غیاسەدین توغلاق

غیات الدین توغلوق، غیاس الدین توغلاق' یان غازی مەلیک (بە فارسی: غیاث الدین تغلق) (غازی بە واتای 'خەباتگێڕ بۆ ئیسلام'),(نزیکەی ١٣٢٥ کۆچی دوایی کردووە ) دامەزرێنەری توغلوق شانشینی لە ھیندستان، کە لە ساڵی ١٣٢٠ تا ١٣٢٥ حوکمڕانی سوڵتانی دەھلیی کردووە. شاری توغلوقابادی دامەزراندووە. حوکمڕانییەکەی دوای پێنج ساڵ کورت بووەوە کاتێک لە کاتی ڕووخانی کۆشکێکدا کە لە ساڵی ١٣٢٥دا بۆ شەرەفی ئەو دروستکرابوو، کۆچی دوایی کرد. ھەرچەندە مردنەکەی لەلایەن مێژوونووسی سەدەی ١٤ ئیبن باتوتا پیلانگێڕی بووە. لە دوای ئەو محەمەد بن توغلوق ھاتە سەر. سەرەتای ژیان بەڵگەی ئەدەبی و دراوی و ئەپیگرافی بە ڕوونی ئەوەمان بۆ دەردەخات کە توغلوق ناوی کەسیی سوڵتان بووە، نەک دەستنیشانکردنی باوباپیران. ڕەچەڵەکی ئەو مشتومڕە لەسەرە لە نێوان مێژوونووسانی مۆدێرن، چونکە سەرچاوەکانی پێشووتر جیاوازییەکی زۆریان ھەیە سەبارەت بەو بابەتە. بەدری چاچ شاعیری دەرباری توغلوق ھەوڵیدا نەسەبێکی شاھانە بۆ بنەماڵەکەی بدۆزێتەوە، بەڵام دەکرێ ئەمە بە چەپڵە لێدان ڕەت بکرێتەوە. ئەمەش لەوە ڕوونە کە دەربارییەکی دیکە ئەمیر خوسرەو، لە کتێبی تغلوق نمادا، باس لەوە دەکات کە توغلوق لە سەرەتای ژیانی ھونەریدا خۆی بە پیاوێکی بێ بایەخ ("ئاوارە مەرد") وەسف کردووە. توغلاق نما ڕایدەگەیەنێت کە توغلاق سەرۆکێکی بچووک بووە و بە ڕەچەڵەک زەلیل بووە.غازی مالیک سەرۆک ھۆزێک بوو لە پەنجاب و ئەو فیفەی دیپاڵپوری بەدەستەوە بوو کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی خەڵکی پەنجاب . توغلوق لە بنەڕەتدا موڵتانی بووە.ڕێبوارە ھاوچەرخەکەی مەغریبی ئیبن بەتوتە باس لەوە دەکات کە توغلوق سەر بە "قەرەونا ھۆزی تورک" بووە، کە لە ناوچەی گردەواری نێوان تورکستان ژیاوە. و سند. سەرچاوەی ئیبن بەتوتا بۆ ئەم ئیدیعایە پیرۆزی سۆفیگەری ڕوکن-الدین ئەبولفاتح بوو، بەڵام ئەو ئیدیعایە لەلایەن ھیچ سەرچاوەیەکی دیکەی ھاوچەرخەوە پشتڕاست نەکراوەتەوە . فیریشتا بە پشتبەستن بە لێکۆڵینەوەکانی لە لاھور نووسیویەتی کە مێژوونووسانی ھیندستان و کتێبەکان کەمتەرخەم بوون لە باسکردنی ھیچ لێدوانێکی ڕوون لەسەر سەرچاوەی شانشینییەکە,بەڵام نووسیویەتی کە نەریتێک ھەیە کە باوکی توغلوق کۆیلەیەکی تورکی ئیمپراتۆری پێشوو بالبان بووە، و دایکی لە بنەماڵەیەکی جاتی