জুনাগড় ফৰ্ট

জুনাগড় ফৰ্ট (ইংৰাজী: Junagarh Fort) ভাৰতৰ ৰাজস্থানৰ বিকানেৰ চহৰৰ এটা দুৰ্গ। প্ৰথমে এই দুৰ্গটোৰ নাম চিন্তামণি আছিল আৰু ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে শাসক পৰিয়ালটো দুৰ্গৰ সীমাৰ বাহিৰত লালগড় প্ৰাসাদলৈ স্থানান্তৰিত হোৱাৰ লগে লগে ইয়াৰ নাম জুনাগড় বা "পুৰণি দুৰ্গ" ৰখা হৈছিল। ৰাজপৰিয়ালৰ কেডেট শাখাৰ সদস্যসকলে গড়টোত বাস কৰি থাকিল। ৰাজস্থানৰ কেইটামান ডাঙৰ দুৰ্গৰ ভিতৰত ই অন্যতম যিটো পাহাৰৰ শিখৰত নিৰ্মিত নহয়। দুৰ্গৰ আশে-পাশে আধুনিক বিকানেৰ চহৰখন বিকশিত হৈছে। ১৫৭১ চনৰপৰা ১৬১১ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ শাসন কৰা বিকানেৰৰ ষষ্ঠ শাসক ৰাজা ৰায় সিঙৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী কৰণ চান্দৰ তত্ত্বাৱধানত এই দুৰ্গ কমপ্লেক্স নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ১৫৮৯ চনত দেৱাল আৰু ইয়াৰ লগত জড়িত খাদ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হয় আৰু ১৫৯৪ চনত সম্পূৰ্ণ হয়। এইটো চহৰৰ মূল দুৰ্গৰ বাহিৰত (ৰাও বিকাজীয়ে নিৰ্মাণ কৰা প্ৰথমটো গড়) নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, চহৰৰ মাজ-মজিয়াৰপৰা প্ৰায় ৭ কিলোমিটাৰ (০.৯৩ মাহৰ)। পুৰণি দুৰ্গৰ কিছু অৱশিষ্ট লক্ষ্মী নাৰায়ণ মন্দিৰৰ ওচৰত সংৰক্ষিত হৈ আছে। ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি দুৰ্গটো দখল কৰিবলৈ শত্ৰুৰ বাৰে বাৰে আক্ৰমণ চলোৱাৰ পাছতো গড়টো দখল নোহোৱাকৈয়ে থাকিল, বাদে মোগল সম্ৰাট বাবৰৰ দ্বিতীয় পুত্ৰ কাম্ৰাণ মিৰ্জাই এদিনীয়া দখল কৰাৰ বাহিৰে, যিয়ে ১৫৩৪ চনত বিকানেৰক আক্ৰমণ কৰিছিল, যিটো সময়ত তেতিয়া ৰাও জয়ত সিঙৰ শাসন আছিল। ৫.২৮ হেক্টৰ বৃহৎ দুৰ্গ চৌহদটোত ৰাজপ্ৰাসাদ, মন্দিৰ আৰু পেভিলিয়ন আছে। এই অট্টালিকাসমূহে এক সংমিশ্ৰিত সংস্কৃতিৰ চিত্ৰণ কৰে, যিটো স্থাপত্য শৈলীৰ মিশ্ৰণত প্ৰকাশ পায়। ভূগোল ৰাজস্থানৰ শুষ্ক থৰ মৰুভূমিত জুনাগড় দুৰ্গ অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ উত্তৰ-পশ্চিমে পশ্চিম ভাৰতৰ আৰাৱলী ৰেঞ্জ নামৰ পৰ্বতমালা অৱস্থিত। মৰুভূমি অঞ্চলৰ এটা অংশ বিকানেৰ চহৰৰ ভিতৰত অৱস্থিত, যি তিনিখন মৰুভূমি ত্ৰিভুজ চহৰৰ ভিতৰত অন্যতম; বাকী দুটা হৈছে জয়ছালমেৰ আৰু যোধপুৰ। বিকানেৰ আৰু ইয়াৰ গড় প্ৰতিষ্ঠা হোৱা অঞ্চলটো তেতিয়া জংলেদেশ নামেৰে জনাজাত আছিল। ইতিহাস বৰ্তমানৰ জুনাগড় দুৰ্গ নিৰ্মাণৰ আগতে চহৰখনত এটা পুৰণি শিলৰ দুৰ্গ আছিল। ১৪৭২ চনত বিকানেৰ নগৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা ৰাও বিকাই ১৪৭৮ চনত এই দুৰ্গটো নিৰ্মাণ কৰিছিল। ৰাথোৰ বংশৰ ৰাও যোধৰ দ্বিতীয় পুত্ৰ, যোধপুৰৰ প্ৰতিষ্থাপক ৰাও বিকা। তেওঁ নিজৰ ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ উত্তৰ ৰাজস্থানৰ বিশাল শুকান ভূমি জয় কৰিছিল। ৰাও জোদাৰ দ্বিতীয় কিন্তু জ্যেষ্ঠ জীৱিত পুত্ৰ হোৱাৰ পিছতো তেওঁ পিতৃৰ ৰাজ্য উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে নোলোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয় আৰু তেতিয়াৰ "জংঘলদেশ" নামেৰে জনাজাত বিকানেৰত নিজাকৈ ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে। বিকানেৰ যদিও থাৰ মৰুভূমিৰ অংশ, ইয়াৰ প্ৰচুৰ জল উৎসৰ বাবে মধ্য এছিয়া আৰু গুজৰাট উপকূলৰ মাজৰ বাণিজ্যিক পথত অ’এচিছ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। এইদৰে বিকাৰ নাম বিকানেৰ নগৰ আৰু তেওঁ প্ৰতিষ্ঠা কৰা তেতিয়াৰ বিকানেৰ ৰাজ্য ("বিকাৰ বসতি")ৰ লগত জড়িত হৈ পৰে। এনেদৰে বিকানেৰৰ ইতিহাস আৰু তাৰ ভিতৰৰ দুৰ্গটো বিকাৰপৰাই আৰম্ভ হয়। প্ৰায় ১০০ বছৰৰ পাছত ১৫৭১ চনৰপৰা ১৬১১ চনলৈকে বিকানেৰৰ ষষ্ঠ শাসক ৰাজা ৰায় সিংজীৰ ৰাজত্বকালত বিকানেৰৰ ভাগ্য বৃদ্ধি পায়। দেশত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ শাসনকালত তেওঁ মোগলৰ আধিপত্য গ্ৰহণ কৰি সম্ৰাট আকবৰ আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ সম্ৰাটৰ দৰবাৰত উচ্চ পদস্থ সেনাপতিৰ দায়িত্ব পালন কৰে জাহাংগীৰ। মেৱাৰ ৰাজ্যৰ আধা অংশ জয় কৰা তেওঁৰ সফল সামৰিক অভিযানে তেওঁক মোগল সম্ৰাটসকলৰপৰা প্ৰশংসা আৰু পুৰস্কাৰ লাভ কৰিছিল। গুজৰাট আৰু বুৰহানপুৰত তেওঁক জাগীৰ (মাটি) উপহাৰ দিয়া হৈছিল। এই জাগীৰসমূহৰপৰা পোৱা যথেষ্ট ৰাজহৰ সহায়ত তেওঁ জুনাগড় দুৰ্গ এটা সমতল মাটিত নিৰ্মাণ কৰিছিল, যাৰ গড় উচ্চতা ৭৬০ ফুট (২৩০ মিটাৰ)। ১৫৮৯ চনৰ ১৭ ফেব্ৰুৱাৰীত আনুষ্ঠানিক আধাৰশিলা স্থাপন অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত হয় আৰু ১৫৯৪ চনৰ ১৭ জানুৱাৰীত দুৰ্গটো সম্পূৰ্ণ হয়। ৰাজা ৰায় সিংজী আছিল শিল্প আৰু স্থাপত্যৰ বিশেষজ্ঞ আৰু তেওঁ বহু দেশ ভ্ৰমণৰ সময়ত আহৰণ কৰা জ্ঞান জুনাগড় দুৰ্গত নিৰ্মাণ কৰা বহুতো কীৰ্তিচিহ্নত স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হৈছে। ণ এইদৰে এটা সংমিশ্ৰিত গঠন এই দুৰ্গটো স্থাপত্যৰ এক সুন্দৰ উদাহৰণ আৰু থৰ মৰুভূমিৰ মাজত শিল্পৰ এক অনন্য কেন্দ্ৰত পৰিণত হয়। ১৬৩১ চনৰপৰা ১৬৩৯ চনলৈ মোগলৰ অধীনত শাসন কৰা ৰাজা সুৰ সিংহৰ পুত্ৰ ৰাজা কৰণ সিংহই কৰণ মহল নিৰ্মাণ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী শাসকসকলে ৰাজপ্ৰাসাদত অধিক কাহিনী আৰু সজ্জা সংযোজন কৰিছিল। ১৬৬৯ চনৰপৰা ১৬৯৮ চনলৈ ৰাজত্ব কৰা ৰাজা কৰণ সিংহৰ পুত্ৰ মহাৰাজ অনুপ সিঙে দুৰ্গ কমপ্লেক্সত যথেষ্ট পৰিৱৰ্তন কৰি নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু জেনানা কোৱাৰ্টাৰ (মহিলাৰ ৰাজ বাসস্থান) নিৰ্মাণ কৰে। তেওঁ দিৱান-ই-আম (ৰাজহুৱা সভাগৃহ)ৰ সৈতে কৰণ মহল পুনৰ নিৰ্মাণ কৰি অনুপ মহল বুলি অভিহিত কৰে। ১৭৪৬ চনৰপৰা ১৭৮৭ চনলৈ শাসন কৰা মহাৰাজ আনন্দ সিংহৰ পুত্ৰ মহাৰাজ গজ সিঙে চন্দ্ৰ মহল (চন্দ্ৰ প্ৰাসাদ) পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। তেওঁৰ পিছত মহাৰাজ গজ সিংহৰ পুত্ৰ মহাৰাজ চুৰাট সিঙে ১৭৮৭ চনৰপৰা ১৮২৮ চনলৈকে শাসন কৰি দৰবাৰ হল (তথ্য বাকচত ফটো চাওক) ষ্টেইনড গ্লাছ আৰু ভয়ংকৰ চিত্ৰৰে সজাইছিল। ১৮৭২ চনৰপৰা ১৮৮৭ চনলৈ ৰাজত্ব কৰা মহাৰাজ লাল সিংহৰ পুত্ৰ মহাৰাজ ডুংগাৰ সিংহই বৰষুণ আৰু ডাৱৰৰ ছবিৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা বাদল মহল (শুকান বিকানেৰত বিৰল পৰিঘটনা) নিৰ্মাণ কৰিছিল। ১৮৮৭ চনৰপৰা ১৯৪৩ চনলৈ ৰাজত্ব কৰা মহাৰাজ লাল সিঙৰ পুত্ৰ জেনেৰেল মহাৰাজ গংগা সিঙে গংগা নিৱাস প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰিছিল, যাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰত টাৱাৰ আছে। এই ৰাজপ্ৰাসাদটোৰ ডিজাইন কৰিছিল ছাৰ চেমুৱেল ছুইণ্টন জেকবে। ১৯৪৩ চনত পিতৃৰ উত্তৰাধিকাৰী গংগা সিঙৰ পুত্ৰ সদুল সিংয়ে ১৯৪৯ চনত ভাৰতীয় সংঘত যোগদান কৰে। ১৯৫০ চনত তেওঁৰ মৃত্যু হয়। ১৮১৮ চনত স্বাক্ষৰিত সন্ধিৰ অধীনত বিকানেৰ বৃটিছ শাসনৰ অধীনলৈ আহে, তাৰ পিছত বিকানেৰৰ মহাৰাজসকলে তেওঁলোকৰ জুনাগড় দুৰ্গ পুনৰ নিৰ্মাণৰ বাবে যথেষ্ট বিনিয়োগ কৰে। কিন্তু ১৮ শতিকাত এই সন্ধি স্বাক্ষৰিত হোৱাৰ আগতে বিকানেৰ আৰু যোধপুৰৰ শাসক আৰু অন্যান্য ঠাকুৰৰ মাজত যুদ্ধ হৈছিল আৰু ইয়াৰ অন্ত পৰিছিল ব্ৰিটিছ সৈন্যই।< ref name=history/> কোৱা হয় যে যোধপুৰ সৈন্যৰ আক্ৰমণৰ সময়ত দুৰ্গৰ দুই প্ৰৱেশদ্বাৰ (এখন পূবে আৰু আনখন পশ্চিমে)ৰ পূব গেট আৰু দক্ষিণৰ দেৱাল ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়; দুৰ্গৰ দক্ষিণ দিশত কামানৰ গুলীৰ চিন দেখা যায়। ৰাজস্থানৰ ৰাজকুমাৰসকলৰ ভিতৰত গংগা সিং আছিল আটাইতকৈ পৰিচিত। ব্ৰিটিছ ৰাজৰ প্ৰিয় হিচাপে তেওঁ নাইট