যন্তৰ মন্তৰ, নতুন দিল্লী

নতুন দিল্লীৰ যন্তৰ মন্তৰ (ইংৰাজী: Jantar Mantar) হৈছে খালি চকুৰে পৰ্যবেক্ষণৰ উদ্দেশ্যে নিৰ্মাণ কৰা এটি মান-মণ্ডপ বা মানমন্দিৰ। ভাৰতৰ পাঁচটা যন্তৰ মন্তৰৰ ভিতৰত ই অন্যতম। "যন্তৰ মন্তৰ"ৰ অৰ্থ হʼল "স্বৰ্গৰ সামঞ্জস্য জুখিব পৰা যন্ত্ৰ।" ইয়াত সৰ্বমুঠ ১৩টা স্থাপত্য জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ যন্ত্ৰ আছে। জয়পুৰৰ মহাৰাজ জয় সিংহই ১৭২৩ চনৰ পৰা বৰ্ষপঞ্জী আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানসংক্ৰান্ত তালিকা সংশোধন কৰি নিৰ্মাণ কৰা পাঁচটা স্থানৰ ভিতৰত এই স্থান অন্যতম। ১৬৮৮ চনত, এটি আঞ্চলিক ৰাজ্য শাসন কৰা, ৰাজকীয় ৰাজপুত পৰিয়ালত জয় সিংহই জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ শিক্ষাৰ এনে এক যুগত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল যেতিয়া জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ প্ৰতি সকলোৰে গভীৰ আগ্ৰহ আছিল। নতুন দিল্লীস্থিত যন্তৰ মন্তৰ মানমন্দিৰৰ এটি সংৰচনাত ১৯১০ চনত তাত স্থাপন কৰা এখন ফলকত ভুলকৈ ভৱন-পৰিসৰটোৰ নিৰ্মাণৰ তাৰিখ ১৭১০ চন বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। কিন্তু পৰৱৰ্তী গৱেষণাৰ পৰা দেখা গৈছে যে ১৭২৪ চনহে নিৰ্মাণৰ প্ৰকৃত বছৰ। ইয়াৰ উচ্চতা ৭২৩ ফুট (২২০ মিটাৰ)। মানমন্দিৰটিৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানসংক্ৰান্ত তালিকা প্ৰস্তুত কৰা, আৰু সূৰ্য্য, চন্দ্ৰ আৰু গ্ৰহৰ সময় আৰু গতিৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা। আজিকালি এই উদ্দেশ্যবোৰৰ কিছুমানক জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়। ১৭২৪ চনত সম্পূৰ্ণ হোৱা দিল্লী যন্তৰ মন্তৰ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ সময়ত যথেষ্ট ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। ৰাম যন্ত্ৰ, সম্ৰাট যন্ত্ৰ, জয় প্ৰকাশ যন্ত্ৰ আৰু মিশ্ৰ যন্ত্ৰ আদিবোৰ যন্তৰ মন্তৰৰ একো একোটা বিশেষ যন্ত্ৰ। এই সংৰচনাসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিখ্যাত জয়পুৰো ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে ধ্বংসস্তূপত পৰিণত হৈছিল। কিন্তু ১৯০১ চনত মহাৰাজ ৰামসিংহই এই যন্ত্ৰটিৰ সংস্কাৰৰ উদ্যোগ হাতত লৈছিল। ইতিহাস যন্তৰ মন্তৰ নতুন দিল্লীত অৱস্থিত আৰু ১৭২৪ চনত জয়পুৰৰ মহাৰাজ দ্বিতীয় জয় সিংহই ইয়াৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। অষ্টাদশ শতিকাতে মহাৰাজে তেওঁৰ ৰাজত্বকালত পাঁচটা মানমন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। এই পাঁচটাৰ ভিতৰত, দিল্লীত অৱস্থিত মানমন্দিৰটো প্ৰথম নিৰ্মিত হৈছিল। অন্য চাৰিটা মানমন্দিৰ উজ্জয়িনী, মথুৰা, বাৰাণসী আৰু জয়পুৰত অৱস্থিত। এই মানমন্দিৰসমূহ নিৰ্মাণৰ আঁৰৰ উদ্দেশ্য আছিল জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা আৰু সৌৰজগতৰ গ্ৰহ, চন্দ্ৰ, সূৰ্য্য আদিৰ গতিৰ সঠিক ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা। ইয়াৰ নিৰ্মাণৰ সময়ত ই সেই সময়ৰ এক বিশেষ মানমন্দিৰ আছিল। ১৮৬৭ চনলৈকে যেতিয়া ভাৰত ব্ৰিটিছ ৰাজৰ অধীনত আছিল, তেতিয়া মানমন্দিৰটোৰ যথেষ্ট ক্ষয়-ক্ষতি হৈছিল। সুকীয়া সংৰচনাসমূহৰ উদ্দেশ্য নতুন দিল্লীস্থিত যন্তৰ মন্তৰৰ মানমন্দিৰটোৰ ভিতৰত থকা ৪টা সুকীয়া যন্ত্ৰ আছে, সেইবোৰ হʼল: সম্ৰাট যন্ত্ৰ, জয় প্ৰকাশ যন্ত্ৰ, ৰাম যন্ত্ৰ আৰু মিশ্ৰ যন্ত্ৰ। সম্ৰাট যন্ত্ৰ: সম্ৰাট যন্ত্ৰ বা পৰম যন্ত্ৰ হৈছে এটি বিশাল ত্ৰিভুজ যিটো মূলতঃ এটি সমান ঘণ্টীয়া সূৰ্য্যঘড়ী। ইয়াৰ ওখ ৭০ ফুট, গুৰিতে ১১৪ ফুট দীঘল আৰু ১০ ফুট ডাঠ। ইয়াৰ হাইপʼটেনাছ ১২৮ ফুট (৩৯ মিটাৰ) দীঘল যিটো পৃথিৱীৰ অক্ষৰ সমান্তৰাল আৰু সুমেৰুৰ ফালে নিৰ্দেশ কৰে। ত্ৰিভুজটোৰ দুয়োফালে এটা চতুৰ্থ অংশ আছে যʼত গ্ৰেজুৱেচনে ঘণ্টা, মিনিট আৰু চেকেণ্ড সূচায়। সম্ৰাটযন্ত্ৰৰ নিৰ্মাণৰ সময়ত সূৰ্য্যঘড়ী ইতিমধ্যে আছিল যদিও সম্ৰাট যন্ত্ৰই মৌলিক আলিংগন সূৰ্য্যঘড়ীটোক বিভিন্ন আকাশী পদাৰ্থৰ অৱনতি আৰু অন্যান্য আনুষংগিক স্থানাংক জুখিব পৰা এক নিখুঁত আহিলালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল। বৃহত সম্ৰাটযন্ত্ৰই দুছেকেণ্ড পৰ্যন্ত সঠিকতাৰে স্থানীয় সময় গণনা কৰিব পাৰে আৰু ইয়াক বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ সূৰ্য্যঘড়ী হিচাপে গণ্য কৰা হয়। জয় প্ৰকাশ যন্ত্ৰ: জয় প্ৰকাশ ফুটা গোলাৰ্ধৰে গঠিত আৰু ইয়াৰ অৱতল পৃষ্ঠত চিন থাকে। ক্ৰছৱায়াৰবোৰ সিহঁতৰ ৰিমৰ বিন্দুৰ মাজত টানি থোৱা আছিল। ৰামৰ ভিতৰৰ পৰা এজন পৰ্যবেক্ষকে বিভিন্ন চিহ্ন বা খিৰিকীৰ ধাৰেৰে কোনো তৰাৰ অৱস্থান একাকাৰ কৰিব পাৰিছিল। এইটো এটা বহুমুখী আৰু জটিল যন্ত্ৰ যিয়ে একাধিক ব্যৱস্থাত আকাশী বস্তুৰ স্থানাংক দিব পাৰে- এজিমুথাল-উচ্চতা ব্যৱস্থা আৰু বিষুৱীয় স্থানাংক ব্যৱস্থা। ইয়াৰ ফলত জনপ্ৰিয় আকাশী ব্যৱস্থাৰ সহজ কথা-বতৰা হ’ব পৰা গ’ল। ৰাম যন্ত্ৰ: খোলা শিখৰ থকা দুটা বৃহৎ নলাকাৰ গঠন, পৃথিৱীৰ অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৰাৰ উচ্চতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মিশ্ৰ যন্ত্ৰ: মিশ্ৰযন্ত্ৰ (আক্ষৰিক অৰ্থত মিশ্ৰিত যন্ত্ৰ) হৈছে বছৰৰ আটাইতকৈ চুটি আৰু দীঘলীয়া দিন নিৰ্ণয় কৰিবলৈ সঁজুলি হিচাপে ডিজাইন কৰা ৫টা যন্ত্ৰৰ ৰচনা। ইয়াৰ সহায়ত দিল্লীৰ পৰা দূৰত্ব নিৰ্বিশেষে বিভিন্ন চহৰ আৰু স্থানত দুপৰীয়াৰ সঠিক মুহূৰ্তটোও সূচাব পৰা যাব। মিশ্ৰযন্ত্ৰই সমগ্ৰ বিশ্বৰ বিভিন্ন চহৰত দুপৰীয়া কেতিয়া হয় সেইটো সূচাব পাৰিছিল আৰু দ্বিতীয় জয় সিংহই উদ্ভাৱন নকৰা মানমন্দিৰটোৰ একমাত্ৰ গঠন আছিল। শাস্তনশ যন্ত্ৰ: পিনহ’ল কেমেৰা ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰি ইয়াক চতুৰ্থাংশ স্কেলক সমৰ্থন কৰা টাৱাৰৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ দ্বাৰা সূৰ্যৰ নিৰ্দিষ্ট জোখ যেনে সূৰ্য্যৰ শিখৰৰ দূৰত্ব, অৱনমন, ব্যাস জুখিব পাৰি। কপাল যন্ত্ৰ: জয় প্ৰকাশৰ দৰে একে নীতিৰে নিৰ্মিত এই যন্ত্ৰটোক এটা স্থানাংক ব্যৱস্থাৰ আন এটা স্থানাংক ব্যৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ ইংগিত দিবলৈ অধিক প্ৰদৰ্শন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সক্ৰিয় আকাশী পৰ্যবেক্ষণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা নহয়। ৰাশিৱল্য যন্ত্ৰ: ইয়াৰে বাৰটা গঠন নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, প্ৰত্যেকেই আকাশী বস্তুটোৱে মেৰিডিয়ান অতিক্ৰম কৰাৰ ঠিক মুহূৰ্ততে আকাশী বস্তু এটাৰ অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশ জুখি ৰাশিচক্ৰক বুজায়। অন্যান্য মানমন্দিৰসমূহ ১৭২৭ চনৰ পৰা ১৭৩৪ চনৰ ভিতৰত দ্বিতীয় জয়সিংহই পশ্চিম-মধ্য ভাৰতত পাঁচটা অনুৰূপ মানমন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল, এই সকলোবোৰ যন্তৰ মন্তৰ নামেৰে জনাজাত। সেইবোৰ নিম্নোক্ত স্থানসমূহত অৱস্থিত- জয়পুৰ, উজ্জয়িনী, মথুৰা আৰু বাৰাণসী। যন্তৰ মন্তৰৰ উদ্দেশ্য জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু জ্যোতিষশাস্ত্ৰ আছিল যদিও বৰ্তমান ই এক পৰ্যটনস্থলী আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ ইতিহাসৰ এক উল্লেখযোগ্য কীৰ্তিচিহ্ন। চিত্ৰ বীথিকা লগতে চাওক জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানসংক্ৰান্ত মানমন্দিৰসমূহৰ তালিকা মন্ত্ৰ ৰাজপুত স্থাপত্য তন্ত্ৰ যন্ত্ৰ তথ্য উৎস Introduction www.jantarmantar.org. Awake (2005). Jantar Mantar An Observatory Without Telescopes. Awake,86 (13),18-20. Jantar Mantar British Library অতিৰিক্ত পঠন Comprehensive report on history and instrument design at Jantar Mantar Sharma, Virendra Nath (1995). Sawai Jai Singh and his astronomy. Motilal Banarsidass Publishers Pvt. Ltd. আই.এচ.বি.এন. 81-208-1256-5. Articles on Jantar Mantar বাহ্যিক সংযোগ Jantar Mantar – The Astronomical Observatories of Jai Singh II Observations on Jantar Mantar in New Delhi Step Inside Jantar Mantar in New DelhiArchived 15 February 2015 at the Wayback Machine Architectural Astronomy Instruments Archived 9 October 2018 at the Wayback Machine (video in English) Jantar Mantar—An Observatory Without Telescopes (in English) जंतर मंतर—बगैर टेलिस्कोप की वेधशाला (in Hindi)