ھیندستانەوە ھاتووە، ھەرچەندە ئەم ئیدیعایە بەھۆی... نەبوونی گێڕانەوەی ھاوچەرخ کە پشتگیری لەم ئیدیعایە دەکات. سەرەڕای ئەوەش مێژوونووس فۆزیە فاروق ئەحمەد پشتگیری لە جەختکردنەوەکەی ئەمیر خوسرەو دەکات کە توغلوق کۆیلەیەکی بڵبانی نەبووە، چونکە بەشێک نەبووە لە ماڵە کۆنەکەی سوڵتانییەت یان ئاغاکانی بالبان، لەبری ئەوە دڵسۆزی خۆی بۆ ئەو ڕژێمە نایەکسانەی خالجی دەربڕی کە لەڕێگەیەوە بۆ یەکەمجار چووەتە بواری سەربازییەوە خزمەتگوزاری . بەڵام ئەم پەیوەندییە نەسەبییە لەگەڵ پەنجاب، ڕێگەی خۆشکرد بۆ چەند پەیوەندییەکی دیکە، وەک ھاوسەرگیریی براکەی لەگەڵ کچی سەرۆکێکی بەتی پەنجابی، پاترۆنیزەکردنی مەزارگەی سۆفیگەری پاکپاتان و پشتیوانی خێڵەکی خوخار کە بۆ غازی مەلیک چارەنووسساز بوون سەرھەڵبدات بۆ پاشایەتی. دەربارەکەی خۆی، ئەمیر خوسرۆ، بالەدایەکی جەنگی بە زمانی پەنجابی بۆ سوڵتان، ڤار نووسیوە، باسی ھەڵسانبوونی بۆ سەر تەختی کردووە لە دژی خوسراو شا. ئەمە سەرەتاییترین ڤار بوو کە لە شیعری پەنجابیدا ناسراوە. سەرچاوە جیاوازەکان باس لە سەرەتای ژیانی ھونەری توغلوق دەکەن. شەمسی سیراج عەفیف، لە کتێبی تاریخی فیروز شاھیدا باس لەوە دەکات کە توغلوق لە خۆراسان لە سەردەمی دەسەڵاتدا گەیشتووەتە دەھلی لە عەلائەدین خالجی (ڕ. ١٢٩٦-١٣١٦)، لەگەڵ براکانی ڕەجەب و ئەبوبەکر. بەڵام دەرباری خودی توغلوق ئەمیر خوسرەو، لە کتێبی تغلوق نمادا باس لەوە دەکات کە پێشتر لە سەردەمی عەلائەدینی پێش عەلائەدین جەلال الدین لە دەھلی ئامادە بووە. (ڕ. ١٢٩٠-١٢٩٦). تغلوق نما ھیچ باسێکی لەبارەی ھاتنی توغلوق بۆ ھیندستان لە خاکێکی بێگانە نەکردووە، بەم شێوەیە ئەوە دەگەیەنێت کە توغلوق لە ھیندستان لەدایک بووە. توغلاق لە خزمەتی بازرگانێکدا وەک خزمەتکارێکی زەلیل دەستی پێکردووە کە پێش ئەوەی بچێتە خزمەتی خەلجی وەک پاسەوانی ئەسپەکان کاری کردووە. لە خزمەتی خاڵجی بەپێی تغلوق نمای خوسراو، توغلوق کاتێکی بەرچاوی بە گەڕان بەدوای کارێکدا لە دەھلی بەسەر بردووە، پێش ئەوەی بچێتە ناو پاسەوانی ئیمپراتۆری جەلالدین خالجی. خوسراو باس لەوە دەکات کە توغلوق بۆ یەکەمجار لە سەرەتای ساڵانی ١٢٩٠ خۆی جیاکردەوە، لە سەردەمی گەمارۆدانی ڕانتەمبۆر، کە ھێزەکانی خاڵجی تێیدا بوون بە سەرۆکایەتی ئولغ خان. خوسراو پێشنیاری ئەوە دەکات کە توغلوق بۆ ماوەیەکی کورت لە تەمومژاویدا کورتکراوەتەوە دوای ئەوەی جەلالەدین لەلایەن کوڕەزاکەیەوە عەلائەدین خالجی کوژرا. ڕەنگە ئەمە لەبەر ئەوە بووبێت کە بە پێچەوانەی زۆرێک لە ئاغاکانی ترەوە، توغلوق بە خێرایی دڵسۆزی خۆی بۆ عەلائەدین نەگۆڕی.