কমাণ্ডাৰ অৱ দ্য ষ্টাৰ অৱ ইণ্ডিয়া উপাধি লাভ কৰে। ইম্পেৰিয়েল ৱাৰ কেবিনেটৰ সদস্য হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল, ইম্পেৰিয়েল প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ সন্মিলন আৰু ভাৰ্চাইল শান্তি সন্মিলনত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে অতি সচেতন আছিল যদিও ১৯৪৩ চনত মিত্ৰশক্তিৰ বিজয়ৰ পূৰ্বে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল। জুনাগাডত নিৰ্মাণ কাৰ্য্যকলাপত তেওঁৰ অৱদানৰ ভিতৰত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত সভাৰ বাবে পৃথক হল আৰু আনুষ্ঠানিক অনুষ্ঠানৰ বাবে ডাৰবাৰ হল আছিল গংগা মহল। বিকানেৰৰ শাসক হিচাপে সোণালী জয়ন্তী উদ্‌যাপন কৰা হলটো এতিয়া সংগ্ৰহালয়। জুনাগড় দুৰ্গৰ উত্তৰ দিশত ছুইণ্টনে ডিজাইন আৰু নিৰ্মাণ কৰা নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ এটাও তেওঁ কমিচন দিছিল। বিকানেৰত নিৰ্মাণ কৰা নতুন ৰাজপ্ৰাসাদবোৰৰ ভিতৰত ই আছিল তৃতীয়টো। তেওঁ পিতৃ বিকানেৰ (চত্তৰগড়)ৰ মহাৰাজ লাল সিঙৰ নামেৰে ইয়াৰ নাম লালগড় প্ৰাসাদ ৰাখে আৰু ১৯০২ চনত জুনাগড় দুৰ্গৰপৰা এই ৰাজপ্ৰাসাদলৈ নিজৰ বাসগৃহ স্থানান্তৰ কৰে মহাৰাজ গংগা সিং আৰু তেওঁৰ খুলশালীয়েকৰ প্ৰপৌত্ৰ মহাৰাজকুমাৰ ছত্তৰ সিঙৰ পুত্ৰ আৰু মহাৰাজ গজ সিঙৰ নাতি মহাৰাজ দলেল সিঙৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা দলেল নিৱাছ। শাসক পৰিয়ালটোৱে এতিয়াও লালগড় পেলেচৰ এটা বিশেষ ছুইটত বাস কৰে, যিটো তেওঁলোকে হেৰিটেজ হোটেললৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে। অট্টালিকাৰ গঠন জুনাগড় দুৰ্গৰ ভিতৰৰ অট্টালিকাসমূহ হৈছে ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু মন্দিৰ, ৰঙা বেলেগ বেলেগ শিল (দুলমেৰা) আৰু মাৰ্বলৰদ্বাৰা নিৰ্মিত। ৰাজপ্ৰাসাদবোৰক অতি সুন্দৰ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, ইয়াৰ চোতাল, বেলকনি, কিয়স্ক আৰু খিৰিকী আছে। দুৰ্গ, মন্দিৰ আৰু ৰাজপ্ৰাসাদসমূহ সংগ্ৰহালয় হিচাপে সংৰক্ষিত হৈ ৰাজস্থানৰ অতীতৰ মহাৰাণসকলৰ সমৃদ্ধিশালী জীৱন-শৈলীৰ আভাস পোৱা যায়। এই দুৰ্গটোক "মধ্যযুগীয় সামৰিক স্থাপত্য আৰু সুন্দৰ অভ্যন্তৰীণ অংশৰ মাজৰ এক বিৰোধ" বুলি অভিহিত কৰা হৈছে। অৱলোকন বিকানেৰ সমভূমিত নিৰ্মিত এই বিশাল দুৰ্গটোৰ আয়তাকাৰ বিন্যাস আৰু বাহিৰৰ চোতাল। দুৰ্গৰ দেৱাল ১৪.৫ ফুট (৪.৪ মিটাৰ) বহল আৰু ৪০ ফুট (১২ মিটাৰ) ওখ। ইয়াৰ আয়তন ১০০ বৰ্গফুট। ইয়াৰ চাৰিওফালে ২০–২৫ ফুট (৬.