కుతుబ్ మీనార్ కాంప్లెక్స్

కుతుబ్ మీనార్ కాంప్లెక్స్ భారతదేశంలోని ఢిల్లీ లోని మెహ్రౌలీ లో ఉన్న ఢిల్లీ సుల్తానేట్ నాటి స్మారక చిహ్నాలు, భవనాల సముదాయం. ఈ సముదాయంలో సూఫీ సెయింట్ ఖ్వాజా కుతుబుద్దీన్ భక్తియార్ కాకి పేరు మీద నిర్మించిన "విజయ స్తంభం" కుతుబ్ మినార్ నిర్మాణాన్ని కుతుబ్-ఉద్-దీన్ ఐబక్ ప్రారంభించాడు. ఇతడు తరువాత మామ్లుక్ రాజవంశానికి (గులామ్ వంశ్) చెందిన మొదటి ఢిల్లీ సుల్తాన్ అయ్యాడు. దీన్ని అతని వారసుడు ఇల్టుట్మిష్ (అల్తమష్) కొనసాగించాడు. చివరకు 1368 క్రీ.శ. లో తుగ్లక్ రాజవంశం (1320-1412) కు చెందిన ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ పూర్తి చేశాడు. కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం మసీదు (ఇస్లాం డోమ్), తరువాత కువ్వత్-ఉల్ ఇస్లాంగా మారింది, ఇది కుతుబ్ మినార్ పక్కన ఉంది. కుతుబ్ మినార్ వివిధ ప్రదేశాలలో అరబిక్, దేవనాగరి లిపులలో అనేక శాసనాలను కలిగి ఉంది, ఇవి దాని చరిత్రను వెల్లడిస్తాయి. తుగ్లక్‌లు, అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ, బ్రిటిష్ వారితో సహా అనేక మంది తదనంతర పాలకులు ఈ సముదాయానికి నిర్మాణాలను జోడించారు. కుతుబ్ మినార్, కువ్వత్ ఉల్-ఇస్లాం మసీదులే కాకుండా ఈ సముదాయంలోని ఇతర నిర్మాణాలలో అలై దర్వాజా ద్వారం, అలై మినార్, ఇనుప స్తంభం ఉన్నాయి. సముదాయం లోపల ఇల్టుట్మిష్, అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ, ఇమామ్ జామిన్ సమాధులు ఉన్నాయి. నేడు బల్బన్ సమాధితో సహా అనేక పాత స్మారక కట్టడాలతో విస్తరించి ఉన్న చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ASI) మెహ్రౌలీ ఆర్కియాలజికల్ పార్క్‌గా అభివృద్ధి చేసింది, ఇంటాక్ ఈ పార్క్‌లోని సుమారు 40 స్మారక కట్టడాలను పునరుద్ధరించింది. నవంబర్-డిసెంబర్ నెలలలో జరిగే వార్షిక 'కుతుబ్ ఫెస్టివల్' కు కూడా ఇది వేదికగా నిలుస్తుంది, ఇక్కడ కళాకారులు, సంగీతకారులు, నృత్యకారులు మూడు రోజుల పాటు ప్రదర్శనలు ఇస్తారు. అలై దర్వాజా అలై దర్వాజా కుతుబ్ సముదాయానికి దక్షిణ వైపున ఉన్న ప్రధాన ద్వారం. దీనిని ఖిల్జీ రాజవంశంకు చెందిన రెండవ ఢిల్లీ సుల్తాన్ అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ 1311 క్రీ.శ. లో నిర్మించాడు. ఇతడు తూర్పు వైపున ఉన్న స్తంభాల హాలుకు ఒక దర్బారును కూడా జోడించాడు, ఇది కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం మసీదు విస్తరణ కోసం ఉద్దేశించిన నాలుగు గొప్ప ద్వారాలలో ఒకటిగా పనిచేసింది.. గోపురం ఉన్న ఈ ముఖద్వారం ఎర్ర రాతితో, పొదిగిన తెల్లని పాలరాతి అలంకరణలతో, నస్ఖ్ లిపిలోని శాసనాలతో, రాతి జాలక తెరలతో అలంకరించబడి ఉంది. ఇది దీనిపై పనిచేసిన టర్కిష్ కళాకారుల విశేష నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. భారతదేశంలో ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం సూత్రాలను ఉపయోగించి నిర్మించిన మొదటి భవనం ఇదే. బానిస రాజవంశం నిజమైన ఇస్లామిక్ నిర్మాణ శైలులను