سەرەڕای ئەوەش، لە سەردەمی عەلائەدیندا بوو کە توغلوق بەرزبووەوە بۆ ناوبانگ. وەک خزمەتکاری شەخسی برای عەلائەدین ئولوغ خان ھاتە ناو خزمەتی خاڵجی. لە شەڕی ئەمرۆحە (١٣٠٥)دا، کە سوپای خاڵجی ھێزێکی مەغۆلی لە خانای چاگاتای تێکشکاند، توغلوق لە ژێردەستە سەرەکییەکانی جەنەڕاڵ خالجی مەلیک نایاک بوو. لە کاتی ١٣٠٦ داگیرکردنی مەغۆلەکان، توغلوق سەرکردایەتی پێشەنگی سوپای خاڵجی دەکرد، کە لەلایەن ژەنەڕاڵ مەلیک کافور فەرماندەیی دەکرا، و داگیرکەرانی شکست پێھێنا.عەلائەدین توغلوقی وەک حاکمی مولتان دەستنیشان کرد، پاشان حاکمی دیپاڵپور، ھەردووکیان لە پاکستانی ئێستا. ئەم پارێزگایانە لە ناوچەی سنووری سوڵتانییەتی دەھلیدا بوون، و ئەو ڕێگایانەیان لەخۆگرتبوو کە داگیرکەرانی مەغۆلەکان بەکاریان دەھێنا. ئەوەی کە عەلائەدین متمانەی بە توغلوق ھەبوو بەو ئەرکە چالاکانە، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە توغلوق دەبێ تا ئەم کاتە ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنابێت بەھۆی لێھاتوویی جەنگییەوە.خوسراو باس لەوە دەکات کە توغلوق ١٨ جار شکستی بە مەغۆلەکان ھێناوە؛ زیاودین بارانی، لە کتێبی تاریخی فیروز شاھیدا، ئەم ژمارەیە بە ٢٠ ھاتووە مەسجدی موڵتان، کە ٢٩ سەرکەوتنی توغلوق بەسەر تەتارەکان (تورکۆ-مەنگۆلکان) تۆمار کرد. ھیچ کام لە نووسەران لیستی سەرکەوتنەکانی توغلوق بەرامبەر مەغۆلەکان ناخەنە ڕوو، بەڵام ڕەنگە ئەم سەرکەوتنانە سەرکەوتنەکانی لە شەڕ و پێکدادانی سنوورەکاندا لەخۆ بگرێت.دوای مردنی عەلائەدین لە ساڵی ١٣١٦، مەلیک کافور بۆ ماوەیەکی کورت ئیدارەی سوڵتانییەتی کۆنترۆڵ کرد و کوڕە کەم تەمەنەکەی عەلائەدین شیھابەدین عومەر وەک حاکمێکی بوکەڵە. ھیچ تۆمارێک نییە کە توغلوق لەم ماوەیەدا دژایەتی کافور بکات. کافور ی ڕەوانەی کرد بۆ چەقاندنی یاخیبوونێک لە گوجەرات، بەڵام ھەر زوو دوای ئەوە کوژرا، لە کاتێکدا موڵتانی لە چیتۆر بوو. لە ڕێگای خۆیدا بۆ گوجارات. کوڕە گەورەکەی عەلائەدین قوتبەدین موبارەک شا پاشان کۆنترۆڵی ئیدارەی گرتە دەست، و توغلوقی نارد بۆ چیتۆر