కాంగ్రా కోట

కాంగ్రా కోట భారతదేశంలోని హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని కాంగ్రా జిల్లాలో ఉన్న ఒక చారిత్రక కోట. ఈ కోటను నగర్‌కోట్ , కోట్ కాంగ్రా అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ కోట ధౌలాధర్ పర్వతశ్రేణి అడివారంలో మంజ్హీ, బంగంగా అనే రెండు నదుల మధ్యనున్న ఒక కొండపై నిర్మించబడింది. ఇది భారత హిమాలయ ప్రాంతంలో అతిపెద్ద కోటగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ కోటను భారత పురావస్తు సర్వే సంరక్షిస్తోంది. కాంగ్రా కోట హిమాలయాలలోని అత్యంత ప్రాచీన కోటగా పరిగణించబడుతుంది. భారతీయ పురాణాల్లోనూ, సుమారు 4,000 సంవత్సరాల చారిత్రక ప్రస్తావనలలోనూ ఈ కోటకు సంబంధించిన సూచనలు కనిపిస్తాయి. స్థానం కాంగ్రా కోట ధర్మశాల పట్టణానికి సుమారు 20 కిలోమీటర్ల దూరంలో, కాంగ్రా పట్టణ శివారులో, కాంగ్రా జిల్లాలో ఉంది. చరిత్ర కాంగ్రా కోటను రాజ్‌పుత్ర కటోచ్ వంశం నిర్మించింది. కోటలో ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్న అత్యంత ప్రాచీన నిర్మాణాలు క్రీ.శ. 9–10వ శతాబ్దాలకు చెందిన జైన, హిందూ దేవాలయాలు. కాంగ్రా కోటపై తొలి లిఖిత ప్రస్తావన క్రీ.శ. 1009లో మహ్మూద్ గజ్నీ చేసిన దండయాత్ర సందర్భంలో కనిపిస్తుంది. అనంతరం క్రీ.శ. 1337లో ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్, 1351లో అతని వారసుడు ఫిరూజ్ షా తుగ్లక్ ఈ కోటను ఆక్రమించారు. షేర్ షా సూరికి చెందిన ప్రముఖ సేనాధిపతి ఖ్వాస్ ఖాన్ మార్వత్ క్రీ.శ. 1540లో ఈ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. రాజా ధర్మచంద్ 1556లో మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ కు లొంగి, కప్పం చెల్లించేందుకు, కోటపై తన హక్కును వదులుకోవడానికి అంగీకరించాడు. అయితే 1620లో చక్రవర్తి జహాంగీర్ కటోచ్ రాజు రాజా హరి చంద్‌ను హత్య చేసి, కాంగ్రా రాజ్యాన్ని మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేశాడు. నవాబ్ అలీ ఖాన్ నాయకత్వంలో, రాజా జగత్ సింగ్ సహకారంతో 1620లో కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1783 వరకు ఇది మొఘల్ పాలనలో కొనసాగింది. 