ఉపయోగించలేదు, తప్పుడు గోపురాలు, తప్పుడు తోరణాలను ఉపయోగించింది. దీంతో అలై దర్వాజా భారతదేశంలో మొదటి నిజమైన తోరణాలు, నిజమైన గోపురాలకు తొలి ఉదాహరణగా నిలిచింది. అయితే అసాధారణంగా మందంగా ఉన్న గోడలు, నిస్సారమైన గోపురం, నిర్మాణదారులు ఇంకా గోపురాల నిర్మాణంలో పట్టు సాధించలేదని సూచిస్తున్నాయి. ఇది ఢిల్లీ సుల్తానేట్ కాలంలో నిర్మించిన అతి ముఖ్యమైన భవనాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. కమలం మొగ్గలుగా గుర్తించబడిన మొనదేలిన తోరణాలు, అంచుల ఈటెలతో, ఇది ప్రవేశ ద్వారంగా పనిచేసిన కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం మసీదుకు శోభను చేకూర్చుతుంది. కుతుబ్ మినార్ కుతుబ్ మినార్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్ లోని జామ్ మినార్ స్ఫూర్తితో నిర్మించబడింది. ఇది ప్రారంభ ఆఫ్ఘన్ వాస్తుశిల్పానికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ, ఇది తరువాత ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పంగా పరిణామం చెందింది. కుతుబ్ మినార్ 72.5 మీటర్ల (239 అడుగులు) ఎత్తు ఉంది, ఇది ఇటుకలతో నిర్మించిన ప్రపంచంలోని ఎత్తైన మినార్‌గా నిలిచింది. ఇది ఐదు విభిన్న అంతస్తులను కలిగి ఉంది, ప్రతి అంతస్తు ముకర్నాస్ కార్బెల్ పై ఆధారపడిన బాల్కనీతో గుర్తించబడుతుంది. ఇది బేస్ వద్ద 14.3 మీటర్ల వ్యాసం నుండి పైభాగంలో 2.7 మీటర్లకు కుంచించుకుపోతుంది, పైకి చేరుకోవడానికి 379 మెట్లు ఉన్నాయి. ఇది చుట్టుపక్కల భవనాలు, స్మారక కట్టడాలతో పాటు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా జాబితా చేయబడింది. 1192 క్రీ.శ. లో రాజ్‌పుత్ రాజు పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్‌పై ముహమ్మద్ ఘోరీ సాధించిన విజయానికి గుర్తుగా అప్పటి అతని వైస్రాయ్, తరువాత మామ్లుక్ రాజవంశపు మొదటి సుల్తాన్ అయిన కుతుబ్-ఉద్-దీన్ ఐబక్ దీనిని విజయ స్తంభంగా నిర్మించాడు. దీని నిర్మాణం భారతదేశంలో ముస్లిం పాలన ప్రారంభాన్ని కూడా సూచించింది. ఎర్ర ఇసుకరాయి, పాలరాయితో దీనిని నిర్మించారు. 27 హిందూ, జైన దేవాలయాలను కూల్చివేసి వాటిని దీని నిర్మాణానికి ఉపయోగించారని శాసనాలు తెలుపుతున్నాయి. నేటికీ కుతుబ్ ఇస్లామిక్ ప్రపంచంలో అత్యంత ముఖ్యమైన "విజయ స్తంభాలలో" ఒకటిగా మిగిలిపోయింది. అయితే ఐబక్ మొదటి అంతస్తును మాత్రమే నిర్మించగలిగాడు, ఈ కారణంగా కింది అంతస్తు ముహమ్మద్ ఘోరీ ప్రశంసలతో నిండి ఉంది. తరువాతి మూడు అంతస్తులను అతని అల్లుడు, వారసుడు ఇల్టుట్మిష్ నిర్మించాడు. 1368 క్రీ.శ. లో మినార్‌ను మొదటిసారిగా పిడుగు తాకింది, దీంతో దాని పై అంతస్తు కూలిపోయింది. ఆ తరువాత 1351 నుండి 1388 వరకు ఢిల్లీ సుల్తాన్ గా ఉన్న ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ ప్రస్తుతం ఉన్న రెండు అంతస్తులను నిర్మించాడు. కింద ఉన్న మూడు అంతస్తులలో కనిపించే విధంగా మినార్ విభిన్నమైన రంగుల రూపాన్ని పెంచడానికి తెల్లని పాలరాయి, ఇసుకరాయితో అలంకరించాడు. ఈ విధంగా ఈ నిర్మాణం ఐబక్ నుండి తుగ్లక్ రాజవంశం వరకు నిర్మాణ శైలులలో స్పష్టమైన వైవిధ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. లోపలి భాగంలో ఖురాన్ శ్లోకాల క్లిష్టమైన చెక్కడాలు ఉన్నాయి. లోపలి భాగంలో అనేక అంచులు, స్థూపాకారపు షాఫ్ట్‌లతో, వెలుపలి భాగంలో ఫ్లూటెడ్ నిలువు వరుసలతో మినార్ నిర్మించబడింది, ఇవి ఎరుపు, లేత పసుపు రంగు ఇసుకరాయితో 40 సెం.