بە پەیامێکەوە داوای لە موڵتانی کرد بەردەوام بێت لە ڕێپێوانەکەی بۆ گوجارات. موڵتانی لە چیتۆر بەخێرھاتنی توغلوقی کرد، بەڵام ڕەتیکردەوە درێژە بە ڕێپێوانەکە بدات، چونکە ئەفسەرەکانی سوڵتانی نوێیان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ نەبینیبوو. پاشان توغلوق گەڕایەوە بۆ دەھلی، و ئامۆژگاری موبارەک شای کرد کە فیرمان (ئیختیاری شاھانە) بنێرێت بۆ پشتڕاستکردنەوەی ھەڵوێستەکەی بۆ ئەفسەرەکانی موڵتانی. سوڵتانی نوێ ڕازی بوو و لە ئەنجامدا ھێزی موڵتانی دەستی بە ڕێپێوانەکەی کردەوە بۆ گوجارات. توغلوق یاوەری ئەم ھێزە بوو، ھەرچەندە موڵتانی فەرماندەیی باڵای خۆی پاراست. سەرھەڵدان بۆ دەسەڵات لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٣٢٠، موبارەک شا لە ئەنجامی پیلانێک لەلایەن ژەنەڕاڵەکەیەوە کە بە ڕەچەڵەک ھیندۆسی خسراو خان بوو، کە بوو بە فەرمانڕەوای دەھلی، کوژرا. توغلوق یەکێک بوو لەو پارێزگارانەی کە ئامادە نەبوو خوسرەو خان وەک سوڵتانی نوێ بناسێت. بەڵام ھیچ ڕێوشوێنێکی لە دژی خوسرەو خان نەگرت، چونکە ئەو ھێزەی لە دیپاڵپور فەرماندەیی دەکرد، ئەوەندە بەھێز نەبوو کە لە دەھلی ڕووبەڕووی سوپای ئیمپراتۆری ببێتەوە. کوڕی توغلوق فەخرەدین جەونا (کە دواتر بە ناوی محمد بن توغلوق لەسەر تەختی پاشایەتی، کە ئەفسەرێکی پلە باڵا بوو لە دەھلی، دەستپێشخەری کرد بۆ لادانی خوسراوخان لە تەختی پاشایەتی. کۆبوونەوەیەکی نھێنی ھاوڕێکانی لە دەھلی بانگھێشت کرد، پاشان عەلی یەغدی نێردراوەکەی نارد بۆ دیپاڵپور، داوای ھاوکاری لە باوکی کرد لەو بابەتەدا. لە وەڵامدا توغلوق داوای لێکرد بۆ ئەوەی لەگەڵ کوڕی ئوچچ حاکم بەھرام ئایبا بێتە دیپاڵپور، کە ھەروەھا دژایەتی خوسراوخان بوو. بەم پێیە فەخرەدین و ھاوڕێکانی - کە ھەندێک کۆیلە و خزمەتکاریان لەخۆگرتبوو - نیوەڕۆیەک بە ئەسپ دەھلی بەڕێکەوتن و بەرەو دیپاڵپور بەڕێکەوتن. توغلوق ئەفسەرەکەی محەمەد سەرتیای نارد بۆ کۆنترۆڵکردنی قەڵای سیرسا لەسەر ڕێگای دەھلی-دیپاڵپور بۆ ئەوەی ڕێڕەوێکی سەلامەت بۆ کوڕەکەی دەستەبەر بکات. کاتێک خوسراوخان ئاگاداری ئەو پیلانە بوو، وەزیری جەنگی خۆی شەیستاخان ڕەوانەی بە دوای فەخرەدین کرد، بەڵام شەیستەخان نەیتوانی یاخیبووەکان بگرێت.