1621లో జహాంగీర్ కోటను సందర్శించి అక్కడ ఒక ఎద్దును బలి ఇవ్వాలని ఆదేశించాడు. కోటలో ఒక మసీదు కూడా నిర్మించబడింది. మొఘల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడడం ప్రారంభమైన తరువాత, రాజా ధర్మచంద్ వంశస్థుడు రాజా సంసార్ చంద్ II, కన్హయ్యా మిసల్ కు చెందిన సిక్కు నాయకుడు జై సింగ్ కన్హయ్యా సహకారంతో కాంగ్రా ప్రాంతంపై వరుస విజయాలు సాధించాడు. అయితే మొఘల్ గవర్నర్ సైఫ్ అలీ ఖాన్ మరణించిన తర్వాత, అతని కుమారుడు 1783లో సురక్షిత మార్గం కల్పించాలనే షరతుతో కోటను జై సింగ్ కన్హయ్యాకు అప్పగించాడు. జై సింగ్ కన్హయ్యా చేసిన ఈ చర్యతో అసంతృప్తి చెందిన రాజా సంసార్ చంద్, సుకేర్‌చకియా మిసల్ నాయకుడు మహా సింగ్ (మహారాజా రంజిత్ సింగ్ తండ్రి), అలాగే జస్సా సింగ్ రామ్‌గఢియాల సహకారాన్ని పొందాడు. అనంతరం కోటను ముట్టడించారు. చివరకు 1786లో పంజాబ్‌లో కొన్ని భూభాగాల రాయితీలకు ప్రతిగా జై సింగ్ కన్హయ్యాతో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకొని రాజా సంసార్ చంద్ కాంగ్రా కోటను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. రాజా సంసార్ చంద్ త్వరలోనే తన రాజ్య విస్తరణపై దృష్టి సారించి సమీపంలోని చంబా, మండీ, సుకేత్, నాహన్ రాజ్యాలను జయించాడు. 1805లో అతడు బిలాస్‌పూర్‌పై దృష్టి సారించగా, అప్పటి బిలాస్‌పూర్ రాజు అప్పటికే గఢ్వాల్, సిర్మూర్, షిమ్లా ప్రాంతంలోని ఇతర చిన్న కొండ రాజ్యాలను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్న శక్తివంతమైన గుర్ఖా రాజ్యం సహాయాన్ని కోరాడు. కాజీ అమర్ సింగ్ థాపా నాయకత్వంలో 40,000 మంది గుర్ఖా సైన్యం వచ్చింది; తరువాత కాజీ నైన్ సింగ్ థాపా బలగాలు కూడా చేరాయి. 1807లో సత్లుజ్ నది పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న కాంగ్రా కోట ముట్టడికి గురైంది. 1809 ఆరంభానికి కాంగ్రా రాజ్యంకు చెందిన చాలా భాగం నేపాల్ ఆధీనంలోకి వెళ్లింది, అయితే కోట మాత్రం ఇంకా నిలిచి ఉంది. దీంతో కాంగ్రా రాజు రాజా సంసార్ చంద్ లాహోర్ మహారాజా రంజిత్ సింగ్ సహాయం కోరాడు. దీనివల్ల 1809లో నేపాల్–సిక్కు యుద్ధం జరిగింది. ఈ యుద్ధంలో గుర్ఖాలు ఓడిపోయి సత్లుజ్ నది అవతలికి వెనుదిరిగారు. తన సహాయానికి ప్రతిగా మహారాజా రంజిత్ సింగ్ 1809 ఆగస్టు 24న ప్రాచీన కాంగ్రా కోటతో పాటు దానికి అనుబంధంగా ఉన్న 66 గ్రామాలను (కోట జాగీరు) స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. మిగతా కాంగ్రా ప్రాంతాన్ని సంసార్ చంద్‌కు వదిలిపెట్టాడు. సిక్కు సామ్రాజ్యం కాలంలో రంజిత్ సింగ్ కోట ప్రవేశద్వారంలో ఒక కొత్త ద్వారం నిర్మించాడు. ఇది కోటలోకి ప్రవేశించే మొదటి ద్వారం, నిర్మాణ పరంగా చివరగా చేర్చబడిన ద్వారం. దీనిని సాధారణంగా రంజిత్ సింగ్ ద్వారం లేదా రంజిత్ సింగ్ దర్వాజా అని పిలుస్తారు. మొదటి ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం సమయంలో ఆరు వారాల ముట్టడి అనంతరం బ్రిటిష్ సైన్యం కోటను స్వాధీనం చేసుకుంది. ఈ ముట్టడి 1846 ఏప్రిల్ మధ్యకాలం నుండి మే 28 వరకు కొనసాగింది. సర్ హెన్రీ లారెన్స్ 1846 మే 3న కోటకు చేరుకున్నాడు. కాంగ్రాలో సిక్కు బలగాలు, బ్రిటిష్ మధ్య జరిగిన ఏకైక యుద్ధం ఇదే. విజయం సాధించిన బ్రిటిష్ కాంగ్రా లోయను, కోటను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. 1905 ఏప్రిల్ 4న సంభవించిన 1905 కాంగ్రా భూకంపంలో కోట తీవ్రంగా దెబ్బతినే వరకు బ్రిటిష్ దళాలు కోటలో స్థావరం ఏర్పాటు చేసుకున్నాయి. నిర్మాణ విన్యాసం కోటలోకి ప్రవేశం సిక్కు కాలంలో నిర్మించబడిన రెండు ద్వారాల మధ్య ఉన్న చిన్న ప్రాంగణం ద్వారా జరుగుతుంది. ప్రవేశద్వారం పై ఉన్న శాసనం దీనిని నిర్ధారిస్తుంది. అక్కడి నుంచి పొడవైన, సన్నని మార్గం కోట పైభాగానికి తీసుకువెళ్తుంది. ఈ మార్గంలో అహానీ, అమీరీ దర్వాజా అనే ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఇవి కాంగ్రా తొలి మొఘల్ గవర్నర్ నవాబ్ సైఫ్ అలీ ఖాన్ కాలానికి చెందినవిగా భావిస్తారు. బాహ్య ద్వారం నుండి సుమారు 500 అడుగుల దూరంలో మార్గం ఒక గట్టి మలుపు తిరిగి జహాంగీరీ దర్వాజా గుండా సాగుతుంది. కాంగ్రా కోట మొత్తం విస్తీర్ణం 463 ఎకరాలు. దర్శనీ దర్వాజా వద్ద ప్రస్తుతం ముఖచ్ఛాయలు దెబ్బతిన్న గంగా, యమునా నదీదేవతల విగ్రహాలు కనిపిస్తాయి. ఈ ద్వారం ఒక ప్రాంగణానికి దారి తీస్తుంది. ఆ ప్రాంగణం దక్షిణ భాగంలో లక్ష్మీ-నారాయణ ఆలయం, అంబికా దేవి ఆలయం, అలాగే పెద్ద ఋషభనాథుడు విగ్రహంతో కూడిన శ్వేతాంబర జైన దేవాలయం ఉన్నాయి. జైనమతంలో కాంగ్రా ఒకప్పుడు జైనమతంకు ముఖ్య కేంద్రంగా ఉండేది. స్థానిక పురాణం ప్రకారం, శత్రుంజయ పర్వతం మహిమను విన్న రాజు సుశర్మచంద్రుడు పాలితానాలోని ఋషభనాథుడును దర్శించే వరకు ఆహారం, నీరు తీసుకోనని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. అతని భక్తితో సంతోషించిన, ఆకలితో అలమటిస్తున్న రాజును రక్షించేందుకు అంబికా దేవి రాజు కోటలోనే ఋషభనాథునికి ఒక ఆలయాన్ని సృష్టించిందని చెబుతారు. ఆ విగ్రహాన్ని దర్శించిన తరువాత రాజు తన ఉపవాసాన్ని విరమించాడు. కాంగ్రా కోట ప్రాంగణంలో ఋషభనాథుడుకు చెందిన ఒక విగ్రహం ఉంది. ఈ విగ్రహ పీఠంపై ఉన్న శాసనం శారదా లిపిలో ఉంది. దానిలో ఈ విగ్రహాన్ని శ్వేతాంబర సన్యాసి అమలచంద్రుడు, రాజకుల గచ్చకు చెందిన ఆచార్య అభయచంద్రుని శిష్యుడు, క్రీ.