మీ మందపాటి పొరను కలిగి ఉంటాయి; చుట్టూ ఇస్లామిక్ కాలిగ్రఫీకి చెందిన కూఫిక్ శైలిలో క్లిష్టమైన చెక్కడాలు ఉంటాయి, ఇవి మినార్‌కు కట్టగట్టిన రెల్లుల రూపాన్ని ఇస్తాయి. ఇది కువ్వత్-ఉల్ మసీదుకు వెలుపల ఉంది, ముయాజిన్ నమాజ్ కోసం విశ్వాసులను పిలవడానికి ఒక ప్రదేశంగా నిర్మించబడి ఉండవచ్చని అరబిక్ శాసనం సూచిస్తుంది. నిర్మాణ కాలం నాటి మార్పును సూచిస్తూ కుతుబ్ మినార్ పై కాలిగ్రఫీకి చెందిన బోల్డ్, కర్సివ్ థులుత్ లిపిలో శాసనాలు కనిపిస్తాయి, మునుపటి నిర్మాణ భాగంలోని కూఫిక్ తో పోలిస్తే పైభాగంలో మందంగా ఉండే స్ట్రోక్స్ ద్వారా వీటిని గుర్తించవచ్చు. 1503లో మరోసారి పిడుగుపడినప్పుడు సుల్తాన్ సికిందర్ లోడి చేసిన తదుపరి మరమ్మతులను కూడా శాసనాలు సూచిస్తున్నాయి. 1802లో భూకంపం కారణంగా పైభాగంలో ఉన్న గోపురం కిందపడి స్తంభం మొత్తం దెబ్బతింది. రాయల్ ఇంజనీర్స్‌కు చెందిన మేజర్ ఆర్. స్మిత్ 1823లో కుతుబ్ మినార్‌ను పునరుద్ధరించి బెంగాలీ శైలి ఛత్రితో గోపురాన్ని భర్తీ చేశాడు. అయితే ఇది అక్కడ సరిపోలకపోవడంతో 1848లో గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ హార్డింజ్ దానిని తొలగించాడు. ఇప్పుడు ఇది కాంప్లెక్స్ వెలుపలి పచ్చిక బయళ్లలో ఉంది, దీనిని స్మిత్స్ ఫోల్లీ అని పిలుస్తారు. పాఠశాల పిల్లలకు సంబంధించిన ప్రమాదం తరువాత కుతుబ్ మినార్ లోపలికి ప్రవేశం 1981 నుండి ప్రజలకు మూసివేయబడింది, కాగా కుతుబ్ పురావస్తు ప్రాంతం ప్రజల సందర్శనార్థం తెరిచే ఉంటుంది. 2004లో మినార్‌పై సీస్మిక్ మానిటర్‌లను ఏర్పాటు చేశారు, 2005 ఢిల్లీ భూకంపంలో ఎటువంటి నష్టం లేదా గణనీయమైన ప్రకంపనలు నమోదు కాలేదని ఇవి వెల్లడించాయి. సున్నపు మోర్టార్, రాతి కట్టడం ఉపయోగించడం వల్ల ఇది ప్రకంపనలను గ్రహిస్తుందని కారణం తెలిపారు; అలాగే ఇది రాతి నేలపై నిర్మించబడింది, ఇది భూకంపాల సమయంలో మరింత రక్షణ కల్పిస్తుంది. కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం మసీదు కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం (Arabic: قوة الإسلام, lit. 'ఇస్లాం శక్తి') మసీదు, దీనిని కుతుబ్ మసీదు లేదా ఢిల్లీ గ్రేట్ మసీదు అని కూడా పిలుస్తారు. మామ్లుక్ లేదా బానిస రాజవంశ స్థాపకుడు కుతుబ్-ఉద్-దీన్ ఐబక్ దీనిని నియమించాడు, 27 దేవాలయాల శిధిలాలను ఉపయోగించి దీనిని నిర్మించారు. ఒక కోట మధ్యలో గతంలో కూల్చివేయబడిన పెద్ద దేవాలయం ఉన్న ప్రదేశానికి సమీపంలో ఇది నిర్మించబడింది. 