لە دیپاڵپور، توغلوق و کوڕەکەی باسیان لە دۆخەکە کرد، و بڕیاریاندا شەڕێک لە دژی خوسراو خان دابنێن. توغلوق ڕایگەیاند کە دەیەوێت خوسراو خان لە تەختی پاشایەتی لاببات بۆ "شکۆمەندی... ئیسلام"، چونکە دڵسۆز بوو بۆ بنەماڵەی عەلائەدین، ھەروەھا ویستی سزای تاوانبارانی دەھلی بدات.توغلوق نامەی ھاوشێوەی بۆ پێنج پارێزگاری دراوسێی نارد، داوای پشتیوانیان لێکرد: بەھرام والی ئوچچ پەیوەندی بە دۆزی توغلوقەوە کرد و پشتیوانی سەربازی کرد. موغلاتی والی موڵتان ڕەتیکردەوە لە سوڵتانی نوێ یاخی بێت. بەھرام سیراجی ھاوڕێی توغلوق، سوپای موغلاتی لەدژی توغلوق ھان دا. موغلاتی لە بەرامبەر یاخیبوون خۆیدا، ھەوڵیدا ھەڵبێت بەڵام کەوتە ناو کەناڵێکەوە کە لە سەردەمی پارێزگاریی توغلوق لە موڵتان دروستکرابوو. لەلایەن کوڕێکی بەھرام سیراج سەری بڕییەوە، بەڵام سوپای موڵتان نەچووە پاڵ ھێزەکانی توغلوق دژی سوڵتان. مالیک یاک لاخی، پارێزگاری سامانا، نەک ھەر ڕەتیکردەوە بچێتە ناو توغلوقەوە، بەڵکو نامەکەی بۆ خوسراوخان نارد و خۆی دژی ئەو ڕێپێوانێکی بۆ دیپاڵپور کرد. یاک لاخی لە بنەڕەتدا کۆیلەیەکی ھیندۆسی بووە، و ڕەنگە لەلایەن خوسراوخانەوە بەدڵ بووبێت، ئەمەش ڕەنگە ھۆکارەکەی ڕوون بکاتەوە. دوای ئەوەی ھێزەکانی توغلوق لەشکرکێشیەکەی بۆ سەر دیپاڵپور بەرپەرچ دایەوە، پاشەکشەی کرد بۆ سامانە. ئەو بەنیازی ئەوە بوو لە دەھلی پەیوەندی بە سوڵتانەوە بکات، بەڵام پێش ئەوەی بتوانێت ئەو کارە بکات لەلایەن ھاوڵاتیانی توڕە کوژرا. محمد شا لور، والی سند، ڕووبەڕووی یاخیبوون بووەوە لەلایەن ئەفسەرەکانییەوە، کاتێک نامەکەی توغلوقی پێگەیشت. دواتر لەگەڵ ئەفسەرەکانی ڕێککەوت، و ڕازی بوو پشتگیری لە توغلوق بکات، بەڵام تەنھا دوای ئەوەی توغلوق سەرکەوت بۆ سەر تەختی پاشایەتی گەیشتە دەھلی. دواتر توغلوق وەک پارێزگاری ئەجمێر دەستنیشان کرد . ھوشەنگ شا، قایمقامی جالۆر و کوڕی کەمال الدین گورگ، بەڵێنی پشتیوانی توغلوقیشی دا. بەڵام بە ئەنقەست تەنھا دوای تەواوبوونی شەڕی نێوان ھێزەکانی توغلوق و خوسراوخان گەیشتە دەھلی. توغلوق وەک پارێزگاری جەلۆر ھێشتەوە. توغلوق نامەیەکی تری بۆ ئەین الملک موڵتانی نارد، کە تا ئەم کاتە بوو بە وەزیر. موڵتانی بە نامەیەکی خوسراوخان دەورە درابوو پیاوان کاتێک نامەکەی وەرگرت، بۆیە نامەکەی بردە لای سوڵتان و دڵسۆزی خۆی دەربڕی. بەڵام کاتێک توغلوق پەیامی دووەمی بۆ نارد، ھاوسۆزی خۆی بۆ دۆزی توغلوق دەربڕی. موڵتانی