ଚିତ୍ତୋର ଦୁର୍ଗ

ଚିତ୍ତୋର ଦୁର୍ଗ (ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥ “ଚିତ୍ତୋର ଦୁର୍ଗ”), ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁର୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ଏହା UNESCO ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ ଏକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ (World Heritage Site) ଅଟେ । ଏହି ଦୁର୍ଗଟି ମେୱାଡ଼ର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ଚିତ୍ତୋରଗଡ଼ ସହରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ସମୁଦ୍ରତଳଠାରୁ ୧୮୦ ମିଟର (590.6 ଫୁଟ) ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ୨୮୦ ହେକ୍ଟେୟାର (691.9 ଏକର) ଅଞ୍ଚଳ ବିସ୍ତାରିତ ଅଟେ । ଏହି ଉପତ୍ୟକା ଅଞ୍ଚଳରେ ବେରାଚ୍ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ । ଦୁର୍ଗଟି ମଧ୍ୟରେ ୬୫ଟି ଐତିହାସିକ ସଂରଚନା ରହିଛି — ଯେଉଁଥିରେ ୪ଟି ନଅର, ୧୯ଟି ବଡ଼ ମନ୍ଦିର, ୨୦ଟି ବିଶାଳ ଜଳସ୍ତର (ଜଳାଶୟ), ୪ଟି ସ୍ମାରକ ଓ କିଛି ବିଜୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ସନ ୨୦୧୩ରେ, କାମ୍ବୋଡିଆର ଫନମ ପେନ୍ (Phnom Penh) ରେ ଆୟୋଜିତ UNESCO ର 37ତମ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସମିତି ସଭାରେ ରାଜସ୍ଥାନର ଛଅଟି ପାହାଡ଼ୀ ଦୁର୍ଗ — ଯାହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ତୋର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏସବୁକୁ ଏକତ୍ର ଭାବେ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା । ଇତିହାସ ଚିତ୍ତୋରଗଡ଼ (ଏଠାରେ ଗଡ଼ ର ଅର୍ଥ “ଦୁର୍ଗ”) ପୂର୍ବରୁ ଚିତ୍ରକୁଟ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା । ଏହାକୁ ମୋରୀ ବଂଶର ରାଜା ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ମୋରୀ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ପୁରାଣ କଥା ଅନୁସାରେ, ଏହି ଦୁର୍ଗର ନାମ ତାହାର ନିର୍ମାତାଙ୍କ ନାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଜୈମଳ ପଟ୍ଟା ଝିଲ୍ଲାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ୯ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଲେଖା ଆଧାରରେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥିବା ଅନେକ ଛୋଟ ବୌଦ୍ଧ ସ୍ତୂପ ମିଳିଛି। ଗୁହିଳା ବଂଶର ଶାସକ ବପ୍ପା ରାୱଳ 728 କିମ୍ବା 734 ଖ୍ରୀ. ପୂ. ରେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ଜିତିଥିବା କୁହାଯାଏ। କିଛି ଆଖ୍ୟାନ ଅନୁସାରେ, ସେ ଏହି ଦୁର୍ଗଟିକୁ ଦହେଜ (ବିବାହ ଦାହାଜ୍ୟ) ରୂପେ ପାଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଗାଥାଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସାରେ, ବପ୍ପା ରାୱଳ ଏହାକୁ ମୋରୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଦଖଲ କରିଥିଲେ। ଇତିହାସକାର ଆର. ସି. ମଜୁମଦାର ମନେ କରନ୍ତି ଯେ, ପ୍ରାୟ 725 ଖ୍ରୀ. ପୂ. ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ଆରବ ସେନା ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲା, ସେତେବେଳେ ମୋରୀମାନେ ଚିତ୍ତୋରରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଆରବମାନେ ପ୍ରଥମେ ମୋରୀମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ବପ୍ପା ରାୱଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଗୋଟିଏ ସଂଘବଳ ତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଦେଇଥିଲା। ଇତିହାସକାର ଆର. ଭି. ସୋମାନୀ ଅନୁମାନ କରିଥିଲେ ଯେ ବପ୍ପା ରାୱଳ ନାଗଭଟ ପ୍ରଥମ ଙ୍କ ସେନାର ଏକ ଅଂଶ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ କିଛି ଇତିହାସବିଦ୍ ଏହି ଗାଥାର ଐତିହାସିକ ସତ୍ୟତାକୁ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମତାନୁସାରେ, ଗୁହିଳା ବଂଶୀୟମାନେ ରାଜା ଆଲ୍ଲଟ ର ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ ଚିତ୍ତୋରରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖୁନଥିଲେ। ଚିତ୍ତୋରରେ ମିଳିଥିବା ଗୁହିଳା ବଂଶର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଶିଳାଲେଖ ରାଜା ତେଜସିଂହ (୧୩ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟଭାଗ) ର ଶାସନକାଳର; ଏହାରେ “ଚିତ୍ରକୁଟ ମହାଦୁର୍ଗ” (ଚିତ୍ତୋରର ବିଶାଳ ଦୁର୍ଗ) ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଅଲାଉଦ୍ଦିନ ଖିଲଜି ଙ୍କ ଆଦେଶରେ, 1251 ରୁ 1258 ମଧ୍ୟରେ, ବାଲବନ ପୁନଃପୁନି ସେନା ନେଇ ଚିତ୍ତୋର ଦୁର୍ଗ ସହିତ ରନଥମ୍ଭୋର ଓ ବୁନ୍ଦି ଦୁର୍ଗ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ଓ ଘେରାଉ କରିଥିଲେ। ସଂସ୍କୃତି ଚିତ୍ତୋରଗଡ଼ କିଲ୍ଲା ଓ ସହରରେ ରାଜପୁତମାନଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପର୍ବ “ଜୌହର ମେଳା” ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହା ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏକଜୌହର ଘଟଣାର ବାର୍ଷିକୀ ଅବସରରେ ହୋଇଥାଏ, ଯଦିଓ ଏହାର କୌଣସି ବିଶେଷ ନାମ ରାଖାଯାଇନାହିଁ । ସାଧାରଣତଃ ଏହା ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ଜୌହରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ପାଳନ ହୁଏ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହି ପର୍ବ ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଜପୁତ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ବୀରତା ଓ ଚିତ୍ତୌରଗଡ଼ କିଲ୍ଲାରେ ଘଟିଥିବା ତିନିଟି ଜୌହରକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ପାଇଁ ପାଳିତ ହୁଏ । ବିଭିନ୍ନ ରାଜପୁତ ପରିବାରର ବଂଶଜମାନେ ଏହି ଅବସରରେ ବଡ଼ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି ଏବଂ ଜୌହରକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ମେଳା ଏବେ ଦେଶର ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ମଞ୍ଚ ହୋଇଯାଇଛି । ଆଧାର