجود آهي. برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور نٽراج (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ ننڊي، پاروتي، مروگن، گڻيش، سبهاپتي، ڏکڻامورتي، چنڊيشور نايانار، وراهي، تيرووارور جي ٿياگاراجر، سدهر ڪروورار ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن. برهديشور مندر تامل ناڊو جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. نالو راجاراجا چولا، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ "راجاراجا جي ديوتا جو مندر" آهي. برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو. مقام پيروودائيار مندر ٿنجاوور شهر ۾، چنئي کان اٽڪل 350 ڪلوميٽر (220 mi) ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر هندستاني ريلوي، تامل ناڊو بس سروسز ۽ قومي شاهراهن 67، 45C، 226 ۽ 226 ايڪسٽينشن ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل 55 ڪلوميٽر (34 mi) پري آهي. شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي ڪاويري ندي جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي بنگال جو نار ۽ ان وسيلي هندي وڏو سمنڊ تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو. تاريخ پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين چالوڪيا حڪمرانيءَ جي دور ۾ ايھول، بادامي ۽ پٽاڊڪل ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب تامل مندرن جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ پلاوا دور ۾ ماملاپورم ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين چولا ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا. شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا ستون، جن جي مٿان نڪتل چورس سرستون هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون. ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه راجاراجا اول 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو. واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم مکيه مندر ۽ ان جا گوپورم يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان سلطانن جي وچ ۾ جيڪي مدورائي تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن هندو بادشاههن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون <refname=michell16/> انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. ڪارتڪيا، جنهن کي مروگن پڻ چيو وڃي ٿو، پاروتي، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ ننڊي جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون. ساڳي طرح ڏکڻامورتي جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي. ٿنجاوور جي مرهٺان هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي. بيان تعمير پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير محوري ۽ هم آهنگ جيوميٽري جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي. هن کي پيرون ڪوئل (Perunkoil)، جنهن کي ماداڪوئل پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي. مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين 240.79 metres (790.0 ft) ۽ اتر کان ڏکڻ تائين 121.92 metres (400.0 ft) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو سري ويمانا آهي، ان جي سامهون نندي جو منڊپ (نندي منڊپم)، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (مک منڊپم)، وڏو گڏجاڻي هال (مها منڊپم) ۽ انترالا نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو. مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو پراڪارا (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ 450 metres (1,480 ft) آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه گوپورم موجود آهي، جيڪو بيرل والٽ طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي. نوآبادياتي دور کان اڳ پانڊيا، نايڪ، وجيانگر ۽ مرهٽا دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ ڪارتڪيا ۽ پاروتي جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن. پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي 63.4 metres (208 ft) اوچو ويمانا تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو. مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي گوپورم چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي. مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ڪيرالانتاڪن تروواسل سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ "ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو" آهي. ڪيرالانتاڪن راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ 100 metres (330 ft) اڳتي اندروني صحن جو گوپورم راجاراجن تروواسل آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ادهيشٿانم تي پراڻ ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن. اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي. مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي پاروتي، مروگن، گڻيش، ننڊي، وراهي، ڪروور ديو (راجاراجا چولا جو گرو)، چنڊيشور ۽ نٽراج لاءِ وقف آهن. ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل نندي جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان پردڪشنا (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو. هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو هندستان جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. هزار سالا يادگاري تقريبون ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه راجاراجا اول طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور "وڏو مندر" جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان 59.82 metres (196.3 ft) اوچي ويمانا کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل ڪلسام، يعني ٽامي جو ٿانو يا فائنل، پيش ڪيو. ڀارت ناٽيم يگيا ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه پدما سبرامنيم جي نگرانيءَ هيٺ ڀارت ناٽيم يگيا، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، ممبئي، پوني، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، ڪرناٽڪ، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن ڪروور ديو، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي ترويسائپا، يعني ترو مورائي جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا. يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا 26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور انڊيا پوسٽ طرفان 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي 66 metres (216 ft) اوچي عظيم راجا گوپورم جي تصوير ڏنل هئي. رزرو بئنڪ آف انڊيا هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو. اي. راجا، مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي جي. ڪي. وسان، جھازراني جي ڪابينا وزير، وصول ڪئي. ممبئي منٽ ساڳئي تصوير سان، جيڪا 5 جي سڪي تي هئي، 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو. 1 اپريل 1954ع تي رزرو بئنڪ آف انڊيا 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم اندرا گانڌي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت نوٽن جي منسوخي ذريعي 1,000 جا سڀ نوٽ ڪارو ناڻو گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن. 2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير ايم. ڪرونانڌي، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ راجا راجن-1,000 رکيو. قبوليت هي مندر "تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو". هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ موور اولا ۽ ڪلنگٿوپراني، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب تامل تعمير هن مندر ۽ ان جي جانشين، برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي. حڪومت هندستان هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر تامل ناڊو جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. يونيسڪو هن مندر کي گانگائيڪونڊا چولاپورم جي برهديشور مندر ۽ داراسورم جي ايراويتيشور مندر سان گڏ عالمي ورثو ماڳ قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي عظيم زندهه چولا مندر چيو وڃي ٿو. انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي. اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي "عظيم زندهه" ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن. ثقافتي تقريبون ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، مها شوراتري جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون. رٿ جو ميلو مندر جي رٿ کي 20 اپريل 2015ع تي سري رامار مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو. نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو. ناول ڪلڪي ڪرشنمورتي، مشهور تامل ناول نگار، راجاراجا جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول پونين سيلون لکيو آهي. هڪ ٻئي تامل ليکڪ بالڪمارن ادايار نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي. انتظام هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال باباجي ڀونسلي، جيڪو ٿنجاوور جي مرهٺا شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو ٿنجاوور محل ديواستانم جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو. ڪجهه تامل قومپرست تنظيمن تامل ناڊو حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته چولا نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي تامل نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي. تصويرون مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن. پڻ ڏسو پينيشورار مندر ٿنجاوور رتھ ميلو راجا راجا چولا اول چولا خاندان سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست 20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست عظيم زنده چولا مندر نوٽس حوالا ڪتابيات ٻاهريان ڳنڍڻا سانچو:Wikivoyage listing تنجاوور برهديشور مندر، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند برهديشور مندر آرڪائيو ڪيا ويا 2025-03-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، تامل ناڊو سياحت ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر، حڪومتِ هند فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر سانچو:World Heritage Sites in India سانچو:Shaivism سانچو:Hindudharma