১–৭.৬ মিটাৰ) দ খাদ আছিল, তলৰ ১৫ ফুট (৪.৬ মিটাৰ) আৰু ওপৰৰ ৩০ ফুট (৯.১ মিটাৰ) বহল। অৱশ্যে এই খাদটো এতিয়া নাই। শত্ৰুৰ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰিবলৈ ৩৭টা দুৰ্গ (স্থানীয়ভাৱে ‘বুৰ্জ’ বুলি কোৱা হয়) আৰু সাতখন দুৱাৰ (ইয়াৰে দুখন মূল দুৱাৰ)ৰে দুৰ্গটো ভালদৰে সুৰক্ষিত আছিল। ৰাও বিকাই নিৰ্মাণ কৰা পূৰ্বৰ দুৰ্গৰ ধ্বংসাৱশেষৰ বাহিৰত আৰু বিকানেৰ নগৰৰ দেৱালৰ প্ৰান্তত (নগৰৰ মাজ-মজিয়াৰপৰা ১.৫ কিলোমিটাৰ (০.৯৩ মাইল)) এই দুৰ্গটো "নতুন দুৰ্গ" হিচাপে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল; পুৰণি দুৰ্গটো নিৰ্মাণৰ এশ বছৰৰ পাছত ভাঙি পেলোৱা হৈছিল। প্ৰৱেশদ্বাৰ মূল প্ৰৱেশদ্বাৰখন পূব দিশলৈ মুখ কৰি কৰণ পল বা পেৰল আছিল যদিও বৰ্তমানৰ প্ৰৱেশদ্বাৰখনক সুৰজ পল (অৰ্থাৎ "সূৰ্য্যৰ দুৱাৰ" বুলি কোৱা হয়, ইয়াৰ বানান প্ৰ'ল বুলিও কোৱা হয়)। ৰঙা বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ গেট আৰু অট্টালিকাবোৰৰ দৰে নহয়, যিবোৰ সোণৰ বা হালধীয়া বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ বেলেগ। এই দুৱাৰখন পূবমুখী হৈ থাকে, যাৰ ফলত উদীয়মান সূৰ্য্যৰ ৰশ্মি গেটখনৰ ওপৰত পৰিব পাৰে, যিটো গেটক শুভ বুলি গণ্য কৰা হয়। গেটৰ দুৱাৰত লোহাৰ নখ আৰু ষ্টাড মজপুত কৰা হৈছে যাতে হাতীয়ে আক্ৰমণ কৰিব নোৱাৰে। গেটৰ প্ৰৱেশদ্বাৰত মাহৌটসহ হাতীৰ ৰঙা শিলৰ দুটা মূৰ্তি পহৰা দি থিয় হৈ আছে। এই গেটখনে ৰজা-সম্ৰাটসকলৰ আগমন আৰু প্ৰস্থানৰ কথা ঘোষণা কৰাৰ স্থান হিচাপেও কাম কৰিছিল, গেটখনৰ এখন গেলেৰীৰপৰা সংগীতজ্ঞসকলে শিঙা বজাইছিল। আন গেটবোৰ হ’ল কৰণ পল, দৌলত পল, চান্দ পল (এটা ডাবল গেট), আৰু ফাতেহ পল; এইবোৰৰদ্বাৰা দুৰ্গৰ বিভিন্ন কীৰ্তিচিহ্নবোৰলৈ যোৱাৰ সুবিধা হৈছিল। হাতীয়ে ভাঙিব নোৱাৰাকৈ কৰণ পল গেটখনো লোহাৰ নখৰে শক্তিশালী কৰা হৈছে। এই দুৱাৰৰ সোঁফালে দৌলাত পল। দৌলাত পোল দুৱাৰৰ বেৰত বিকানেৰৰ মহাৰাজৰ পত্নীসকলৰ ৰঙা ৰঙৰ ৪১টা হাতৰ ছাপ দেখা যায়, যিসকলে যুদ্ধত নিহত স্বামীৰ জুইকুৰাত সতী (আত্মদহন) কৰিছিল। প্ৰাসাদসমূহ কৰণ মহল ১৬৮০ চনৰ আশে-পাশে কৰণ সিংহই মোগল সম্ৰাট ঔৰংজেৱৰ ওপৰত বিজয়ৰ স্মৃতিত কৰণ মহল (সাধাৰণ লোকৰ বাবে দৰবাৰ হল) নিৰ্মাণ কৰিছিল। ৰাজস্থানৰ ৰাজপৰিয়ালৰ শিল্পবোধক প্ৰদৰ্শন কৰি বাগিছা থকা আটাইতকৈ ধুনীয়া ৰাজপ্ৰাসাদসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াত ষ্টেইনড গ্লাছৰ খিৰিকী আৰু শিল আৰু কাঠৰ খোদিত খুঁটা থকা জটিলভাৱে