'విజేత నగరంలోకి ప్రవేశించాడు, దాని పరిసరాలు విగ్రహాలు, విగ్రహారాధన నుండి విముక్తి పొందాయి; దేవుళ్ళ విగ్రహాలు ఉన్న పవిత్ర స్థలాలలో ఒకే దేవుడిని ఆరాధించే వారిచే మసీదులు నిర్మించబడ్డాయి.' భారతదేశంపై ఇస్లామిక్ దండయాత్ర తర్వాత ఢిల్లీలో నిర్మించిన మొదటి మసీదు ఇది, భారత ఉపఖండంలో మనుగడలో ఉన్న ఘురిద్ వాస్తుశిల్పానికి ఇది పురాతన ఉదాహరణ. ఈ జామా మసీదు (సామూహిక మసీదు) నిర్మాణం 1193 క్రీ.శ. లో ప్రారంభమైంది, అప్పటికి ముహమ్మద్ ఘోరీ ఢిల్లీని ఆక్రమించిన సైన్యానికి ఐబక్ కమాండర్. కొత్త భూభాగంలో తన మతం ముద్ర వేయడానికి ఐబక్ ఇస్లాం శక్తిని ప్రతిబింబించేలా ఒక మసీదును నిర్మించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు, ఆక్రమించబడిన రాజ్‌పుత్ కోట ఖిలా రాయ్ పితోరా నడిబొడ్డున ఉన్న ప్రదేశాన్ని ఎంచుకున్నాడు. కుతుబ్ మినార్ మసీదుతో పాటు ఏకకాలంలో నిర్మించబడింది కానీ ఇది ఒక స్వతంత్ర నిర్మాణం వలె కనిపిస్తుంది. దీనిని జామా మసీదు మినార్ గా, ముయాజిన్ అజాన్ చదవడానికి, ప్రార్థన కోసం పిలవడానికి, ఇస్లాం ధృవం లేదా అక్షం (కుతుబ్) గా కూడా నిర్మించారు. రాజస్థాన్ లోని అజ్మేర్ వద్ద ఉన్న అడాయ్ దిన్ కా ఝోప్రా లేదా అజ్మీర్ మసీదు శైలి, రూపకల్పనను ఇది పోలి ఉంటుంది. దీనిని కూడా అదే సమయంలో ఐబక్ మునుపటి దేవాలయాలు, సంస్కృత పాఠశాలను కూల్చివేసి ఆ ప్రదేశంలో నిర్మించాడు. ఐబక్ మసీదు నిర్మాణం కోసం ఎంచుకున్న ప్రదేశం గురించి 14 వ శతాబ్దపు అరబ్ యాత్రికుడు ఇబ్న్ బటూటా ఇలా అంటాడు, ఢిల్లీని ఆక్రమించడానికి ముందు ఇది ఒక హిందూ దేవాలయం, హిందువులు దీనిని ఎల్బుట్-ఖానా అని పిలిచేవారు, కానీ ఆ సంఘటన తరువాత దీనిని మసీదుగా ఉపయోగించారు. మసీదు ఒక ఆలయ అవశేషాలపై నిర్మించబడిందని ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా పేర్కొంది. అంతేకాకుండా కూల్చివేయబడిన ఇతర దేవాలయాల నుండి తీసుకోబడిన వస్తువులతో కూడా ఇది నిర్మించబడిందని ప్రధాన తూర్పు ప్రవేశ ద్వారంపై ఉన్న శాసనం నమోదు చేస్తుంది. లోపలి తూర్పు ద్వారం పై ఇప్పటికీ ఉన్న పర్షియన్ శాసనం ప్రకారం తోమర రాజవంశాలు, పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ పాలనలో గతంలో నిర్మించిన ఇరవై ఏడు హిందూ దేవాలయాలను ధ్వంసం చేయగా వచ్చిన భాగాలతో ఈ మసీదు నిర్మించబడింది. ఆలయం కొన్ని భాగాలను మసీదు వెలుపల వదిలివేశారు. ముస్లిం చరిత్రకారుడు మౌలానా హకీమ్ సయ్యద్ అబ్దుల్ హై సంకలనం చేసిన చారిత్రక రికార్డులు కుతుబ్-ఉద్-దీన్ ఐబక్ విగ్రహాల కూల్చివేతను ధృవీకరిస్తున్నాయి. అతని పాలనలో ఈ విగ్రహాల కూల్చివేత నమూనా సాధారణం. కొంతమంది మధ్యయుగ ముస్లిం చరిత్రకారులు, యాత్రికులు ఈ సముదాయం నిర్మాణాన్ని కుతుబ్ ఉద్-దీన్ ఐబక్ కు కాకుండా మామ్లుక్ సుల్తాన్ ఇల్టుట్మిష్ కు ఆపాదించారు. మసీదు తూర్పు ద్వారం దగ్గర రాళ్లతో కలిపిన రాగితో చేసిన రెండు పెద్ద విగ్రహాలు ఉన్నాయని ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నాడు. మసీదు నుండి బయటకు వెళ్లే ప్రతి ఒక్కరూ వాటి మీద అడుగు వేసి వెళ్లేవారు. భారతదేశంలో మనుగడలో ఉన్న తొలి మసీదులలో ఈ మసీదు ఒకటి. మసీదు అసలు కొలతలు 43 మీటర్ల పొడవు, 33 మీటర్ల వెడల్పు గల ప్రాంగణాన్ని కలిగి ఉండేవి. పశ్చిమాన ఉన్న ప్రార్థనా మందిరం 45 మీటర్ల పొడవు, 12 మీటర్ల వెడల్పుతో ఉంది. మసీదు బూడిద రంగు రాయితో చేసిన కొలొనేడ్లను కలిగి ఉంది, తూర్పున మూడు గదులు, ఉత్తరం, దక్షిణాన రెండు గదుల లోతు ఉంటుంది. 