శ. 854లో ప్రతిష్ఠించినట్లు పేర్కొనబడింది. గ్రానైట్ రాయితో తయారు చేసిన ఈ ఋషభనాథుని విగ్రహం పద్మాసనంలో ఆసీనంగా ఉంది. పీఠంపై చెక్కిన ఎద్దు చిహ్నం ఇది ఋషభనాథుని విగ్రహమని సూచిస్తుంది. అయితే, ఈ విగ్రహంలోని ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం ఏమిటంటే, బప్పభట్టిసూరి కాలం తరువాత సాధారణంగా కనిపించే శ్వేతాంబర తీర్థంకరుల విగ్రహాలలో ఉండే నడుము పట్టీ, వస్త్రచిత్రణ ఇందులో కనిపించవు. అయినప్పటికీ, విగ్రహ తల రెండు వైపులా చెక్కిన జుట్టు ముడులు, క్రీ.శ. 854 నాటి శాసనం ఆధారంగా, పురావస్తు శాస్త్రవేత్త సర్ జాన్ మార్షల్ ఈ విగ్రహం, ఆలయం శ్వేతాంబర జైన సంప్రదాయానికి చెందినవని నిర్ధారించాడు. ఒకప్పుడు వికసించిన జైన కేంద్రంగా ఉన్న కాంగ్రా, జైనులు పట్టణాన్ని విడిచి వెళ్లిన తరువాత క్రమంగా ప్రాధాన్యం కోల్పోయింది. ఋషభనాథుని విగ్రహం ఇంద్రేశ్వర ఆలయంలో కనుగొనబడింది. తరువాత శ్వేతాంబర జైన సాధ్వి మృగావతి, ఆమె ఆచార్య విజయవల్లభసూరి శిష్యురాలు, ఈ విగ్రహాన్ని మళ్లీ ప్రతిష్ఠించేందుకు కృషి చేసింది. 1978లో ఈ విగ్రహాన్ని కాంగ్రా కోటలోని ప్రత్యేక మందిరంలో ప్రతిష్ఠించారు. ప్రస్తుతం ఈ విగ్రహ సంరక్షణ భారత పురావస్తు సర్వే ఆధీనంలో ఉన్నప్పటికీ, జైనులకు పూజా హక్కులు కల్పించబడ్డాయి. డా. కె. ఎన్. సీతారాం 1930లో కాంగ్రా లోయను సందర్శించినప్పుడు అనేక జైన విగ్రహాలు, దేవాలయ అవశేషాలను గుర్తించాడు. అలాగే, కొన్ని జైన విగ్రహాలు, దేవాలయాలను హిందువులు వివిధ హిందూ దేవతల పేర్లతో స్వీకరించినట్లు కూడా ఆయన పేర్కొన్నారు. 1916లో ముని జినవిజయ రచించిన విజ్ఞప్తిత్రివేణి ప్రచురించబడింది. ఇది రచయిత నాగర్‌కోట్, కాంగ్రాలకు చేసిన తీర్థయాత్ర గురించి విపులమైన నివేదిక. ఇందులో ఫరీద్‌పూర్ నుండి నాగర్‌కోట్ వరకు యాత్రికులు చేసిన ప్రయాణాన్ని వివరించారు. అలాగే, యాత్రికులు నాగర్‌కోట్ నుండి తిరిగి ఫరీద్‌పూర్‌కు మరో మార్గం ద్వారా చేరుకున్నట్లు పేర్కొన్నారు. అదేవిధంగా, ఖోఖర్ నాయకుడు యశోరథ, ముస్లిం పాలకుడు సికందరా మధ్య జరిగిన యుద్ధాన్ని కూడా ఇందులో వర్ణించారు. మూలాలు మరింత పఠనం Hutchinson, J. & J. PH Vogel (1933). History of the Panjab Hill States, Vol. I. మొదటి ముద్రణ: ప్రభుత్వ ముద్రణశాల, లాహోర్, పంజాబ్, పాకిస్తాన్, 1933. పునర్ముద్రణ 2000. హిమాచల్ ప్రదేశ్ భాషా, సంస్కృతి విభాగం. అధ్యాయం IV: కాంగ్రా రాష్ట్రం, పుటలు 98–198. Royal Family of Kangra and the Durbar-e-Amm museum society. Kangra. ప్రచురణ తేదీ తెలియదు. 2010లో కాంగ్రాలో కొనుగోలు చేయబడింది.