খোদিত বেলকনি আছে। পিছৰ ৰজা অনুপ সিং আৰু চুৰাট সিংহয়ো জড়িত ষ্টেইনড গ্লাছ, জটিল দাপোনৰ আৰ্হি, ৰঙা আৰু সোণৰ ৰং আদিৰে ৰাজপ্ৰাসাদৰ ভৱিষ্যৎ বৃদ্ধি কৰিছিল। ৰাজ অভিষেক কক্ষত এটা সমৰ্থিত শ্বেল্ফ আছে যিয়ে সিংহাসন হিচাপে কাম কৰিছিল। ফুল মহলবা ("ফুলৰ প্ৰাসাদ") এই ৰাজপ্ৰাসাদৰ আটাইতকৈ পুৰণি অংশ আৰু ১৫৭১ চনৰপৰা ১৬৬৮ চনৰ ভিতৰত শাসন কৰা বিকানেৰৰ ৰজা ৰাজা ৰায় সিঙে নিৰ্মাণ কৰিছিল। অনুপ মহল বহুমহলীয়া গঠন, যিয়ে ৰাজ্যখনৰ প্ৰশাসনিক মুখ্য কাৰ্যালয় হিচাপে কাম কৰিছিল। ইয়াৰ অলংকৃত কাঠৰ চিলিংত ইনলেইড আইনা, ইটালীয় টাইলছ, আৰু মিহি জালিযুক্ত খিৰিকী আৰু বেলকনি আছে। ইয়াত কিছুমান সোণৰ পাতৰ ছবি আছে। ইয়াক "আটাইতকৈ সুন্দৰ নিৰ্মাণ"ৰ ভিতৰত অন্যতম বুলি গণ্য কৰা হয়। চন্দ্ৰ মহলৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ আটাইতকৈ বিলাসী কোঠাটো আছে, য'ত সোণৰ ঢাকি থোৱা দেৱতা আৰু বহুমূলীয়া শিলেৰে সজ্জিত চিত্ৰ আছে। ৰাজকীয় শোৱা কোঠাত কৌশলগতভাৱে আইনা স্থাপন কৰা হৈছে যাতে মহাৰাজে নিজৰ বিছনাৰপৰাই দেখা পায়, যিকোনো অনুপ্ৰৱেশকাৰীয়ে তেওঁৰ কোঠাত প্ৰৱেশ কৰে। গংগা মহল ১৮৮৭ চনৰপৰা ১৯৪৩ চনলৈকে ৫৬ বছৰ ৰাজত্ব কৰা গংগা সিংহই ২০ শতিকাত নিৰ্মাণ কৰিছিল, গংগা সিংহ হল নামেৰে জনাজাত এটা বৃহৎ দৰবাৰ হল আছে য’ত সংগ্ৰহালয়টো আছে। সংগ্ৰহালয়টোত যুদ্ধৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ প্ৰদৰ্শনী আছে আৰু লগতে প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ বিমান (বাইপ্লেন)ও আছে, যাৰ ভালদৰে ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা হৈছে বুলি কোৱা হৈছে। বাদল মহল অনুপ মহলৰ সম্প্ৰসাৰণৰ অংশ বাদল মহল (বতৰৰ প্ৰাসাদ)। ইয়াত বিকানেৰৰ মহাৰাজক শ্ৰদ্ধা জনাই বিভিন্ন পাগুৰি পৰিধান কৰি শ্বেখাৱতী ডাণ্ডলডৰ মুখিয়ালসকলৰ চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছে। ইয়াত নখ, কাঠ, তৰোৱাল আৰু কটাৰীত থিয় হৈ থকা মানুহকো চিত্ৰিত কৰা হৈছে—এটা বিশ্বাস আৰু সহনশীলতাৰ প্ৰদৰ্শন। ৰাজপ্ৰাসাদৰ দেৱালত বৰষুণৰ ডাৱৰৰ মাজত হিন্দু দেৱতা কৃষ্ণ আৰু তেওঁৰ পত্নী ৰাধাৰ ফ্ৰেস্কো চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছে। বিকানেৰ হাভেলী বিকানেৰ চহৰৰ ৰাজপথত দুৰ্গৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত নিৰ্মিত বিকানেৰী হাভেলি ঘৰুৱা স্থাপত্যৰ অনন্য শৈলীৰ বাবেও পৰিচিত। এই হাভেলিবোৰলৈ যোৱা এলডাছ হাক্সলীয়ে কোৱা বুলি জানিব পৰা গৈছে যে, “এইবোৰ বিকানেৰৰ গৌৰৱ।” মন্দিৰ হৰ মন্দিৰ আছিল ঋচেপেল – ৰাজপৰিয়ালৰ ব্যক্তিগত মন্দিৰ। ৰজাঘৰটোৱে ইয়াত দশহৰা আৰু গংগাউৰ আদি হিন্দু উৎসৱৰ লগতে জন্মদিন আৰু বিয়া আদি পাৰিবাৰিক অনুষ্ঠান পালনম কৰিযছিল। দশহৰা উদ্‌যাপনৰ সময়ত ইয়াত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু ঘোঁৰা পূজা কৰা হৈছিল। এই মন্দিৰত পূজা কৰা প্ৰধান দেৱতাসমূহ হ’ল ভগৱান বিষ্ণু আৰু তেওঁৰ পত্নী লক্ষ্মীৰ সংমিশ্ৰিত ৰূপ হিন্দু দেৱতা লক্ষ্মী নাৰায়ণ। জুনাগড় দুৰ্গৰ ওচৰত অৱস্থিত ৰতন বিহাৰী মন্দিৰটো ১৮৪৬ চনত বিকানেৰৰ ১৮ নং শাসকে নিৰ্মাণ কৰিছিল। ভাৰত-মোগল স্থাপত্য শৈলীত বগা মাৰ্বল ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এই মন্দিৰত হিন্দু দেৱতা কৃষ্ণক পূজা কৰা হয়। ফ'ৰ্ট সংগ্ৰহালয় দুৰ্গৰ ভিতৰৰ সংগ্ৰহালয়টোক জুনাগধ দুৰ্গ সংগ্ৰহালয় বুলি কোৱা হয় আৰু ১৯৬১ চনত মহাৰাজ ড° কৰ্ণী সিংজীয়ে "মহাৰাজ ৰায় সিংজী ট্ৰাষ্ট"ৰ অধীনত স্থাপন কৰিছিল। ইয়াৰ কিউৰেটৰ আছিল তেওঁৰ ভতিজা মহাৰাজ দেৱী সিংজী, যিজন তেওঁৰ সাতজন ঘনিষ্ঠ খুলশালীয়েকৰ ভিতৰত এজন মহাৰাজ চন্দ্ৰ সিংহজীৰ আত্মীয় আছিল বিকানেৰ হাউচ অৱ সম্ৰাটৰ ৰায় কেডেট শাখাৰ। সংগ্ৰহালয়টোত সংস্কৃত আৰু পাৰ্চী পাণ্ডুলিপি, ক্ষুদ্ৰ চিত্ৰ, গহনা, ৰাজকীয় সাজ-পোছাক, ফাৰ্মান (ৰজাৰ অৰ্ডাৰ), এখন প্ৰতিকৃতি গেলেৰী, দেৱতাৰ সাজ-পোছাক আৰু মূৰৰ পোছাক, ইনামেলযুক্ত সামগ্ৰী, ৰূপ, পালংকিন, হাউডা, যুদ্ধৰ ঢোল আদি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। সংগ্ৰহালয়টোত মধ্যযুগীয় যুগৰপৰা অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সংগ্ৰহকে ধৰি অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ ভঁৰালও প্ৰদৰ্শিত কৰা হৈছে। মহাৰাজ ৰায় সিংজী ট্ৰাষ্ট বিকানেৰৰ ৰাজ পৰিয়ালে গড়টোক বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত পেছাদাৰী ইনপুটেৰে প্ৰদৰ্শন কৰা আৰু দৰ্শনাৰ্থীৰ অভিজ্ঞতা বৃদ্ধি কৰাৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যেৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল মহাৰাজ ৰায় সিংজী ট্ৰাষ্ট। অতিৰিক্ত উদ্দেশ্যসমূহৰ ভিতৰত শিক্ষা আৰু গৱেষণা বৃত্তি, সাংস্কৃতিক কাৰ্য্যকলাপৰ প্ৰসাৰ, পুথিভঁৰাল স্থাপন, আৰু এনে অন্যান্য ট্ৰাষ্টৰ সৈতে অংশীদাৰিত্ব আদি অন্তৰ্ভুক্ত। তথ্যৰ উৎস গ্ৰন্থতালিকা Abram, David (2003). Rough guide to India. Rough Guides. ISBN 