1296లో మసీదుకు పొడిగింపులు చేశారు, అప్పుడు ఉత్తర, దక్షిణాలలో దాని కొలతలు 35 మీటర్లు విస్తరించబడ్డాయి. ప్రసిద్ధ ఇనుప స్తంభం దాని ముందు రాతి కాలిబాటపై ఉంది, కాగా కుతుబ్ మినార్ ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారానికి పశ్చిమాన ఉంది. మసీదు మధ్య కమాను ఓగీ ఆకారంలో ఉండి 6.5 మీటర్ల వెడల్పు, 16 మీటర్ల ఎత్తుతో ఉంటుంది. పక్క కమానులు పరిమాణంలో చిన్నవిగా ఉంటాయి. స్క్రీన్ మతపరమైన గ్రంథాలు, పూల నమూనాలతో చెక్కబడింది. కమానుల నమూనాలోని వైవిధ్యాల ప్రకారం మసీదు శాస్త్రీయ శైలిలో కాకుండా కార్బెల్ శైలిలో నిర్మించబడిందని దేశాయ్ అభిప్రాయపడ్డాడు. 1210 నుండి 1220 క్రీ.శ. మధ్య ఇల్టుట్మిష్ జోడించిన స్తంభాల క్లోయిస్టర్లతో చుట్టుముట్టబడిన 141 అడుగుల పొడవు, 105 అడుగుల వెడల్పు గల ఎత్తైన, చదునైన ప్రాంగణంపై మసీదు నిర్మించబడింది. ప్రార్థనా మందిరం, ప్రాంగణం మధ్య ఉన్న రాతి స్క్రీన్ అత్యధికంగా 16 మీటర్ల ఎత్తులో 1196 క్రీ.శ. లో జోడించబడింది, కార్బెల్డ్ కమానులు అరబిక్ శాసనాలు, మూలాంశాలను కలిగి ఉన్నాయి. ప్రాంగణానికి ఉన్న ప్రవేశ ద్వారాలు దేవాలయాల నుండి తెచ్చిన అలంకరించబడిన మంటపం గోపురాన్ని కూడా ఉపయోగిస్తాయి. వీటి స్తంభాలు భవనం అంతటా, ఎత్తైన కమానుల స్క్రీన్ల వెలుపల ఉన్న అభయారణ్యంలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడ్డాయి. పశ్చిమాన ఉన్న అభయారణ్యం నుండి నేడు మిగిలి ఉన్నవి మధ్యలో ఉన్న కమానుల స్క్రీన్లు, ఇవి ఒకప్పుడు భక్తుల కోసం తక్కువ గోపురపు పైకప్పులతో కూడిన వరుస నడవాలకు దారితీశాయి. కుతుబ్ మరణం తరువాత కూడా మసీదు విస్తరణ కొనసాగింది. కుతుబుద్దీన్ వారసుడు ఇల్టుట్మిష్ అసలు ప్రార్థనా మందిరం స్క్రీన్‌ను మరో మూడు కమానులతో పొడిగించాడు. ఇల్టుట్మిష్ కాలానికి మామ్లుక్ సామ్రాజ్యం స్థిరపడింది, తద్వారా సుల్తాన్ తన హిందూ తాపీమేస్త్రీల స్థానంలో ముస్లింలను నియమించుకున్నాడు. కుతుబ్ పాలనలో నిర్మించిన వాటి కంటే ఇల్టుట్మిష్ కింద జోడించిన కమానులు శైలి పరంగా ఇస్లామిక్‌గా ఎందుకు ఉన్నాయో ఇది వివరిస్తుంది, అలాగే కూల్చివేయబడిన దేవాలయాల నుండి పదార్థాన్ని ఉపయోగించకపోవడం కూడా దీనికి కారణం. అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ (మ. 1316) మసీదును 288 బై 135 మీటర్లకు విస్తరించాలని భావించాడు, ఇది ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద మసీదులలో ఒకటిగా నిలిచేది, అయితే అది పూర్తి కాకముందే అతను మరణించాడు. ప్రణాళిక చేసిన నాలుగు ద్వారాలలో దక్షిణ ద్వారం అలై దర్వాజా మాత్రమే నిర్మించబడింది. అలాగే 1300 క్రీ.