ڕایگەیاند کە لەلایەن ھاوپەیمانەکانی خوسراوەوە گەمارۆدراوە، ھەربۆیە، لە شەڕی داھاتوودا لایەنگری نابێت. بە توغلوقی وت کە لە نزیکبوونەوەی ھێزەکانی توغلوق بۆ دەھلی دەکشێتەوە، و توغلوق دەتوانێت ھەڵبژێرێت کە بیھێڵێتەوە یان بیکوژێت لەگەڵ بوون بە سوڵتان. بە گوێرەی ئەمیر خوسرەو، سوپای تاڕادەیەک بچووکی توغلوق لە جەنگاوەر لە نەتەوەی جۆراوجۆر پێکھاتبوو، لەوانە "غیز، تورک، مەغۆلەکان، رومیس (یۆنانیەکان)، ڕووسی (ڕووسەکان)، تاجیکەکان، و خوراساینیەکان." بە گوتەی خوسرەو، ئەم سەربازانە "کەسانی لەدایکبوونی پاک بوون و تێکەڵاوی ڕەگەزی نەبوون". بەڵام جگە لە ئەفسەرێکی مەغۆل، خوسراو باسی ھیچ سەربازێکی ئەو نەتەوەیانە ناکات. بە گوتەی مێژوونووس بانارسی پراساد ساکسێنا، ژماردنی ئەم نەتەوەیانە لەلایەن خوسراوەوە "پۆشاکێکی فەرمییە" بۆ ئەو پێکھاتە ھیندۆسانەی کە شەڕیان بۆ توغلوق کردووە، کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە خەبات دەکەن بۆ "شکۆمەندی ئیسلام". خۆخارەکان یەکێک بوون لەم پێکھاتانە: فەرمانڕەوایان سەحیج ڕای بوو، سەرۆکەکانیان بریتی بوون لە گوڵ چاندرە و نیجو. مێواتییەکان کە بە میۆس ناسراوە، کۆمەڵگەیەکی دیکەی بە ڕەچەڵەک ھیندۆسی بوون کە پشتگیریان لە توغلوق دەکرد. ئەفسەرەکانی توغلوق کاروانیان گرت کە باجیان لە سندەوە ھەڵگرتبوو بۆ دەھلی، لەگەڵ ژمارەیەک ئەسپ. توغوق دەستبەسەرداگیراوەکانی دابەشکرد گەنجینەی لەناو سەربازەکانیدا. لەم نێوەندەدا لە دەھلی بۆ بێھیواکردنی ھەر پیلانگێڕییەکی زیاتر، خوسرەو خان ڕاوێژ بە ڕاوێژکارەکانی کرد، و فەرمانی کوشتنی سێ کوڕەکەی عەلائەدین - بەھائەدین و عەلی و عوسمان - کە پێشتر کوێرکرابوون و زیندانیکرابوون. سوپای توغلوق لە شەڕی سەراسواتی و شەڕی لاھراوت، ھێزەکانی خوسراوخانی تێکشکاند. خوسرەو خان لە بەرەکانی شەڕ ھەڵات، بەڵام دوای چەند ڕۆژێک گیرا و کوژرا. توغلوق لە ٦ی ئەیلولی ١٣٢٠ وەک فەرمانڕەوای نوێ ناسێندرا. حوکمڕانی توغلوق شانشینی توغلوقی دامەزراند و لە ساڵی ١٣٢٠ تا ١٣٢٥ حوکمڕانی بەسەر سوڵتانیەتی دەھلیدا کرد. سیاسەتی توغلوق دژ بە مەغۆلەکان توند بوو. نێردراوانی ئیلخان ئۆلجیتوی کوشتبوو و سزای توندی دیلەکانی مەغۆلی دابوو. ئەو ھەڵمەتی جۆراوجۆری لە دژی مەغۆلەکان ئەنجامدابوو کە لە ساڵی ١٣٠٥ لە شەڕی ئەمرۆھادا شکستی پێھێنابوون. کاتێک توغلوق لە مولتانەوە بەرەو دەلھی ڕۆیشت، ھۆزی سوومرۆ ڕاپەڕین و دەستیان بەسەر تەتادا گرت. توغلوق تاجودین مالیکی وەک پارێزگاری موڵتان و خواجا خاتیری وەک پارێزگاری بەکار داناوە و مالیک عەلی شێری بە بەرپرسی سێھوان جێھێشتووە.