1-84353-089-9. https://books.google.com/books?id=kAMik_6LbwUC&q=Junagarh+Fort&pg=PA216. Beny, Roland; Matheson, Sylvia A. (1984). Rajasthan - Land of Kings. প্ৰকাশক London: Frederick Muller. ISBN 0-584-95061-6. Bradnock, Robert; Roma Bradnock (2001). Rajasthan & Gujarat Handbook: The Travel Guide. Footprint Travel Guides. ISBN 1-900949-92-X. https://books.google.com/books?id=0IG4PaFx_YsC&q=fortifications+of++Junagarh+fort,+Bikaner&pg=PA238. Choy, Monique; Sarina Singhh (2002). Rajasthan. Lonely Planet. ISBN 1-74059-363-4. https://books.google.com/books?id=-mgWtb27t3AC&q=Structure+of+fort+Junagarh&pg=PA57. Crump, Vivien; Toh, Irene (1996). Rajasthan (hardback). প্ৰকাশক London: Everyman Guides. ISBN 1-85715-887-3. Mathur, Laxman Prasad (1989). Forts and strongholds of Rajasthan. Inter-India Publications. ISBN 81-210-0229-X. https://books.google.com/books?id=3iduAAAAMAAJ&q=fortifications+of++Junagarh+fort,+Bikaner. Michell, George; Martinelli, Antonio (2005). The Palaces of Rajasthan. প্ৰকাশক London: Frances Lincoln. ISBN 978-0-7112-2505-3. Ring, Trudy; Robert M. Salkin; Sharon La Boda (1996). International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania. Taylor & Francis. ISBN 1-884964-04-4. https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&q=Junagarh+Fort&pg=PA132। আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-12-07. Stott, David (2007). Footprint Rajasthan. Footprint Travel Guides. ISBN 978-1-906098-07-0. https://books.google.com/books?id=igdKYE-fNcAC&q=Junagarh+Fort&pg=PA259। আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-12-07. Tillotson, G.H.R (1987). The Rajput Palaces - The Development of an Architectural Style (Hardback) (First সম্পাদনা). প্ৰকাশক New Haven and London: Yale University Press. ISBN 0-300-03738-4. Ward, Philip (1989). Northern India, Rajasthan, Agra, Delhi: a travel guide. Pelican Publishing Company. ISBN 0-88289-753-5. https://books.google.com/books?id=KubCD2jHjEsC&q=Junagarh+Fort&pg=PA116। আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-12-07. বাহ্যিক সংযোগ About Junagarh Fort Archived 2025-12-16 at the Wayback Machine