శ. లో మసీదుకు తూర్పున ఒక ప్రాంగణం నిర్మించబడింది. మసీదు నేడు శిథిలావస్థలో ఉంది, కానీ దేశీయ కార్బెల్డ్ కమానులు, పూల మూలాంశాలు, రేఖాగణిత నమూనాలను ఇస్లామిక్ నిర్మాణ శైలులలో చూడవచ్చు. కువ్వత్ ఉల్-ఇస్లాం మసీదుకు పశ్చిమాన ఇల్టుట్మిష్ సమాధి ఉంది, దీనిని 1235లో చక్రవర్తి నిర్మించాడు. ఇనుప స్తంభం ఇనుప స్తంభం ప్రపంచంలోని అగ్రగామి లోహ విజ్ఞాన అద్భుతాలలో ఒకటి. 7.21 మీటర్ల ఎత్తు, ఆరు టన్నుల కంటే ఎక్కువ బరువున్న ఈ స్తంభాన్ని వాస్తవానికి చంద్రగుప్త II విక్రమాదిత్యుడు (క్రీ.శ. 375-414) 402 క్రీ.శ. లో ఉదయగిరి వద్ద విష్ణు దేవాలయ సముదాయం ముందు స్థాపించాడు. తరువాత 10వ శతాబ్దం CEలో అనంగ్‌పాల్ దీనిని ఉదయగిరి నుండి ప్రస్తుత ప్రదేశానికి మార్చాడు. అనంగ్‌పాల్ ఇక్కడ విష్ణు దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు, ఈ స్తంభం ఆ ఆలయంలో ఒక భాగం కావాలని కోరుకున్నాడు. స్తంభం అలంకార గంట అంచనా బరువు 646 కిలోలు కాగా ప్రధాన దేహం 5,865 కిలోల బరువు ఉంటుంది, తద్వారా మొత్తం స్తంభం 6,511 కిలోల బరువు ఉంటుంది. స్తంభం పై 4 వ శతాబ్దం క్రీ.శ. నాటి బ్రాహ్మీ లిపిలో సంస్కృతంలో ఒక శాసనం ఉంది, చంద్ర అనే శక్తివంతమైన రాజు జ్ఞాపకార్థం విష్ణుపాదగా పిలువబడే కొండపై ఈ స్తంభాన్ని దేవుని ప్రామాణికమైన విష్ణుధ్వజంగా ఏర్పాటు చేశారని ఇది సూచిస్తుంది, ఇతడు చంద్రగుప్త II అని నమ్ముతారు. ఈ అలంకరించబడిన శిఖరం పైభాగంలో ఉన్న లోతైన సాకెట్, అలాంటి జెండా స్తంభాలలో సాధారణంగా కనిపించే గరుడ విగ్రహాన్ని బహుశా దానిలో అమర్చి ఉండవచ్చని సూచిస్తుంది. సమాధులు షంస్ అల్-దిన్ ఇల్టుట్మిష్ సమాధి ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పాలకుడు, రెండవ ఢిల్లీ సుల్తాన్ (పా. 1211-1236 క్రీ.శ.) అయిన ఇల్టుట్మిష్ సమాధి 1235 క్రీ.శ. లో నిర్మించబడింది, ఇది కూడా న్యూఢిల్లీలోని మెహ్రౌలీలో ఉన్న కుతుబ్ మినార్ సముదాయంలో ఒక భాగం. మధ్య గది 9 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉండి స్క్వించ్‌లను కలిగి ఉంది, గోపురం ఉనికిని సూచిస్తున్న ఇది అప్పటి నుండి కూలిపోయింది. తెల్లని పాలరాతితో చేసిన ప్రధాన సెనోటాఫ్ గది మధ్యలో ఎత్తైన వేదికపై ఉంచబడింది. ప్రవేశద్వారం, లోపలి గోడలు రెండింటిలోనూ అలంకరించబడిన చెక్కడాలకు ఈ ముఖభాగం ప్రసిద్ధి చెందింది. లోపలి పశ్చిమ గోడ పాలరాతితో అలంకరించబడిన ప్రార్థనా సముచిత స్థానాన్ని (మిహ్రాబ్) కలిగి ఉంది, ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పంలో హిందూ మూలాంశాలైన గంట-గొలుసు, కుచ్చు, కమలం, వజ్రాల చిహ్నాల గొప్ప సమ్మేళనం ఉంది. 1914లో ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియాకు చెందిన గోర్డాన్ శాండర్సన్ జరిపిన తవ్వకాలలో సమాధి గది బయటపడింది. సమాధికి ఉత్తరం వైపు నుండి 20 మెట్లు అసలు శ్మశాన గదిలోకి దారితీస్తాయి. ఇమామ్ జామిన్ సమాధి ఇమామ్ జామిన్ సమాధి 16 వ శతాబ్దపు సమాధి, ఇది భారతదేశంలోని ఢిల్లీలోని మెహ్రౌలీలోని కుతుబ్ మినార్ సముదాయంలో ఉంది. సికిందర్ లోడి కాలంలో తుర్కిస్తాన్ నుండి భారతదేశానికి వలస