لە ساڵی ١٣٢٣ توغلوق کوڕەکەی فەخرەدین جەونا (دواتر محمد بن توغلوق)ی نارد بۆ گەشتێک بۆ کاکاتیا پایتەختی وارەنگال. دواتر گەمارۆدانی وارانگال بووە ھۆی لکاندنی وارانگاڵ، و کۆتایی ھاتنی شانشینی کاکاتیا. لە ساڵی ١٣٢٣ کوڕەکەی دەستنیشان کرد محمد شا وەک میراتگر و جێنشینی خۆی و بەڵێن یان ڕێکەوتنی نووسراوی بۆ ڕێکخستنەکە لە وەزیر و ئاغاکانی دەوڵەت وەرگرتووە.ھەروەھا دەستی کرد بە دروستکردنی قەڵای توغلەقاباد.توغلاق لە سەردەمی حوکمڕانی خۆیدا ئەستێرەخانەیەکی دروست کرد ئیدارە کە موڵتانییەکان زاڵن بەسەریدا، کە ڕەنگدانەوەی بنکەی دەسەڵاتی ڕەسەنی خۆیەتی لە دیپاڵپور و پەنجاب، و ئەو ئامرازانەی کە پێشتر دەسەڵاتی وەرگرتبوو . مردن لە ساڵی ١٣٢٤ توغلوق سەرنجی بەرەو بەنگال وەرگێڕا کە لە ئێستادا لە ناوەڕاستی شەڕێکی ناوخۆدایە. دوای سەرکەوتن، ناسیرودۆنی وەک دەوڵەتێکی ژێردەستەیی خستە سەر تەختی بەنگالی ڕۆژئاوا و بەنگالی ڕۆژھەڵاتیش لکێندرا. لە ڕێگای گەڕانەوەی بۆ دەھلی، لەگەڵ تیرھوت (باکوور بیھار) شەڕی کرد. لە ئەفغانپور لە شوباتی ساڵی ١٣٢٥دا، ئەو کۆشکە دارەی کە بۆ پێشوازییەکەی بەکارھاتبوو، داڕما و بەھۆیەوە ئەو و کوڕە دووەمی شازادە مەحمود خان گیانیان لەدەستدا. ئیبن بەتوتە ئیدیعای کرد کە پیلانێکە، لەلایەن وەزیری خۆیەوە، جەونا خان (خواجە جەھان)ەوە ھەڵکێشراوە. سەرچاوەکان کتێبنامە زیاتر دەخوێنێتەوە Atlas of World History, General Editor Prof. Jeremy Black, Dorling Kindersley Futuh-us-Salatin by Isami, edited by Agha Mahdi Husain and was also published from Aligarh in three volumes (1967-77 ce) A Critical Study of Futuh-us-Salatin by Aziz Bano, Head of the Persian Department, Moulana Azad National Urdu University, Hyderabad, India Lucy Peck. Delhi - A thousand years of building, Roli Books, ISBN 81-7436-354-8 بەستەری دەرەکی Tughlaqabad ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. دەروازەی مێژوو دەروازەی ژیاننامە دەروازەی ھیندستان دەروازەی مێژووی ئیسلام