వచ్చిన ఇస్లామిక్ మతగురువు మొహమ్మద్ అలీ (ఇమామ్ జామిన్ అని ప్రసిద్ధి) సమాధి ఇక్కడ ఉంది. మొఘల్ చక్రవర్తి హుమాయున్ పాలనలో ఈ సమాధిని స్వయంగా అలీ నిర్మించాడు. సముదాయంలోని ఇతర స్మారక కట్టడాలతో ఈ సమాధికి ఎటువంటి సంబంధం లేదు. అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ సమాధి, మదర్సా సముదాయం వెనుక భాగంలో, మసీదుకు నైరుతి దిశలో ఎల్-ఆకారపు నిర్మాణం ఉంది. ఇందులో సుమారు 1316 క్రీ.శ. నాటి అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ సమాధి, అతను నిర్మించిన ఇస్లామిక్ సెమినరీ అయిన మదర్సా ఉన్నాయి. ఖిల్జీ రాజవంశానికి చెందిన రెండవ ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఖిల్జీ, అతను 1296 నుండి 1316 క్రీ.శ. వరకు పరిపాలించాడు. భవనం మధ్య గది, అతని సమాధిని కలిగి ఉన్న గోపురాన్ని ఇప్పుడు కోల్పోయింది, అయితే సెమినరీ లేదా కళాశాలలోని అనేక గదులు చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి, అప్పటి నుండి పునరుద్ధరించబడ్డాయి. సమాధికి ఇరువైపులా మార్గాల ద్వారా రెండు చిన్న గదులు అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి. ఫెర్గూసన్ తన పుస్తకంలో సమాధికి పశ్చిమాన ఏడు గదులు ఉన్నాయని సూచించాడు, వాటిలో రెండింటికి గోపురాలు, కిటికీలు ఉన్నాయి. సమాధి భవనం అవశేషాలు సమాధి భవనానికి దక్షిణ, పశ్చిమ వైపులా బహిరంగ ప్రాంగణం ఉందని, ఉత్తరాన ఒక గది ప్రవేశ ద్వారంగా పనిచేస్తుందని సూచిస్తున్నాయి. భారతదేశంలో మదర్సాతో పాటు ఒక సమాధి ఉండటం ఇదే మొదటి ఉదాహరణ. సమీపంలో అలై మినార్ అనే ప్రతిష్టాత్మక టవర్ ఉంది. కుతుబ్ మినార్‌కు పోటీగా అతను దీని నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు, అయితే మొదటి అంతస్తు నిర్మించబడినప్పుడే అతను మరణించాడు, ఆ తర్వాత దాని నిర్మాణం నిలిచిపోయింది. ఇది ఇప్పుడు మసీదుకు ఉత్తరాన ఉంది. సమాధి చాలా శిథిలావస్థలో ఉంది. అలా-ఉద్-దీన్ మృతదేహాన్ని సిరి నుండి సముదాయానికి తీసుకువచ్చి మసీదు ముందు ఖననం చేశారని నమ్ముతారు, ఇది సమాధికి ఆనుకుని ఉన్న మదర్సాలో భాగంగా ఉంది. సమాధి సముదాయానికి మరమ్మతులు చేసిన ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్, మదర్సా లోపల ఒక మసీదు ఉందని పేర్కొన్నాడు. అలై మినార్ కువ్వత్ ఉల్-ఇస్లాం మసీదు విస్తరణ ప్రణాళికలో భాగంగా అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ అలై మినార్ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. దీని వ్యాసం కుతుబ్ మినార్ వ్యాసానికి రెట్టింపు పెద్దది, దానికి రెట్టింపు ఎత్తుగా అనగా 145 మీటర్ల ఎత్తులో నిర్మించడానికి ఉద్దేశించబడింది, ఇది ఆ సమయంలో ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన భవనాలలో ఒకటిగా నిలిచేది. అయితే కేవలం 25 మీటర్ల ఎత్తైన మొదటి అంతస్తు కోర్ పూర్తయిన తర్వాత దీని నిర్మాణం నిలిపివేయబడింది; 1316లో అలావుద్దీన్ మరణించిన వెంటనే, ఖిల్జీ రాజవంశానికి చెందిన అతని వారసులు దీనిని ఎప్పటికీ చేపట్టలేదు. అలై మినార్ మొదటి అంతస్తు, పెద్ద రాతి నిర్మాణమైన కోర్, నేటికీ నిలిచి ఉంది, ఇది స్పష్టంగా తరువాత డ్రెస్డ్ స్టోన్‌తో కప్పడానికి ఉద్దేశించబడింది. అతని కాలపు ప్రసిద్ధ సూఫీ కవి, సెయింట్ అమీర్ ఖుస్రో తన రచన తారిఖ్-ఇ-అలైలో మసీదును విస్తరించాలనే అలా-ఉద్-దీన్ ఉద్దేశ్యాలను, మరొక మినార్‌ను నిర్మించడం గురించి పేర్కొన్నాడు. ఇతర స్మారక కట్టడాలు సముదాయానికి పశ్చిమాన కొద్ది దూరంలో మెహ్రౌలీ గ్రామంలో ఆదమ్ ఖాన్ సమాధి ఉంది. పురాణాల ప్రకారం మధ్యప్రదేశ్ లోని మాండును స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత అందమైన హిందూ గాయని రూప్మతిని ఆత్మహత్యకు పురిగొల్పాడు. అవినీతి ఆరోపణలు, రాజకీయ విభేదాల కారణంగా మొఘల్ చక్రవర్తి జలాలుద్దీన్ అక్బర్ అతనిపై ఆగ్రహం వ్యక్తం చేసినప్పుడు, అక్బర్ స్వయంగా అతనిని కొట్టి, అతను చనిపోయాడని నిర్ధారించుకోవడానికి ఆగ్రా కోటలోని డాబా పైనుండి రెండుసార్లు కిందకు పడేశాడు. బల్బన్ సమాధి, జమాలి కమాలి మసీదు & సమాధితో సహా అనేక పురావస్తు స్మారక కట్టడాలు మెహ్రౌలీ ఆర్కియాలజికల్ పార్క్‌లో ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో కొన్ని మొఘల్ వేసవి రాజభవనాలు ఉన్నాయి: జఫర్ మహల్, హౌజ్-ఇ-శంసీ సరస్సు పక్కన ఉన్న జహాజ్ మహల్, సూఫీ సెయింట్ కుతుబుద్దీన్ భక్తియార్ కాకి దర్గా మందిరం సమీపంలో రాయల్ ఎన్‌క్లోజర్ లోపల ఉన్న భారతదేశపు తరువాతి మొఘల్ చక్రవర్తుల సమాధులు. ఇక్కడ రెండు సమాధుల మధ్య ఒక ఖాళీ స్థలం, సర్గహ్, భారతదేశపు చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి బహదూర్ షా జఫర్ కోసం ఉద్దేశించబడింది, ఇతడు 1857 భారత తిరుగుబాటులో చిక్కుకున్న తర్వాత 1862 లో బర్మాలోని రంగూన్లో ప్రవాసంలో మరణించాడు. తెల్లని పాలరాతితో చేసిన మోతీ మసీదు కూడా సమీపంలో ఉంది. గ్యాలరీ ఇవి కూడా చూడండి ఇస్లాం ఇన్ ఇండియా భారతదేశంలోని మసీదుల జాబితా మెహ్రౌలీ ఆర్కియాలజికల్ పార్క్ మూలాలు అనులేఖనాలు ఆధారాలు మరింత చదవడానికి Hearn, Gordon Risley (1906). The Seven Cities of Delhi. W. Thacker & Co., London. Munshi, Rustamji Nasarvanji (1911). The History of the Kutb Minar (Delhi). Bombay : G.R. Sindhe. Page, J. A, Archaeological Survey of India (1927). Guide to the Qutb, Delhi. Calcutta, Government of India, Central Publication Branch.: CS1 maint: multiple names: authors list (link) The World heritage complex of the Qutub, by R. Balasubramaniam. Aryan Books International, 2005. ISBN 81-7305-293-X. బాహ్య లింకులు Entry in the UNESCO World Heritage Site List Qutub Minar Quwwat Al-Islam Mosque Corrosion resistance of Delhi iron pillar Nondestructive evaluation of the Delhi iron pillar Current Science, Indian Academy of Sciences, Vol. 88, No. 12, 25 June 2005 (PDF) Photo gallery of the Qutb complex మూస:Delhi మూస:World Heritage Sites in India